รายงานพื้นที่อ่อนไหวต่อการเกิดดินถล่มจังหวัดอุทัยธานี

รายงานวชิ าการ
ฉบบั ที่ กธส. 12/2564

จังหวดั อทุ ัยธานี: รายงานพ้นื ท่ีออ่ นไหวตอ่ การเกิดดนิ ถลม่

UTHAI THANI: LANDSLIDE SUSCEPTIBILITY REPORT

กองธรณวี ทิ ยาสง่ิ แวดลอ้ ม

กรมทรัพยากรธรณี
กันยายน 2564

อธบิ ดีกรมทรัพยากรธรณี
นายสมหมาย เตชวาล

ผูอ ำนวยการกองธรณีวทิ ยาสงิ่ แวดลอ ม
นายนมิ ิตร ศรคลัง

ผอู ำนวยการสวนมาตรฐานและขอมูลธรณีพิบัติภัย
นายสวุ ิทย โคสวุ รรณ

จัดพมิ พโดย กองธรณีวทิ ยาสง่ิ แวดลอม กรมทรพั ยากรธรณี
พมิ พครง้ั ท่ี 1 ถนนพระรามที่ 6 แขวงทงุ พญาไท เขตราชเทวี
กรงุ เทพฯ 10400
โทรศัพท 0-2621-9802 โทรสาร 0-2621-9795

กนั ยายน 2564
จำนวน 30 เลม

ขอมูลการลงรายการบรรณานกุ รม

จังหวัดอุทยั ธานี: รายงานพ้นื ทอี่ อนไหวตอการเกดิ ดนิ ถลม/-- กรงุ เทพมหานคร :
กองธรณีวทิ ยาสงิ แวดลอ ม กรมทรพั ยากรธรณี, 2564
154 หนา : 75 ภาพประกอบ : 24 ตาราง
รายงานวิชาการ ฉบบั ท่ี กธส. 12/2564

สารบญั

สารบัญ……………………………………………………………………………………………………………………..……...………..III
สารบัญรูป..................................................................................................................................................VII
สารบัญตาราง...........................................................................................................................................XIV
บทคดั ยอ……………………………………………………………………………………………………………………..……...……XV
กติ ติกรรมประกาศ..................................................................................................................................XVII
บทที่ 1 บทนำ ......................................................................................................................................... 1

1.1 ความเปนมา ...................................................................................................................... 1
1.2 วัตถุประสงคแ ละเปาหมาย ................................................................................................ 2

1.2.1 วัตถุประสงค....................................................................................................... 2
1.2.2 เปา หมาย............................................................................................................. 2
1.3 ขอบเขตการศึกษา ............................................................................................................. 2
1.3.1 งานวิเคราะหขอมูลพ้นื ฐาน.................................................................................. 2
1.3.2 งานสำรวจภาคสนาม........................................................................................... 2
1.3.3 งานศกึ ษาและวิเคราะห ....................................................................................... 2
1.4 ประโยชนท่คี าดวา จะไดร ับ................................................................................................. 3
บทท่ี 2 วรรณกรรมปริทศั น...................................................................................................................... 5
2.1 นยิ ามศัพท......................................................................................................................... 5
2.2 ดินถลม .............................................................................................................................. 7
2.2.1 ความหมายของดินถลม ....................................................................................... 7
2.2.2 การจำแนกประเภทของดนิ ถลม ........................................................................... 7
2.3 ปจจยั ทเ่ี ปน สาเหตุของการเกิดดินถลม............................................................................. 13
2.3.1 สภาพภมู ิประเทศ (Topography)..................................................................... 13
2.3.2 สภาพธรณีวทิ ยาและปฐพวี ิทยา (Geology and Pedology) ............................ 14
2.3.3 สภาพพชื พรรณและการใชท ่ีดนิ (Vegetation and Landuse) ......................... 15
2.3.4 ปรมิ าณนำ้ ฝน (Rainfall) ................................................................................... 16
2.4 แนวความคิดเกี่ยวกับการทำแผนที่พื้นทีอ่ อนไหวตอการเกิดดนิ ถลม ................................ 17
2.5 วิธกี ารศึกษาพ้ืนทอ่ี อนไหวตอ การเกิดดนิ ถลม .................................................................. 18
บทที่ 3 ขอ มลู พ้ืนฐาน ........................................................................................................................... 19
3.1 ทต่ี ้ังและอาณาเขต........................................................................................................... 19

IV

สารบญั

3.2 ลกั ษณะภูมิประเทศ......................................................................................................... 19
3.3 ลักษณะภูมิอากาศ........................................................................................................... 21

3.3.1 ฤดกู าล .............................................................................................................. 21
3.3.2 พายุหมุนเขตรอน .............................................................................................. 22
3.3.3 ปรมิ าณฝน ........................................................................................................ 23
3.4 ลักษณะธรณีวิทยา........................................................................................................... 24
3.4.1 ลำดับชนั้ หิน ...................................................................................................... 24
3.4.2 หนิ อคั นี ............................................................................................................. 29
3.5 ธรณวี ทิ ยาโครงสราง........................................................................................................ 30
3.5.1 การวางตวั ช้นั หิน ............................................................................................... 30
3.5.2 ช้นั หนิ คดโคง ..................................................................................................... 31
3.5.3 รอยแยกและรอยเล่ือน ...................................................................................... 31
3.5.4 แนวแตกเรยี บ.................................................................................................... 32
3.5.5 รอยชน้ั ไมต อเนือ่ ง.............................................................................................. 32
3.6 ธรณีวทิ ยาประวัติ ............................................................................................................ 32
3.7 กลุมวทิ ยาหนิ ................................................................................................................... 34
3.7.1 กลุมวทิ ยาหิน CG1............................................................................................ 34
3.7.2 กลุม วทิ ยาหนิ SS1............................................................................................. 34
3.7.3 กลมุ วิทยาหนิ SS2............................................................................................. 39
3.7.4 กลุมวิทยาหิน SS3............................................................................................. 39
3.7.5 กลมุ วิทยาหนิ FS1............................................................................................. 39
3.7.6 กลุมวทิ ยาหนิ FS3............................................................................................. 43
3.7.7 กลมุ วิทยาหิน FS4............................................................................................. 43
3.7.8 กลมุ วิทยาหิน CB1 ............................................................................................ 43
3.7.9 กลมุ วทิ ยาหิน CB2 ............................................................................................ 46
3.7.10 กลุม วิทยาหนิ CH............................................................................................ 46
3.7.11 กลมุ วทิ ยาหนิ CT ............................................................................................ 46
3.7.12 กลุมวทิ ยาหิน F-MET1.................................................................................... 46
3.7.13 กลุมวิทยาหนิ GR ............................................................................................ 51
3.7.14 กลุม วทิ ยาหิน VOL1 ....................................................................................... 51

V

สารบัญ

3.7.15 กลมุ วิทยาหิน COL.......................................................................................... 51
3.7.16 กลุมวิทยาหนิ AL............................................................................................. 51
3.7.17 กลุม วิทยาหนิ TER........................................................................................... 52
บทที่ 4 วธิ ีการศึกษา .............................................................................................................................. 57
4.1 ขัน้ รวบรวมขอมูล............................................................................................................. 57
4.2 การสำรวจลักษณะทางธรณีวิทยา.................................................................................... 57
4.2.1 หลักการจำแนกกลุมวิทยาหินสำหรับการศึกษาดนิ ถลม ..................................... 58
4.2.2 ปจจยั ท่ีเปน เกณฑใ นการจำแนกหนว ยหนิ .......................................................... 58
4.3 การจดั การขอมลู .............................................................................................................. 63
4.4 การทำแผนทรี่ องรอยดินถลม ........................................................................................... 64
4.5 การวิเคราะหแบบจำลองดนิ ถลมทางคณิตศาสตร ............................................................ 70
4.5.1 Area cross tabulation ................................................................................... 74
4.5.2 Frequency ratio (Fr)...................................................................................... 74
4.5.3 การใหน ้ำหนัก (Weighting) .............................................................................. 74
4.6 การตรวจสอบแบบจำลองดนิ ถลม (Validation) .............................................................. 75
4.6.1 สมมตุ ฐิ าน.......................................................................................................... 75
4.6.2 เทคนคิ ที่ใชในการตรวจสอบ .............................................................................. 75
บทท่ี 5 การวเิ คราะหพื้นท่อี อนไหวตอการเกิดดนิ ถลม .......................................................................... 79
5.1 แผนที่รองรอยดนิ ถลม (Landslide Inventory Map)..................................................... 79
5.2 ปจ จยั ทเี่ ก่ยี วของกับการเกดิ ดนิ ถลม................................................................................. 81
5.2.1 กลุมวทิ ยาหนิ (Lithology) ................................................................................ 81
5.2.2 หนา รบั นำ้ ฝน (Aspect)..................................................................................... 81
5.2.3 ทิศทางนำ้ ไหล (Flow direction)...................................................................... 86
5.2.4 ระยะหางจากโครงสรา งทางธรณวี ทิ ยา (The distance to structure)..................... 86
5.2.5 ระดับความสงู (Elevation) ............................................................................... 86
5.2.6 ความลาดชนั (Slope) ....................................................................................... 90
5.2.7 การใชประโยชนทด่ี ิน (Land use)..................................................................... 90
5.3 การใหคานำ้ หนกั (Weighting)......................................................................................... 93
5.4 พน้ื ท่ีความออนไหวตอการเกิดดนิ ถลม ............................................................................. 94
5.5 การตรวจสอบความถูกตองของแบบจาํ ลอง...................................................................... 98

VI

สารบญั

บทที่ 6 การสำรวจรองรอยดินถลมในพ้นื ทส่ี ำรวจ............................................................................... 101
6.1 ประเภทดนิ ถลม ชนิดเลือ่ นไถล (Slides)......................................................................... 102
6.1.1 อำเภอบานไร จงั หวดั อุทยั ธานี......................................................................... 102
6.1.2 อำเภอหว ยคต จงั หวดั อทุ ยั ธานี ....................................................................... 103
6.2 ประเภทดินถลม ชนิดไหล (Flows)................................................................................. 106
6.2.1 อำเภอบานไร จังหวดั อุทยั ธานี......................................................................... 107
6.2.2 อำเภอหวยคต จังหวัดอุทัยธานี ....................................................................... 107
6.2.3 อำเภอลานสกั จังหวัดอุทัยธานี........................................................................ 108
6.3 ประเภทดนิ ถลม ชนดิ รวงหลน (Falls) ............................................................................ 111
6.3.1 อำเภอลานสัก จงั หวดั อุทัยธานี........................................................................ 111

บทที่ 7 การทดสอบคุณสมบัติทางกายภาพของดิน .............................................................................. 113
7.1 การเก็บตัวอยางแบบถูกรบกวน (Disturbed sampling) .............................................. 113
7.2 ขอมูลของตัวอยางดินแบบไมคงสภาพ ........................................................................... 119
7.2.1 อำเภอบานไร จงั หวดั อุทยั ธานี......................................................................... 119
7.2.2 อำเภอลานสัก จงั หวัดอุทัยธานี........................................................................ 124
7.2.3 อำเภอแมเปน จงั หวดั นครสวรรค .................................................................... 130
7.3 วธิ ีการวิเคราะหคณุ สมบัติทางกายภาพของดิน .............................................................. 135
7.3.1 การหาคา พกิ ัดของอัตตะเบริ ก (Atterberg’s Limit) ....................................... 139
7.3.2 การวเิ คราะหหาขนาดของเมด็ ดิน (Graine Size Analysis)............................. 139
7.3.3 การทดสอบหาความถว งจาํ เพาะของดนิ (Specific Gravity of Soil)...................... 140
7.4 คุณสมบัติทางกายภาพของดนิ ....................................................................................... 140
7.4.1 กลมุ SP-SM (Poorly graded sands - Silty sands).................................... 140
7.4.2 กลุม SM (Silty sands)................................................................................... 140
7.4.3 กลุม SC (Clayey sands) ............................................................................... 143
7.4.4 กลุม MH (Inorganic silts)............................................................................. 143
7.4.5 กลุม ML (Inorganic silts and very fine sand)........................................... 144
7.4.6 กลุม CL (Clay of low to medium plasticity)........................................... 144

บทท่ี 8 บทสรปุ และขอเสนอแนะ ....................................................................................................... 145
8.1 บทสรุป.......................................................................................................................... 145
8.2 ขอเสนอแนะ.................................................................................................................. 147

เอกสารอา งองิ ...................................................................................................................................... 149

VII

สารบญั รูป

รปู ที่ 2.1 ประเภทของดินถลมจำแนกโดยอาศัยชนิดของการเคล่ือนที่ ชนดิ ของมวลเคลื่อนที่
ธรรมชาติของการเคลอื่ นที่ อัตราการเคลื่อนที่ และความชืน้
(คดั ลอกและดดั แปลงจาก Varnes, 1978)...............................................................................................10

รูปที่ 3.1 แผนที่ภูมปิ ระเทศจังหวัดอุทัยธาน…ี ……………………………………………………………...............................….20
รูปที่ 3.2 แผนท่แี สดงรอ งความกดอากาศต่ำ ทิศทางลมมรสมุ และทางเดนิ พายุหมุนเขตรอ น

ทเ่ี ขาสูป ระเทศไทย.....................................................................................................................................22
รูปที่ 3.3 ปรมิ าณฝนเฉล่ียรายเดือนจังหวดั อุทยั ธานีในชว ง 17 ป พ.ศ. 2546 – 2563.........................................23
รูปที่ 3.4 แผนทธ่ี รณีวิทยาจังหวัดอุทยั ธานี................................................................................................................25
รูปท่ี 3.5 แผนท่ีกลุม วิทยาหนิ พ้ืนทีจ่ งั หวัดอทุ ยั ธานี.................................................................................................35
รูปท่ี 3.6 หินกรวดมนมเี ม็ดกรวดเปน แรควอตซ หนิ ทราย และหนิ เชิรต บริเวณตำบลบานไร

อำเภอบา นไร จงั หวดั อุทยั ธานี พกิ ัด 47P 556991E 1667890N
สูงจากระดับนำ้ ทะเล 160 เมตร................................................................................................................38
รปู ที่ 3.7 หนิ ทรายเน้อื ลทิ กิ แวก สีเทาแกมเขยี ว บริเวณอา งเก็บน้ำคลองเสลา ตำบลแกนมะกรูด
อำเภอบานไร จงั หวดั อุทยั ธานี พกิ ดั 47P 530344E 1674542N
สงู จากระดับน้ำทะเล 400 เมตร................................................................................................................38
รูปท่ี 3.8 (ก) หนิ ทรายเนอ้ื แข็งแทรกสลับกับหินดนิ ดานเนื้อแข็ง ชัน้ หินแสดงลักษณะรอยคดโคง
จากการถูกแรงบีบอัด บรเิ วณตำบลบา นไร อำเภอบานไร จงั หวัดอุทยั ธานี
พิกดั 47P 552236E 1657602N สงู จากระดับน้ำทะเล 296 เมตร
(ข) ลกั ษณะเนื้อหินดินดานเนอื้ แขง็ สีเทาถึงเทาเขม...............................................................................40
รูปที่ 3.9 หินทรายเนื้อแข็งสีเทา แสดงลกั ษณะเนื้อมนั วาวคลา ยหนิ ฟลไลต บริเวณวดั วงั หิน
ตำบลวงั หิน อำเภอบา นไร จังหวัดอุทัยธานี พกิ ดั 47P 572546E 1687115N
สูงจากระดบั นำ้ ทะเล 93 เมตร..................................................................................................................41
รปู ท่ี 3.10 หินดนิ ดานสเี ทาเขม ถึงดำ บรเิ วณตำบลทัพหลวง อำเภอบานไร จงั หวดั อทุ ัยธานี
พิกดั 47P 562723E 1668599N สูงจากระดับนำ้ ทะเล 296 เมตร.......................................................41
รปู ท่ี 3.11 หนิ ดนิ ดานแทรกสลบั หนิ ทรายแปง บรเิ วณอางเกบ็ นำ้ หลังวัดเขาพะแวง ตำบลเนนิ แจง
อำเภอเมืองอทุ ัยธานี จงั หวดั อทุ ัยธานี พกิ ดั 47P 609908E 1712239N
สูงจากระดับน้ำทะเล 36 เมตร..................................................................................................................42
รูปที่ 3.12 หินชนวนสีเทาเขมถงึ ดำ บรเิ วณตำบลบา นไร อำเภอบา นไร จังหวัดอุทยั ธานี
พิกัด 47P 544195E 1665715N สูงจากระดบั นำ้ ทะเล 268 เมตร.......................................................42

VIII

สารบญั รูป

รปู ท่ี 3.13 (ก) หนิ ปูนเนอ้ื โดโลไมตช ้นั หนามากถงึ ไมแสดงช้ัน ในสวนทีเ่ ปนชน้ั หนาถึงมวลหนาไมแ สดงชนั้
จะแสดงลักษณะธรณีสณั ฐานแบบคาสต บรเิ วณวดั เทพเมอื งทอง ตำบลปาออ อำเภอลานสัก
จังหวดั อทุ ัยธานี พกิ ัด 47P 563670E 1704511N สงู จากระดบั นำ้ ทะเล 110 เมตร
(ข) ลกั ษณะหนิ ปนู เนอ้ื โดโลไมตส เี ทาอมเขียวเนอื้ ละเอียด.....................................................................44

รปู ท่ี 3.14 ลกั ษณะธรณสี ัณฐานแบบคาสตข องหนิ ปูนเนอื้ โดโลไมต ปรากฏเปน เขาลูกโดด
บริเวณตำบล ทงุ นางงาม อำเภอลานสกั จงั หวัดอุทยั ธานี พิกดั 47P 568687E
1696610N สงู จากระดับนำ้ ทะเล 82 เมตร.............................................................................................45

รปู ท่ี 3.15 (ก) หนิ ปูนเน้ือดินชนั้ หนาแทรกสลบั ดวยหนิ ดินดานชั้นบาง บรเิ วณตำบลบา นไร อำเภอบา นไร
จงั หวัดอทุ ัยธานี พิกดั 47P 543807E 1668010N สงู จากระดบั นำ้ ทะเล 455 เมตร
(ข) ลักษณะเนอ้ื หินปูนเนอื้ ดนิ สีเทาดำ แสดงลักษณะของชั้นดนิ บางๆ ในเนื้อหนิ .............................47

รปู ที่ 3.16 หินแคลกซ ิลเิ กตสขี าวอมน้ำตาลชัน้ หนา บรเิ วณรอ งน้ำเกา ในเขตรกั ษาพันธส ตั วป าหวยแขง
ตำบลระบำ อำเภอลานสัก จงั หวัดอทุ ยั ธานี พิกดั 47P 532474E 1720997N
สงู จากระดับนำ้ ทะเล 221 เมตร................................................................................................................48

รปู ที่ 3.17 หินออ นสีเทาอมเขียว บรเิ วณทางเขาบรษิ ทั ไทยศิรเิ หมืองแร ตำบลบา นไร
อำเภอบานไร จงั หวดั อุทยั ธานี พกิ ดั 47P 553718E 1656966N
สงู จากระดบั นำ้ ทะเล 272 เมตร................................................................................................................48

รูปท่ี 3.18 หินเชริ ต สเี ทาอมน้ำตาล แทรกสลับหินดินดาน และหินทราย บรเิ วณทางข้นึ เขาสะแกกรงั
ตำบลอุทัยใหม อำเภอเมอื งอทุ ัยธานี จงั หวัดอุทัยธานี พิกดั 47P
608883E 1700860N สูงจากระดบั นำ้ ทะเล 99 เมตร...........................................................................49

รูปที่ 3.19 หินควอรตไซต สนี ำ้ ตาลอมมว ง เนอ้ื หนิ ละเอียด บรเิ วณบา นกดุ จะเลิศ
ตำบลทองหลาง อำเภอหว ยคต จงั หวัดอุทัยธานี พกิ ดั 47P 553801E
1697043N สูงจากระดับน้ำทะเล 145 เมตร...........................................................................................49

รูปที่ 3.20 หนิ ควอรต ไซต สเี ทาอมนำ้ ตาล เน้อื หนิ ละเอยี ด บรเิ วณตำบลคอกควาย
อำเภอบา นไร จงั หวดั อุทัยธานี พกิ ัด 47P 552367E 1679701N
สูงจากระดบั น้ำทะเล 200 เมตร................................................................................................................50

รูปที่ 3.21 หินควอตซ-ไมกาชสี ต เนอื้ หินหยาบ ตำบลระบำ อำเภอลานสกั จงั หวดั อทุ ัยธานี
พิกดั 47P 551929E 1717169N สงู จากระดับน้ำทะเล 160 เมตร.......................................................50

รูปท่ี 3.22 หนิ แกรนติ เนื้อดอก บริเวณรอ งนำ้ ตำบลเจา วดั อำเภอบา นไร จงั หวัดอุทยั ธานี
พิกัด 47P 544480E 1673896N สงู จากระดับนำ้ ทะเล 267 เมตร.......................................................52

IX

สารบัญรปู

รปู ท่ี 3.23 หนิ แกรนติ เน้ือละเอยี ด บรเิ วณตำบลนำ้ รอบ อำเภอลานสัก จงั หวัดอทุ ยั ธานี
พกิ ดั 47P 561729E 1716625N สงู จากระดับน้ำทะเล 148 เมตร.......................................................53

