1) 20102-2003 วิชาทฤษฎีเครื่องมือกล

สื่อการเรียนรู้

รหัส 20102-2003 วชิ าทฤษฎเี ครื่องมอื กล
หลักสตู รประกาศนียบตั รวชิ าชีพ
ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวิชาชา่ งกลโรงงาน
สาขางานเครื่องมอื กล

นายชัยวฒั น์ นกึ ชนะ
ครูประจำวชิ า

แผนกวิชาชา่ งกลโรงงาน
วิทยาลัยเทคนิครตั นบรุ ี
สำนกั งานคณะกรรมการการอาชวี ศกึ ษา
กระทรวงศึกษาธิการ

คำอธบิ ำยรำย

รหัสวิชำ 20102-2003 ชอ่ื วชิ ำ ท

จดุ ประสงค์รำยวิชำ เพอ่ื ให้
1. รูจ้ กั ชนิด ประเภท และสว่ นประกอบของ
2. เขา้ ใจหลักการทางานของเครอ่ื งมอื กล
3. มเี จตคติและกจิ นสิ ัยทีด่ ี รบั ผิดชอบ ตรงต

สมรรถนะรำยวิชำ
แสดงความรูเ้ กยี่ วกบั การทางานของเคร

เคร่ืองมือขนาดเล็กและเครอ่ื งมอื กล

ยวิชำ

ทฤษฎีเคร่อื งมอื กล 2-0-2

งเคร่อื งมอื กล
ต่อเวลา

ร่อื งมือกล กระบวนการและการบารงุ รักษาของ

คำอธบิ ำยร

ศึกษาเก่ียวกับส่วนประ
เคร่ืองมือขนาดเล็ก (Hand To
เครื่องกลึง เครอ่ื งกัด เครอื่ งเจีย

รำยวชิ ำ

กอบและหลักการทางาน
ools) เคร่ืองเล่ือย เคร่ืองเจาะ

การบารุงรักษาเครื่องมือกล

หน่วยกำรเรยี
เคร่อื งมือขน

ยนรทู้ ี่ 1

นำดเลก็

สำระสำคัญ

เคร่ืองมือขนาดเล็ก (Hand Tools) เปน็
ก่อสร้าง ช่างกลโรงงาน ช่างยนต์ ช่างเช่ือม ช่าง
การปรับต้ังเคร่ืองมือ เครื่องจักร ถอด ประกอบ
แต่ละชนิดจะถูกออกแบบให้เหมาะสมกับการใช
วิธกี ารใชแ้ ละการบารุงรักษาเคร่อื งมอื นน้ั ๆ อยา่ งถ

นเครอ่ื งมอื พน้ื ฐานของชา่ งทั่วไป เชน่ ชา่ งไม้ ช่างไฟฟา้ ช่าง
งอเล็กทรอนิกส์ ฯลฯ ซ่ึงเป็นเครื่องมือท่ีมีความจาเป็นใน
บ การจับยึด การตัด และการปรับแต่งช้ินงาน เคร่ืองมือ
ช้งานที่แตกต่างกัน ดังนั้นผู้ปฏิบัติงานจาเป็นต้องเรียนรู้
ถูกตอ้ ง

สำระกำรเรียนรู้ 6. เหลก็ ตอก
1. คอ้ น 7. ดอกทาเกลยี
2. ประแจ 8. ดอกทาเกลีย
3. คมี 9. กรรไกรตัดโ
4. ไขควง 10. เลือ่ ย
5. ตะไบ
สมรรถนะประจำหน่วย

