การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 35 ใบกิจกรรมที่3/2 ตัวกระตุ้นที่ท าให้เสี่ยงต่อการเสพยาและสารเสพติด โปรดท าเครื่องหมาย หน้าตัวกระตุ้นที่ท าให้ท่านเสี่ยงต่อการเสพยาและสารเสพติด ……… ตัวกระตุ้นทางเพศ บุคคล ภาพ หรือวิดีโอ ที่แสดงถึงบุคคลที่ดูยั่วยวน เป็นสิ่งกระตุ้นความต้องการทางเพศ และเกิดการอยากยา ……… บาร์/คลับ/งานรื่นเริงต่าง ๆ หลายคนรู้สึกว่าตนเองไม่ได้ไปสถานเริงรมย์เป็นเวลานาน จึงต้องการทดลองและพิสูจน์ ว่าตนเองสามารถควบคุมตัวเองไม่ให้เสพยาหรือดื่มแอลกอฮอล์ได้ เมื่อเข้าไปในสถานเริงรมย์ การกระท าดังกล่าวเป็นการเสี่ยงเพราะสถานที่ดังกล่าวเป็นตัวกระตุ้นที่รุนแรงและท าให้ท่าน อยากยา สุดท้ายท่านอาจจะต้องกลับไปเสพยาอีก ……… แอลกอฮอล์ การดื่มแอลกอฮอล์ท าให้สมองลดความสามารถในการควบคุมตนเองในการเอาชนะ อาการอยากยาและเป็นการเพิ่มการอยากยาอีกด้วย ……… การมีเพศสัมพันธ์นอกสมรส การมีเพศสัมพันธ์นอกสมรส เป็นการลดตัวกระตุ้นในระยะแรกของการหยุดยา เนื่องจากไม่ต้องอาศัยยาบ้าเพื่อให้กล้าปิดบังคู่สมรส สิ่งเหล่านี้เป็นพฤติกรรมที่ก่อให้เกิดเป็น นิสัยประจ าตัวได้ พฤติกรรมทางเพศจะกลับสู่ภาวะปกติได้เมื่อท่านเลิกเสพยาและสารเสพติด ความอดทนและการดูแลที่ถูกต้อง ท าให้ท่านสามารถแยกระหว่างการเสพยากับเพศสัมพันธ์ออกจากกันได้
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 36 ครั้งที่ 4 วันหยุดและการฟื้นคืนสภาพจากภาวะติดยาและสารเสพติด วัตถุประสงค์ 1. ให้ผู้รับการบ าบัดได้ทบทวนปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการกลับไปเสพยาและสารเสพติดซ้ า 2. ให้ผู้รับการบ าบัดมีแนวทางในการปรับปรุงตนเองและเกิดแรงจูงใจในการไม่กลับไปเสพยา และสารเสพติดซ้ า สาระส าคัญ 1. ความส าเร็จในการปูองกันการกลับไปเสพยาและสารเสพติดซ้ าขึ้นอยู่กับการทบทวนหัวข้อ การปูองกันการเสพยาและสารเสพติดซ้ า เช่น การออกก าลังกาย การพักผ่อนหย่อนใจ สัมพันธภาพกับ ผู้อื่น อาการอยากยาตลอดการรักษา 2. การอภิปรายปัญหาและให้ค าแนะน าในการปรับปรุงตัว ช่วยให้ผู้รับการบ าบัดมีแรงจูงใจ ในการไม่กลับไปเสพยาและสารเสพติดซ้ า วิธีการ 1. ให้ผู้รับการบ าบัดตรวจสอบการท ากิจกรรมในใบกิจกรรมที่ 4/1 2. อภิปรายประเด็นต่าง ๆ เป็นรายข้อตามใบกิจกรรมที่ 4/1 3. ร่วมวางแผนการปรับปรุงสิ่งที่เป็นจุดอ่อนของผู้รับการบ าบัด และสิ่งที่ต้องเปลี่ยนแปลง เพื่อให้การฟื้นคืนสภาพในทางที่เหมาะสมและปูองกันเสพซ้ า 4. สรุปและนัดครั้งต่อไป สื่อ / อุปกรณ์ ใบกิจกรรมที่ 4/1 วันหยุดและการฟื้นคืนสภาพจากภาวะติดยาและสารเสพติด
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 37 ใบกิจกรรมที่ 4/1 วันหยุดและการฟื้นคืนสภาพจากภาวะติดยาและสารเสพติด กรณีที่มีวันหยุดนานๆ หรือมีวันหยุดตามเทศกาลระหว่างช่วงเวลาของการท ากลุ่มบ าบัด ในโปรแกรมผู้รับการบ าบัดต้องระมัดระวังตนเองในการกลับไปเสพยาและสารเสพติดในช่วงวันหยุด เหล่านี้เพราะเทศกาลวันหยุดเป็นช่วงเวลาที่ยากล าบากในการด าเนินชีวิตส าหรับคนที่อยู่ในระยะฟื้นคืน สภาพจากภาวะติดยาและสารเสพติด หลาย ๆ สิ่งอาจเกิดขึ้นได้และเพิ่มความเสี่ยงในการใช้ยาและ สารเสพติด ให้คุณลองตรวจสอบกิจกรรมข้างล่างนี้ และเลือกหัวข้อที่คิดว่าอาจเป็นปัญหาส าหรับคุณ ในการกลับไปเสพยาและสารเสพติดซ้ า ……………. 1. มีแอลกอฮอล์ยาและสารเสพติดมากในงานฉลองในเทศกาลต่าง ๆ หรือวันหยุด นาน ๆ ……………. 2. เครียดจากการซื้อของเตรียมงาน ……………. 3. เครียดจากปัญหาการจราจร ……………. 4. เครียดเพราะมีคนจ านวนมากไปซื้อของตามห้างร้าน ……………. 5. กิจวัตรประจ าวันเปลี่ยนแปลง ……………. 6. การหยุดออกก าลังกาย ……………. 7. ไม่ได้เข้ากลุ่มบ าบัด ……………. 8. ไม่ได้ไปเข้ากระบวนการบ าบัดรักษาตามที่นัดหมาย ……………. 9. บรรยากาศในงานเลี้ยง ……………. 10. มีการติดต่อพบปะสังสรรค์กับผู้ที่เกี่ยวข้องกับยาและสารเสพติด ……………. 11. อารมณ์เครียดจากความทรงจ าเก่า ๆ ในวันหยุด ……………. 12. กังวลมากขึ้นจากการที่จะเผชิญหน้ากับตัวกระตุ้นและอาการอยากยา ……………. 13. เครียดจากการไม่มีเวลาท าสิ่งที่แสดงถึงความรับผิดชอบ ……………. 14. ยุ่งกับงานเทศกาลต่าง ๆ เช่น เทศกาลวันขึ้นปีใหม่ ……………. 15. มีวันหยุดเพิ่มขึ้น โดยไม่มีการก าหนดกิจกรรมรองรับ ……………. 16. อื่น ๆ……………………………………………….