รูปท่ี 3.24 หินลโู คแกรนิต เนอื้ ละเอียดสม่ำเสมอ สีขาวถงึ สเี ทาจาง
บริเวณเขตรกั ษาพนั ธสัตวปา หว ยแขง ตำบลระบำ อำเภอลานสกั จงั หวัดอทุ ัยธานี
พิกดั 47P 531669E 1719567N สูงจากระดบั น้ำทะเล 256 เมตร.......................................................53

รูปที่ 3.25 หินไนสิกแกรนิต แสดงลกั ษณะการเรยี งตวั ของแรคลา ยหินไนส
บริเวณสำนักสงฆพชิ ิตธรรมโสภณ ตำบลปาออ อำเภอลานสกั จังหวดั อทุ ยั ธานี
พิกดั 47P 554427E 1708398N สงู จากระดบั นำ้ ทะเล 167 เมตร.......................................................54

รปู ที่ 3.26 หนิ ทฟั ฟ บรเิ วณบา นดอนใหญ เขาปารวก ตำบลไผเ ขยี ว อำเภอสวา งอารมณ จังหวัดอุทัยธานี
พิกดั 47P 579225E 1728286N สงู จากระดบั น้ำทะเล 80 เมตร.........................................................54

รปู ท่ี 3.27 หินทรายเนอ้ื ทัฟฟ หนิ ทรายแปง เนือ้ ทัฟฟ และหนิ ดนิ ดานเน้ือทัฟฟ
บรเิ วณบานดอนใหญ เขาปา รวก ตำบลไผเขยี ว อำเภอสวา งอารมณ จงั หวดั อุทยั ธานี
พิกัด 47P 579225E 1728286N สงู จากระดับนำ้ ทะเล 80 เมตร.........................................................55

รปู ท่ี 3.28 หินไรโอไลต สีขาวถึงเทาจาง บริเวณบา นเขารัง ตำบลบอ ยาง อำเภอสวางอารมณ จงั หวัดอทุ ยั ธานี
พิกัด 47P 579443E 1723405N สงู จากระดบั นำ้ ทะเล 81 เมตร.........................................................55

รปู ที่ 3.29 ตะกอนเศษหินเชงิ เขาและตะกอนผพุ ังอยกู ับท่ี เศษหินประกอบดวย หนิ ควอรต ไซต
หินทราย หนิ ทรายแปง และตะกอนทราย ทรายแปง ดนิ ลูกรงั และดินเทอราโรซา
บริเวณวัดพมุ บำเพญ็ ธรรม ตำบลเจาวดั อำเภอบา นไร จังหวดั อุทัยธานี
พกิ ัด 47P 552580E 1677131N สงู จากระดับน้ำทะเล 209 เมตร.......................................................56

รปู ท่ี 3.30 ตะกอนนำ้ พา ประกอบดว ย ตะกอนกรวด ทราย ทรายแปง ดนิ เหนยี ว ทรายปนกรวด
และดินเหนยี วปนทราย บรเิ วณโรงงานหสั ดนิ ทรป าลม ตำบลบา นไร อำเภอบานไร
จังหวัดอทุ ยั ธานี พิกดั 47P 554303E 1669352N สงู จากระดบั น้ำทะเล 204 เมตร..........................56

รปู ที่ 4.1 ตวั อยางรองรอยดนิ ถลม แสดงสีขาว (บน) และสีแดง (ลา ง) จากภาพ Google earth
จังหวดั นครศรีธรรมราชและพ้ืนทใ่ี กลเ คยี ง ถายภาพเมื่อวันที่ 18 มีนาคม 2556................................68

รปู ท่ี 4.2 (บน) ดนิ ถลม ชนิดการไหลของเศษหนิ และดนิ นำ้ ตกคลองนารายณ ตำบลคลองนารายณ
อำเภอเมอื ง จงั หวดั จนั ทบรุ ี ตำแหนง 48P 0193269 E 1392548 N (ลา ง) รอยดินถลม
ชนดิ การเล่ือนไถลระนาบโคง บา นโขดทราย ตำบลหาดเลก็ อำเภอคลองใหญ
จงั หวัดตราด ตำแหนง 48P 02771880 E 1296422 N.........................................................................69

รปู ที่ 4.3 แผนภมู กิ ารวิเคราะหแ บบจำลองดนิ ถลม ........................................................................................................70
รูปที่ 4.4 ตัวอยา งกราฟแสดงความถกู ตอง (success rate curve) ของแบบจำลอง..............................................77

X

สารบญั รูป

รปู ที่ 5.1 แผนทรี่ องรอยดนิ ถลม ในพ้ืนทจี่ ังหวดั อทุ ยั ธานี ในชว ง 36 ปท ีผ่ านมา (พ.ศ. 2527–2563).................80
รปู ท่ี 5.2 แผนทแ่ี สดงกลมุ วทิ ยาหิน 17 กลุม ในพืน้ ทจี่ งั หวดั อทุ ัยธานี...................................................................84
รูปท่ี 5.3 แผนทแี่ สดงหนา รบั นำ้ ฝน 10 กลุม ในพนื้ ที่จงั หวดั อทุ ยั ธานี...................................................................85
รูปท่ี 5.4 แผนทแ่ี สดงทศิ ทางการไหลของนำ้ 8 กลุม ในพนื้ ท่ีจังหวัดอุทยั ธานี

มรี ะยะหางแตละกลมุ 45 องศา................................................................................................................87
รูปท่ี 5.5 แผนทแ่ี สดงระยะหา งจากโครงสรางทางธรณีวิทยา 16 ชว ง ในพน้ื ทีจ่ งั หวัดอทุ ยั ธานี

มีระยะหา งแตละชวง 200 เมตร...............................................................................................................88
รูปท่ี 5.6 แผนที่แสดงระดับความสูง 9 ชวง ในพ้ืนทจี่ งั หวัดอุทยั ธานี

มรี ะยะหางแตละชวง 200 เมตร...............................................................................................................89
รปู ที่ 5.7 แผนท่แี สดงความลาดชัน 8 ชว ง ในพืน้ ทีจ่ งั หวัดอุทัยธานี

มรี ะยะหางแตละชวง 10 องศา.................................................................................................................91
รปู ท่ี 5.8 แผนท่ีแสดงการใชป ระโยชนทีด่ ิน 8 กลุม ในพื้นท่จี ังหวัดอุทยั ธานี........................................................92
รปู ท่ี 5.9 แผนท่ีพื้นทอี่ อ นไหวตอ การเกดิ ดนิ ถลม จังหวดั อทุ ยั ธานี..........................................................................95
รปู ที่ 5.10 กราฟ AUC แสดงคาความถูกตอ งของแบบจำลองดนิ ถลม ........................................................................99
รปู ที่ 6.1 ลกั ษณะดินถลม ชนิดการเลอื่ นไถลของดินบนระนาบโคง (Earth slide)

บริเวณพนื้ ทกี่ ารเกษตร บานคลองเสลา ตำบลแกน มะกรดู อำเภอบา นไรจ ังหวัดอุทยั ธานี
พิกดั 47P 531347E 1672246N สูงจากระดบั น้ำทะเล 411 เมตร.....................................................104
รปู ท่ี 6.2 ลกั ษณะดนิ ถลม ชนดิ การเลอ่ื นไถลของดินบนระนาบโคง (Earth slide)
บริเวณทางหลวงชนบท ตำบลแกน มะกรูด อำเภอบานไร จงั หวดั อุทัยธานี
พิกัด 47P 542801E 1670458N สงู จากระดับน้ำทะเล 584 เมตร.......................................................104
รูปที่ 6.3 ลกั ษณะดินถลม ชนิดการเลอ่ื นไถลของเศษหนิ และดนิ บนระนาบโคง (Debris slide)
บรเิ วณทางหลวงพิเศษ 4031 ตำบลบานไร อำเภอบา นไร จังหวัดอุทยั ธานี
พิกดั 47P 542732E 1663978N สูงจากระดบั นำ้ ทะเล 443 เมตร.....................................................105
รูปท่ี 6.4 ลักษณะดนิ ถลมชนดิ การเล่ือนไถลของหนิ บนระนาบเรียบ (Rock slide)
บรเิ วณบานโปง ขอย ตำบลทองหลาง อำเภอหว ยคต จงั หวัดอทุ ัยธานี
พิกดั 47P 553874E 1695760N สงู จากระดบั น้ำทะเล 162 เมตร.....................................................105
รปู ที่ 6.5 ลกั ษณะดินถลมชนดิ การเล่ือนไถลของเศษหนิ และดนิ บนระนาบโคง (Debris slide)
บริเวณวนอุทยานหว ยคต ตำบลหวยคต อำเภอหว ยคต จังหวดั อุทัยธานี
พกิ ัด 47P 561228E 1691411N สูงจากระดับนำ้ ทะเล 133 เมตร.....................................................106

XI

สารบญั รปู

รูปที่ 6.6 ลักษณะดินถลมชนิดการไหลของเศษหนิ และดนิ (Debris flow)
บรเิ วณทางหลวงพเิ ศษ 4031 ตำบลบา นไร อำเภอบานไร จงั หวัดอทุ ัยธานี
พิกัด 47P 542828E 1663896N สูงจากระดบั นำ้ ทะเล 439 เมตร.....................................................108

รปู ที่ 6.7 ลกั ษณะดนิ ถลมชนดิ การไหลของเศษหนิ และดนิ (Debris flow) บริเวณพน้ื ท่กี ารเกษตร
รมิ ทางหลวงแผน ดินหมายเลข 3011 ตำบลแกนมะกรดู อำเภอบา นไร จังหวัดอุทยั ธานี
พกิ ัด 47P 533393E 1673399N สูงจากระดบั น้ำทะเล 464 เมตร.....................................................109

รปู ท่ี 6.8 ลกั ษณะดนิ ถลม ชนิดการไหลของเศษหนิ และดิน (Debris flow)
บริเวณพ้ืนทกี่ ารเกษตรบานดง ตำบลคอกควาย อำเภอบานไร จังหวดั อุทัยธานี
พกิ ดั 47P 544042E 1685877N สงู จากระดบั น้ำทะเล 290 เมตร.....................................................109

รูปที่ 6.9 ลกั ษณะดนิ ถลม ชนิดการไหลของเศษหนิ และดิน (Debris flow)
บรเิ วณรอ งนำ้ วัดปามโนราห ตำบลทองหลาง อำเภอหว ยคต จงั หวดั อทุ ยั ธานี
พกิ ัด 47P 549107E 1697879N สงู จากระดบั น้ำทะเล 225 เมตร.....................................................110

รูปที่ 6.10 ลกั ษณะดนิ ถลมชนดิ การไหลของเศษหนิ และดิน (Debris flow)
บริเวณรองนำ้ บา นเขาเขียว ตำบลระบำ อำเภอลานสัก จงั หวดั อุทยั ธานี
พิกดั 47P 536195E 1731376N สงู จากระดบั นำ้ ทะเล 260 เมตร.....................................................110

รูปท่ี 6.11 ลกั ษณะดนิ ถลมชนดิ รว งหลนของหิน (Rock fall)
บรเิ วณเชงิ เขาถำ้ เขาพระยาเรอื ตำบลลานสกั อำเภอลานสัก จงั หวดั อุทยั ธานี
พิกัด 47P 560652E 1713687N สงู จากระดบั นำ้ ทะเล 122 เมตร.....................................................111

รูปที่ 7.1 รายละเอยี ดขอ มูลการเก็บตัวอยา งตะกอนดินบนถงุ กระสอบ................................................................115
รูปท่ี 7.2 ภาพรา งหนา ตดั การพุผังของหินแกรนิตแสดงระดับการผุพังตง้ั แตระดบั I-VI กรอบสแี ดง

คอื ตำแหนงท่เี ลอื กเก็บตัวอยางดิน (Modified from Ruxton and Berry, 1957)...........................115
รปู ที่ 7.3 ตัวอยางหนา ตัดดนิ ทแ่ี สดงระดบั การผุพงั ของหนิ แกรนติ (zone III-VI)

กรอบสแี ดงแสดงตำแหนง เกบ็ ตวั อยา งดิน.............................................................................................116
รูปท่ี 7.4 แผนท่แี สดงตำแหนง การเก็บตัวอยางดนิ ในพน้ื ท่ีจงั หวดั อุทัยธานี.........................................................118
รูปที่ 7.5 (ก) เก็บตัวอยางบรเิ วณบอขุดดนิ เพือ่ นำไปใชป ระโยชน ตำบลบา นไร อำเภอบา นไร

จังหวัดอทุ ัยธานี ที่ความลกึ 360-390 ซม. จากผวิ ดิน (ข) ลกั ษณะของหินฐานเปน
หนิ ทรายเน้อื แข็ง กลมุ วทิ ยาหนิ SS3 (ค) ลักษณะตัวอยางเปนดนิ ทราย สีน้ำตาลปนแดง
เน้ือดนิ คอ นขา งหยาบ เมอ่ื สมั ผสั แลวรสู ึกสากมือ………...........................................................................120

XII

สารบญั รปู

รูปที่ 7.6 (ก) เกบ็ ตัวอยางบรเิ วณบอ ขุดนำ้ เพ่ือการเกษตรบานคลองเสลา ตำบลแกนมะกรูด อำเภอบา นไร
จังหวดั อุทยั ธานี ท่คี วามลกึ 60–80 ซม.จากผวิ ดนิ (ข) ลกั ษณะของหินฐานเปน หนิ ทรายเนอื้ เกรยแ วก
กลมุ วิทยาหนิ SS1 (ค) ลกั ษณะตวั อยางเปนดนิ ทรายปนทรายแปง สีน้ำตาล
เน้ือดินละเอยี ด เมื่อสมั ผสั แลว รูสกึ สากมอื เลก็ นอ ย.................................................................................121

รปู ที่ 7.7 (ก) เกบ็ ตวั อยางบรเิ วณเปดหนา ดินเพ่อื ทำถนนบา นคลองเสลา ตำบลแกน มะกรดู อำเภอบา นไร
จังหวัดอทุ ยั ธานี ทค่ี วามลึก 140-190 ซม.จากผวิ ดนิ (ข)ลกั ษณะของหนิ ฐานเปนหินทรายเนอื้ เกรยแวก
กลมุ วิทยาหิน SS1 (ค) ลักษณะตวั อยางเปนดนิ ทรายปนทรายแปง สนี ้ำตาล
เน้ือดนิ ละเอียด เมอื่ สัมผสั แลว รูสกึ สากมือเล็กนอย.................................................................................122

รูปท่ี 7.8 (ก) เกบ็ ตัวอยางบรเิ วณเปดหนา ดนิ ในพน้ื ท่เี กษตร บา นคลองเสลา ตำบลแกนมะกรดู อำเภอบา นไร
จงั หวดั อุทยั ธานี ทคี่ วามลึก 290–330 ซม. จากผวิ ดนิ (ข) ลักษณะของหนิ ฐานเปน หนิ ปนู เนื้อผลึก
กลมุ วิทยาหนิ CB2 (ค) ลกั ษณะตวั อยางเปน ดนิ ทรายปนทรายแปง สีนำ้ ตาลปนแดง
เนือ้ ดินคอนขางละเอยี ด เมอื่ สมั ผัสแลว รูสึกสากมือเล็กนอ ย...............................................................123

รูปท่ี 7.9 (ก) เก็บตวั อยางบรเิ วณเปดหนาดนิ ในพื้นทเ่ี กษตร ตำบลคอกควาย อำเภอบา นไร จงั หวดั อุทัยธานี
ที่ความลกึ 70-90 ซม. จากผวิ ดนิ (ข) ลักษณะของหินฐานเปน หินแคลกซ ิลิเกต
กลมุ วิทยาหิน CB2 (ค) ลักษณะตัวอยา งเปนดนิ ทรายปนทรายแปง สีน้ำตาลปนแดง
เนือ้ ดนิ คอ นขา งละเอยี ด เมื่อสมั ผสั แลว รูสกึ สากมอื .............................................................................125

รปู ท่ี 7.10 (ก) เกบ็ ตวั อยางบรเิ วณบอขดุ ดนิ เพอื่ นำไปใชประโยชน บา นปางสวรรค ตำบลคอกควาย
อำเภอบา นไร จงั หวดั อุทัยธานี ท่ีความลึก 350-400 ซม. จากผวิ ดนิ (ข) ลกั ษณะของหินฐาน
เปนหินแคลกซ ลิ ิเกต กลมุ วทิ ยาหิน CB2 (ค) ลักษณะตวั อยางเปนดินทรายปนทรายแปง
สนี ำ้ ตาลปนเหลือง เนือ้ ดินคอ นขางหยาบ เมือ่ สัมผสั แลว รสู ึกสากมือ................................................126

รูปท่ี 7.11 (ก) เกบ็ ตัวอยา งบรเิ วณบอขดุ ดนิ เพ่ือนำไปใชประโยชน บานปางสวรรค ตำบลคอกควาย
อำเภอบา นไร จงั หวดั อุทยั ธานี ที่ความลกึ 120–160 ซม. จากผิวดนิ (ข) ลักษณะของหนิ ฐาน
เปน หินแกรนิตเน้ือสม่ำเสมอ กลมุ วทิ ยาหิน GR (ค) ลกั ษณะตัวอยา งเปน ดินทรายปนทรายแปง
สีนำ้ ตาล เน้ือดินคอนขา งละเอยี ด เมือ่ สัมผสั แลว รูสึกสากมอื .............................................................127

รูปท่ี 7.12 (ก) เกบ็ ตวั อยา งบรเิ วณบอขดุ ดนิ เพ่อื นำไปใชประโยชน บานนอย ตำบลคอกควาย อำเภอบา นไร
จังหวดั อทุ ยั ธานี ท่ีความลกึ 100-130 ซม. จากผวิ ดนิ (ข) ลกั ษณะของหินฐานเปน หินทรายแปง
เนอื้ แขง็ กลุมวทิ ยาหนิ CT (ค) ลกั ษณะตวั อยา งเปน ดนิ เหนียว สนี ำ้ ตาลปนแดง
เนอ้ื ดินละเอยี ด เมือ่ สมั ผสั แลว รสู ึกสากมือเลก็ นอ ย.............................................................................128

XIII

สารบญั รปู

รปู ท่ี 7.13 (ก) เก็บตวั อยางบรเิ วณเปดหนา ดนิ เพือ่ นำไปใชประโยชน วัดเขาอรโิ ยทยั ตำบลระบำ อำเภอลานสัก
จังหวดั อทุ ัยธานี ท่คี วามลึก 70–90 ซม. จากผวิ ดนิ (ข) ลักษณะของหนิ ฐานเปน หนิ ควอตซไมกาชีสต
กลุม วิทยาหนิ F-MET1 (ค) ลกั ษณะตวั อยางเปน ดินทรายปนทรายแปง
สนี ้ำตาลปนแดงเนอื้ ดนิ หยาบ เม่อื สมั ผสั แลวรสู กึ สากมอื ....................................................................129

รปู ที่ 7.14 (ก) เก็บตวั อยา งบรเิ วณหนาตัดดินบรเิ วณพ้ืนท่ีอยูอ าศยั บานโปงมะคา ตำบลระบำ อำเภอลานสกั
จงั หวดั อุทยั ธานี ที่ความลกึ 60–80 ซม. จากผวิ ดนิ (ข) ลกั ษณะของหินฐานเปน หินแกรนติ เนอ้ื ดอก
กลมุ วทิ ยาหนิ GR (ค) ลักษณะตัวอยา งเปน ดินทราย สเี ทาขาวปนน้ำตาล
เน้ือดนิ คอ นขางละเอยี ด เมื่อสมั ผสั แลว รูสึกสากมอื .............................................................................131

รูปที่ 7.15 (ก) เกบ็ ตัวอยา งบรเิ วณบอขดุ ดินเพ่ือนำไปใชป ระโยชน บา นเขาเขยี ว ตำบลระบำ อำเภอลานสัก
จงั หวดั อุทัยธานี ทค่ี วามลกึ 120-150 ซม. จากผวิ ดนิ (ข) ลักษณะของหนิ ฐานเปน หนิ แกรนติ
เนื้อดอก กลุมวิทยาหนิ GR (ค) ลักษณะตัวอยา งเปน ดนิ ทรายปนทรายแปง สนี ำ้ ตาล
เนอ้ื ดินหยาบ เมือ่ สัมผัสแลวรสู กึ สากมอื ...............................................................................................132

รปู ท่ี 7.16 (ก) เกบ็ ตวั อยา งบรเิ วณเปด หนา ดินในพ้ืนท่เี กษตร วัดปาเขารศั มี ตำบลแมเปน อำเภอแมเปน
จงั หวัดนครสวรรค ท่ีความลกึ 30–40 ซม. จากผวิ ดนิ (ข) ลักษณะของหินฐานเปน
หนิ ควอตซไ มกาชีสต กลุม วิทยาหิน F-MET1 (ค) ลักษณะตวั อยา งเปนดนิ ทราย
สีเทาขาวปนนำ้ ตาล เน้ือดนิ ละเอียด เมือ่ สัมผสั แลว รสู ึกสากมือเลก็ นอย...........................................133