1. แสดงความรู้เกยี่ วกับส่วนประกอบและชน

2. แสดงความรู้เกีย่ วกับขอ้ ควรระวังและการ

จุดประสงคก์ ำรเรียนรู้

1. บอกชือ่ และชนิดของเครอ่ื งมอื ขนาดเลก็ ได

2. บอกสว่ นประกอบของเครอ่ื งมอื ขนาดเลก็

3. บอกขอ้ ควรระวังและการบารงุ รกั ษาเครอ่ื

ยวในด้วยมือ
ยวนอกดว้ ยมือ
โลหะแผ่น

11. อุปกรณจ์ บั ยดึ ชิ้นงาน

นดิ ของเคร่อื งมือขนาดเล็ก
รบารุงรกั ษาเคร่อื งมอื ขนาดเลก็

ด้
กได้
องมอื ขนาดเล็กได้

1. ค้อน

ค้อน (Hammers) เป็นเคร่ืองมือที่ใช้สาหรับเค
ลงบนวัสดุให้ช้ินงานท่ีมีความแน่น แบนราบ โค
ตามตอ้ งการ ค้อนมอี ยู่หลายชนดิ ข้ึนอยกู่ ับการใช
1.1 สว่ นประกอบของค้อน

หัวค้อน

ตวั ค้อน

คาะ ตอก ทุบ ตี
ค้งงอ หรือขึ้นรูป
ชง้ าน

ดา้ มคอ้ น

ผิวหนา้ คอ้ น

1.2 ชนดิ ของค้อน

1) ค้อนหัวกลม (Ball Peen Hammer) หัวค้อน
มีลักษณะกลม ส่วนหน้าค้อนจะเรียบ ทาจากเหล็กกล้า
หรือเหล็กหล่อ ส่วนด้ามจะทาจากไม้ ใช้สาหรับเคาะข้ึนรูป
ใช้งานได้ทั้งสองหน้า ค้อนหัวกลมจะถูกใช้ในงานเคาะ ข้ึน
รูป และยา้ หมดุ

2) ค้อนหัว
ปลายจะเร
ใช้ในการ ต

น

วตรง (Straight Peen Hammer) หวั ค้อนมีลักษณะแบนส่วน
รียว และอยู่ในแนวขนานไปกับด้ามค้อน ส่วนหน้าค้อนจะเรียบ
ตอก ตี และเคาะข้ึนรปู ตามตอ้ งการ

3) ค้อนหัวขวำง (Cross Peen Hammer) หวั ค้อนมีลักษณะแ
ส่วนปลายจะเรียว และอยู่ในแนวขวางกับด้ามค้อน ส่วนหน้าค
จะเรยี บ ใช้ในการ ตอก ตี และเคาะขน้ึ รูปตามต้องการ

4
ค
แล

แบน
ค้อน

) ค้อนไม้ (Wood Hammer) หัวค้อนจะเป็นไม้เนื้อแข็ง ส่วนหน้า
ค้อน จะเรียบท้ังสองด้าน ใช้ในการ ตอก ตี เคาะขึ้นรูปตามต้องการ
ละพับข้นึ รปู งานโลหะแผ่น

5) ค้อนหัวยำง (Rubber Mallet Hammer) หวั ค้อนทามา
ยางพารา ทาให้มีคุณสมบัติเหนียวนุ่ม ค้อนยางใช้สาหรับข
ชิ้นงานท่ีมีเนื้อออ่ น หรอื ใช้ตอกเพอ่ื รักษาสภาพผิวงาน

6) ค้อน
เป็นทอ
ชนิ้ สว่ นเ

าจาก
ข้ึนรูป

นทองเหลือง (Solid brass mallet Hammer) หวั ค้อนจะ
งเหลืองซ่ึงเป็นวัสดุที่อ่อน เหมาะสมในการ ถอด-ประกอบ
เครอ่ื งจักรกล ทาใหช้ นิ้ ส่วนสาคญั ไม่เกดิ ความเสียหาย

7) ค้อนพลำสติก (Plastic Hammer) หวั ค้อนทาจากพลาสติก
หน้าตัดมีลักษณะกลม ผิวนูนเล็กน้อย บริเวณขอบมน ค้อนพลา
หัวทั้งสองข้างจะเหมือนกัน เพียงแต่ว่า หัวค้อนจะสามารถถอดเป
ใชเ้ คาะเพอ่ื รักษาสภาพผวิ งานเฉพาะทีต่ อ้ งการความปราณตี ของงา