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 38 เฉลยค าตอบ (ใบกิจกรรมที่ 4/1) เสี่ยงน้อย : ถ้าคุณเลือกได้ 1 – 3 ข้อ คุณโชคดี หมายความว่า วันหยุดเพิ่มความเสี่ยงต่อการ เสพยาและสารเสพติดให้คุณเพียงเล็กน้อย เสี่ยงปานกลาง : ถ้าคุณเลือกได้ 4 – 6 ข้อ หมายความว่า วันหยุดเพิ่มความเครียดหรือความเสี่ยงให้ คุณอย่างมากในการที่คุณจะหวนกลับไปเสพยาและสารเสพติดหรือไม่ ขึ้นอยู่กับว่า คุณสามารถจัดการกับความเครียด หรือตัวกระตุ้นที่เพิ่มขึ้นได้ดีเพียงไร คะแนนที่ คุณได้รับบ่งบอกถึงความจ าเป็นที่คุณจะต้องวางแผนอย่างระมัดระวังในช่วงวันหยุด เสี่ยงมาก : ถ้าคุณเลือกได้ ตั้งแต่ 6 ข้อขึ้นไป บ่งชี้ว่า วันหยุดเพิ่มความเครียด หรือความเสี่ยง ให้คุณอย่างมาก การปูองกันการเสพซ้ า หมายถึง การเรียนรู้ถึงภาวะตึงเครียดต่าง ๆ และการหลีกเลี่ยงตัวกระตุ้น ตลอดจนมีความระมัดระวังเพิ่มขึ้นในช่วงเวลา ดังกล่าว ซึ่งถือว่าเป็น ช่วงอันตราย ส าหรับคุณ ข้อควรจ าและพึงปฏิบัติในช่วงวันหยุด 1. ไม่มีความจ าเป็นที่คนติดยาจะต้องกลับไปเสพซ้ า (จึงจะเลิกยาได้ส าเร็จ) 2.ไม่มีใครได้รับประโยชน์จากการกลับไปเสพซ้ า 3.ให้คิดถึงแผนการเลิกยาและสารเสพติดของคุณ 4.เข้าร่วมประชุมเพิ่มขึ้นจากเดิม 5.ท าตารางกิจกรรมในชีวิตประจ าวัน 6. ไปพบผู้ให้การบ าบัดรักษา 7.ใช้วิธีการต่าง ๆ ที่เคยช่วยคุณมาก่อนในระยะเลิกยา เพื่อช่วยให้คุณผ่านช่วงวิกฤตนี้ไปได้
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 39 ครั้งที่ 5 ฝันเกี่ยวกับการเสพยาระหว่างการเลิกยา วัตถุประสงค์ 1. ให้ผู้รับการบ าบัดเข้าใจเกี่ยวกับความฝันเกี่ยวกับการเสพยา ในระยะเลิกยาว่าเป็น กระบวนการปกติในสมอง 2. ให้ทราบถึงสัญญาณการกลับไปเสพยาและสารเสพติดซ้ าและแนวทางการปูองกัน สาระส าคัญ 1. ความฝันเกี่ยวกับการเสพยาระหว่างการเลิกยาอาจเป็นสัญญาณเตือนว่าจะเกิดการกลับไป เสพยาและสารเสพติด 2. ความเข้าใจเรื่องความฝันเกี่ยวกับการเสพยาระหว่างการเลิกยาทั้ง 3 ระยะ จะช่วยให้ ผู้รับการบ าบัดเพิ่มความระมัดระวังในการหลีกเลี่ยงการกลับไปใช้ยาอีก 3. การก าหนดกิจกรรมทางเลือกเป็นแนวทางในการแก้ปัญหาเกี่ยวกับความรู้สึกอยากเสพยาที่ เกิดหลังจากการฝันเกี่ยวกับการเสพยา วิธีการ 1. ผู้ให้การบ าบัดถามผู้รับการบ าบัดว่าเคยฝันเกี่ยวกับการเสพยาระหว่างการเลิกยาบ้างหรือไม่ และส ารวจความรู้สึก เพื่อเป็นการน าเข้าสู่การสนทนา 2. ผู้ให้การบ าบัดสรุปเรื่องความฝันเกี่ยวกับการเสพยาอาจเป็นสัญญาณเตือนว่าจะเกิดการกลับไป เสพยาและสารเสพติดซ้ า 3. ผู้ให้การบ าบัดให้ความรู้เรื่องความฝันเกี่ยวกับการเสพยาระหว่างการเลิกยาตามใบความรู้ที่ 5 4. ให้ผู้รับการบ าบัดสรุปว่าตนเองอยู่ในระยะใดของการเลิกยาตามใบความรู้ที่ 5 และก าหนด แผนปฏิบัติในการแก้ปัญหาที่เกิดขึ้น 5. นัดหมายครั้งต่อไป สื่อ/อุปกรณ์ ใบความรู้ที่ 5 ฝันเกี่ยวกับการเสพยาระหว่างการเลิกยา
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 40 ใบความรู้ที่ 5 ฝันเกี่ยวกับการเสพยาระหว่างการเลิกยา การเลิกยาแบ่งออกเป็น 3 ขั้นตอน ได้แก่ การหยุดยาช่วงแรก การหยุดยาช่วงกลาง การหยุดยาช่วงปลาย การหยุดยาช่วงแรก เมื่อเลิกเสพยาหรือดื่มแอลกอฮอล์ ผู้เสพจะมีประสบการณ์เกี่ยวกับการฝันว่าตนเองกลับไป เสพยาและสารเสพติดอีก ซึ่งเป็นความรู้สึกที่เหมือนเกิดขึ้นจริง ท าให้ผู้เสพพยายามต่อสู้กับความรู้สึก ดังกล่าว เหตุการณ์นี้เป็นสิ่งหนึ่งที่เกิดขึ้นในขั้นตอนการเลิกยา ซึ่งผู้รับการบ าบัด ไม่ควรกังวลหรือรู้สึก ผิดต่อการฝันดังกล่าว การออกก าลังกายเป็นสิ่งที่จะช่วยแก้ปัญหาการฝันนี้ได้ การหยุดยาช่วงกลาง ปัญหาการฝันว่าเสพยา ยังคงสามารถเกิดได้ตลอด 6 เดือนแรกของการเลิกยา อย่างไรก็ตาม ผู้รับการบ าบัดสามารถปรับตัวและด าเนินชีวิตประจ าวันในวันรุ่งขึ้นได้เป็นอย่างดี สิ่งส าคัญคือต้องเพิ่ม ความระมัดระวังในการหลีกเลี่ยงการกลับไปใช้ยาในวันรุ่งขึ้น บ่อยครั้งที่ความฝันเกิดขึ้นในช่วงเวลาที่ ผู้รับการบ าบัดก าลังตัดสินใจว่าจะหวนกลับไปใช้ยาและสารเสพติดอีกหรือไม่ ผู้รับการบ าบัดจะสามารถ บอกทางเลือกของตนเองได้ว่าจะตัดสินใจอย่างไร ผู้ให้การบ าบัดต้องช่วยให้ผู้รับการบ าบัดมุ่งมั่นในการ เลิกเสพยา การหยุดยาช่วงปลาย การฝันว่าเสพยาในระยะนี้ เป็นสัญญาณเตือนที่ส าคัญ และต้องระมัดระวังเป็นอย่างยิ่งว่า ผู้รับการบ าบัดเกิดปัญหาความยุ่งยากและจ าเป็นต้องทบทวนสถานการณ์ที่เกิดขึ้น รวมถึงการหา แนวทางแก้ไขปัญหาต่าง ๆ ที่เกิดขึ้น เพื่อปูองกันการกลับไปเสพซ้ าอีก กิจกรรมต่อไปนี้เป็นตัวอย่างที่สามารถท าเพื่อช่วยปูองกันการกลับไปเสพยา ในกรณีที่เกิดการ ฝันว่าใช้ยา 1. ออกก าลังกาย 2. เข้าร่วมกลุ่มกิจกรรมทางสังคม 3. ปรึกษาผู้ให้การบ าบัด 4. พูดคุยกับเพื่อนซึ่งหยุดเสพแล้ว 5. หยุดพักผ่อน 6. อยู่ห่างจากยาและสารเสพติด / แอลกอฮอล์ ครั้งที่ 3 เมื่อมีสัญญาณเตือนว่าจะเกิดการกลับไปใช้ยาจงอย่าเพิกเฉย เลือกท าสิ่งใดสิ่งหนึ่งทันที