รูปที่ 7.17 (ก) เก็บตวั อยา งบรเิ วณเปดหนา ดินในพืน้ ท่ีเกษตร วัดเจดียขาว ตำบลแมเปน อำเภอแมเ ปน
จังหวัดนครสวรรค ท่คี วามลกึ 150–170 ซม. จากผวิ ดิน (ข) ลกั ษณะของหนิ ฐานเปน
หินควอตซไ มกาชีสต กลุมวทิ ยาหิน F-MET1 (ค) ลกั ษณะตวั อยา งเปน ดินทราย
สีนำ้ ตาล เนือ้ ดินคอนขา งหยาบ เมื่อสมั ผสั แลว รูสึกสากมอื .................................................................134

รูปที่ 7.18 แสดงระบบจําแนกดนิ โดยระบบ Unified Soil Classification............................................................137

รปู ที่ 7.19 แสดงระบบจาํ แนกดนิ โดยระบบ Unified Soil Classification...............................................................138

XIV

สารบัญตาราง

ตารางที่ 2.1 แสดงการจำแนกชนิดของดินถลม (ดัดแปลงจาก Varnes, 1978)...................................................11
ตารางท่ี 2.2 แสดงการจำแนกระดับความเรว็ ในการเคลื่อนท่ีของมวลดิน

(Cruden and Varnes, 1996).................................................................................................................12
ตารางท่ี 3.1 คำอธบิ ายแผนท่ธี รณีวทิ ยาจังหวัดอุทยั ธานี........................................................................................26
ตารางที่ 3.2 คำอธบิ ายกลุมวิทยาหินพ้ืนที่จังหวัดอทุ ัยธานี....................................................................................36
ตารางท่ี 4.1 ตารางการจำแนกหนิ อัคนี (Dearman, 1991)....................................................................................59
ตารางท่ี 4.2 ตารางการจำแนกหนิ ตะกอน (Dearman, 1991)...............................................................................60
ตารางท่ี 4.3 ตารางการจำแนกหนิ แปร (Dearman, 1991)....................................................................................61
ตารางที่ 4.4 สรปุ ชนดิ และแหลงที่มาของขอมูล.......................................................................................................64
ตารางท่ี 4.5 หลักการจำแนกลักษณะของดินถลมจากการแปลความหมายภาพถายทางอากาศ

และภาพดาวเทียม (ดัดแปลงจาก Miller, 2007 และ Soeters and Westen, 1996).....................66
ตารางท่ี 4.6 ปจจัยท่ีนำมาใชในแบบจำลองดินถลม ................................................................................................71
ตารางท่ี 4.7 ตารางแสดงชวงคา AUC ท่ีใชอา งองิ ความถูกตองของโมเดล

(Hasanat and others, 2010)................................................................................................................77
ตารางที่ 5.1 ความสัมพันธระหวางรองรอยดินถลมกับปจจยั ท่ีควบคุมการเกิดดินถลม.......................................82
ตารางที่ 5.2 การใหน ้ำหนักดว ยวธิ ี Reliability weighting เรียงจากมากไปหานอย...........................................93
ตารางท่ี 5.3 การใหน้ำหนักดว ยวธิ ี Accountability weighting เรียงจากมากไปหานอย..................................93
ตารางที่ 5.4 การใหน้ำหนักดว ยวิธีเฉลยี่ Average weighting เรยี งจากมากไปหานอย .....................................94
ตารางท่ี 5.5 ระดับความออนไหวตอการเกิดดนิ ถลม 5 ระดบั จำแนกตามวิธี STDV..........................................94
ตารางที่ 5.6 พื้นที่ออนไหวตอการเกิดดนิ ถลมจำแนกตามตำบล............................................................................96
ตารางท่ี 5.7 แสดงคาความถูกตองของแบบจำลอง..................................................................................................98
ตารางที่ 6.1 ขอมูลรองรอยดินถลมในพ้ืนท่ีจังหวัดอุทยั ธานี................................................................................101
ตารางท่ี 7.1 เกณฑการผพุ ังของมวลหนิ (ดดั แปลงจาก Ruxton and Berry (1957)

Dearman (1976) Fookes (1997) และ Hearn (2016)) ..................................................................114
ตารางท่ี 7.2 แสดงขอมลู การเก็บตัวอยางดินในพน้ื ที่สำรวจ.................................................................................117
ตารางท่ี 7.3 แสดงรายละเอียดตำแหนง ระดับความลึก จำนวน และประเภทงาน

ทดสอบของตวั อยางแบบไมคงสภาพ.....................................................................................................136
ตารางที่ 7.4 แสดงผลการทดสอบดินขั้นพ้นื ฐาน

(คาพิกัดอัตตะเบิรก และความถว งจําเพาะของเม็ดดิน)......................................................................141
ตารางท่ี 7.5 แสดงผลการทดสอบดินขั้นพื้นฐาน

(การหาขนาดเม็ดดินดว ยวธิ รี อ นผานตะแกรง และวิธีไฮโดรมเิ ตอร)..................................................142

บทคดั ยอ

การศกึ ษาคร้ังนี้มีวัตถุประสงคเพ่ือกำหนดขอบเขตระดับความออนไหวตอการเกิดดินถลม พ้ืนท่ี
จังหวัดอุทัยธานี ดวยการวิเคราะหพ้ืนที่ที่มีโอกาสเกิดดินถลมในอนาคตดวยแบบจำลองทางสถิติแบบ
สองตัวแปร (Bivariate probability) และการใหคาน้ำหนัก (Weighting) พิจารณารวมกับรองรอยดินถลม
ในอดตี ซึ่งไดจ ากการแปลขอมูลภาพถายดาวเทียม Google Image ในชวงป พ.ศ. 2527–2563 และการสำรวจ
ภาคสนามเพิ่มเติม จำนวน 210 รองรอยดินถลม ควบคูกับการวิเคราะหรวมกับปจจัยที่เกี่ยวของกับการเกิด
ดินถลม (Controlling factors) ทั้ง 7 ปจจัย ไดแก (1) วิทยาหิน (2) หนารับน้ำฝน (3) ทิศทางการไหลของน้ำ
(4) ระยะหางจากโครงสรางทางธรณีวทิ ยา (5) ระดับความสงู (6) ความลาดชนั และ (7) การใชป ระโยชนที่ดิน

จากการศึกษาพ้ืนท่ีออนไหวตอการเกิดดินถลมในพ้ืนท่ีจังหวัดอุทัยธานี พบวาปจจัยท่ีมี
ความสัมพันธกับการเกิดดนิ ถลม เรียงลำดับตามความสำคัญมากไปนอย คือ (1) ระดับความสงู (2) หนารบั
น้ำฝน (3) ความลาดชัน (4) ระยะหางจากโครงสรางทางธรณีวิทยา (5) การใชป ระโยชนท่ีดิน (6) วิทยาหิน
และ (7) ทิศทางการไหลของน้ำ ตามลำดับ โดยการกระจายตัวของรอ งรอยดนิ ถลมสวนใหญพบอยใู นพื้นท่ีที่มี
ระดับความสูงต้ังแต 1,400-1,600 เมตรจากระดับน้ำทะเลปานกลาง มีความลาดชันอยูในชวง 40-60 องศา
บริเวณพื้นท่ีปาทมี่ ีตน ไมใหญ และสามารถพบไดในกลุมวิทยาหิน GR จำพวกหินแกรนิต กลุมวิทยาหนิ SS1
จำพวกหินทรายเนื้อเกรยแ วก กลุมวิทยาหิน FS1 จำพวกหนิ ตะกอนเน้ือละเอยี ดบางสวนก่ึงแปรสภาพ และ
กลุมวิทยาหิน FS3 จำพวกหินตะกอนเนื้อละเอียดเนื้อปนปูน นอกจากน้ียังสัมพันธกับมรสุมตะวันออก
เฉียงเหนือ พายุหมุนเขตรอน และมรสุมตะวันตกเฉียงใต ผลจากการวิเคราะหแบบจำลองดินถลม สามารถ
จำแนกพ้ืนท่ีออนไหวตอการเกิดดินถลมออกเปน 5 ระดับ ไดแก 1) ระดับต่ำมาก (Very low) มีพื้นท่ี
ประมาณ 55 ตารางกิโลเมตร คิดเปนรอยละ 1.71 ของพ้ืนท่ีออนไหวตอการเกิดดินถลมท้ังหมด 2) ระดับต่ำ
(Low) มีพื้นที่ประมาณ 1,093 ตารางกิโลเมตร คิดเปนรอยละ 33.92 ของพื้นที่ออนไหวตอการเกิดดินถลม
ท้ังหมด 3) ระดับปานกลาง (Moderate) มีพ้ืนท่ีประมาณ 1,636 ตารางกิโลเมตร คดิ เปนรอยละ 50.78 ของ
พ้ืนท่ีออนไหวตอการเกิดดินถลมท้ังหมด 4) ระดับสูง (High) มีพ้ืนท่ีประมาณ 334 ตารางกิโลเมตร คิดเปน
รอยละ 10.39 ของพ้ืนท่ีออนไหวตอการเกิดดินถลมท้ังหมด และ 5) ระดับสูงมาก (Very high) มีพ้ืนท่ี
ประมาณ 103 ตารางกิโลเมตร คิดเปนรอยละ 3.20 ของพนื้ ที่ออนไหวตอ การเกิดดินถลมทงั้ หมด ทั้งนข้ี อมูล
ท่ีไดจากการศึกษาพ้ืนที่ออนไหวตอการเกิดดินถลมสามารถนำไปใชอธิบายสภาพแวดลอมของแตละพื้นท่ีถึง
สาเหตุของการเกิดดนิ ถลมไดอยางถูกตอง และยังสามารถนำไปใชเปนเคร่ืองมือในการวางแผนบริหารจัดการ
ธรณีพิบัติภัยในระดับทองถ่ิน (Local zoning) เพื่อสนับสนุนการลดผลกระทบตอชีวิตและทรัพยสินของ
ประชาชนไดทนั ตอเหตุการณ

คำสำคัญ: ดินถลม (Landslide), แบบจำลองทางสถิติแบบสองตัวแปร (Bivariate probability),
การใหคา น้ำหนัก (Weighting), ระดับทองถิ่น (Local zoning), ปจจัยที่เกีย่ วของกับการเกิดดนิ ถลม
(Controlling factors)



กติ ตกิ รรมประกาศ

คณะผูจัดทำขอขอบคุณ ทานผูตรวจราชการกรมทรัพยากรธรณี นางสุรีย ธีระรังสิกุล ผูที่
พัฒนาโครงการลดผลกระทบจากธรณีพิบัติภัย ทงั้ การนำเทคโนโลยใี หม ๆ มาบรหิ ารจดั การพ้ืนท่ีเสี่ยงภัย
ดินถลม ขอขอบคุณ นายนิมิตร ศรคลงั ผอู ำนวยการกองธรณีวทิ ยาสิ่งแวดลอม และนายสวุ ทิ ย โคสุวรรณ
ผูอำนวยการสวนมาตรฐานและขอมูลธรณีพิบตั ภิ ัย ท่ีใหการสนบั สนุน ดานความรวู ิชาการ พรอ มคำแนะนำ
ตลอดจนการแกปญหาทเ่ี กดิ ข้ึนทั้งภาคสนามและสำนักงาน นอกจากนข้ี อขอบคุณ ผูอำนวยการสำนักงาน
ทรัพยากรธรณีเขต 1 นายสุธี จงอัจฉริยกุล ผูอำนวยการสำนักงานทรัพยากรธรณีเขต 3 นายทินกร ทาทอง
ผูอำนวยการสำนักงานทรัพยากรธรณีเขต 4 นายสมศักด์ิ วัฒนปฤดา ท่ีใหการสนับสนุนในดานตาง ๆ
ทำใหงานสำเร็จลุลว งไปดว ยดี

ขอขอบคุณประชาชนในพื้นท่ี เจาหนาที่หนวยงานทองถ่ิน เจาหนาที่หนวยรักษาพันธุส ัตวปา
และเจาหนาท่อี ุทยานแหงชาติที่ใหความรว มมือทั้งในเรอ่ื งการใหขอมูลดินถลม และแบงปนประสบการณ
ท่ปี ระสบ รวมถึงการชว ยเหลอื ในการเขาพน้ื ที่สำรวจ และสงิ่ ทีป่ ระทับใจคือ การมนี ้ำใจของคนในทอ งถน่ิ

สดุ ทายน้ี ขอขอบคุณคณะผูจัดทำทกุ คนท่ีทำงานกันอยางหนักตลอด 1 ป ขอขอบคณุ สถานท่ี
5 จังหวัด ท่ีใหคณะผูจัดมีโอกาสไดเรยี นรูหลาย ๆ อยางท้ังทางวิชาการ และชีวิตการทำงาน นอกจากนี้
ขอขอบคุณทีมงานที่มีความสามัคคี คอยชวยเหลือซึ่งกันและกัน เสนอแนวคิด คำแนะนำตางๆ ทำใหได
รายงานวิชาการเลมนี้ออกมามปี ระสิทธิภาพและความถูกตองมากที่สุด และคณะผูจัดทำคาดหวังอยางยิ่ง
วารายงานวิชาการเลมน้ีจะสามารถนำไปพัฒนาความรู ความเขาใจเก่ียวกับภัยพิบัติดินถลม และใช
ประกอบการวางแผนเตรียมพรอ มรบั มือกบั ภัยพบิ ัติดินถลมที่จะเกิดขน้ึ ในอนาคตได

คณะผูจดั ทำ
กันยายน 2564



บทท่ี 1
บทนำ

1.1 ความเปน มา

ดินถลมเปนไดทั้งภัยธรรมชาติและภัยที่เกิดจากมนุษยที่สรางความเสียหายทั้งตอชีวิตและ
ทรัพยสินของประชาชนในพื้นท่ีตาง ๆ ท่ัวโลก รวมทั้งประเทศไทย จะเห็นไดวาในระยะเวลาหลายปท่ี
ผานมามีเหตุการณดินถลมเกิดขึ้นในหลายพ้ืนที่อยางตอเน่ือง และมีแนวโนมท่ีจะเกิดบอยขึ้น เน่ืองจาก
สภาพอากาศโลกที่มีความแปรปรวนมากขึ้น รวมท้ังการรบกวนของมนุษย เชน การขยายตัวของชุมชน
เขาไปต้ังถ่ินฐานในพื้นท่ีเสี่ยงภัยดินถลม และมีการเปล่ียนแปลงการใชประโยชนท่ีดินใหเปนไปตาม
ความตองการ จากปจจัยเหลาน้ีลวนมีสวนกระตุนใหปญหาดินถลมมีความรุนแรง และมีความถ่ีของ
การเกิดดินถลมบอยครั้ง ดังน้ันจึงมีแนวคิดเก่ียวกับการศึกษาและวิเคราะหพื้นท่ีเส่ียงตอการเกิดดินถลม
เพ่ือเปนแนวทางลดและบรรเทาความเสียหายจากพิบัติภัยดินถลมดวยเทคโนโลยีสารสนเทศและเทคนิค
การสำรวจระยะไกล (geographic information system and remote sensing techniques) ซึ่งเปน
เทคโนโลยีท่ีถูกนำมาใชในการศึกษาพิบัติภัยดินถลมอยางแพรหลายทั้งการศึกษาในพื้นท่ีขนาดใหญ
(regional zoning) และรายพ้ืนที่ (local zoning) จัดเปนเครื่องมือในการบริหารจัดการท่ีมีประสิทธิภาพ
และรวดเร็ว รวมถึงการจัดทำฐานขอมูลในรูปแบบสารสนเทศท่ีงายตอการปรับเปลี่ยนขอมูลเม่ือมี
การสำรวจเพม่ิ เติม

กรมทรัพยากรธรณีในฐานะหนวยงานราชการที่มีหนาท่ีรับผิดชอบในการบริหารจัดการ
ทรพั ยากรธรณีและธรณีพิบัติภัยของประเทศ ดำเนินการสำรวจ ศึกษา วิจัย ปจจัยตาง ๆ ที่สงผลใหเกิด
ธรณีพิบัติภัยและติดตามพฤติกรรมของธรณีพิบัติภัยตาง ๆ เพ่ือประเมินสถานภาพ กำหนดขอบเขตพื้นที่
เส่ียงภัย จัดทำแนวทางหรือมาตรการปองกันบรรเทาผลกระทบจากธรณีพิบัติภัยตาง ๆ พัฒนาขีด
ความสามารถในการคาดการณและพยากรณความเสี่ยงตอการเกิดธรณีพิบัติภัย เพื่อเพ่ิมขีดสมรรถนะ
ในภารกิจหลักนั้น จึงไดเกิดโครงการจัดทำแผนที่พื้นที่ออนไหวตอการเกิดดินถลมระดับรายละเอียด
โดยนำเทคโนโลยีสารสนเทศและเทคนิคการสำรวจระยะไกลควบคูกับการสำรวจภาคสนามมาใช เพ่ือทำ
ความเขาใจกับลักษณะสภาพแวดลอมของพ้ืนที่เสี่ยงภัยดินถลม และใชในการจัดทำฐานขอมูลในรูปแบบ
สารสนเทศทง่ี ายตอการปรบั เปลี่ยนขอ มูล มคี วามรวดเรว็ และมีประสิทธิภาพ

-1-

-2-

1.2 วัตถปุ ระสงคแ ละเปาหมาย

1.2.1 วัตถุประสงค

เพ่ือกำหนดขอบเขตระดับความออนไหวตอการเกดิ ดนิ ถลมของพ้ืนที่ดวยแบบจำลองทางสถิติ

1.2.2 เปา หมาย

มีแบบจำลองทางคณิตศาสตรเพ่ือการวิเคราะหพื้นท่ีออนไหวตอการเกิดดินถลมระดับ
รายละเอียด (landslide susceptibility model) ที่สามารถปรับเปล่ียนขอมูลใหเปนปจจุบันไดงายและ
แผนท่ีพืน้ ทอี่ อ นไหวตอการเกิดดนิ ถลม (landslide susceptibility map)

1.3 ขอบเขตการศึกษา

การศึกษาพื้นท่ีออนไหวตอการเกิดดินถลมในระดับจังหวัด เปนขอมูลเชิงพื้นที่มีลักษณะ
เปนกริด (raster data) มีโครงสรางเปนชองเหลี่ยม เรียกวา จุดภาพ หรือ Grid cell เรียงตอเนื่องกัน
ในแนวราบและแนวดิ่ง ในแตละจุดภาพสามารถเก็บคาได 1 คา มีความละเอียดของขอมูลอยูที่ 10 เมตร
ซึง่ สามารถแบง งานออกเปน 3 สวนดงั น้ี

1.3.1 งานวิเคราะหข อมูลพ้นื ฐาน

1) รวบรวมและเตรยี มฐานขอ มูลสารสนเทศภูมิศาสตร และภาพดาวเทยี ม
2) แปลความหมายรองรอยดินถลมเบื้องตน ขอมูลทางธรณีวิทยา โครงสรางทางธรณีวิทยา
ธรณีสณั ฐานวิทยาจากขอมูลสมั ผสั ไกล ไดแก ภาพถายทางอากาศ และภาพดาวเทียม

1.3.2 งานสำรวจภาคสนาม

1) ดำเนินการสำรวจตรวจสอบขอมูลรองรอยดินถลมท่ีไดจากการแปลขอมูลดาวเทียม
พรอ มสำรวจรอ งรอยดนิ ถลมปจ จุบันในภาคสนาม

2) สำรวจลกั ษณะธรณวี ิทยาและแบง กลมุ วิทยาหนิ ในพื้นที่เสย่ี งตอการเกดิ ดินถลม

1.3.3 งานศกึ ษาและวเิ คราะห

ศึกษาวิเคราะหแบบจำลองทางสถิติแบบสองตัวแปร (Bivariate probability) และการให
คาน้ำหนัก (weighting) เพื่อหาคาความสัมพันธระหวางรองรอยดินถลมในอดีตในรูปแบบอัตราสวน
ความนาจะเปน หรอื ความหนาแนนของการกระจายตวั ของดนิ ถลมในแตละกลุมยอยในปจจัยทีเ่ ก่ียวของ
กับดินถลม

-3-

1.4 ประโยชนท ่คี าดวา จะไดรับ

1) แบบจำลองในการศึกษาพื้นที่ออนไหวตอการเกิดดินถลมในพื้นท่ีตนแบบที่สามารถ
นำไปใชเปนแนวทางในการจัดทำขอมูลพ้ืนที่ออนไหวตอการเกิดดินถลมในพื้นที่อ่ืนในแตละภูมิภาค
ของประเทศ

2) ขอ มูลฐานและปจจัยที่ใชในการพิจารณาการเกิดดินถลมอยูในรปู แบบสารสนเทศภูมิศาสตร
(Geographic Information System, GIS) ที่มีความสัมพันธกับตำแหนงในเชิงพ้ืนที่ (Spatial data)
ซึ่งรูปแบบและความสัมพันธของขอมูลเชิงพื้นท่ีท้ังหลายจะสามารถนำมาวิเคราะหดวย GIS และทำให
สอ่ื ความหมายในเร่ืองการเปล่ยี นแปลงทส่ี ัมพนั ธก ับเวลาได