8) ค้อน
ค้อนด้า
นอกจา

กแข็ง
าสติก
ปล่ียน
าน

นช่ำงไม้ หรือค้อนหงอน (Carpenter Hammer) ผิวหน้า
านเรียบใช้ตอกตะปู อีกด้านจะมีหงอนไว้ถอนตะปูหรืองัด
ากนย้ี งั ใช้ในการตอกส่วิ และตอกไม้เวลาทาโครงรา่ งได้อีกด้วย

1.3 ข้อควรระวงั และกำรบำรุงรกั ษำคอ้ น

1) ตรวจสอบสภาพค้อนทุกครั้งก่อนนาไปใช้งาน
และเกิดอันตรายได้

2) เลอื กใช้ค้อนใหเ้ หมาะสมกบั ลักษณะการใชง้ า
3) ผู้ปฏบิ ตั ิงานตอ้ งจับท่สี ่วนปลายของดา้ มคอ้ นเ
4) ขณะปฏิบัติงานต้องใหห้ น้าค้อนสัมผสั กบั ช้นิ ง
5) หลงั จากการใช้งานทุกคร้งั ตอ้ งใช้ผา้ ทาความส
6) ตรวจสอบสภาพโดยรวมของค้อน ถ้าเกิดก

อันตรายในการนามาใชใ้ นครั้งตอ่ ไป

น ตรวจดูบริเวณด้ามค้อนว่าหลวมหรือไม่ เพราะอาจจะทาให้หลุด

าน
เพอื่ ให้เกิดแรงเหว่ียงในการตอก หรือตีชิน้ งาน
งานให้เต็มหนา้
สะอาดบริเวณหวั ค้อนและดา้ ม ไม่ให้มนี ้ามนั หรอื เศษโลหะ
การชารุดให้ทาการซ่อมแซมก่อนนาไปเก็บ เพื่อป้องกันไม่ให้เกิด

2. ประแจ

ประแจ (Wrench) คือเคร่ืองมือสาหรับขัน
มีลักษณะเป็นด้ามยาวส่วนหัวมีรูปทรงพอดีกับ
เช่น นอต ประแจผลิตจากเหล็กกล้าโดยส่วนใ
มากกว่าเหล็กทั่วไป ประแจมีรูปร่างและขนาดแ
งาน
2.1 สว่ นประกอบของประแจ

ปากอยู่กบั ท่ี

ปากเคลอื่ นท่ี

นเกลียวนอตหรือยึดอุปกรณ์ต่างๆ
บอุปกรณ์ เพ่ือใช้สาหรับล็อกอุปกรณ์
ใหญ่ ซ่ึงเหล็กกล้าจะมีความแข็งแรง
แตกต่างกันออกไป ตามลักษณะการใช้

ด้ามประแจ

สกรูปรับ

2.2 ชนดิ ของประแจ

1) ประแจปำกตำย (Open–End wrench) ปากของประ
เปิดท้ังสองข้าง มีทั้งแบบ 1 ปากและ 2 ปาก โดยแบบ 2
แตล่ ะข้างจะมขี นาดแตกต่างกัน ปากของประแจถูกออกแบ
หัวใหเ้ อยี งทามุม 15 องศากับด้ามทาใหส้ ามารถขันนัตหรือ
ในพ้ืนท่ีแคบแคบไดง้ ่าย

ประแจปากตายปากเดียว

ประแจปากตายสองปาก

ะแจจะ 2) ประแจแหวน (Box Wrench) มีลักษณะคอโค้งงอทา
2 ปาก มุม 15 หรือ 45 องศากับด้ามประแจ บริเวณส่วนหัวเป็น
บบส่วน ลักษณะวงแหวนหรือจุดสัมผัส ท้ัง6 เหล่ียมและ 12 เหลี่ยม
อโบลต์ ทาให้สวมเข้ากับหัวโบลต์หรือนัตได้พอดี ประแจแหวน 12
เหล่ียมสามารถขันหรือคลายโบลต์ ได้ทั้งหกเหล่ียมและ
สี่เหล่ียม ความยาวของประแจแหวนจะแตกต่างกันไปตาม
ขนาดของโบลต์