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 41 ครั้งที่ 6 การทบทวนสถานภาพของผู้รับการบ าบัด วัตถุประสงค์ 1. ให้ผู้รับการบ าบัดได้ทบทวนปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการกลับไปเสพยาและสารเสพติดซ้ า 2. ให้ผู้รับการบ าบัดมีแนวทางในการปรับปรุงตนเองและเกิดแรงจูงใจในการไม่กลับไปเสพยา และสารเสพติดซ้ า สาระส าคัญ 1. ความส าเร็จในการปูองกันการกลับไปเสพยาและสารเสพติดซ้ าขึ้นอยู่กับการทบทวนหัวข้อ การปูองกันการเสพยาและสารเสพติดซ้ า เช่น การออกก าลังกาย การพักผ่อนหย่อนใจ สัมพันธภาพกับ ผู้อื่น อาการอยากยาตลอดการรักษา 2. การอภิปรายปัญหาและให้ค าแนะน าในการปรับปรุงตัว ช่วยให้ผู้รับการบ าบัดมีแรงจูงใจใน การไม่กลับไปเสพยาและสารเสพติดซ้ า วิธีการ 1. ให้ผู้รับการบ าบัดท าแบบทบทวนสถานภาพของผู้รับการบ าบัดในใบกิจกรรมที่ 6/1 2. อภิปรายประเด็นต่าง ๆ เป็นรายข้อตามใบกิจกรรมที่ 6/1 3. ร่วมวางแผนการปรับปรุงสิ่งที่เป็นจุดอ่อนของผู้รับการบ าบัด และสิ่งที่ต้องเปลี่ยนแปลง เพื่อให้เกิดความพึงพอใจมากกว่าเดิม 4. สรุปและนัดครั้งต่อไป สื่อ / อุปกรณ์ ใบกิจกรรมที่ 6/1 แบบทบทวนสถานภาพของผู้รับการบ าบัด
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 42 ใบกิจกรรมที่ 6/1 แบบทบทวนสถานภาพของผู้รับการบ าบัด (Patient Status Review) ชื่อผู้รับการบ าบัด……………………………………………………….…………………………วันที่………………………………… ขอให้ท่านเขียนเครื่องหมาย ในช่องที่ตรงกับความรู้สึกของท่านในปัจจุบัน คุณมีความรู้สึกอย่างไรบ้าง ในเรื่องต่อไปนี้ 1. ชีวิตคุณมีการเปลี่ยนแปลงในทางที่ดีขึ้นในด้านใดมากที่สุดตั้งแต่ท่านเข้ารับการรักษา(ตอบได้มากกว่า1ข้อ) 2. ชีวิตคุณมีจุดอ่อนในเรื่องใดบ้าง และท่านวางแผนในปรับปรุงอย่างไรบ้าง 3. หัวข้อใดที่ท่านต้องการพัฒนา เพื่อท าให้เกิดความพึงพอใจมากขึ้นกว่าเดิม 4. หัวข้อใดที่ผู้รับการบ าบัดไม่ได้กล่าวถึง ให้ผู้ให้การบ าบัดสอบถามเพิ่มเติมและน าสู่การอภิปราย หัวข้อ -10 ไม่พอใจ อย่างยิ่ง -5 ไม่พอใจ 0 เฉย ๆ 5 พอใจ +10 พอใจอย่าง ยิ่ง 1) อาชีพ 2) เพื่อน 3) ครอบครัว 4) สัมพันธภาพกับผู้อื่น 5) การควบคุมตนเองในการ เสพยาเสพติด/เมื่ออยากยา 6) การควบคุมตนเองในการดื่ม แอลกอฮอล์/เมื่ออยาก แอลกอฮอล์ 7) ความรู้สึกว่าตนเองมีคุณค่า 8) สุขภาพร่างกาย 9) สุขภาพจิต 10) ความพึงพอใจทางเพศ 11) ความพึงพอใจกับสภาพ ความเป็นไปของชีวิต รวม
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 43 ครั้งที่ 7 ระยะฝุาอุปสรรค วัตถุประสงค์ 1. เพื่อให้ผู้รับการบ าบัดตระหนักถึงความคิด อารมณ์ ความรู้สึกและพฤติกรรมที่จะเกิดในระยะ ฝุาอุปสรรค 2. ได้รับแนวทางการปฏิบัติตัวเพื่อช่วยให้ผ่านระยะฝุาอุปสรรคได้ 3. สามารถยอมรับสภาวะของระยะฝุาอุปสรรคว่าเป็นส่วนหนึ่งของการบ าบัด และเป็นสัญญาณ หนึ่งที่บอกว่ามีความก้าวหน้าในการบ าบัดรักษา สาระส าคัญ 1. การได้ประเมินและท าความเข้าใจเกี่ยวกับระยะฝุาอุปสรรค จะช่วยให้ผู้รับการบ าบัดได้ ตระหนักถึงความรู้สึก อารมณ์ ความคิด และพฤติกรรมที่จะเกิดขึ้นในระยะฝุาอุปสรรคว่าเป็นเรื่องปกติ ในกระบวนการรักษารวมทั้งเป็นสัญญาณอย่างหนึ่งว่าเกิดความก้าวหน้าในการรักษา 2. เพื่อให้ผ่านพ้นระยะฝุาอุปสรรคไปได้ ผู้รับการบ าบัดควรมีแนวทางในการปฏิบัติตัวที่ถูกต้อง ชัดเจน โดยผู้ให้การบ าบัดเน้นให้ผู้รับการบ าบัดมุ่งสนใจอยู่กับชีวิตที่เป็นปัจจุบัน และไม่คาดหวังกับ อนาคตที่สูงเกินไป วิธีการ 1. ผู้ให้การบ าบัดทบทวนความรู้การเปลี่ยนแปลงของร่างกายในระยะการฟื้นคืนสภาพจากภาวะ ติดยาและสารเสพติดตามใบความรู้ที่ 2/1 โดยเน้นระยะฝุาอุปสรรค 2. ให้ผู้รับการบ าบัดท าแบบสอบถามระยะฝุาอุปสรรค (The Wall Checklist) ตามใบกิจกรรม ที่ 7/1 3. ให้ผู้รับการบ าบัดเล่าถึงอาการที่เกิดขึ้นกับตนเองจากการท ากิจกรรม 7/1 และแนวทางแก้ไข 4. ร่วมพิจารณาแนวทางแก้ไขโดยเสนอแนวคิดการหยุดเสพยาและสารเสพติดให้ได้ทีละวัน ตามใบกิจกรรมที่ 7/2 และการหากิจกรรมนันทนาการตามใบกิจกรรมที่ 7/3 5. สรุปและนัดหมายครั้งต่อไป สื่อ/อุปกรณ์ ใบกิจกรรมที่ 7/1 แบบสอบถามระยะฝุาอุปสรรค ใบกิจกรรมที่ 7/2 หยุดเสพยาให้ได้ทีละวัน ใบกิจกรรมที่ 7/3 กิจกรรมนันทนาการ ใบความรู้ที่ 7/1 การเปลี่ยนแปลงของร่างกายในระยะการฟื้นคืนสภาพจากภาวะ ติดยาและสารเสพติด (ใช้ใบความรู้ที่ 2/1)