3) มีขอมูลฐานพ้ืนท่ีออนไหวตอการเกิดดินถลมสำหรับใชในการเปนขอมูลต้ังตนใน
การกำหนดขอบเขตพื้นทเ่ี ส่ยี งภัยดินถลม (landslide risk zoning)

4) แนวทางในการศึกษาลักษณะทางกายภาพของช้ันดนิ ในพ้นื ทลี่ าดชนั และวธิ กี ารเลือกเก็บ
ตวั อยางดินในชั้นทีอ่ ยใู นแนวศกั ยภาพเล่ือนไถล เพื่อใหเขาใจถึงกลไกและกระบวนการทำงานของการเกิด
ดินถลม

5) ขอมูลทางวิศวกรรมขั้นพ้ืนฐานของช้ันดินและหินผุของหินฐานในพื้นที่เสี่ยงภัย ซึ่งเปน
ขอมูลสนับสนุนในการวิเคราะหชนิดของการเกิดดินถลม (landslide type) ซึ่งมีประโยชนอยางมาก
ในการวิเคราะหระดับความรุนแรงของพ้ืนที่ทีไ่ ดรับผลกระทบจากดนิ ถลม

6) ขอมลู ชัน้ ดินทอ่ี ยูในแนวศักยภาพเล่ือนไถล และลกั ษณะดินถลม ในพ้ืนที่เสยี่ งภยั

7) ฐานขอ มูลสำคัญสำหรับการศกึ ษาและวิจัยดินถลมทั้งในเรือ่ งของการปรับปรุง การวิเคราะห
แบบจำลองดนิ ถลม เพื่อใหครอบคลุมขอมลู ทจี่ ะนำไปสกู ารพยากรณแ ละคาดการณตอไป



-5-

บทท่ี 2
วรรณกรรมปริทศั น

2.1 นยิ ามศพั ท

คำศัพทท่ีใชในรายงานฉบับน้ี บางสวนอางอิงจากพจนานุกรมศัพทธรณีวิทยาฉบับ
ราชบัณฑิตยสถาน (2544) คูมือการทำแผนที่ดินถลม (Fell, 2550) และหนังสือคำศัพทจากคูมือ
การประเมินความเสี่ยงจากภัยพิบัติ ซึ่งจัดทำโดย สำนักงานโครงการพัฒนาแหงสหประชาชาติ
(United Nations Development Programme: UNDP, 2559) ทั้งนี้ คำศัพทจะจัดเรยี งตามลำดับ
ความสำคญั และความสมั พนั ธของความหมาย ดงั นี้

1) ภัยธรรมชาติ (natural hazard) คือ ภัยท่ีเกิดจากธรรมชาติ เชน แผนดินไหว ดินถลม
และโคลนถลม คลน่ื ใตน้ำหรอื สึนามิ การระเบิดของภูเขาไฟ วาตภยั อุทกภยั และอื่น ๆ

2) ภัยพิบัติ (hazard) คือ ภัยเหตุการณท่ีเกิดจากธรรมชาติหรือการกระทำของมนุษย
ที่อาจนำมาซ่ึงความสูญเสยี ตอชีวิตทรัพยสิน ตลอดจนทำใหเกิดผลกระทบทางเศรษฐกิจ สังคม และ
สง่ิ แวดลอม

3) ความเสี่ยงภัย (risk) คือ ความเสี่ยงที่มีโอกาสหรือความเปนไปไดในการไดรับ
ผลกระทบทางลบจากการเกิดภัย โดยผลกระทบสามารถเกิดข้ึนกับชีวิต สุขภาพ การประกอบอาชีพ
ทรพั ยสิน และบริการตา ง ๆ ทั้งในระดบั บุคคล ชุมชน สงั คม หรอื ประเทศ

4) ดินถลม (landslide) คือ การเคลอื่ นที่ของมวลหิน เศษหิน ดนิ ตามลาดชัน
5) ดินถลมมีพลัง (active landslide) คือ ดินถลมที่ปจจุบันยังมกี ารเคล่อื นตัว สามารถ
เปนไดท ั้งการเคล่อื นตวั ครัง้ แรก (first-time) และการเกดิ ซำ้ (reactivation)
6) ดินถลมอุบัติซ้ำ (reactivated landslide) คือ การเคลื่อนตัวของมวลดินอีกคร้ัง
หลงั จากมีการหยุดเคล่อื นตัว
7) แผนท่ีรองรอยดินถลม (landslide inventory map) คือ แผนท่ีดินถลมท่ีแสดง
ตำแหนง จำแนก ปริมาณ กิจกรรม รวมถึงวันที่เกิดเหตุการณดินถลมแตละพ้ืนท่ี อีกท้ังเปนพื้นฐาน
ท่ีสำคัญมากในการประเมินความออนไหวตอการเกิดดินถลม (landslide susceptibility) โอกาส
เกิดดนิ ถลม (landslide hazard) และความเสี่ยงภัย (landslide risk)

-6-

8) แผนท่ีออนไหวตอการเกิดดินถลม (landslide susceptibility map) คือ แผนท่ี
แสดงความออนไหวตอการเกิดดินถลมเปนการประเมินเชิงปริมาณหรือเชิงคุณภาพของการจำแนก
ปริมาณ (หรือพื้นที่) และการกระจายเชิงพื้นท่ีของดินถลมท่ีมีอยูหรืออาจเกิดขึ้นในพ้ืนที่ออนไหว
ตอการเกิดดินถลม ยังอาจรวมคำอธิบายของความเร็วและความรุนแรงของดินถลมท่ีมีอยูหรือท่ี
อาจเกิดขน้ึ ความนา จะเปน ทอี่ าจจะเกิดดนิ ถลม ซ่งึ บอกชนิดของดินถลม และตำแหนง ท่ีจะเกิด

9) แผนท่ีท่ีมีโอกาสเกิดดินถลม (landslide hazard map) คือ แผนท่ีแสดงพื้นท่ีท่ี
มีโอกาสเกิดดินถลมเปนผลผลิตท่ีไดมาจากการประเมินแผนที่ความออนไหวตอการเกิดดินถลมที่มี
การกำหนดรอบความถ่ีโดยประมาณ (ความนาจะเปนรายป) ตอ การถลม ที่อาจจะเกิดข้ึน

10) ระดับหรือขอบเขตความรุนแรง (zoning) คือ พื้นท่ีที่มีการจัดระดับความไว
ตอการเกิดดินถลม ทั้งของพ้ืนที่ออนไหวตอการเกิดดินถลม พื้นที่เสี่ยงภัยดินถลม และพ้ืนท่ีท่ีไดรับ
ผลกระทบจากดนิ ถลม

11) แผนท่ีเสี่ยงภัยดินถลม (landslide risk map) คือ แผนท่ีแสดงผลการประเมิน
ความเสี่ยงดินถลมเปนผลผลิตที่ไดจากการประเมินพ้ืนท่ีที่มีโอกาสเกิดดินถลม ซึ่งบงบอกระดับ
ผลกระทบที่เกิดขึ้นตอ องคประกอบที่มคี วามเสี่ยงจากเหตุการณภยั ในพื้นที่หน่ึง ๆ โดยมากแสดงผล
เปน ระดบั สี

12) ดิน (soil)

ก) ความหมายทางธรณีวิทยา คือ มวลวัสดุท่ีเกิดจากการผุพังของผิวโลกจากหินหรือ
ชน้ั ตะกอนและยังไมจ ับตัวกันวางตัวบนหนิ ดาน

ข) ความหมายทางปฐพีศาสตร คอื เทหวัตถุธรรมชาติที่ปกคลุมพื้นโลกอยเู ปน ช้ันบาง ๆ
เกิดจากการสลายตัวของหินและแรผสมคลุกเคลากับอินทรียวัตถุ ซ่ึงประกอบดวยอินทรียวัตถุ
อนินทรียวตั ถุ นำ้ และอากาศ

ค) ความหมายทางวิศวกรรม คือ วัตถุทางธรรมชาติท่ีเกิดจากการแปรสภาพหรือ
สลายตัวของหินและแรธาตุ ซ่ึงทับถมกันในสภาพที่ไมแนน อาจจะมีอินทรียวัตถุเปน สวนประกอบดว ย
หรือไมกไ็ ด แต “ดิน” หมายถงึ กรวด (gravel) ทราย (sand) ทรายแปง (silt) และดินเหนยี ว (clay)

13) ดินกำเนิดโดยการสลายของหิน ณ ท่ีต้ัง (residual soil) คือ ดินท่ีเกิดจากการผุพัง
ของหนิ ตนกำเนิด เนื่องจากขบวนการปฏิกริ ยิ าตอ ดิน ฟา อากาศ และตะกอนทบั ถมอยกู บั ท่ี

14) ดินกำเนิดโดยการพัดพาไปตกตะกอน (transported soil) คือ ดินที่เกิดจากการ
ถูกพัดพาจากแหลงกำเนิดโดยตัวกลาง และไปทับถมในอีกที่หนึ่ง ตัวกลางท่ีพัดพาอาจเปนน้ำ ลม
และธารน้ำแขง็

-7-

15) ตะกอนน้ำพา (alluvium) คือ กรวด หิน ดิน ทราย และสิ่งอื่น ๆ ท่ีเกิดจากการ
พดั พาของน้ำไปสะสมตัว ณ บริเวณใดบริเวณหนงึ่ เชน alluvial ตะกอนรูปพดั บรเิ วณทีร่ าบเชงิ เขา

16) เศษหินเชิงเขา (colluvium) คือ กอนหินขนาดตาง ๆ ท่ีแตกหักกระจัดกระจาย
มากองทบั ถมระเกะระกะอยูเชิงเขาซึ่งเปนการแตกสลายตัวของเขาหินระยะแรก โดยเริม่ ผพุ ังจากท่ีสูง
รวงลงมาไปหาท่ตี ่ำเพราะแรงดึงดดู ของโลก

17) ตัวอยางแบบถกู รบกวน (disturbed sample) คอื ตัวอยา งดินทไี่ ดจ ากการตอก ขุด
หรอื ตักที่ทำใหต วั อยางดนิ เปลย่ี นสภาพ เน่ืองจากถูกรบกวนจากแรงกระทำภายนอก

18) ระบบจำแนกดินเอกภาพ (Unified Soil Classification System, USCS) คือ
ระบบการเรียกช่อื ดินจากการจำแนกจากผลการทดสอบขนาดของเม็ดดนิ และการกระจายตัวของดิน
(grain size distribution) ขีดเหลว (liquid limit) และดัชนพี ลาสติก (plastic index)

19) ระนาบการเล่ือนไถล (slip plane) คือ แนวระนาบท่ีหินผุหรือดินเคลื่อนตัวผาน
โดยปกตแิ นวระนาบจะประกอบไปดว ยชน้ั ท่ีแข็งรองรับดานลา งชั้นดนิ ท่ีออนกวา

20) วทิ ยาหิน (lithology) คือวิชาท่ีวาดว ยลักษณะทางกายภาพของหิน โดยการศกึ ษา
จากหินโผลห รือหนิ ตวั อยาง

2.2 ดนิ ถลม

2.2.1 ความหมายของดนิ ถลม

ดินถลม (landslide) เกิดจากการเคลื่อนที่ของมวลดิน มวลหินลงมาตามลาดเขาดวย
อิทธิพลของแรงโนมถวงของโลก (Cruden and Varnes, 1996) สามารถเกิดข้ึนเองตามธรรมชาติ
โดยมีปจจัยภายนอกเปนตัวกระตุนหรือตัวเรง (triggering factors) เชน ปริมาณน้ำฝนที่ตกหนัก
อยางตอเน่ือง ทำใหเกิดการเปลี่ยนแปลงของชั้นน้ำใตดินสงผลใหชั้นดินและหินเสียสมดุลจนถึงขาด
เสถียรภาพ กลาวคือกลไกและกระบวนการควบคุมการเคล่ือนที่ของมวลดินที่เปนผลจากน้ำฝน
เปนตัวเรง และการเปลี่ยนแปลงของระดับน้ำใตดินเปนสาเหตุ นอกจากน้ีปรากฏการณดินถลม
สามารถเกดิ ขึ้นไดจ ากการกระทำของมนุษย เชน การตัดถนน ตีนเขาถูกทำใหข าดเสถียรภาพ การตัดไม
ทำลายปา ขาดพชื พรรณปกคลุม และยึดเกาะดิน ทำใหง า ยตอ การเกิดการพงั ทลาย และดินถลม

2.2.2 การจำแนกประเภทของดนิ ถลม

การจำแนกประเภทของดินถลม และการพังทลายของลาดเขา (รูปท่ี 2.1) ซ่ึงใชใน
รายงานฉบับนี้ยึดหลักเกณฑการจำแนกของ British Geological Survey (BGS) เปนแนวทาง โดย
หลักเกณฑดังกลาวมีพ้ืนฐานมาจากการจำแนกประเภทดินถลมของ Varnes (1978) ซ่ึงอาศัยหลักการ

-8-

พื้นฐาน 2 ประการในการจำแนก ไดแก 1) ชนิดของการเคล่ือนที่ (type of movement: falls,
topples, slides, spreads, flows) และ 2) ชนิดของมวลเคลื่อนท่ี (type of material: rock, debris,
earth) (ตารางท่ี 2.1) และการจำแนกระดบั ความเรว็ ในการเคลอ่ื นที่ของมวลดนิ (Cruden and Varnes,
1996) (ตารางท่ี 2.2) ดินถลมแตล ะประเภทสามารถอธบิ ายไดด ังนี้

1) การรวงหลน (falls) เปนการเคล่ือนท่ีทีเ่ กิดข้ึนอยางรวดเรว็ มาก (extremely rapid)
เปนการหลุด รวง กระดอน และกล้ิงอยา งเปนอิสระภายใตแ รงโนมถวงของโลกจากหนาผาหรือพ้ืนท่ี
ลาดชันที่มีมุมเอียงเทสูง มักเกิดตามระนาบพ้ืนผิวที่มีการเคลื่อนท่ีดวยแรงเฉือนนอยหรือไมมีเลย
เชน รอยแตกหรือรอยแยกในช้ันหิน สามารถจำแนกไดเ ปน 3 แบบตามชนิดของวัสดุ ไดแก

ก) หนิ รวง (rock fall) หนิ ทีห่ ลดุ รว ง

ข) เศษหนิ และดนิ (debris fall) ตะกอนดนิ เม็ดหยาบและหินท่ีหลดุ ลว งบรเิ วณเชงิ เขา

ค) ดนิ รวง (earth fall) ตะกอนดนิ เม็ดละเอยี ดทห่ี ลุดตกลงมา

2) การลมคว่ำ (topples) เปนการเคลื่อนท่ีในลักษณะลมคว่ำมาขางหนา (forward
rotation) ภายใตแรงโนมถวงของโลก โดยมีจุดหมุนหรือแกนของการหมุนอยูท่ีฐานของระนาบ
รอยชั้นความไมตอ เนอื่ ง (basal discontinuities)

3) การเลื่อนไถล (slides) คือการเคล่ือนที่ของมวลบนระนาบการเฉือน (shear or
rupture surfaces) สามารถแบงออกเปน 2 ประเภทตามลักษณะของระนาบการเคลื่อนที่ ไดแก
การเลื่อนไถลบนระนาบโคง (rotational slide or slump) และการเลื่อนไถลบนระนาบเรียบ
(translational slide) การเลื่อนไถลบนระนาบโคง มีจุดเดนคือ ระนาบของการเคลื่อนที่จะมีลักษณะ
โคงคลายชอน (spoon-like shape) หรือรูปประทุนหงาย (concave-upward failure surfaces)
สวนการเล่ือนไถลบนระนาบเรียบ (planar rupture surface) มวลวัสดุมักจะเคล่ือนที่บนระนาบท่ี
คอ นขางขนานกับความลาดชนั หรือตามระนาบรอยแตก และทศิ ทางการวางตวั ของชนั้ หิน

4) การแผออกดานขาง (lateral spread) เปนลักษณะการแตกและยืดออกดานขาง
ของช้ันหิน (coherent rocks) หรือชั้นดินที่มีความเชื่อมแนน (cohesive soils) เน่ืองจากแรงดึง
(tension) หรือแรงเฉือน (shear) สวนใหญมักเกิดสัมพันธกับแผนดินไหว และปรากฏการณดินไหล
(liquefaction) บนพ้ืนราบหรือพื้นท่ีท่ีมีความลาดชันนอย หรอื เกิดจากการท่ีมีหินหรือดินท่ีแข็งและ
ไมอุมน้ำวางตวั ทับอยบู นชั้นดินที่อุมน้ำ เมื่อชั้นดนิ ท่ีอุมน้ำถูกทับดวยน้ำหนักท่มี ากก็จะไหลออกดา นขาง
ทำใหชัน้ ดนิ และช้นั หินทีอ่ ยูด านบนแตกออกและยบุ ตวั

5) การไหล (flows) เปนการเคล่ือนที่ในลักษณะคลายของไหล (flow-like movement)
ของวัสดุแหงหรือวัสดุที่อิ่มตัวไปดวยน้ำลงมาตามความลาดชันและแรงโนมถวงของโลก สามารถแบง
ออกเปน ชนิดตา ง ๆ ดงั น้ี

-9-

ก) หินไหล (rock flow: deep creep) หรือ หินถลม (rock avalanche) เปนการไหล
อยางรวดเร็วที่สุด (extremely rapid) ของเศษหิน (fragmented rocks) จากกองหินที่เลื่อนไถล
(rock slide) หรือถลม (rock fall) มากอนหนา

ข) เศษวัสดุธรณีไหล (debris flow) เปนการเคลื่อนท่ีอยางรวดเร็วมาก (very rapid)
ของเศษหินและตะกอนดนิ ที่อ่ิมตวั ไปดวยน้ำบนเสน ทางการไหลท่มี อี ยูเดมิ (established paths) เชน
รองธาร (gullies) และรองน้ำลำดับที่หน่ึงหรือสอง (first-or second-order drainage channels)
ปกติการไหลของเศษหินและตะกอนดินมักจะมาจากดินถลมประเภทอื่น ๆ ท่ีเกิดขึ้นบนทางลาดชัน
โดยมีน้ำเปนตัวกลางพัดพาเอาเศษหินและตะกอนดินไหล รวมถึงซากตนไมกอนท่ีจะไหลลงมากอง
ทบั ถมบรเิ วณที่ราบเชงิ เขาในลักษณะของเนนิ ตะกอนรูปพดั หนาหบุ เขา

ค) การถลมของเศษวัสดุธรณี (debris avalanche) เปนการไหลอยางรวดเร็วมากถึง
มากท่ีสุด (very rapid to extremely rapid) ของเศษหินและตะกอนดินท่ีมีความช้ืนหรืออ่ิมตัว
ไปดวยน้ำ (partially or fully saturated debris) สามารถพบไดท่ัวไปบนพน้ื ที่ทม่ี ีความลาดชันสงู

ง) ดินไหล (earth flow) เปนการเคล่ือนท่ีของช้ันดินหรือช้ันหินท่ีมีตะกอนขนาด
ละเอียดหรอื อนุภาคของดนิ เหนียวเปน องคป ระกอบหลกั (fine-grained materials or clay-bearing
rocks) มักเกิดบนพื้นที่ที่มีความลาดชันไมสูงนัก (moderate slopes) โดยอัตราความเรว็ ในการไหล
จะแปรผนั ตรงกบั ปริมาณความชน้ื ในดิน

จ) โคลนไหล (mud flow) หรือ ดนิ ไหลแบบเรว็ มาก (rapid earth flow) เปนการไหล
อยางรวดเร็วมากถึงมากท่ีสุด (very rapid to extremely rapid) ของตะกอนดินที่ประกอบไปดวย
อนุภาคของทราย ทรายแปง และดินเหนียว ไมนอยกวารอยละ 50 และมีคาความช้ืนในสถานภาพ
พลาสติกของดิน (plastic index) > รอยละ 5

ฉ) การคืบตัว (creep) เปนการคืบหรือไหลคลานอยางชา ๆ ดวยอัตราความเร็วคงที่
ไปตามการเอียงเทของช้ันดินหรือหิน สามารถแบงออกเปน 3 ประเภท คือ การคืบตามฤดูกาล
(seasonal creep) การคืบอยางตอเน่ือง (continuous creep) และการคืบแบบเรง (progressive
creep)

6) ดินถลมแบบซับซอน (complex landslide) เปนการเคลื่อนที่ของมวลดินมากกวา
หนึ่งชนิดในธรรมชาติมวลดินที่เกิดการเคล่ือนท่ีกอนมักไปกระตุนใหเกิดการเคลื่อนที่ในรูปแบบอื่น
ตามมา เชน การเล่ือนไถลบนระนาบโคงของช้ันดินบนไหลเขาสามารถไถลลงมาสูต ีนเขา และมวลดิน
สามารถไหลตอไปไดข น้ึ อยกู บั ปรมิ าณความชื้นในดิน

- 10 -

รูปท่ี 2.1 ประเภทของดินถลม จำแนกโดยอาศัยชนดิ ของการเคล่ือนที่ ชนิดของมวลเคล่ือนที่ ธรรมชาติ
ของการเคลื่อนท่ี อัตราการเคล่อื นท่ี และความชื้น (คดั ลอกและดดั แปลงจาก Varnes, 1978)