3) ประแจปำกผสม (Combination Wrench) ประแจชนิด 4)
น้ีได้รวมเอาประแจแหวนกับประแจปากตายเข้าไว้ด้วยกัน โดย ป
ที่ด้านหน่ึงมีลักษณะเหมือนกับประแจแหวน ส่วนอีกด้านจะ ส
เหมือนกับประแจปากตาย ทาให้สามารถนาไปใช้งานได้ ไม
หลากหลาย ขนาดของหัวประแจจะมขี นาดทเี่ ท่ากนั ทง้ั สองดา้ น ต้อ

กร

) ประแจเลื่อน (Adjustable Open Wrench) เป็นประแจท่ีมี
ปากด้านหนึ่งยึดแน่นกับลาตัวและปากอีกด้านหน่ึงเล่ือนเข้าออกได้
ะดวกต่อการใช้งาน ออกแบบมาเพื่อใช้กับหัวน๊อตที่มีขนาด
ม่เป็นไปตามมาตรฐาน การใช้ประแจเลื่อนต้องระมัดระวังเม่ือ
องการขันหรือคลาย โดยให้ปากประแจด้านยึดแน่นอยู่กับที่รับแรง
ระทาการทางาน

5) ประแจบล็อก (Socket Wrench) มีรูปร่างเป็นทรงกระบอก 6)
และมีดา้ มตอ่ ใชง้ านไดห้ ลายแบบ เช่น ตัวที แบบกรอกแกรกและ เห
แบบอ่อนตัวได้ จึงทาให้สะดวกในการใช้งานในที่แคบท่ีประแจ ป
ชนิดอ่ืนไม่สามารถทางานได้ เช่น งานถอดประกอบล้อรถยนต์ รปู
เป็นต้น ขนั

ห

) ประแจแอล (Allen Wrench) ประแจแอลมีลักษณะเปน็ แท่ง 6
หลีย่ มโดยตลอด แล้วโคง้ เปน็ รูปตวั แอล บางแบบมสี ว่ นปลายเป็นรปู ดาว
ประแจแบบนจี้ ะมีเปน็ ชดุ ใชส้ าหรบั ขนั หรอื คลายสกรทู ม่ี ีหวั ลึกลงไปเป็น
ปหกเหลีย่ มหรือรูปดาว ซง่ึ ประแจธรรมดาไม่สามารถเข้าถงึ ได้ ในการ
นควรเลอื กใช้ประแจให้พอดีกับรูของหวั สกรถู ้าเลก็ เกนิ อาจทาให้มมุ ของ
หวั สกรู และประแจเกิดความเสยี หายได้

7) ประแจตะขอ (Hook Spanner Wrench) ประแจตะขอเปน็
ประแจพเิ ศษที่ใหม้ าพรอ้ มกับเครอ่ื งมือ-เครื่องจักร โดยใชส้ าหรับขนั
หรือคลายชิ้นส่วนของเครื่องจกั รเพ่ือช่อมบารงุ

น

8) ประแจจับทอ่ (Pipe Wrench) ประแจจบั ท่อ
หรอื ประแจจบั แปบ๊ สาหรบั งานท่อประปา ท่อนา้ ดื่ม
มี 2 แบบ คอื ประแจจับท่อสองขา และแบบขาเดยี ว

2.3 ขอ้ ควรระวังและกำรบำรงุ รักษำประแจ

1) เลอื กใช้ประแจใหเ้ หมาะสมกบั งาน ขนาดปาก
2) ประแจตอ้ งอยู่ในสภาพสมบรู ณ์ ปากประแจไม
3) การขนั หรือคลายสลกั เกลียว ควรดึงประแจ เข
4) อยา่ ใชป้ ระแจ แทนเครอ่ื งมอื อน่ื เชน่ ใชต้ อกแ
5) เม่ือเลกิ ใชง้ านตอ้ งทาความสะอาดและเก็บเขา้
6) ห้ามใช้ท่อเหล็กต่อกา้ นประแจเพือ่ คลายหวั สล