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 44 ใบกิจกรรมที่ 7/1 แบบสอบถามระยะฝุาอุปสรรค ให้ท่านท าเครื่องหมาย หน้าข้อความที่ท่านก าลังเผชิญอยู่ ………1.ซึมเศร้า ………14. มีปัญหาสัมพันธภาพกับผู้อื่น ………2.วิตกกังวล ………15. ยกเลิกนัดหมายในการบ าบัด ………3.หงุดหงิด ………16. ผิดนัด ………4.ไม่มีเรี่ยวแรง ………17. แสดงความประสงค์จะหยุดการ ………5.อารมณ์เปลี่ยนแปลงง่าย บ าบัดพยายามใช้เหตุผลต่าง ๆ ………6.ท างานต่าง ๆ ไม่เสร็จ ………18. ไม่สนใจในการท ากิจกรรมต่าง ๆ ………7.อยากยา ………19. ใช้เวลาส่วนใหญ่อยู่เพียงล าพัง ………8.เสพยา ………20. หยุดออกก าลังกาย ………9.อยากดื่มแอลกอฮอล์/เครื่องดื่มที่มีแอลกอฮอล์อื่นๆ ………21. ไม่มีการก าหนดแผนแต่ละวัน ………10.ดื่มแอลกอฮอล์ ………22. กลับไปเกี่ยวข้องกับตัวกระตุ้น ………11.รู้สึกไม่พึงพอใจในการบ าบัด ………23. คบหาผู้ที่เสพยา ………12.ไม่ท าตามข้อตกลงในการบ าบัด ………24. รู้สึกหมดหวัง ………13.คิดถึงข้อผิดพลาดในอดีต ………25. คิดฟุูงซ่าน ถ้าท่านเลือกท าเครื่องหมาย ตั้งแต่ 5 ข้อขึ้นไป แสดงว่าท่านอยู่ระยะฝุาอุปสรรคให้กลับไป ทบทวนใบความรู้เรื่องเส้นทางสู่การเลิกยา ข้อควรจ า ผู้รับการบ าบัดส่วนใหญ่ มีประสบการณ์เกี่ยวกับระยะฝุาอุปสรรค (The Wall Phase) ประมาณ 46 – 120 วัน คือมีอาการทางกายเหมือนอาการขาดยา สิ่งส าคัญคือ ต้องรู้จักอาการ ในภาวะนี้ และไม่กลัวที่จะเผชิญภาวะดังกล่าว ตลอดจนคงพฤติกรรมต่างๆ ที่จะไม่เสพยาและสารเสพติดต่อไป ระยะฝุาอุปสรรคเป็นส่วนหนึ่งในขั้นตอนเลิกยาและเป็นสัญญาณหนึ่งที่บอกว่า "ท่านมีอาการ ดีขึ้น"
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 45 ใบกิจกรรมที่ 7/2 หยุดเสพยาให้ได้ทีละวัน (วันต่อวัน) สาเหตุที่ผู้รับการบ าบัดกลับไปเสพซ้ า เป็นเพราะเขาไม่สามารถรับมือกับสถานการณ์ที่เลวร้าย แต่ละครั้งหรือแต่ละวันได้ เพราะโดยทั่วไปเขาสามารถท ากิจกรรมประจ าวันหรือเหตุการณ์กระตุ้นต่างๆ ได้เพียงเล็กน้อย เขาจะไม่สามารถจัดการชีวิตของเขาได้ ถ้าปล่อยให้เหตุการณ์ในอดีตหรือความกลัว ในอนาคตมาเกี่ยวข้องกับสภาวะปัจจุบัน การใช้อดีตมาต าหนิตัวเองจะท าให้ไม่สามารถควบคุมตนเองในปัจจุบันได้ ทั้งนี้เพราะคุณก าลัง ยอมให้อดีตของคุณมาท าให้ตัวคุณเองล าบาก และสมองที่เสพติดยาของคุณจะพูดกับคุณด้วยประโยค ท านองนี้ “ฉันไม่สามารถท าสิ่งต่าง ๆ ให้ถูกต้องได้ ฉันมักท าให้โอกาสหลุดลอยไปเสมอ” “ถ้าฉันพยายามท าบางสิ่งที่ยาก ๆ ฉันจะล้มเหลวเสมอ” “ฉันมักท าให้คนอื่นแย่ลง ฉันท าให้ทุกคนผิดหวังเสมอ ๆ” คุณลองนึกถึงเหตุการณ์ที่พึ่งเกิดขึ้นเร็วๆ นี้ ที่คุณปล่อยให้อดีตมาท าให้ปัจจุบันมีปัญหา ………………..………………..………………..………………………………………………..………………..………………………... ………………..………………..………………..………………..………………..………………………................................... การปล่อยให้ “เหตุการณ์ที่อาจเกิดขึ้น” มีผลต่อจิตใจของคุณอย่างมาก เป็นความกังวลในสิ่งที่ ยังไม่เกิดขึ้น คุณไม่สามารถจัดการกับสิ่งที่ยังไม่เกิดขึ้นได้ แต่คุณสามารถแก้ไขสิ่งที่ก าลังเกิดขึ้นกับคุณ ขณะนี้และวันนี้เท่านั้น คุณก าลังท าให้ตนเองเต็มไปด้วยความหวาดกลัว ถ้าคุณบอกกับตัวเองว่า “พรุ่งนี้อาจจะมีอุปสรรคที่มาท าลายความพยายามที่จะเลิกเสพยาและสารเสพติดของฉัน” “คนๆ นั้นจะต้องเกลียดฉัน หากฉันท าไม่ส าเร็จ” สิ่งใดบ้างที่คุณคิดว่าจะท าให้เกิดความกลัวต่อชีวิตในอนาคตของคุณ ………………..………………..………………..………………..………………..………………………........................................ ………………..………………..………………..………………..………………..………………………....................................... สิ่งใดบ้างที่คุณสามารถบอกกับตัวเองเพื่อพาตัวคุณเองออกจากความหวาดกลัวต่ออนาคต และมา สนใจกับชีวิตในปัจจุบัน ………………..………………..………………..………………..………………..………………………....................................... ………………..………………..………………..………………..………………..………………………......................................