- 11 -

ตารางที่ 2.1 แสดงการจำแนกชนิดของดินถลม (ดดั แปลงจาก Varnes, 1978)

ชนิดของมวลเคล่อื นท่ี (type of Material)

ชนิดการเคลอ่ื นที่ ดินในเชิงวิศวกรรม (Engineering soils)
(type of Movement)
ชน้ั หิน (bedrock) predominately coarse predominately fine
การรว งหลน (falls) > 20 % gravel and < 20 % gravel and
การลม ควำ่ (topples) การรว งหลน coarse grain
ของหนิ การรวงหลน coarse grain
ระนาบโคง (rock fall) ของเศษหินและดิน การรวงหลน
การเลอื่ นไถล (rotational) การลม ควำ่ (debris fall)
ของหิน การลมคว่ำ ของดิน
(slides) ระนาบเรียบ ของเศษหนิ และดนิ (earth fall)
(translational) (rock topple) (debris topple) การลม ควำ่
การเล่อื นไถล
การแผก ระจายออกดา นขา ง ของดนิ
(lateral spreads) ของหนิ (earth topple)
(rock slide)
การไหล (flows) การแผกระจายออก การเลือ่ นไถล การเลอ่ื นไถล
ดา นขา งของหนิ ของเศษหินและดนิ ของดิน
(rock spread)
(debris slide) (earth slide)
การไหลของหิน
(rock flow: Deep การแผกระจายออก การแผกระจายออก
ดานขา งของเศษหนิ และดิน ดานขางของดิน
creep) (earth spread)
(debris spread) การไหล
การไหล ของดิน
(earth flow)
ของเศษหินและดิน โคลนไหล
(debris flow) (mud flow หรือ
การถลม rapid earth flow
ของเศษวัสดธุ รณี

(debris avalanche)

การคืบตวั ของดนิ (soil creep)

การเคลื่อนทแี่ บบซับซอ น มชี นดิ การเคลอื่ นทต่ี ง้ั แต 2 ชนดิ ขน้ึ ไป
(complex) (combination of two or more principle types of movement)

- 12 -

ตารางที่ 2.2 แสดงการจำแนกระดบั ความเรว็ ในการเคลอ่ื นทข่ี องมวลดิน (Cruden and Varnes, 1996)

ระดบั ความเรว็ คำอธิบาย ความเร็ว ความเร็วทว่ั ไป นยั สำคัญของการทำลายท่เี ปนไปได

7 รวดเรว็ ทสี่ ดุ 5 x 103 5 เมตร/วินาที ความรนุ แรงระดับสงู สดุ ; ส่ิงกอ สรา งถูกทำลาย
โดยการปะทะกนั ของวัตถทุ ี่เคลอื่ นท่ี มกี าร
สูญเสียหลายชีวิต การอพยพเปน ไปไดยาก

6 รวดเร็วมาก 5 x 101 3 เมตร/นาที สญู เสยี สงิ่ มชี วี ติ บาง; ความเรว็ รวดเร็วมาก
จนยากจะทำใหอพยพไดทุกคน

5 รวดเร็ว 5 x 10-1 1.8 เมตร/ช่ัวโมง การอพยพยงั เปน ไปได; ส่งิ ปลูกสรา ง
ทรัพยสิน และเครอื่ งมือถูกทำลายเสยี หาย

4 ปานกลาง 5 x 10-3 13 เมตร/เดอื น สิง่ ปลกู สรา งช่วั คราวและสง่ิ ปลูกสรางท่ีไวตอ
ความรสู กึ บางสว นยังสามารถบำรงุ ซอ มแซม
ชั่วคราวได

3 ชา 5 x 10-5 1.6 เมตร/ป การเยียวยาการกอสรา งยังสามารถดำเนินตอ ได
ระหวา งการเคลอื่ นไหวน;้ี สิง่ ปลกู สรางท่ไี มไ วตอ
ความรสู กึ ยงั สามารถบำรุงซอ มแซม โดยมีการทำ
เปนประจำ ถา การเคลอ่ื นไหวโดยรวมไมม าก
เกนิ ไปในระหวา งระยะเรง ความเรว็

2 ชา มาก 5 x 10-7 16 มลิ ลเิ มตร/ป สิ่งกอ สรางถาวรบางแหง ยงั ไมไ ดร บั ความ
เสียหาย

1 ชาท่สี ุด < 5 x 10-7 < 16 มลิ ลิเมตร/ป ยังไมสามารถตรวจจับไดห ากปราศจากเครื่องมือ
วัด; การกอ สรา งยงั เปน ไปไดแ ตค วรระมดั ระวัง

- 13 -

2.3 ปจ จยั ท่ีเปน สาเหตุของการเกิดดินถลม

2.3.1 สภาพภมู ิประเทศ (topography)

ลักษณะภูมปิ ระเทศท่ีมีอิทธิตอความรุนแรงและโอกาสตอการเกิดดินถลม คอื ความลาดชัน
(slope) ความยาวของความลาดชัน (slope length) ทิศทางของความลาดชัน (aspect of slope)
ระดับความสูงของพื้นที่ (elevation) และภูมิสณั ฐาน (landform) วาเปนลกั ษณะสันเขาแบบยอดเขาแหลม
ยอดเขามน หนาผา และเชิงเขาเปนตน สิ่งเหลาน้ีจะมีบทบาทตอการเคล่ือนท่ีหรือการเล่ือนไหลของ
มวลดินตามลาดเขา จากหลาย ๆ งานวิจัยพบวาปจจัยความลาดชันและความสูงของพ้ืนที่มีผลตอระดับ
ความรุนแรงของการเกิดดินถลม กลาวคอื เมื่อพ้ืนท่ีมีความลาดชันนอยกวา 5 องศา และความสงู นอยกวา
100 เมตร จะใหความรุนแรงตอ การเกิดดนิ ถลมต่ำ (Anbalagan, 1992; Kingsbury and others, 1991)
ในขณะท่ีระดับความรุนแรงตอการเกิดดินถลมจะสูงข้ึนเม่ือพื้นท่ีมีความลาดชันมากกวา 45 องศา และ
ความสูงมากกวา 300 เมตร อยางไรก็ตามยังพบวาพ้ืนที่ที่มคี วามลาดชันระหวา ง 21 - 40 องศา มโี อกาส
เกิดดินถลมมากที่สุด (Lessing and others, 1983; Mehrotra and others, 1991) สำห รับใน
กรณีศึกษาที่บานกะทูนเหนือ อำเภอพิปูน จังหวัดนครศรีธรรมราช พบวารอยดินถลมท่ีไดจากการ
แปลภาพถายทางอากาศ จำนวน 1,826 รอยดินถลม สวนมากรอยละ 70 พบอยูในบริเวณที่มีความลาดชนั
ระหวาง 30 องศา ถึง 60 องศา (วรวุฒิ ตนั ตวิ นชิ , 2535)

ความสูงของพื้นที่เปนปจจัยหนึ่งท่ีมีความสัมพันธกับการเกิดดินถลม เนื่องมาจากพื้นท่ีท่ี
มีความสูงมากยอมมีการกัดเซาะพังทลายรุนแรง ตามหลักการของการปรับตัวของพ้ืนโลก พ้ืนท่ีที่อยูใน
ท่สี ูงก็จะมีการกรอน (erosion) มากตามไปดวย เชน การศึกษาของ Anbalagan (1992) ไดจําแนกระดบั
ความสูงต่ำของภูมิประเทศตามระดับความรุนแรงที่เกิดดินถลมเปน 3 ระดบั คอื ระดบั ความรนุ แรงทเี่ กิด
ดินถลมต่ำพบที่ระดับความสูงนอยกวา 100 เมตร ระดับความรุนแรงที่เกิดดินถลมปานกลาง พบที่ระดับ
ความสงู 100 - 300 เมตร และระดับความรุนแรงทีเ่ กิดดนิ ถลม สูง พบทร่ี ะดับความสูงมากกวา 300 เมตร
อยางไรก็ตามพื้นที่ที่สูงชันมาก เชน หนาผาหินสวนใหญประกอบดวยช้ันหินมากกวาชั้นดิน จึงมีความ
คงทนมากกวาบริเวณที่เปนไหลเขาหรือลาดเขา ดังตัวอยางจากการศึกษาของศูนยวิจัยปาไม (2537)
ไดรายงานผลการศึกษาการเกิดดินถลมในพื้นที่ภาคใตวา ตำแหนงที่พบดินถลมในระดับความสูงต่ำกวา
200 เมตร พบ 14 แหง ระดับความสูง 200-500 เมตร พบ 1,050 แหง ระดับความสูง 500-800 เมตร
พบ 744 แหง และระดับความสูงมากกวา 800 เมตร พบนอยลง โดยพบเพียง 187 แหง อันเนื่องจาก
บรเิ วณทศ่ี กึ ษาทร่ี ะดบั ความสงู ขน้ึ เปน ชัน้ หินมากกวาชนั้ ดิน

- 14 -

2.3.2 สภาพธรณวี ิทยาและปฐพีวทิ ยา (Geology and Pedology)

สภาพธรณีวิทยาท่ีแตกตางกันใหช้ันดินตางชนิดกัน และความหนาตางกัน เชน หินแกรนิต
แสดงลักษณะไมมีความเปนเนื้อเดียวกัน (heterogeneous) มีอัตราการผุพังสูง แรที่เปนองคประกอบ
เม่ือผุพังแลวจะใหช้ันดินเปนตะกอนทราย หรือตะกอนทรายปนดินเหนียว (วรวุฒิ ตันติวนิช, 2535)
สวนหินภูเขาไฟ มีอัตราการผุพังสูง และใหช้ันดินทรายปนดินเหนียว หรือดินเหนียว สวนหินตะกอน
เชน หินดินดาน หินโคลน เมื่อผุพังจะใหชั้นดินเหนียวเปนสวนใหญ สวนพ้ืนท่ีท่ีมีลักษณะธรณีวิทยาเปน
หินแปร เชน หินชนวน (slate) หินควอรต ไซต (quartzite) มโี อกาสเกิดดนิ ถลมไดง ายกวาหินตะกอนเชน
หินปูน หินโดโลไมต (limestone/dolomite) และหินทราย (Mehrotra and others, 1991) นอกจากน้ี
การพิจารณาจากอตั ราการผุพังอาจจะสามารถบงบอกถงึ โอกาสเกดิ ดินถลม ได เชน ปจจัยการผุพังสลายตัว
ของหินแบงเปน 3 กลมุ คือ กลุม ท่ี 1 หนิ มกี ารผุพังสลายตัวเรว็ แตโอกาสเกิดดนิ ถลม ต่ำ ไดแ ก หินควอรตไซต
หนิ ปูน หินแกรนิต หินแกบโบร และหินไนส กลุมท่ี 2 หนิ มกี ารผุพงั สลายตัวปานกลางมีโอกาสเกดิ ดนิ ถลม
ปานกลาง ไดแก หินดินดาน และหินทรายแปง และกลุมท่ี 3 หินมีการผุพังสลายตัวชาแตมีโอกาสเกิด
ดินถลมสูง ไดแก หินชนวน หินฟลไลต และหนิ ชีสต นอกจากน้ียงั พบวาโครงสรางทางธรณีวิทยามีผลตอ
อัตราการผุพังของหิน โดยเฉพาะหินที่อยูในเขตรอยเล่ือน มีรอยแตกและรอยแยกมาก สงผลใหอัตรา
การผุพังสูงตามมาดวย เน่ืองจากมีชองวางใหน้ำ และอากาศผานเขาไปทำปฏิกิริยาทางเคมีไดงายข้ึน
(Anbalagan, 1992)

การเกิดดินถลมระดับต้ืน (shallow landslide) มีความหลากหลายทางชนดิ ท้ังน้ีข้ึนอยกู ับ
ชนิดของดินท่ีเปนผลมาจากการผุพังของชั้นหินตนกำเนิด พิสุทธิ์และคณะ (2533) ไดศึกษา
ดินท่ีเกิดจากการผุพังสลายตัวของหินแกรนิต บริเวณท่ีเกิดดินถลมอำเภอพิปูน จังหวัดนครศรีธรรมราช
พบวาดินสวนใหญเปนดินทราย สามารถแบงเปน 2 ชั้นคือ ดินชั้นบนเปนดินรวนเหนียวปนทราย
(sandy clay loam) ซึ่งประกอบดว ยอนุภาคขนาดทรายรอยละ 50 - 65 ดินชั้นลางเปนดนิ เหนียวปนทราย
(sandy clay) ซ่ึงประกอบดวยอนุภาคขนาดทรายรอยละ 30 - 45 จากขอมูลนี้จะเห็นวาดินทราย
มีแรงยึดเหนี่ยวของเม็ดดินมีนอยทำใหเกิดการพังทลายไดงาย โดยปกติแลวถาดินแหงสนิทจะไมมี
แรงยดึ เหนยี่ วเกิดขึ้นเลย ดินจะมีแรงยึดเหน่ียวเพ่ิมข้ึนเมื่อดินไดรับความช้ืนเพิ่มข้ึนและจะคอย ๆ ลดลง
เม่ือดินไดรับความชื้นมากข้ึนเรื่อย ๆ จนเกินขีดจํากัดพลาสติก (plastic limit: PL) ดินแทบจะไมมีแรง
ยึดเหนี่ยวหรือไมมีเลย เมื่อดินไดรับความช้ืนมากขึ้นจนถึงขีดจํากัดความเหลว (liquid limit: LL)
ดินจะอยูในสภาพเหลวและไหลได คาท่ีไดจากผลตางระหวางคาขีดจํากัดความเหลวกับคาขีดจํากัด
พลาสติก เรียกวา ดัชนีพลาสติก (plastic Index: PI) ใชเปนตัวเปรียบเทียบปริมาณความช้ืนที่สามารถ
เพิ่มใหดินไดโดยดินไมเปล่ียนสภาพเปนของเหลว ซ่ึงดินแตละชนิดมีคาดัชนีพลาสติกไมเทากัน ดินท่ีมี
คาดัชนีพลาสติกต่ำ (PI = 5) เชน ดินทรายแปง เมื่อไดรับความช้ืนเพียงเล็กนอยจะเปลี่ยนสภาพเปน
ของเหลวไดงา ยกวาดินที่มีคาดชั นพี ลาสตกิ สูง (PI = 20) เชน ดนิ เหนียวตองไดร ับความช้ืนเขา ไปมากกวา
จึงจะเปล่ียนสภาพเปนของเหลว

- 15 -

2.3.3 สภาพพืชพรรณและการใชท ่ีดิน (vegetation and land use)

พืชพรรณและสิ่งปกคลุมดินมีอิทธิพลตอการเปล่ียนแปลงพื้นที่ เชน พื้นที่เกษตรกรรม
พื้นท่ีปาท่ีมีความหนาแนนมาก พื้นท่ีท่ีมีพืชพรรณหนาแนนปานกลาง พ้ืนท่ีที่มีพืชพรรณปกคลุมนอย
และพ้ืนท่ีท่ีไมมีสิ่งปกคลุม (Anbalagan, 1992) เน่ืองจากพืชชวยทำใหดินรวนซุย เม่ือฝนตกลงมาน้ำฝน
แทรกซึมและไหลผานลงสูดินชั้นลางไดดี นอกจากนี้รากพืชยังชวยยึดอนุภาคดินไมใหแตกหลุด และ
เลื่อนไหลไดงาย คณะทรัพยากรธรรมชาติ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร (2540) ไดรายงานการศึกษา
สภาพดินถลมบริเวณไหลเขาของเทือกเขาหลวงในจังหวัดนครศรีธรรมราช พบวาบริเวณท่ีเกิดดินถลม
สวนใหญเ ปนบรเิ วณลาดไหลเขาท่ีมีการถางปา เพ่ือปลูกยางพารา ซึ่งมีระบบรากฝอย ขาดรากแกวยดึ เกาะ
ช้ันดินเปนปจจัยท่ีสงเสริมใหเกิดการขาดเสถียรภาพงายข้ึน เม่ือมีการกระตุนดวยปริมาณน้ำฝน
(วรวุฒิ ตันติวนิช, 2535) แมวาบางแหงมีความลาดชันไมมากนัก แตรอยแผลท่ีเกิดดินถลมจะเปดกวาง
สวนบริเวณที่เปนปาซึง่ มีสภาพคอนขางสมบูรณมีการเกิดดินถลมบาง แตรอยแผลของการถลม จะเกิดใน
บรเิ วณที่มีความลาดชันสูง นอกจากน้ีอัตราการแทรกซึมของน้ำยังเปนปจจัยเสรมิ ในการเกิดดินถลม เชน
บรเิ วณปาผลดั ใบ(deciduous forest) อัตราการแทรกซึมของนำ้ มีคามากกวา 1,270 มลิ ลิเมตรตอช่ัวโมง
สวนปาสน (Pine forest) มีคาระหวาง 36-1,270 มิลลิเมตรตอชั่วโมง (Hornbeck and Reinhart, 1964)
ยังพบวาในดินชั้นฮิวมัสหรือโอ อัตราการแทรกซึมของน้ำมีคา สูงถึง 5,994 มิลลิเมตรตอช่ัวโมง ดนิ ช้ันเอมี
คา ระหวาง 1,600-3,353 มิลลเิ มตรตอ ชัว่ โมง และดนิ ช้ันบี (B horizon) มีคา ระหวาง 230-432 มิลลิเมตร
ตอ ชั่วโมง (Trimble and others, 1951)

กรณศี ึกษาในประเทศไทยบริเวณพื้นทป่ี า ตนนำ้ ภาคเหนอื ซึ่งเปนปาดิบเขากพ็ บเชนเดยี วกัน
วาแทบไมมีน้ำไหลบาบนผิวหนาดินเลย (นิวัติ เรืองพานิช, 2513) เปรียบเทียบกับพ้ืนที่รางปรากฏวา
ปรมิ าณน้ำไหลบาบนผิวหนาดินมีมากกวาพื้นที่ปาดบิ เขาถึง 2 เทา (นิพนธ และคณะ, 2516) โดยภายใต
สภาพปาที่ปกคลุมดวยเนื้อดินปนทรายหรือเนื้อดินเหนียวท่ีปกคลุมไปดวยฮิวมัส และเศษซากพืช
จะมีอัตราการแทรกซมึ น้ำไมแตกตา งกันมากนัก โดยใหเหตผุ ลวา ชอ งวางของดนิ ในระดับความลกึ ประมาณ
60 เซนติเมตร จากผิวดินแทบจะไมแตกตางกัน Hoover (1950) หมายความวาบริเวณพื้นที่ลุมน้ำที่มี
ปาไมปกคลุมจะไมมนี ้ำไหลบาบนผิวหนาดิน น้ำในลำธารที่เห็นเปนน้ำที่ไหลผานดินลาง (subsurface flow)
เทานั้นท่ีลงสูลำธาร (นิวัติ เรืองพานิช, 2513; Hoover and Hursh, 1943; Hewlett and Hibbert,
1967; Tsukamoto, 1966) อีกท้ังประเภทของปายังพบความแตกตางของปรมิ าณน้ำท่ีพืชดดู ซับไวในดิน
เชน ปาดิบแลง ปาดิบเขา ปาดิบชื้น ปาเบญจพรรณผสมไมสัก และปาเตง็ รัง มีคาประมาณรอยละ 30, 9,
19, 39, และรอยละ 62 ของปริมาณฝน ตามลำดับ จะเห็นวาพื้นท่ีปาดิบเขามีน้ำท่ีถูกพืชดูดซับไวนอย
ที่สุด เนื่องจากมีลักษณะของใบเปนมันและมีขนาดเล็กเปนสวนใหญ นอกจากน้ีสภาพของบรรยากาศยัง
เต็มไปดวยเมฆหมอกและมีคาความช้ืนสัมพัทธสูงในขณะท่ีปาชนิดอ่ืน ๆ มีน้ำที่ถูกพืชดูดซับไวประมาณ
40% ถงึ 60% (Tangtham, 1999)

- 16 -

2.3.4 ปริมาณนำ้ ฝน (Rainfall)