กประแจต้องพอดกี ับสลักเกลยี ว
ม่สกึ บิ่น หรือแตกรา้ ว
ข้าหาตัวเสมอ
แทนคอ้ น
าทีใ่ ห้เรยี บรอ้ ย
ลกั เกลียว

3. คีม

คีม (Pliers) เป็นเคร่ืองมือช่างใช้ ในการ จับ ปอก ถ่าง
แก้ปญั หาในจุดท่ีแตกตา่ งกนั เพราะฉะน้ันการเลือกใช้คีม

3.1 ส่วนประกอบของคีม

ตวั ตดั

ปากจบั
ปากคบี

หมดุ ยดึ

ง เจาะ ถอด ย้า ตัด ชิ้นงานต่างๆ ซ่ึงมีหลายประเภทออกแบบมาเพ่ือ
มใหถ้ กู ตอ้ งกบั งานจึงเปน็ สิง่ ท่ีสาคญั

ด้ามจับ

3.2 ชนิดของคมี
คมี ย้า

คมี ปากแหลม

คมี ตัดสาย
คมี ปากผสม

3.2 ชนดิ ของคมี (ต่อ 1)
คีมปากแบน
คีมถ่าง-คมี หบุ

คมี ปากกลม
คีมคอมา้

3.2 ชนดิ ของคมี (ตอ่ 2)
คมี ปากขยาย
คมี ปอกสาย

คีมย้ารเี วท
คมี ตัดเหลก็ หรือกรรไกรตัดเหลก็

3.2 ชนิดของคมี (ตอ่ 3)
คีมเจาะรเู ข็มขดั
คมี ลอ็ กเหล็กแผน่

คีมลอ็ ก
คีมถอนตะปู

3.3 ข้อควรระวงั และกำรบำรงุ รักษำคมี

1) ฟันทปี่ ากของคีมจบั ตอ้ งไมส่ ึกหรอ
2) เลือกใช้คีมให้ตรงกับวตั ถุประสงค์ของคมี แตล่
3) การจับคมี ควรให้ด้ามคีมอยู่ท่ีปลายน้ิวท้งั 4

จะทาใหม้ ีกาลงั ในการจบั หรือตัด
4) ไม่ควรใชค้ ีมตดั โลหะทม่ี ีขนาดใหญ่หรือแขง็ เก
5) ไมค่ วรใช้คีมขันหรือคลายหวั นอต เพราะจะท
6) ควรหยอดนา้ มันทจ่ี ุดหมนุ ของคีมเปน็ คร้งั ครา
7) หลังเลกิ ใช้งานควรเชด็ ทาความสะอาด แล้วเก

ละชนิด
แล้วใช้องุ้ มอื และนว้ิ หัวแม่มือกดด้ามคมี อกี ด้าน

กินไป แตค่ วรใช้กรรไกรตัดโลหะแทน
ทาใหห้ ัวนอตชารดุ
าวเพอ่ิ ป้องกนั การยึดตดิ
กบ็ ไวใ้ นทปี่ ลอดภยั

4. ไขควง

ไขควง (Screwdriver) เป็นเคร่อื งมือท่ใี ช้แทบท
และใส่สกรทู ่ีมีหวั ในลักษณะเปน็ รอ่ ง

4.1 ส่วนประกอบของไขควง

กา้ นไขควง

ปากไขควง

ทกุ ลักษณะของงานซอ่ มโดยเป็นเครือ่ งมอื ท่ใี ชส้ าหรบั ถอด

ด้ามไขควง

4.2 ชนิดของไขควง

ไขควงปากแบน

ไขควงตอกกระแทก