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 46 ใบกิจกรรมที่ 7/3 (กิจกรรมทางเลือก) กิจกรรมนันทนาการ อ่านกิจกรรมด้านล่างนี้แล้ววงกลมรอบข้อความกิจกรรมที่คุณสนใจและอยากทดลองท าในอนาคต การแสดง/เล่นละคร ตกปลา การวาดภาพ ยิมออกก าลังกาย โครงการศิลปะ ฝึกยิงปืน จิตอาสา/อาสาสมัคร การท าสมาธิ ร้องเพลง การถ่ายภาพ แคมป์ปิ้ง เลี้ยงสัตว์ ยิงธนู จัดดอกไม้ ไปสวนสาธารณะ ยกน้ าหนัก ออกแบบเสื้อผ้า งานเครื่องยนต์กลไก เล่นไพ่ แบตมินตัน วิ่งออกก าลังกาย เบสบอล/ซอฟบอล เดินเล่น ตกแต่งบ้าน ด าน้ าลึก/ด าน้ าตื้น การบิน/เครื่องร่อน สอน/บรรยาย งานไม้ เข้าร่วมประมูล งานโลหะ เล่นเครื่องดนตรี ตัวแทนลูกเสือชาวบ้าน ทานอาหารนอกบ้าน เทนนิส ชมกีฬา การเดินเรือ ยูโด/คาราเต้ บาสเก็ตบอล งานช่างไม้ มวยปล้ า สควอช/แฮนด์บอล เต้นร า กอล์ฟ กิจกรรมกลุ่มเพื่อสังคม ไปโรงละคร การสร้างแบบจ าลอง กิจกรรมทางการเมือง งานแกะสลัก ขับรถ การเดินทาง ดูโทรทัศน์ แต่งกลอน/แต่งเพลง เล่นว่าว ปั่นจักรยาน เซรามิก/เครื่องปั้น สะสมเหรียญ/ของเก่า เข้าร่วมสัมมนา เล่นฟุตบอล อ่านหนังสือ การขี่ม้า งานอิเล็กทรอนิกส์ พายเรือ สกีน้ า เขียนจดหมาย งานถัก/โครเชต์ บิลเลียด/พูล หมากฮอส ท าอาหาร กีฬาโต้คลื่น ขี่จักรยานยนต์ ยิมนาสติก เล่นโยนห่วง แข่งรถ ส่องนก กิจกรรมทางศาสนา ปริศนาอักษรไขว้ ว่ายน้ า จัดสวน ทอผ้า การล่าสัตว์ ซ่อมรถยนต์ ปีนเขา หมากรุก สเก็ตน้ าแข็ง ฟันดาบ ชมพิพิธภัณฑ์ เดินทางไกล/ผจญภัย ชมวิวทิวทัศน์ ฟังเพลง โบว์ลิ่ง โรลเลอร์สเก็ต ท าเครื่องประดับ เล่นปิงปอง เปิดท้ายขายของ โยคะ วอล์คแรลลี่ เดินทางท่องเที่ยว ขายของมือ 2 พิลานิสบริหารร่างกาย ฟังPodcast เล่นเกมส์คอมพิวเตอร์ เย็บปักถักร้อย ทานวิตามินบี ลงเรียนออนไลน์ อีเมลล์ วอลเล่ย์บอล ไทเก๊ก ดูNetflix/Youtube แอพพิเคชั่นในโทรศัพท์ ต่อยมวย ไปเยี่ยมเพื่อน/ญาติ ดูซีรี่ส์ที่ชอบ วิ่งมาราธอน ดูภาพยนตร์ ไปร้านกาแฟ/คาเฟุ งานประดิษฐ์/งานฝีมือ กิจกรรมอื่นๆ โปรดระบุ..........................................................................................................................