จากปจจัยสำคัญดังที่กลาวมาแลว ปริมาณน้ำฝนยังเปนปจจัยภายนอกทีม่ ากระตุนใหระบบ
และกลไกลการพังทลายของดนิ หรือการเคลื่อนท่ขี องมวลดินเกดิ ขนึ้ เร็วขึ้น กลา วคอื เมื่อมฝี นตกน้ำฝนจะ
ซึมลงไปในดินดวยอิทธิพลของแรงโนมถวง ระยะแรกการแทรกซึม (infiltration) ของน้ำฝนลงไปในดิน
คอนขางเร็วเน่ืองจากความชื้นในดินยังมีนอย เม่ือมีฝนตกนานขึ้นในดินจะมีความชื้นมากข้ึนอัตราการ
แทรกซึมจะชาลงทั้งน้ีข้ึนอยูกับประเภทของเนื้อดิน ถาเปนดินเน้ือหยาบจำพวกดินทรายการแทรกซึมของ
นำ้ ลงไปในดินก็เปนไปอยา งรวดเร็ว แตถาเปนดนิ เนอ้ื ละเอียดจำพวกดินเหนียวการแทรกซึมจะคอ นขางชา
ปริมาณนำ้ ท่ีแทรกซมึ ลงไปในดินจะไปกักเก็บไวในชองวา งในดิน (soil pore) ถาปรมิ าณนำ้ มีมากกวา ที่ดิน
จะเกบ็ กักไวไดก็จะไหลผานลงสูช้ันน้ำใตดนิ หรอื ชนั้ น้ำบาดาล (groundwater) ปรมิ าณน้ำฝนที่ตกลงมายัง
พ้ืนดินแทรกซึมลงไปในดินขึ้นอยูกับอัตราการแทรกซึม (infiltration rate) ถาปริมาณน้ำฝนท่ีตกลงมาใน
อัตรานอยกวาอัตราการแทรกซึม น้ำฝนจะแทรกซึมลงในดินทั้งหมด แตถาปริมาณน้ำฝนที่ตกลงมาใน
อัตราที่มากกวาอัตราการแทรกซึม น้ำฝนท่ีเหลือจากการแทรกซึมลงในดินก็จะเกิดการไหลบาผิวดิน
(surface runoff) ลงสูทีต่ ่ำ กรณีทม่ี ีพชื พรรณหรอื ปาไมข้นึ ปกคลุมพน้ื ดนิ ปริมาณน้ำฝนท่ีตกลงมาบางสวน
จะถูกยึดไวโดยใบกิ่งกาน และลำตน จะมีมากหรือนอยขึ้นอยูกับชนิดของพืชพรรณหรอื ประเภทของปาไม
เมื่อน้ำฝนที่ตกแทรกซึมลงในดิน ดินก็จะไดรับความชนื้ เพ่ิมขึ้นทำใหดินมีน้ำหนักเพิ่มขึ้นมีผลทำใหแรงยึด
เหนี่ยวระหวางมวลดนิ ดวยกันหรือระหวางมวลดนิ กับหินลดลง ขณะเดยี วกันแรงตานตอ การยดึ เหนี่ยวหรือ
แรงผลักดันมีเพิ่มมากขึ้น ประกอบกบั สภาพพื้นท่ตี ามลาดไหลเขามีความลาดชัน และมแี รงโนมถวงของโลก
จึงเปนสาเหตุใหดินและหินแตกหลุดออกจากกันและเกิดการถลมลงมา ดังตัวอยางของ ปริญญา นุตาลัย
และวันชัย โสภณสกุลรัตน (2532) พบวาเมื่อมีปริมาณฝนตกตั้งแต 260 มิลลิเมตรขึ้นไปภายในเวลา
24 ช่ัวโมง จะเกิดดินถลมตามลาดไหลเขาหลายแหง อยางไรก็ตามนอกจากปริมาณน้ำฝนท่ียังตองศึกษา
เพ่ิมเติมแลวยังมีปจจัยจากความสัมพันธของความถ่ีและปริมาณน้ำฝน พบวาจำนวนของการเกิดดินถลม
มีความสัมพันธกับความถี่และปริมาณน้ำฝน กลาวคือ ในระดับรุนแรงมากตองมีปริมาณฝนตกสะสม
มาแลว 2 วัน มากกวา 140 มิลลิเมตร และความหนาแนน (rainfall intensity) ของฝนมากกวา
35 มลิ ลเิ มตรตอชั่วโมง ในระดบั รุนแรงตองมีปริมาณฝนตกสะสมมาแลว 2 วันปริมาณน้ำฝนระหวาง 80 -
140 มิลลิเมตร ความหนาแนนของฝนมากกวา 15 มิลลิเมตรตอชั่วโมง และระดับรุนแรงนอยตองมี
ปริมาณฝนตกสะสมมาแลว 2 วัน ปริมาณน้ำฝนมากกวา 40 มิลลิเมตร ความหนาแนนของฝนมากกวา
10 มิลลิเมตรตอชั่วโมง และการคาดคะเนปริมาณและความหนาแนนของฝนสามารถแบงเปน 3 ระดับ
กลาวคือ (1) ระดับรุนแรงนอย ตองมีฝนตกติดตอกันมากกวา 3 วัน มีปริมาณฝนระหวาง 270-300
มิลลิเมตร และความหนาแนนของฝนระหวาง 90-100 มิลลิเมตรตอวัน (2) ระดับปานกลาง ตองมีฝนตก
ติดตอกันมากกวา 2 วัน มีปริมาณฝนระหวาง 280-300 มิลลิเมตร และความหนาแนนของฝนระหวาง
140-150 มิลลิเมตรตอวัน และ (3) ระดับรนุ แรง ตองมีฝนตกมากกวา 6 วันมีปริมาณฝนระหวาง 480-
500 มลิ ลเิ มตร และความหนาแนนของฝน ระหวา ง 80-85 มิลลิเมตรตอ วัน (Nianxueo and Zhupingo,1992)

- 17 -

อยางไรก็ตามการศึกษาปริมาณน้ำฝนที่มีผลตอการเกิดดินถลมยังตองพิจารณารวมกับการเปล่ียนแปลง
ของระดับน้ำใตดิน ซึ่งมีวงจรการเปลี่ยนแปลงแตกตางกันในแตละฤดูกาล และเปนสาเหตุหลักใน
การเคลือ่ นตัวของมวลดิน

2.4 แนวความคิดเก่ยี วกับการทำแผนท่พี ้ืนทอ่ี อนไหวตอ การเกดิ ดนิ ถลม

ภัยพิบัติทางธรรมชาติ คือ “ภัยพิบัติที่มีโอกาสเกิดขน้ึ ในชวงระยะเวลาใดเวลาหนึ่งภายใน
บริเวณท่เี กิดปรากฏการณธรรมชาตอิ าจสรางความเสียหาย” (Varnes, 1984) คำจำกัดความรวมถึงขนาด
ท่ีต้ังทางภูมิศาสตร และคาบอุบัติซ้ำของการเกิด (Carrara and Pike, 2008) ซึ่งขนาดจะเปนตัวบงบอก
ความรุนแรงของปรากฏการณทางธรรมชาติ ซึ่งเปนเง่ือนไขทางพฤติกรรมและพลังของการทำลายลาง
ที่ต้ังทางภมู ิศาสตรจะเปนตัวบงชถี้ ึงการระบุสถานท่ีท่ีอาจเกิดปรากฏการณ เวลาจะเปนตัวบงช้ีถึงความถี่
ของเหตกุ ารณ (temporal frequency)

การประเมนิ อันตรายจากภัยพิบัตดิ ินถลมจึงตองคำนึงถึง ขนาดท่ีต้ัง และเวลาของทั้งปจจัย
ควบคุมและปจจัยกระตุน (Ayalew and Yamagishi, 2005; Dahal and others, 2008) อยางไรก็ตาม
เปนการยากท่ีจะทำนายคุณลักษณะที่สำคญั ท้ังสามประการดงั ที่กลาวมา โดยเฉพาะอยา งยิง่ ชวงเวลาที่จะ
เกิดเหตุการณ นอกจากน้ีท้ังตวั แปรภายใน (ปจจัยควบคุมดินถลม) และตัวแปรภายนอก (ปจจัยกระตุน)
ถูกใชในการกำหนดการเกิดภัยพิบัติดินถลมในพ้ืนที่ (Cevik and Topal, 2003) ตัวแปรภายในท่ีเปน
ตัวกำหนดความออนไหวตอการเกิดดินถลมประกอบดวย ธรณีวิทยาของชั้นหิน (bedrock geology)
ธรณีสัณฐานวิทยา (geomorphology) ความหนาของช้ันดิน (soil depth) ชนิดของดิน (soil type)
ระดบั ของความลาดชนั (slope gradient) หนารับน้ำฝนของความลาดชัน (slope aspect) ความนนู ลาด
(slope convexity) ความเวาโคงลาด (slope concavity) ระดับความสูงจากระดับน้ำทะเลปานกลาง
(elevation) คุณสมบัติทางวิศวกรรมของวัสดุธรณีท่ีมีความลาดชัน รูปแบบของการใชประโยชนที่ดิน
(land use pattern) รูปแบบของทางน้ำ (drainage pattern) และอ่ืน ๆ (Dahal and others, 2008)
ตัวแปรภายนอกท่ีเปนตัวกระตุนใหเกิดดินถลมในพ้ืนที่ท่ีมีความออนไหวประกอบดวย ฝนตกหนัก
แผนดินไหว การประทุของภูเขาไฟ (Cevik and Topal, 2003) หรือการละลายของหิมะ (Malamud
and others, 2004)

ความออนไหวตอการเกิดดินถลม (landslide susceptibility) นิยมใชกันอยางกวางขวาง
(Akgün and Bulut, 2007) และใชแทนท่ีคำวา “ความเส่ียงภัยดินถลม” (landslide hazard) เนื่องจาก
สามารถกำหนดพื้นท่ีเสี่ยงภัยดินถลมไดโดยไมตองอางถึงเวลาและขนาด (Dai and Lee, 2001)
นอกจากนค้ี วามออนไหวตอ การเกิดดินถลมคือ ความเปนไปไดท่จี ะเกิดดินถลมในอนาคตในพื้นท่ีที่กำหนด
ข้ึนอยูกับท้ังสองตัวแปรคือ ตัวแปรภายในท่ีเปนปจจัยควบคุมการเกิดดินถลม และตัวแปรภายนอกท่ี
เขา มากระตนุ มคี วามแตกตา งขนึ้ อยูกบั เฉพาะพนื้ ที่ และเกดิ ข้นึ ชั่วคราว

- 18 -

แผนที่พื้นท่ีออนไหวตอการเกิดดินถลมพิจารณาจากการกระจายตัวของการเกิดดินถลม
ในอดีตและปจจัยควบคุมตาง ๆ (Nandi and Shakoor, 2010) ดวยเหตุน้ี จึงมีความสำคัญตอการระบุ
การเกิดดินถลมในอดีตอยางแมนยำ และกำหนดความสัมพันธระหวางขอมูลเชิงพ้ืนท่ีท่ีแสดงถึงลักษณะ
ทางกายภาพและเหตุการณดินถลมท่ีเกิดขึ้น เพ่ือกำหนดความออนไหวท่ีเช่ือถือไดของการเกิดดินถลม
ในอนาคต (Park and Chi, 2008) โดยข้ันตอนสำหรับการประเมินและการทำแผนท่ีความออนไหวตอ
การเกิดดินถลมในอดีตที่ผานมา มีความยากลำบากและใชเวลานาน (Dahal and others, 2008)
แตเน่ืองจากการพัฒนาของระบบภูมิศาสตรสารสนเทศ (GIS) และแอพพลิเคช่ันทางคอมพิวเตอร ทำให
ในปจจบุ นั การวเิ คราะหค วามออนไหวในการเกดิ ดนิ ถลม สามารถทำไดง ายข้ึน (Dahal and others, 2008)

2.5 วิธกี ารศึกษาพนื้ ทอ่ี อ นไหวตอการเกดิ ดินถลม

วิธีการทางสถิติ คือ การวิเคราะหรวมกันของปจจัยที่ทำใหเกิดดินถลมในอดีตถูกกำหนด
ในเชิงสถิติและการคาดการณเชิงปริมาณจะทำข้ึนสำหรับพ้ืนที่ท่ีไมมีดินถลมในปจจุบัน แตมีสภาพที่
คลายคลึงกัน (Soeters and van Westen, 1996) ในปจจุบันแนวทางทางสถติ ิถือเปนเทคนคิ ทเ่ี หมาะสม
ทีส่ ุดสำหรับการประเมินความออนไหวตอการเกิดดินถลม (Dai and others, 2001) เนอ่ื งจากเปนไปตาม
วัตถุประสงค งายตอการปรับปรุง และสามารถทำซ้ำได (He and Beighley, 2008) วิธีการทางสถิติที่ใช
สำหรับการวิเคราะหภัยพิบัติดินถลมในโครงการน้ีคือ วิธีการวิเคราะหแบบสองตัวแปร (Bivariate
statistical analysis)

การวิเคราะหทางสถิติสองตัวแปรหลักคือ (1) ตัวแปรปจจัยท่ีควบคุมดินถลม เชน สภาพ
ธรณีวิทยา ความลาดชัน การใชประโยชนท่ีดิน และอ่ืน ๆ และ (2) แผนท่ีการกระจายตัวของการเกิด
ดินถลม โดยคาน้ำหนักจะถูกคำนวณใหแตละช้ัน (class) ของแผนที่ปจจัยที่เปนสาเหตุ (Soeters and
Van Westen, 1996; Süzen and Doyuran, 2004) มีการจัดอันดับช้ันของขอมูลโดยใชความหนาแนน
ของการเกิดดินถลม (Ayalew and Yamagishi, 2005) วิธีการน้ีจะสมมติวาปจจัยท้ังหมดไมมี
ความสัมพันธซ่ึงกันและกัน (Suzen and Doyuran, 2004) วิธีการวิเคราะหทางสถิติแบบสองตัวแปรน้ี
ถือวาเปนวิธีที่มีประสิทธิภาพและมีความยดื หยุน แตก็มีขอจำกัดอยูหลายประการ (Thiery and others,
2007) ซ่ึงขอจำกัดอาจรวมถึงการสูญเสียคุณภาพและความถูกตองของขอมูลดวย การลดความซับซอน
ของขอมูลเฉพาะเร่ืองท่ีใหตัวแปรปจจัยมากเกินไปจนเกิดขอผิดพลาดของคาความออนไหวของขอมูล
การแปลงคาปจจัยตอเน่ืองใหเปนแบบไมตอเน่ืองมีแนวโนมที่จะตองอาศัยความเห็นของผูเช่ียวชาญใน
การกำหนดขอบเขตของช้ันขอมูล วิธีการวิเคราะหทางสถิติแบบสองตัวแปรมีวิธกี ารตาง ๆ ที่แตกตางกัน
ออกไป ซึ่งประกอบดวย วธิ ีการอัตราสว นของความถ่ี (Pradhan and Lee, 2010) วิธีการคาน้ำหนักของ
หลักฐาน (Regmi and others, 2010) วิธีการคาของขอมูล (information value method) (Süzen
and Doyuran, 2004) แบบจำลองความนาจะเปนของ Bayesian และปจจัยความแนนอน (certainty
factors) (Soeters and van Westen, 1996)

บทที่ 3
ขอมูลพื้นฐาน

3.1 ท่ีตง้ั และอาณาเขต

จังหวัดอุทัยธานีเปนจังหวัดท่ีตั้งอยูในภาคเหนือตอนลางของประเทศไทย บรเิ วณลุมแมน้ำ
สะแกกรัง ระหวางเสนละติจูดท่ี 14 องศา 55 ลิปดา ถึง 15 องศา 48 ลิปดาเหนือ และเสนลองติจูดที่
98 องศา 59 ลิปดา ถึง 100 องศา 6 ลิปดาตะวันออก มีเน้ือท่ีประมาณ 6,730 ตารางกิโลเมตร
มีอาณาเขตติดตอกับจงั หวัดใกลเคียงทง้ั 4 ดาน ไดแก (1) ทิศเหนือติดตอกับอำเภอแมวงค อำเภอแมเปน
อำเภอชุมตาบง อำเภอลาดยาว และอำเภอเมืองนครสวรรค จังหวัดนครสวรรค (2) ทิศใตติดตอ กับ
อำเภอศรีสวัสดิ์ จังหวัดกาญจนบุรี และอำเภอดานชาง จังหวัดสุพรรณบุรี (3) ทิศตะวันออกติดตอกับ
อำเภอโกรกพระ และอำเภอพยหุ ะคีรี จังหวัดนครสวรรค และอำเภอมโนรมย อำเภอวัดสิงห อำเภอหนองมะ
โมง และอำเภอเนินขาม จังหวัดชัยนาท และ (4) ทิศตะวันตกติดตอกับอำเภออุมผาง จังหวัดตาก และ
อำเภอทองผาภมู ิ จังหวดั กาญจนบุรี

3.2 ลกั ษณะภมู ปิ ระเทศ

ลักษณะภูมิประเทศโดยทั่วไปของจังหวัดอุทัยธานีเปนพื้นท่ีที่มีความแตกตางของลักษณะ
ภูมิประเทศ ตั้งแตเทือกเขาสูงไปจนถึงท่ีราบลุมแมน้ำ (รูปท่ี 3.1) โดยบริเวณทางตะวันตกของจังหวัด
มีลักษณะเปนเทือกเขาสูงสลับซับซอนของเทือกเขาถนนธงชัยกั้นเขตแดนระหวางประเทศไทยและ
ประเทศพมา บริเวณน้ีมีปาไมที่อุดมสมบูรณและเปนแหลงกำเนิดของแมน้ำแมกลอง และแมน้ำทับเสลา
ทางตอนกลางของจังหวัดเปนพื้นที่ราบเชิงเขา และพ้ืนที่ดอนคลายลูกคลื่นเนนิ เขาเต้ียๆ แลวคอยๆ ลาด
มาทางตะวันออกของจังหวัดเปนพื้นที่ราบลุมแมน้ำ พื้นที่สวนใหญของจังหวัดอุทัยธานีเปนปาและภูเขา
มากถึง 2 ใน 3 สวนของพ้ืนที่ท้ังหมด โดยลักษณะภูมิประเทศของจังหวัดอุทัยธานีสามารถแบงออกเปน
3 บรเิ วณ มีรายละเอยี ดดงั นี้

1) บริเวณเทือกเขาสูงและทส่ี ูง อยูทางตะวนั ตกของจังหวัดเปนพนื้ ท่ีเทอื กเขาสูงสลบั ซับซอน
ของเทือกเขาถนนธงชัยซ่ึงตอเนื่องมาจากจังหวัดตาก เปนพรมแดนระหวางประเทศไทยกับประเทศพมา
วางตัวอยูในแนวตะวันตกเฉียงเหนือ-ตะวันออกเฉียงใต ครอบคลุมอำเภอบานไร อำเภอลานสัก และ
อำเภอหวยคต จังหวัดอุทัยธานี มียอดเขาสูงสุดคือ ยอดเขาปลายหวยขาแขง มีความสูงประมาณ 1,678 เมตร
เหนอื ระดบั นำ้ ทะเล อยใู นเขตรักษาพนั ธสุ ัตวป าหว ยขาแขง อำเภอบา นไร จังหวัดอทุ ัยธานี

- 19 -

- 20 -
รปู ท่ี 3.1 แผนที่ภมู ปิ ระเทศจังหวัดอทุ ยั ธานี

- 21 -

2) บริเวณเขาหยอ มหรอื เขาเตี้ย อยูทางตอนกลางของจังหวัดมีลักษณะเปน ที่ราบเชิงเขาและ
ท่ดี อนคลายลกู คลื่นสลับกับเนนิ เขาลูกโดด วางตัวในแนวเหนือ-ใต และแนวตะวันตกเฉียงเหนือ-ตะวนั ออก
เฉียงใต มียอดเขาสูงสุดคือ ยอดเขาหลวง มีความสูงประมาณ 700 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล อยูใน
วนอุทยานถำ้ เขาวง อำเภอบานไร จงั หวัดอุทัยธานี

3) บริเวณท่ีราบลุม อยูทางตะวันออกของจังหวัดมีลกั ษณะเปนพ้ืนท่ีราบลุมแมน้ำ มีความสูง
ประมาณ 50 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล มีแมน้ำที่สำคัญ เชน แมน้ำเจาพระยา แมน ้ำสะแกกรัง หว ยเสลา
หวยขาแขง และหวยกระเสียว เปนตน สวนมากแมน้ำจะไหลจากทิศตะวันตกไปทิศตะวันออก และไหล
จากทิศเหนอื ไปทิศใต

3.3 ลกั ษณะภูมอิ ากาศ

ลักษณะภูมิอากาศของจังหวัดอุทัยธานี (กรมอุตุนิยมวิทยา, 2563) อยูภายใตอิทธิพลของ
มรสุมที่พัดประจำฤดูกาล 2 ชนดิ (รูปที่ 3.2) คือ มรสุมตะวนั ออกเฉียงเหนือ ซง่ึ พดั พามวลอากาศเย็นและ
แหง จากประเทศจีนเขาปกคลุมประเทศไทยในชวงฤดูหนาวประมาณกลางเดือนตุลาคมถึงเดือนกมุ ภาพันธ
ทำใหจังหวัดอุทัยธานีมอี ากาศหนาวเย็นและแหง แลง และมรสมุ ตะวันตกเฉียงใต ซงึ่ พัดพามวลอากาศชื้น
จากทะเลและมหาสมุทรเขา ปกคลุมประเทศไทยในชว งฤดูฝนประมาณกลางเดือนพฤษภาคมถึงกลาง
เดือนตุลาคม ทำใหจงั หวัดอุทัยธานีมฝี นตกชุกและอากาศชุม ชืน้

3.3.1 ฤดูกาล

ฤดูกาลในจังหวัดอุทัยธานี พิจารณาตามลักษณะลมฟา อากาศของประเทศไทย สามารถ
แบง ออกเปน 3 ฤดู ดงั นี้

1) ฤดูหนาว เริ่มตน ประมาณกลางเดือนตุลาคมถึงประมาณกลางเดือนกุมภาพันธ ซ่ึงเปน
ชว งท่ีมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือพัดพาเอามวลอากาศเย็นและแหงปกคลุมประเทศไทย ประกอบกับ
รองความกดอากาศสูงจากประเทศจีน ทำใหมีอากาศหนาวเยน็ และแหงทว่ั ไป ในบางปฤดูหนาวอาจเรม่ิ ชา
กวากำหนดได ทั้งน้ีข้ึนอยกู ับบริเวณความกดอากาศสูงจากประเทศจีนทแี่ ผลงมาปกคลมุ ประเทศไทยดวย
โดยเฉพาะในชวงเดือนธันวาคมถงึ มกราคมจะเปน เดือนทีม่ ีอากาศหนาวทีส่ ดุ ในรอบป

2) ฤดูรอ น เริ่มตน ประมาณกลางเดือนกุมภาพันธถ ึงกลางเดือนพฤษภาคม ซ่ึงเปนชวงวางเวน
ของมรสุม จะมีลมจากทิศใตและทิศตะวันออกเฉียงใตพัดปกคลุม ทำใหม ีอากาศรอนอบอาวโดยเฉพาะ
เดอื นเมษายนจะเปนเดือนที่มีอากาศรอนอบอา วมากทีส่ ุดในรอบป

3) ฤดูฝน เริ่มตนประมาณกลางเดือนพฤษภาคมถึงกลางเดือนตุลาคม ซ่ึงเปนชว งท่ีมรสุม
ตะวนั ตกเฉียงใตพ ัดพาเอามวลอากาศชื้นจากทะเลและมหาสมทุ รอนิ เดียปกคลุมประเทศไทย ประกอบกับ
รองความกดอากาศต่ำท่ีพาดอยบู ริเวณภาคใตข องประเทศไทยจะเลื่อนขึ้นมาพาดผา นบรเิ วณประเทศไทย

- 22 -
ตอนบน ทำใหจังหวัดอุทัยธานีในระยะนี้อากาศจะมีความชุมช้ืนและมีฝนตกชุกมากข้ึน ต้ังแตประมาณ
กลางเดือนพฤษภาคมเปนตน ไป โดยเฉพาะเดือนกันยายนจะเปนเดือนที่มีฝนตกชุกหนาแนนมากที่สุด
ในรอบป และหลังจากกลางเดือนตุลาคมเปนตน ไปฝนจะเร่ิมลดนอยลงอยางรวดเร็ว อยางไรก็ตาม
นอกจากปจจัยดังกลาวท่ีจะทำใหม ีฝนตกชุกแลว ยังข้ึนอยูกับอิทธิพลของพายุหมุนเขตรอ นที่เคล่ือนตัว
เขา ใกลหรือเขาสปู ระเทศไทยในชว งดงั กลา วดว ย

รปู ที่ 3.2 แผนทแี่ สดงรอ งความกดอากาศตำ่ ทศิ ทางลมมรสุม และทางเดินพายุหมนุ เขตรอนทีเ่ ขาสปู ระเทศไทย

3.3.2 พายหุ มุนเขตรอน

พายุหมุนเขตรอ นที่เคลื่อนตัวผานหรือเขาสูจังหวัดอุทัยธานี มีแหลงกำเนิดจากทะเลจีนใต
และมหาสมทุ รแปซฟิ กเหนือดานตะวันตก โดยเคล่ือนตัวผา นประเทศเวียดนาม กัมพูชา และลาว กอ นจะ
เขา มาทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ทำใหพายุหมุนเขตรอ นออนกําลังอยูในข้ันพายุ
ดีเปรสชัน เปนสวนใหญ ซ่ึงไมมีกําลังและความรุนแรงมากนัก นอกจากทำใหเ กิดฝนตกหนักลมกระโชก
แรงเปนคร้ังคราว และมีบางคร้ังท่ีอาจจะเกิดน้ำทวมฉับพลันไดในบางพื้นท่ี รวมถึงเกิดความเสียหายตอ

- 23 -
สาธารณูปโภคตาง ๆ ได ชวงตนฤดูฝนในเดือนพฤษภาคมบางปอาจไดรับอิทธิพลจากพายุไซโคลนใน
อาวเบงกอลที่เคล่ือนเขามาใกลหรือขึ้นฝงประเทศพมา พายุหมุนเขตรอ นมักจะเคล่ือนตัวผานหรือเขา สู
จังหวัดอุทัยธานีตั้งแตเดือนมิถุนายนจนถึงเดือนพฤศจิกายน โดยเฉพาะในเดือนกันยายนและตุลาคม
จะเปนชวงท่พี ายหุ มนุ เขตรอ นมโี อกาสเคลอื่ นเขา สูพ้นื ทไี่ ดมากท่สี ุด

3.3.3 ปรมิ าณฝน

เนื่องจากจังหวัดอุทัยธานมี ีสภาพภูมิประเทศแตกตางกัน ทำใหมีปริมาณฝนตางกัน โดยดาน
ตะวันตกของจังหวัดมีลักษณะภูมิประเทศเปนเทือกเขาสลับซับซอนและปาทึบ ทำใหบริเวณนี้มีฝนตกชุก
และมีปรมิ าณฝนรวมตลอดปม ากกวา 1,200 มิลลิเมตร และจากอิทธิพลของแนวเทือกเขาน้ีเปนแนวขวาง
กั้นไมใหมรสุมตะวันตกเฉียงใตพัดเขา มาปกคลมุ ไดสะดวก ทำใหพื้นท่ีราบดานตะวันออกของจังหวัดเปน
พนื้ ทอ่ี ับฝน และมปี ริมาณฝนรวมตลอดปน อ ยกวา 1,200 มลิ ลิเมตร

จากขอมูลปริมาณน้ำฝนเฉล่ียรายเดือนของสถานีวัดน้ำฝนบานหาดทะนง อำเภอเมือง
จังหวัดอุทัยธานี ในรอบ 17 ป ตั้งแต พ.ศ.2546 – 2563 (รปู ท่ี 3.3) พบวาบริเวณอำเภอเมืองซึ่งอยูทาง
ดา นตะวันออกของจังหวดั มีการกระจายตัวของฝนเร่ิมตั้งแตเ ดอื นพฤษภาคมถึงเดือนตุลาคม มีปริมาณฝน
เฉลี่ยสะสมในรอบ 17 ป อยูท่ี 1,080 มิลลิเมตร โดยเดือนกันยายนเปนเดือนท่ีมีฝนตกชุกมากท่ีสุด
ในรอบป มีปริมาณน้ำฝนเฉล่ียอยูที่ 241 มิลลิเมตร (ท่ีมา:สถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำและการเกษตร
(องคก ารมหาชน))

รปู ที่ 3.3 ปรมิ าณฝนเฉลยี่ รายเดอื นจงั หวัดอทุ ัยธานใี นชว ง 17 ป พ.ศ. 2546 – 2563

- 24 -

3.4 ลักษณะธรณีวทิ ยา

ลักษณะทางธรณีวิทยาของจังหวัดอุทัยธานีตามขอมูลแผนที่ธรณีวิทยามาตราสวน 1:50,000
(กรมทรพั ยากรธรณี, 2551) และรายงาน “การจำแนกเขตเพ่ือการจัดการดานธรณีวิทยาและทรัพยากรธรณี
จังหวัดอุทัยธานี” (กรมทรพั ยากรธรณี, 2551) ประกอบดวย หินแปร หินตะกอน หินอัคนี และตะกอนรวน
โดยมีชวงอายุตั้งแตมหายุคพรีแคมเบรียน ถึงปจจุบัน โดยชวงเวลาดังกลาวมีการสะสมตัวของหินตะกอน
ในสภาพแวดลอมแบบภาคพ้ืนสมุทรและภาคพ้ืนทวีป ตอมาเปลือกโลกมีการเปล่ียนแปลงเน่ืองจาก
รอยเลื่อนและการแทรกดันของหินอัคนี มีการบีบอัดทำใหเกิดการคดโคง เกิดการยกตัวของหินตาง ๆ ทำให
เกิดการกัดกรอน ผุพัง และสะสมตัวของชั้นตะกอนรวนในบริเวณแองสะสมตะกอนดานตะวันออกของ
จงั หวดั อทุ ยั ธานี แผนทธี่ รณวี ิทยาและคำอธบิ ายแผนท่พี ้ืนทจ่ี ังหวดั อุทัยธานีแสดงดงั รปู ท่ี 3.4 และตารางที่ 3.1

3.4.1 ลำดับช้ันหิน

การลำดับช้ันหินบริเวณจังหวัดอุทัยธานีประกอบดวย 7 หนวยหินตะกอนและหินแปร
ไดแก หินแปรมหายุคพรีแคมเบรียน หินควอรต ไซตและหินชีสตยุคแคมเบรียน หินปูนเนื้อดิน หินออ น
และหินแคลกซ ิลิเกตยุคออรโดวิเชียน หินดินดาน หินชนวน หินควอรตไซต หินเชิรต และหินทราย
ยุคไซลูเรียน-ดีโวเนียน หินทรายและหินทรายปนกรวดยคุ คารบอนิเฟอรัส หินปูนช้นั หนา และหินปูนปน
โดโลไมตย ุคเพอรเมียน และหินดินดาน หินทราย หินโคลน และหินปูนยุคไทรแอสซิก สามารถอธิบาย
เรยี งลำดับจากหนิ อายแุ กทสี่ ุดไปยงั หนิ ทมี่ ีอายอุ อนกวาตามลำดับไดด ังนี้

3.4.1.1 หินมหายคุ พรีแคมเบรยี น (PE - Precambrain)

หมวดหินลานสางไนส พบกระจายตัวเปนแนวเทือกเขาสูงอยูในเขตรักษาพันธสัตวปา
หวยขาแขง อำเภอบานไร ดานตะวันตกและตะวันตกเฉียงเหนือของจังหวัดอุทัยธานี ตอเน่ืองมาจาก
จังหวัดตากและจังหวัดนครสวรรค โดยช้ันหินวางตัวในแนวเหนือ-ใต และตะวันตกเฉียงเหนือ-ตะวันออก
เฉียงใต ประกอบดวยหินแปรเกรดสูง เชน หินควอตซโซเฟลดส ปาตกิ ไนส หินพาราไนส หินไบโอไทตไนส
หินควอตซไมกาชีสต และหินชีสต โดยในหินพาราไนสแสดงการเรียงตวั และแยกแรส ีเขมกับสีออ นชัดเจน
บางบริเวณพบหินไนสท ี่แปรสภาพมาจากหินแกรนิต

3.4.1.2 หินยคุ แคมเบรยี น (E - Cambrian )

หมวดหินเจา เณรควอรต ไซต พบกระจายนอยเปนหยอมๆ อยูในเขตรักษาพันธสัตวปา
หว ยขาแขง อำเภอบานไร ดา นตะวันตกเฉียงเหนอื ของจังหวัดอุทยั ธานี โดยช้ันหนิ วางตวั ในทิศทางเหนือ-ใต
ประกอบดวย หินแปรเกรดต่ำ ไดแก หินควอตซไมกาชีสต หินควอรตไซต และหินชีสต เน้ือหินคอ นขาง
ละเอียดเมื่อเทียบกับหินมหายุคพรีแคมเบรียน สังเกตเห็นผิวหินมันวาวเปนประกายจากการเรียงตัวของ
แรไมกา

- 25 -
รปู ท่ี 3.4 แผนที่ธรณวี ทิ ยาจังหวัดอทุ ัยธานี

- 26 -

ตารางที่ 3.1 คำอธิบายแผนทธ่ี รณวี ิทยาจงั หวัดอุทยั ธานี

ยุค ตะกอน หนิ ชนั้ และหนิ แปร
PERIOD SEDIMENT, SEDIMENTARY AND METAMORPHIC ROCKS

Qff ตะกอนทีร่ าบลุม แมน้ำ: กรวด ทราย ทรายแปง และดนิ เหนยี ว

ควอเทอรนารี Qfc ตะกอนรอ งนำ้ : ทรายรองน้ำ สันดอนทราย และคนั ดนิ ธรรมชาติ
QUATERNARY Qa ตะกอนน้ำพา: กรวด ทราย ทรายแปง และดนิ เหนยี ว
Qc ตะกอนเศษหนิ เชิงเขาและตะกอนผพุ ังอยูกบั ท:่ี เศษหินควอรตไซต หินทราย

หินทรายแปง หินแกรนิต ทราย และทรายแปง ดนิ ลูกรงั และดินเทอราโรซา

Trls หินปูน สีเทาปานกลาง เปนช้ันดี เนอื้ ปนดนิ และเปนแถบชั้นบาง หนิ ปนู เน้ือปนทราย

สีเทาปานกลาง หนิ ทราย และหินโคลนเนอ้ื ปนปนู

ไทรแอสซกิ Trss หินทราย และหินโคลน สเี ทาดำถงึ สีน้ำตาล เปน ชน้ั ดี พบซากดึกดำบรรพจำพวก
TRIASSIC
หอยกาบคู และหอยตะเกยี ง หินปนู กรวดมน สีเทาแกมสนี ำ้ ตาลอยชู ั้นลางสุด

Trhh การสลบั ช้ันของหนิ ดินดาน และหนิ ทราย สเี ทาแกมเขยี วถงึ สเี ขียวแกมเทา

พบซากดึกดำบรรพพวก Holobia sp. และ Posidonia sp. แทรกสลบั ดว ย
หนิ ซับแกรเวค สเี ทาแกมเขยี ว หนิ ปูน สีเทาจางถงึ สีเทา และสชี มพู ไมแ สดงช้ัน
บางแหงพบหนิ ปนู กรวดเหลย่ี ม

เพอรเ มยี น P2 หินปูนเนือ้ โดโลไมต สีเทา ไมแสดงช้นั พบซากดึกดำบรรพจ ำพวกฟูซูลินดิ แบรคคโิ อพอด
PERMIAN ไบรโอซัว สาหรา ย หอยสองฝา และไครนอยด หินเชิรตโนดลู สและเปนเลนส
สนี ้ำตาลจาง เปน ชน้ั ดีมหี ินทรายและหนิ ดินดานบา ง

Ps หินเชิรต หินดินดาน แทรกสลบั ดว ยหินปนู เลนส หินทรายเกรยแ วก หินทัฟฟ และ
หินกรวดเหลยี่ มภเู ขาไฟ พบซากดกึ ดำบรรพฟว ซลู นิ ิดและเรดโิ อลาเรีย

คารบ อนิฟอรัส C หนิ ทราย หินดนิ ดาน สเี ทา สเี ทาแกมเขยี ว หินทรายแปง หนิ โคลน หินดนิ ดานกึ่ง
CARBONIFEROUS หินชนวน หินกรวดมนสีน้ำตาล หนิ ทรายสลบั ชัน้ ดว ยหนิ ดินดาน เนอื้ เถา ภูเขาไฟ
สนี ้ำตาล

ไซลเู รียน SD หนิ ดินดานกึง่ หินชนวน หินดินดานเนือ้ ทราย สีนำ้ ตาลถงึ สดี ำ หินทรายสนี ำ้ ตาลถึง
SILURIAN
สเี ทาเขยี วหินควอรต ไซต หินฟล ไลตแ ละหนิ ปูน พบซากดกึ ดำบรรพจ ำพวกไทรโลไบต
เทนตะควิ ไลต ไบรโอซวั และโคโนดอนต

ออรโ ดวิเชยี น O1 หินปูน สเี ทาออน หินปูนเนื้อดนิ หนิ ปนู เนอื้ ทราย และเนอ้ื ทรายแปง เปน ชั้นดี
ORDOVICAIN
ถงึ ไมแสดงช้นั สลับดว ยแถบชั้นบางของหนิ เนื้อดนิ พบซากดึกดำบรรพจำพวกหอย
งวงชางและไครนอยตส เต็ม หินชนวนและหินฟลไลต
O2 หินแคลกซ ลิ ิเกต สนี ้ำตาลแกมชมพู หินออ น สีเทาออนถงึ สขี าว หินชีสตและ
ช้นั หินเชิรต

- 27 -

ตารางที่ 3.1 คำอธบิ ายแผนทธี่ รณีวทิ ยาจงั หวัดอุทยั ธานี (ตอ)

ยุค ตะกอน หินชนั้ และหนิ แปร
PERIOD SEDIMENT, SEDIMENTARY AND METAMORPHIC ROCKS

แคมเบรยี น E หินควอรต ไซต หินฟล ไลต และหนิ ควอตซ- ไบโอไทตช ีสต
CAMBRIAN

พรแี คมเบรียน PE หนิ ควอรต ไซต หนิ ควอตซชสี ต หนิ ไบโอไทตช สี ต หินไบโอไทตไ นส และหนิ การเ นต-
PRE-CAMBRIAN ไบโอไทตไ นส

ยุค หนิ อคั นี
PERIOD IGNEOUS ROCKS

ไทรแอสซิก Trgr หินลูโคแกรนติ เน้ือสมำ่ เสมอ สีขาวถึงสีเทาจาง เนอ้ื ละเอยี ดถงึ ปานกลาง
TRIASSIC
หินไบโอไทตแกรนติ หนิ มัสโคไวต-ไบโอไทตแ กรนิต หินคลอไรตแ กรนติ สชี มพู สขี าว
และสเี ทาจาง เนอ้ื ดอก บางบรเิ วณพบแรแอลลาไนตและแรส ฟน ในเน้ือหนิ มีรอยแตก
พบสายเพกมาไทต หนิ แอไพลด และสายแรค วอตซ

เพอรเ มยี น PTrv หินแอนดิไซต หินไรโอไลต หินเถาภูเขาไฟ และหินกรวดเหล่ียมภูเขาไฟ
PERMIAN

3.4.1.3 หินยคุ ออรโ ดวิเชยี น (O1/O2 – Ordovician)

หมวดหินปูนทามะนาว พบกระจายตัวเปนเขาโดดและเนินเขาอยูในเขตรักษาพันธสัตวปา
หว ยขาแขง อำเภอบานไร ดา นตะวันตกและทางใตของจังหวัดอุทัยธานี โดยช้ันหินวางตวั ในแนวตะวันตก
เฉียงเหนือ-ตะวันออกเฉียงใต ประกอบดวย ตอนลางเปนหินโคลนและหินปูนเนื้อดิน จากน้ันคอย ๆ
เปล่ยี นเปนหินปูนชั้นหนาที่เปนหนา ผา มีหินเชิรต กอนกลมในชน้ั หิน ถดั มาตอนบนเปน หินปูนช้ันบางสเี ทา
ท่ีมีการตกผลึกใหม บางสว นมีการแปรสภาพเปนหินออ น และหินแคลกซิลิเกต มีหินทรายชั้นบางแทรก
สลับแลวคอย ๆ เปล่ียนเปนหินปูนชั้นหนา และพบหินควอรตไซต และหินฟล ไลตแทรกสลบั สว นบนสุด
ของหมวดหินประกอบดวย หินปูนสีเทาออนถึงเทาเขมเปนช้ันบาง ๆ พบซากดึกดําบรรพพวกซิสทอยด
และพวกนอทลิ อยด ชนดิ อารม โิ นเซอรัส

3.4.1.4 หนิ ยคุ ไซลเู รยี น-ดโี วเนยี น (SD – Silurian-Devonian)

กลุมหินทองผาภูมิ พบกระจายตัวคอ นขา งกวางอยูในอำเภอสวางอารมณ อำเภอทัพทัน
อำเภอบานไร อำเภอหวยคต และเขตรักษาพันธุส ัตวปาหวยขาแขง จังหวัดอุทัยธานี โดยช้ันหินวางตัว
ในแนวตะวันตกเฉียงเหนือ-ตะวันออกเฉียงใต และแนวเหนือ-ใต ประกอบดวย หินทรายแทรกสลับ
หินปูนเน้ือดิน และหินปูนเลนส หินดินดานสลับหินเชิรต และหนิ ดินดานเนื้อซิลิกาชั้นหินบาง บางบริเวณ

- 28 -

มีการแปรสภาพระดับต่ำ พบซากดึกดำบรรพ เชน เทนทาคิวไลทิส เอลีแกนส สะไทลิโอลินา และคลาวูล
เปน ตน เกดิ รวมกบั ซากดกึ ดำบรรพแ กรปโทไลต

3.4.1.5 หินยคุ คารบอนิเฟอรัส (C – Carboniferous)

กลุม หินทองผาภูมิตอนบนและกลุมหินแมทา พบกระจายตัวอยูเพียงจุดเดียวในอำเภอ
บานไร ทางใตจังหวัดอุทัยธานี ประกอบดวย หินทรายเนื้อปนเถาภูเขาไฟและเฟลดสปาร สีเทาแกมเขียว
เมด็ ตะกอนขนาดหยาบ ชั้นหินหนามาก มีแรซ ิลิกาเปน สารเชื่อมประสาน บางช้ันมเี ศษหินภเู ขาไฟปน

3.4.1.6 หินยุคเพอรเมียน (Ps/P2 – Permian)

1) กลุม หินสระบุรี (Ps) พบกระจายตัวนอยมากอยูบริเวณบา นดอนขวาง อำเภอเมือง
อุทัยธานี ดานตะวันออกของจังหวัดอุทัยธานี ประกอบดวย หินเชิรต หินดนิ ดาน แทรกสลับดวยหินปูนเลนส
หินทรายเกรยแ วก หินทัฟฟ และหินกรวดเหลี่ยมภูเขาไฟ