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 47 ครั้งที่ 8 การสนับสนุนจากครอบครัว วัตถุประสงค์ 1. ส่งเสริมความเอื้ออาทรของผู้รับการบ าบัดและครอบครัว 2. ประเมินความช่วยเหลือของครอบครัวที่มีต่อผู้รับการบ าบัด 3. ให้ครอบครัวตระหนักถึงประโยชน์ของการมีส่วนร่วมของครอบครัวในการบ าบัด สาระส าคัญ 1. ครอบครัวมีส่วนส าคัญในการส่งเสริมการบ าบัดให้ประสบความส าเร็จ ความเข้าใจและเอื้อ อาทรต่อกันเป็นสิ่งที่ควรส่งเสริม 2. ให้ครอบครัวได้ท าความเข้าใจแนวทางการช่วยเหลือ การประเมินและหาข้อปรับปรุงแนวทาง การช่วยเหลือของครอบครัวที่มีต่อผู้รับการบ าบัด วิธีการ 1. อธิบายถึงประโยชน์ของการมีส่วนร่วมของครอบครัว ตามใบความรู้ที่ 8/1 2. ให้ครอบครัวท าความเข้าใจและตอบแบบสอบถามแนวทางช่วยเหลือส าหรับสมาชิกใน ครอบครัว ตามใบกิจกรรมที่ 8/1 3. ท าความเข้าใจในรายละเอียดของแต่ละข้อในแบบสอบถาม โดยเปิดโอกาสให้ผู้รับการบ าบัด และครอบครัวมีปฏิสัมพันธ์ต่อกัน 4. ให้ครอบครัวพูดถึงผลการสนับสนุนช่วยเหลือผู้รับการบ าบัดตลอดจนปัญหาต่างๆ และผู้ให้ การบ าบัดให้ก าลังใจแก่ครอบครัว สรุปแนวทางให้ครอบครัวเข้าใจ ไว้วางใจ และมีส่วนร่วม ในการช่วยเหลือผู้ปุวยให้พ้นระยะฝุาอุปสรรค 5. สรุป นัดหมายครั้งต่อไป สื่อ/อุปกรณ์ ใบความรู้ที่ 8/1 ประโยชน์ของการมีส่วนร่วมของครอบครัว ใบกิจกรรมที่ 8/1 ข้อตกลงในการช่วยเหลือของสมาชิกครอบครัว (ระยะกลาง)
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 48 ใบความรู้ที่8/1 ประโยชน์ของการมีส่วนร่วมของครอบครัว 1. การมีส่วนร่วมของครอบครัวมีความสัมพันธ์กับความร่วมมือในการรักษาและผลการรักษา 2. ท าให้สมาชิกครอบครัวเข้าใจเส้นทางสู่การเลิกยา 3. ผู้รับการบ าบัดและสมาชิกในครอบครัวเข้าใจถึงเปูาหมายและบทบาทในการเลิกยา 4. สมาชิกครอบครัวและผู้รับการบ าบัดได้รับการช่วยเหลือในกระบวนการเลิกยา จากการศึกษาสมาชิกครอบครัวที่มีส่วนร่วมในการรักษา พบว่าผลการรักษาดีขึ้นเมื่อสมาชิก ครอบครัวที่ให้การช่วยเหลือผู้รับการบ าบัดอย่างน้อย 1 คนมีส่วนร่วมในการรักษา เหตุผลที่ส าคัญคือ สมาชิกครอบครัวได้ทราบถึงการเตรียมตัวในการเปลี่ยนแปลงของร่างกายในระยะการฟื้นคืนสภาพ จากภาวะติดยาและสารเสพติด ท าให้เข้าใจสิ่งที่เกิดขึ้นกับผู้ที่ก าลังเลิกยาและสารเสพติด และทราบว่า อะไรเป็นอุปสรรคในการเลิกยา ขณะที่ผู้รับการบ าบัดไม่อยากเกี่ยวข้องกับสมาชิกครอบครัวที่อาจจะ อดทนมากเกินไปหรือชอบบ่นว่า แต่ก็เป็นประโยชน์ส าหรับผู้รับการบ าบัดที่รับรู้ว่าบุคคลอื่นที่เกี่ยวข้อง กับเขามีความรับผิดชอบร่วมด้วยในกระบวนการเลิกยา สมาชิกครอบครัวที่อยู่ใกล้ชิดกับผู้รับการบ าบัด ในระยะที่ติดยาและสารเสพติดมากจะได้รับผลกระทบและต้องการออกห่างจากผู้รับการบ าบัด เพื่อหนี จากผลกระทบของการติดยาและสารเสพติด การรักษาทั้งหมดนี้จะง่ายขึ้น ถ้ามีผู้อื่นที่เคยผ่านกระบวนการที่คล้ายกัน และมีทีม ผู้ให้ การบ าบัดช่วยเหลือช่วยแนะน ากระบวนการของท่าน
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 49 ใบกิจกรรมที่ 8/1 ข้อตกลงในการช่วยเหลือของสมาชิกครอบครัวต่อการบ าบัด (ระยะกลาง) ข้อตกลงต่อไปนี้จะเป็นเครื่องบ่งบอกว่า ท่านยินดีหรือไม่ที่จะให้ความช่วยเหลือผู้รับการบ าบัด โดยให้ท่านท าความเข้าใจกับผู้รับการบ าบัดว่าสิ่งใดบ้างที่ท่านสามารถช่วยผู้รับการบ าบัดโดยท า เครื่องหมาย หน้าข้อความที่ต้องการ ……1. ข้าพเจ้าจะมีส่วนร่วมกับกิจกรรมต่าง ๆ ที่สามารถท าให้ผู้รับการบ าบัดเลิกยาได้ แม้จะ ยากล าบาก ……2. ข้าพเจ้าจะช่วยผู้รับการบ าบัดวางแผนท าสิ่งใหม่ ๆ ในชีวิต และควรไปในสถานที่ใหม่ ๆ ที่ไม่ เกี่ยวข้องกับยาและสารเสพติดหรือแอลกอฮอล์ ……3. ข้าพเจ้าจะไปออกก าลังกายกับผู้รับการบ าบัด ……4. ข้าพเจ้าจะหลีกเลี่ยงจากผู้รับการบ าบัดเมื่อข้าพเจ้าทนสภาพผู้รับการบ าบัดไม่ได้ เพื่อที่จะ ควบคุมอารมณ์ของข้าพเจ้า ……5. ข้าพเจ้าจะอดทนต่อสภาพอารมณ์ที่เปลี่ยนแปลงของผู้รับการบ าบัด ซึ่งเกิดระหว่างการเลิกยา ……6. ข้าพเจ้าจะรับฟังและพยายามเข้าใจถึงความยากล าบากในการเลิกยาของผู้รับการบ าบัด ……7. ข้าพเจ้าจะไม่สนใจค าขู่ที่จะเสพยาของผู้รับการบ าบัด ……8. ข้าพเจ้าจะเลิกจับผิดผู้รับการบ าบัดว่าจะเสพยาหรือไม่ ……9. ข้าพเจ้าจะท ากิจกรรมที่ให้ความสุขแก่ตัวข้าพเจ้าเองให้ได้ทุกวัน ……10. ข้าพเจ้าจะท าทุกวิถีทางที่จะไม่ให้ผู้รับการบ าบัด และข้าพเจ้ากลับไปใช้นิสัยเดิมที่ไม่ดีต่อกัน ……11. ข้าพเจ้าเตือนตัวเองเสมอว่าจะปรับปรุงนิสัยของข้าพเจ้าไม่ใช่นิสัยของผู้รับการบ าบัดฝุายเดียว ……12. ข้าพเจ้าจะดูแลตนเองเพื่อการเป็นตัวอย่างที่ดี และจะไม่คาดหวังว่ามีเพียงผู้รับการบ าบัดเท่านั้น ที่จะท าให้ข้าพเจ้ามีความสุข ……13. ข้าพเจ้าจะเรียนรู้การอยู่ร่วมกับผู้รับการบ าบัดที่มีอารมณ์ขึ้นๆ ลงๆ ในระหว่างการ เลิกยา และ จะไม่วิตกกังวลว่าผู้รับการบ าบัดจะกลับไปติดยาและสารเสพติดอีก ข้าพเจ้าทราบและยินดีปฏิบัติตามข้อตกลงที่กล่าวข้างต้นตลอดระยะเวลาของการบ าบัด ลงชื่อ……………………………………………… (……………………….…………………..) ความสัมพันธ์กับผู้รับการบ าบัด……………………………………….……… วันที่………..เดือน…………………….ปี………..
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 50 ครั้งที่ 9 อารมณ์และการเลิกยาและสารเสพติด วัตถุประสงค์ 1. ผู้รับการบ าบัดมีความเข้าใจเกี่ยวกับอารมณ์ ความคิด ความรู้สึก ที่มีผลต่อการติดยาและ สารเสพติด 2. เพื่อตรวจสอบและท าความเข้าใจความคิด อารมณ์ และพฤติกรรมที่มีผลต่อการด าเนินชีวิต และการเลิกยาและสารเสพติด 3. สามารถควบคุมพฤติกรรมเสพติดที่เกิดขึ้นได้ 4. สามารถจัดการกับอารมณ์และความรู้สึกของตนเองได้ สาระส าคัญ 1. ยาและสารเสพติดจะเปลี่ยนวิธีคิดที่มีผลต่ออารมณ์และพฤติกรรมของบุคคลและมี ผลกระทบต่อกระบวนการเลิกยา 2. หากผู้รับการบ าบัดสามารถแยกแยะ ทบทวน และค้นหาอารมณ์ที่มีอิทธิพลต่อ ตนเอง รวมทั้งการจัดการกับอารมณ์ และควบคุมพฤติกรรมได้จะช่วยให้กระบวนการรักษาได้ผลดี วิธีการ 1. ผู้ให้การบ าบัดอธิบายให้ผู้รับการบ าบัดเข้าใจถึงความส าคัญของความคิด อารมณ์ และ พฤติกรรม ตามใบความรู้ที่ 9/1 2. ให้ผู้รับการบ าบัดประเมินอารมณ์และความรู้สึกของตน ตามใบกิจกรรมที่ 9/1 3. ให้ผู้รับการบ าบัดบอกวิธีจัดการกับอารมณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นตามใบกิจกรรมที่ 9/1 4. ร่วมวิเคราะห์และหาแนวทางที่ถูกต้องในการจัดการกับอารมณ์ที่มีอิทธิพลต่อการเลิกยา ตามใบความรู้ที่ 9/2 สื่อ/อุปกรณ์ ใบความรู้ที่ 9/1 ความคิด อารมณ์ และพฤติกรรม ใบกิจกรรมที่ 9/1 แบบประเมินอารมณ์และความรู้สึก ใบความรู้ที่ 9/2 อารมณ์และการเสพยา ใบความรู้ที่ 9/3 อารมณ์อันตรายที่ท าให้กลับไปใช้ยา
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 51 ใบความรู้ที่ 9/1 ความคิด อารมณ์ และพฤติกรรม ความคิด ความคิดเป็นส่วนที่ให้เหตุผลในสมอง มันคล้ายกับภาพในโทรทัศน์ที่ฉายให้เห็นความคิดภายในใจ ความคิดสามารถควบคุมได้ ถ้าคุณตระหนักในความคิดของตนเองคุณจะสามารถเรียนรู้ที่จะเปลี่ยน ช่องทางในการคิด การเรียนรู้วิธีเปลี่ยนความคิดเกี่ยวกับยาและสารเสพติดเป็นเรื่องส าคัญในกระบวนการ เลิกเสพยา มันไม่ใช่เรื่องง่ายในการตระหนักถึงสิ่งที่คุณก าลังคิดอยู่และเรียนรู้ที่จะเปลี่ยนแปลง กระบวนการคิด แต่ถ้าฝึกมันก็จะง่ายขึ้น อารมณ์ อารมณ์เป็นเรื่องของความรู้สึก เช่น ความสุข ความเศร้า ความโกรธ และความกลัว ความรู้สึก เหล่านี้เป็นอารมณ์พื้นฐาน ไม่ใช่สิ่งที่ดีหรือเลว สิ่งส าคัญคือคุณต้องเข้าใจและตระหนักในอารมณ์ ของตนเอง การพูดคุยกับสมาชิกในครอบครัว เพื่อน และผู้รักษาจะช่วยให้คุณยอมรับในอารมณ์ของ ตนเองได้ ในบางครั้งบางอารมณ์ก่อให้เกิดความพอใจมากกว่าอารมณ์อื่น ๆ แต่เป็นเรื่องปกติที่บุคคล จะมีทุกอารมณ์ สิ่งเสพติดสามารถเปลี่ยนแปลงอารมณ์ของคุณ ในระยะเลิกเสพยาเองก็มีบ่อยครั้ง ที่การแสดงออกทางอารมณ์มีลักษณะผสม บางครั้งคุณอาจรู้สึกหงุดหงิดง่ายโดยไม่มีเหตุผลหรือบางครั้ง อาจรู้สึกยิ่งใหญ่ส าคัญ ทั้ง ๆ ที่ไม่มีเหตุการณ์ใดที่ท าให้เกิดความรู้สึกเช่นนั้นได้ คุณไม่สามารถควบคุม หรือเลือกความรู้สึกได้แต่คุณสามารถควบคุมว่าคุณจะท าอย่างไรเพื่อตอบสนองต่ออารมณ์นั้นได้ อย่างเหมาะสม พฤติกรรม อะไรที่คุณเรียกว่าพฤติกรรม การท างาน การเล่น การไปหาหมอ และการเสพยา พฤติกรรม สามารถเป็นผลของอารมณ์ ความคิด หรือทั้งสองอย่างรวมกัน การติดยาและสารเสพติดจะเป็น ตัวกระตุ้นที่รุนแรงต่อความคิดและอารมณ์ของคุณในการที่จะน าไปสู่การเสพยา ผลของการติดยาและ สารเสพติดนี้มีพลังอย่างมาก เป็นกระบวนการอัตโนมัติที่น าบุคคลกลับไปเสพยาอีกทั้ง ๆ ที่อยู่ภายใต้ การควบคุมเพื่อการเลิกเสพยา การมีการก าหนดตารางการใช้เวลาที่แน่นอน การเข้าร่วมกลุ่มนิรนาม เกี่ยวกับการไม่ใช้สารเสพติด และการเข้าร่วมกิจกรรมใหม่ ๆ ทั้งหมดนี้เป็นวิธีการที่ช่วยควบคุม การเสพยาอีกครั้งหนึ่ง เปูาหมายของการเลิกเสพยาคือ การเรียนรู้ที่จะตระหนักในความคิด ความรู้สึก และแสดงพฤติกรรมอย่างเหมาะสมที่ดีที่สุดต่อชีวิตของท่าน