2) กลุม หินราชบุรี: หมวดหินปูนไทรโยค (P2) พบกระจายตัวอยูในอำเภอสวางอารมณ
อำเภอลานสัก และอำเภอหวยคต ทางตอนกลางและดานตะวันออกของจังหวัดอุทัยธานี ประกอบดวย
หินปูนเนื้อโดโลไมต ช้ันหนา ถึงเปนปน หรือมวลหนา บางบริเวณพบหินทรายและหินดินดานแทรกสลับ
สวนตอนบนสดุ เปนหนิ ปนู ช้ันบาง สเี ทาออ น สลบั กับหนิ ทราย สนี ้ำตาลเทา พบซากดกึ ดำบรรพฟวซลู นิ ดิ

3.4.1.7 หินยคุ ไทรแอสซิก (Trhh/Trss/Trls – Triassic)

1) กลุมหินลำปาง : หมวดหินฮอ งหอย (Trhh) พบกระจายตัวเปนบริเวณแคบอยูบริเวณ
หวยเสลา บานคลองเสลา ดา นทิศตะวันตกของอำเภอบา นไร ประกอบดว ย หินทรายสีเทาสลับหินดินดาน
สเี ทาดำ ชั้นหินหนาปานกลางถึงชั้นบาง แสดงชั้นหินชัดเจน บางบริเวณพบชัน้ หินกรวดมนแทรกเปนเลนส
หินทรายมีเม็ดตะกอนละเอียดถึงหยาบมาก และมีเศษดินโคลนปนในหินทราย พบซากดึกดำบรรพ
หอยกาบคู

2) หนว ยหินยุคไทรแอสซิก (Trss/Trls) พบกระจายตวั นอยมากอยใู นเขตรกั ษาพันธสุ ัตวปา
หวยขาแขง และทุง ใหญนเรศวร ดานตะวันตกของจังหวัดอุทัยธานี โดยสามารถแบง เปน 2 หนวยยอย
ไดแก (1) Trss กระจายตัวบริเวณทิศตะวันตกเฉียงเหนือของจังหวัด ประกอบดวย หินทรายแทรกสลับ
หินดินดานสีเทาแกมเขียว นอกจากน้ียังพบชั้นหินปูน และหินปูนกรวดเหล่ียม พบซากดึกดำบรรพ
หอยกาบคูเชนเดียวกับหมวดหินฮองหอย และ (2) Trls กระจายตัวบริเวณทางทิศตะวันตกเฉียงใตข อง
จังหวัดอุทัยธานี ประกอบดวย หินปูนสีเทาเน้ือปนดินและปนทราย แสดงชั้นหินบางถึงหนาปานกลาง
แทรกสลับดวยหนิ ทรายและหนิ โคลนช้ันบาง พบซากดึกดำบรรพข องหอยกาบคแู ละหอยงวงชาง

- 29 -

3.4.1.8 ตะกอนยุคควอเทอรนารี

ชั้นตะกอนในจังหวัดอุทัยธานีแผกระจายตัวอยางกวางขวางทางดานตะวันออกของจังหวัด
โดยท่ีราบลุมเหลาน้ีเกิดจากการสะสมตัวของตะกอนจากแมน้ำสายสำคัญ ไดแก แมน้ำเจาพระยา
หวยเสลา หวยขาแขง และหว ยกระเสยี ว สามารถแบง ตะกอนในพน้ื ทอี่ อกเปน 4 หนว ย ดงั น้ี

1) ตะกอนเศษหินเชิงเขา (Qc) พบสะสมตัวตามแนวเชิงเขาเปนบริเวณกวางขวางอยูใน
อำเภอลานสัก อำเภอหว ยคต อำเภอบานไร และอำเภอสวางอารมณ ทางตอนกลางและทางเหนือของ
จังหวัดอุทัยธานี ตะกอนเศษหินเชิงเขาเปนตะกอนที่ผุพังอยูกับที่และมักจะพบกับหินเดิมที่รองรับอยู
ดานลา งประกอบดว ย เศษหินควอรตไซต หินทราย หินทรายแปง และหินอัคนี

2) ตะกอนน้ำพา (Qa) พบสะสมตัวกวางขวางอยูในอำเภอเมืองอุทัยธานี อำเภอทัพทัน
อำเภอหนองฉาง อำเภอหนองขาหยาง อำเภอสวางอารมณ อำเภอลานสัก และอำเภอหว ยคต
ดา นตะวันออกของจังหวัดอุทัยธานี หนวยตะกอนน้ำพาเกิดจากธารน้ำพัดพาเอากรวด หิน ดิน และทราย
ไปสะสมตัว ณ บรเิ วณดังกลาว จึงไดช้ันตะกอนหลากหลายชนิดปะปนประกอบดวย ช้ันทรายปนดนิ เคลย
สลบั กับชั้นดินเคลยป นทราย มีกรวดละเอียดและลกู รังปะปนดวยในบางชัน้ มีสนี ำ้ ตาลและเทาปนน้ำตาล
การคดั ขนาดไมคอ ยดี บางชนั้ มีการเปลี่ยนแปลงของตะกอนในแนวดงิ่ อยางรวดเรว็

3) ตะกอนรอ งน้ำ (Qfc) พบสะสมตัวอยูในขอบเขตรองน้ำฝงขวาของแมน้ำเจาพระยา
กระจายตัวอยูในบานหาดทะนง บานเกาะเทโพ บานปาสะแก และบา นทาซุง อำเภอเมืองอุทัยธานี
ดานตะวันออกของจังหวัดอุทัยธานี เปนตะกอนของแมน้ำเจาพระยา ประกอบดวย ตะกอนทรายรอ งน้ำ
สนั ดอนทราย และตะกอนทรายคนั ดินธรรมชาติ

4) ตะกอนที่ราบลุม แมน้ำ (Qff) พบสะสมตัวบริเวณท่ีราบลุมแมน้ำเจาพระยา กระจายตัว
เปนพื้นที่แคบอยูในบานหนองไผแบน อำเภอเมืองอุทัยธานี ทางตอนเหนือของจังหวัดอุทัยธานี เกิดจาก
น้ำหลากในฤดูฝน และพัดพาเอาเศษตะกอนแขวนลอยขนาดเล็กมาสะสมตัว ประกอบดวย ตะกอน
ดินเหนยี ว อาจจะมีตะกอนทรายและทรายแปงปนอยูบาง บางบริเวณของที่ราบลุม แมน้ำอาจจะมีแอง น้ำ
ขงั หรอื บงึ ทำใหมกี ารสะสมตวั ของตะกอนดินเหนียว และมเี ศษพืชปะปน

3.4.2 หนิ อคั นี

หินอัคนีในจังหวัดอุทัยธานี ประกอบดวย หินอัคนีแทรกซอนยุคไทรแอสซกิ และหินอัคนีพุ
ยคุ ไทรแอสซิก – เพอรเมยี น มรี ายละเอยี ดดงั นี้

3.4.2.1 หินอคั นีแทรกซอนยุคไทรแอสซกิ (Trgr)

บา นทองหลางแกรนิต พบกระจายตัวเปนมวลหินขนาดใหญอยูในเขตรักษาพันธุส ัตวปา
หวยขาแขง และบา นทองหลาง อำเภอบานไร นำ้ ตกไซเบอรแ ละเขามโนราห อำเภอหวยคต อยูทางดาน

- 30 -

ตะวันตกของจงั หวัดอทุ ยั ธานี ประกอบดวย หินแกรนิตเน้ือหยาบ มีผลกึ เฟลดส ปารข นาดใหญม าก ผลกึ แร
จะเรียงตัวเปนแนว จนถึงเปนชั้นขาวสลับดำ บางสว นมีลักษณะผลึกแรเ รียงตัวเปนแถบแนวตรงและ
แถบคดโคง แสดงลักษณะการเรียงตัวของแรค ลายหินไนส จึงมักถูกเรียกวา ไนสิกแกรนิต เกิดจาก
หินแกรนิตถูกบีบอัดตามแนวรอยเลื่อนขนาดใหญ บางคร้ังจะพบแรฟลูออไรต แรดีบุก แรท ังสเตน และ
แรทบึ แสงอื่นๆ

3.4.2.2 หนิ อคั นีพยุ คุ ไทรแอสซกิ – เพอรเมียน (PTrv)

พบกระจายตวั เปนแนวแคบ ๆ แบง ไดเปน 3 แนว คือ (1) แนวหินภูเขาไฟดานตะวันตกของ
จงั หวัดอุทัยธานี อยูในอำเภอบานไร อำเภอหนองฉาง และอำเภอสวางอารมณ ประกอบดวย หินแอนดีไซต
เกิดเปนแบบลาวาและแบบพนังหินโผลใหเห็นเปนบางบริเวณ และถูกปดทับดวยหินไรโอลิติกทัฟฟ
(2) แนวหินภูเขาไฟดานใตจังหวดั นครสวรรค อยูที่เขาลูกชางและเขาโยง จังหวดั อุทัยธานี ประกอบดวย
หินแอนดีไซตไ หลปด ทับหินภูเขาไฟแปรสภาพยุคไซลูเรียน-ดีโวเนียน หินแอนดีไซตส วนใหญจะมี
สีเขียวเขม เน้ือละเอียด และเนื้อดอก โดยมผี ลกึ แรแ พลจิโอเคลสและแรไคลโนไพรอกซีนฝงตัวในเน้ือหิน
และ (3) แนวหินภูเขาไฟดานตะวันออกจังหวัดนครสวรรคประกอบดวย หินเดไซต- ไรโอไลต มีแรค ลอไรต
ท่ีถกู เปลย่ี นสภาพมาจากเนือ้ แกวอยูใ นชองวา งระหวา งผลกึ แร

3.5 ธรณีวิทยาโครงสราง

ธรณีวิทยาโครงสรางเปนผลกระทบท่ีเกิดจากการเคลื่อนท่ีและการเปล่ียนแปลงของ
แผนเปลือกโลก ต้ังแตอดีตถึงปจจุบัน การเคลื่อนที่ตลอดเวลาของแผนเปลือกโลก ทำใหเ กิดการสะสม
แรงเครียดหรือแรงเทคโทนคิ บนผิวโลก ท้ังแรงดึง แรงกดดัน และแรงเฉือน ทำใหเ ปลอื กโลกคดโคงโกง งอ
เปนรูปประทุนคว่ำ และประทุนหงาย และกอ ตัวเปนเทือกเขาตามมา ซึ่งการเกิดรอยแตก รอยแยก และ
รอยเลื่อนท่ีอาจเปนชอ งทางใหห ินหลอมละลายใตผิวโลกแทรกดันตัวขึ้นมา ผลกระทบจากการเคลื่อนที่
ของเปลือกโลกอาจทำใหแผนดินเคล่ือนตัวตามแนวรอยเล่ือนในแนวราบหรือเลื่อนตัวขึ้นลงในแนวด่ิง
ซึ่งในกรณีหลังทำใหเ กิดแอง สะสมตะกอนขึ้น ลักษณะโครงสรางที่สำคัญทางธรณีวิทยาของพื้นท่ี
จังหวัดอุทัยธานี ประกอบดวย การวางตัวชั้นหิน ช้ันหินคดโคง รอยแยกและรอยเล่ือน แนวแตกเรียบ
และรอยชน้ั ไมต อ เนอ่ื ง มีรายละเอียดดงั น้ี

3.5.1 การวางตัวชน้ั หนิ

ช้ันหินในจังหวัดอุทัยธานีมีการวางตัวอยูในแนวตะวันตกเฉียงเหนือ-ตะวันออกเฉียงใต
แบงได 2 กลุม คือ กลุม ชัน้ หินกอนยุคไทรแอสซิก ซ่ึงมีการแปรสัณฐานรนุ แรงมาก ทำใหช ั้นหินมีมุมเอียง
เทคอนขางชันไปทางดานตะวันออก เกิดการโคงงอของช้ันหินมาก และแสดงแนวแตกเรียบเกิดรวมดวย
เสมอ รวมท้ังมีแนวรอยเลื่อนเกิดรว มดวยหลายแนว และกลุม ช้นั หินยุคไทรแอสซิก ซ่ึงมีการแปรสัณฐาน

- 31 -

รุนแรงนอยกวา ทำใหชั้นหินมีมุมเอียงเทชันปานกลางไปดานทิศตะวันออก และแสดงแนวแตกเรียบ
เชนเดียวกนั กบั ชนั้ หนิ กลุมแรก

3.5.2 ชัน้ หินคดโคง

ช้ันหินคดโคงหรือรอยคดโคง ในจังหวัดอุทัยธานี สว นมากจะเปนรอยคดโคงแบบอสมมาตร
แบบมุมแหลม และแบบตลบทับ ซึ่งมีแกนของชั้นหินคดโคงอยูในแนวเหนือ-ใต และแนวตะวันตกเฉียง
เหนือ-ตะวันออกเฉียงใต โดยมีชั้นหินยุคพรีแคมเบรียนเปนแกนกลางของรอยคดโคง และถูกช้ันหิน
ยคุ แคมเบรียนและหินปูนยคุ ออรโดวิเชียนวางทับอยูบนแขนท้ังสองดาน บรเิ วณแกนของช้ันหินคดโคงรูป
ประทุนน้ีจะถูกหินแกรนิตยุคไทรแอสซิกดันแทรกข้ึนมา โดยเฉพาะบริเวณตะวันตกของจังหวัดอุทัยธานี
ซ่ึงอยูใตกลุม รอยเลื่อนแมเมยกับรอยเล่ือนแมปง บางบริเวณพบชั้นหินคดโคง แบบตลบทับที่มีระนาบ
แกนเอยี งไปทางทิศตะวนั ตกเฉียงใต และตะวันออกเฉียงเหนอื

3.5.3 รอยแยกและรอยเลอ่ื น

จงั หวัดอุทยั ธานีไดร ับอทิ ธิผลตอการเลือ่ นของกลมุ รอยเล่อื น 3 กลมุ ดังนี้
1) กลุมรอยเล่ือนแมปง เปนกลุมรอยเลื่อนท่ีรวมเอารอยเลื่อนตาง ๆ เขาดวยกัน เชน
รอยเล่ือนเมย รอยเลื่อนวังเจา และรอยเล่ือนลานสาง เปนตน มีทิศทางไปทางตะวันออกเฉียงใต
โดยเร่ิมตนจากรอยเล่ือนสะแกงในประเทศพมาผานเขามาในประเทศไทยบริเวณแมน้ำเมย ดานตะวันตก
เฉียงใตของอำเภอแมสะเรียง จังหวัดแมฮอ งสอน ผานบานลานสาง จังหวัดตาก แมน้ำปง จังหวัด
กําแพงเพชร และจังหวัดนครสวรรคตอเลยไปถึงจังหวัดสระแกว และประเทศกัมพูชา มคี วามยาวที่ผาน
ประเทศไทยประมาณ 750 กิโลเมตร เน่ืองจากเปนกลุมรอยเลื่อนท่ียาวมากจึงตัดผานชั้นหินมากมาย
ต้ังแตมหายุคพรีแคมเบรียนถึงยุคมีโซโซอิก โดยเคล่ือนตัวไปทางซายประมาณ 100 กิโลเมตร ปจจุบันนี้
รอยเลอื่ นกลมุ นเี้ คลอื่ นยา ยไปทางขวา และยังคงเปน รอยเลือ่ นทีม่ พี ลงั อยู
2) กลุมรอยเลื่อนศรีสวัสดิ์ วางตัวขนานอยูระหวางแนวกลุมรอยเล่ือนแมปงและ
กลุมรอยเล่ือนเจดียส ามองค รอยเล่ือนนี้เร่ิมตน จากอำเภอศรีสวัสดิ์และบริเวณตอนเหนือของอำเภอ
บอพลอย จังหวัดกาญจนบุรี ผานแมน้ำแควใหญไปทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือเขาไปประเทศพมาตอกับ
กลุมรอยเลอ่ื นแมป งเขา หารอยเล่ือนเมยและรอยเลื่อนสะแกงในประเทศพมา โดยตดั ผานหินต้ังแตม หายุค
พาลโี อโซอิกตอนตน ถงึ มหายุคมโี ซโซอิกตอนตน มคี วามยาวประมาณ 200 กิโลเมตร
3) กลุมรอยเลื่อนเจดียสามองค วางตัวขนานกับกลุมรอยเลื่อนแมปงและกลุมรอยเล่ือน
ศรีสวัสดิ์ท่ีอยูในแนวตะวันตกเฉียงเหนือ-ตะวันออกเฉียงใต รวมกับรอยเลื่อนสะแกงในประเทศพมาเปน
รอยเล่ือนตามแนวระดับแบบเคลื่อนตัวไปทางซาย กลุมรอยเลื่อนเจดียสามองคน ้ีผานเขามาในประเทศไทย
บรเิ วณดานเจดียส ามองค อำเภอสังขละบุรี จังหวัดกาญจนบุรี ตามแนวแมน้ำแควนอยผานช้ันหินมหายุค
พาลโี อโซอิกและยุคมีโซโซอิก และผานบริเวณจงั หวดั ราชบุรถี ึงอา วไทยทจี่ งั หวัดสมทุ รสงคราม มีความยาว

- 32 -

ประมาณ 350 กิโลเมตร หมวดหินแกงกระจานบริเวณแหลมไทยทางใตจ ะส้ินสุดลงที่กลุมรอยเล่ือนนี้
จากการหาอายุของผลึกควอตซท ่ีเกิดในระนาบรอยเล่ือนบริเวณเข่ือนเขาแหลมตาลำน้ำแควนอย
พบวาเคยมกี ารเคลื่อนตัวประมาณ 3 แสนป และเปนการเคลอื่ นตวั แบบไปทางขวา

3.5.4 แนวแตกเรียบ

แนวแตกเรียบในหินจังหวัดอุทัยธานีเปนระนาบการแตกเกิดในขณะชั้นหินโคง งอ พบชัดเจน
ในหินดินดานและหินโคลน โดยหนวยหินที่พบมาก ไดแก หนวยหินยุคแคมเบรียนถึงยุคเพอรเมียน และ
พบแนวแตกเรียบบางในหนวยหินยุคไทรแอสซิกถึงยุคจูแรสซิกเปนผลจากการที่รอยเลอื่ นตัดผาน ซ่ึงแนว
แตกเรียบที่พบมักวางตัวในแนวตะวันตกเฉียงเหนือ-ตะวันออกเฉียงใตเปนสวนใหญ ซึ่งสัมพันธกับ
การวางตัวของช้นั หิน

3.5.5 รอยชั้นไมตอเนอ่ื ง

รอยช้ันไมตอเน่ืองของชั้นหินในจังหวัดอุทัยธานีที่สำคัญ ไดแก ช้ันหินยุคคารบ อนิเฟอรัส
วางตัวไมตอเนื่องบนหินเชิรตยุคไซลูเรียน-ดีโวเนียน รอยชั้นไมตอเนื่องระหวางหินปูนเพอรเ มียนกับ
หินดินดานยุคไซลูเรียน-ดีโวเนียน และรอยช้ันไมตอเน่ืองระหวางหินดินดานยุคไซลูเรียน-ดีโวเนียนกับ
หินทรายยุคไทรแอสซิก นอกจากน้ีพบวาตะกอนกงึ่ แข็งตัวยคุ เทอรเ ชียรี และยุคควอเทอรนารีวางตัวแบบ
รอยชนั้ ไมต อเนอื่ งกบั หินทม่ี อี ายแุ กกวา

3.6 ธรณีวทิ ยาประวัติ

เม่ือ 465 ลานปกอ น ในยุคออรโ ดวิเชียนตอนตน ดินแดนประเทศไทยยังแยกตัวอยู
ใน 2 แผน ทวีปโบราณขนาดเล็ก คอื อนทุ วีปฉานไทย (สวนของประเทศไทยในภาคเหนอื ลงไปถงึ ภาคกลาง
ภาคตะวันออก ทะเลในอาวไทยดานตะวันตก และภาคใต รวมท้ังพมา) และอนุทวีปอินโดจีน (ประเทศ
ไทยในสวนภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และทะเลในอาวไทยดานตะวันออกลาว กัมพูชา และเวียดนาม)
อนุทวีปท้ังสองขณะน้ันยังเปนสวนหน่ึงของผืนแผนกอนดว านา ตั้งอยูบริเวณเสน ละติจูด 0-30 องศาใต
และเร่ิมเคลื่อนที่แยกตัวออกมาเม่ือประมาณ 435 ลานปท่ีแลว ในยุคออรโ ดวิเชียนตอนปลายถึง
ยคุ เพอรเ มยี นตอนตน

ยุคออรโดวิเชียน (438-505 ลานป) บริเวณนี้เปนทะเลคอนขางลึก น้ำทะเลคอนขางขุน
แตสงบนิ่ง ทำใหไดหินปูนและหินปูนเนื้อดินตกสะสมตัวเปนช้ันหนา และมีการแผกระจายกวางขวาง
การตกสะสมตัวของตะกอนเปน ไปอยา งยาวนาน

ยุคไซลูเรียน-ดีโวเนียน (360-438 ลานป) แองสะสมตะกอนต้ืนขึ้น ทำใหมีตะกอนตาง ๆ
เชน ทราย ทรายแปง และดินเคลยถ ูกพัดพามาสะสมตวั ทำใหไดหินทราย หินทรายแปง และหินดินดานแทรก