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 52 พฤติกรรมเสพติด เมื่อการเสพยาเพิ่มมากขึ้น ผู้เสพยาและสารเสพติดก็จะพยายามด าเนินชีวิตภายใต้การควบคุม ตนเอง จะเป็นการเพิ่มความยากล าบากในการควบคุมตนเองขึ้นเรื่อยๆ ในที่สุดผู้ที่เสพยาจะมีพฤติกรรม ที่ล่อแหลมหรือพฤติกรรมที่เป็นอันตรายเพื่อพยายามท าให้ตนเองอยู่ในภาวะปกติ พฤติกรรมที่ล่อแหลมนี้ ถูกเรียกว่าพฤติกรรมเสพติด มีพฤติกรรมหลายพฤติกรรมที่มีความสัมพันธ์กับพฤติกรรมการเสพยา บางครั้งก็มีเพียงพฤติกรรมเดียวที่เกิดขึ้นเมื่อบุคคลก าลังเสพยาหรือน าตนเองไปสู่การเสพยา การเรียนรู้ ที่จะยอมรับเมื่อมีพฤติกรรมล่อแหลมเพียง 1 หรือมากกว่า 1 พฤติกรรมที่เกิดขึ้นจะช่วยให้คุณรู้ว่าเมื่อไหร่ ที่จะเริ่มต้นต่อสู้ หรือปรับเปลี่ยนพฤติกรรมล่อแหลมนี้อย่างจริงจัง เพื่อให้สามารถออกห่าง จากสถานการณ์กลับเสพยาซ้ า คุณคิดว่าพฤติกรรมเหล่านี้มีความสัมพันธ์กับการเสพยาและดื่มแอลกอฮอล์ของคุณหรือไม่ การพูดเท็จ การขโมย ขาดความรับผิดชอบ (ไม่พบปะกับบุคคลในครอบครัว/ในข้อตกลงในการท างาน) สนใจในสุขภาพและการดูแลตนเองน้อยลง (การขาดความสนใจในการดูแลเสื้อผ้าตนเอง การหยุดการออกก าลังกาย ไม่สนใจในเรื่องการรับประทานอาหาร ดูสับสนยุ่งเหยิง) ขาดความสนใจในการดูแลบ้านเรือน ปล่อยให้เลอะเถอะ มีพฤติกรรมที่หุนหันพลันแล่น (ท าอะไรไม่คิดไม่ไตร่ตรอง) มีพฤติกรรมท าอะไรซ้ าๆ (เช่น กินมากเกินไป ท างานมากไป หมกมุ่นเกี่ยวกับเรื่องเพศ เป็นต้น) นิสัยการท างานเปลี่ยนไป (ท างานมากหรือน้อยกว่าปกติ หรือไม่ท าเลย เปลี่ยนงานใหม่ เปลี่ยนเวลาในการท างาน) ขาดความสนใจในสิ่งต่าง ๆ (เช่น กิจกรรมนันทนาการ ชีวิตในครอบครัว เป็นต้น) แยกตัว (ใช้เวลาอยู่คนเดียวมากเกินไป) ขาดหรือเข้าร่วมกลุ่มบ าบัดรักษาช้ากว่าปกติ ใช้ยาอื่น ๆ หรือดื่มแอลกอฮอล์ หยุดการรับประทานยาตามที่แพทย์สั่ง
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 53 ใบกิจกรรมที่ 9/1 แบบประเมินอารมณ์และความรู้สึก ค าชี้แจง โปรดท าเครื่องหมาย หน้าข้อความที่ตรงกับอารมณ์และความรู้สึกของท่านในระยะ 1-2 สัปดาห์ ที่ผ่านมา (ตอบได้มากกว่า 1 ข้อ) อารมณ์/ความรู้สึก …... 1.ตื่นเต้น …... 9.สนุก …... 2.โกรธ …... 10.ซึมเศร้า …... 3.อิจฉา …... 11.เบื่อ …... 4.ความสุข …... 12.พึงพอใจ …... 5.คับข้องใจ …... 13.กลัว …... 6.ประหลาดใจ …... 14.พรั่งพร้อมสมบูรณ์/สมหวัง …... 7.ไม่ปลอดภัย …... 15.ผิดหวัง …... 8.โดดเดี่ยว …... 16.ปลอดภัย อภิปราย : วิธีจัดการกับอารมณ์และความรู้สึกที่มี
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 54 ใบความรู้ที่ 9/2 อารมณ์และการเสพยา ใบความรู้ที่ 9/2 เป็นตัวอย่างความรู้สึกหรืออารมณ์ที่เกิดขึ้น ยาและสารเสพติดมีผลท าให้ อารมณ์และความรู้สึกนั้นมีความรุนแรงยิ่งขึ้น เช่น บางครั้งยาและสารเสพติดท าให้คนเรามีความรู้สึก เป็นสุขอย่างสุด ๆ โดยไม่มีเหตุผล ซึ่งเกิดขึ้นจากอิทธิพลของสารเคมีในสมองเนื่องจากการเสพยา เมื่อเลิกยาจึงมักเกิดอาการตรงข้ามคืออาการซึมเศร้าโดยไม่มีสาเหตุ อารมณ์ ความรู้สึกต่าง ๆ ที่เกิดขึ้น จึงเป็นได้ทั้งที่เกิดจากภาวะอารมณ์ที่แท้จริงหรือจากอิทธิพลของสารเสพติด ซึ่งไม่สามารถแยกแยะ ได้ว่าภาวะอารมณ์ช่วงใดเกิดจากสาเหตุใด ทุกครั้งจะรู้สึกเหมือนเป็นภาวะอารมณ์จริง หลังจากเลิกยาอารมณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นจะอยู่ในระดับปกติ การแปรปรวนทางอารมณ์จะค่อย ๆ ลดน้อยลงแต่จ าเป็นต้องอาศัยระยะเวลา เช่น รู้สึกสบายใจ เมื่อเดินบนชายหาด พึงพอใจในความส าเร็จ จากการท างาน เสียใจเมื่อคู่รักแยกจากไป ความเบื่อ คนที่หยุดใช้ยาและสารเสพติดจะรู้สึกว่าชีวิตน่าเบื่อ มีสาเหตุมาจาก 1. โครงสร้างชีวิตประจ าตัวรู้สึกต่างจากช่วงติดยาและสารเสพติด 2. การเปลี่ยนแปลงทางชีวเคมีที่สมองในช่วงเลิกยาท าให้คุณรู้สึกเบื่อ 3. ผู้ใช้ยาและสารเสพติดมักมีอารมณ์เปลี่ยนแปลงง่าย อารมณ์ปกติจะรู้สึกราบเรียบ เมื่อเปรียบเทียบช่วงติดยาคนที่หยุดยาได้ไม่ค่อยบ่นเรื่องความเบื่อ ตารางตัวอย่างโครงสร้างการด าเนินชีวิตระหว่างการฟื้นคืนสภาพจากภาวะติดยาและสารเสพติด รายการการรักษา สันทนาการ/การใช้เวลาว่าง กิจกรรม กลุ่ม 12 ขั้นตอน โรงเรียน กีฬา ยา คบกับเพื่อนที่ไม่ใช้ ตารางเวลา ออกก าลังกาย งาน กิจกรรมร่วมกับครอบครัว ไปวัด กิจกรรมที่ชอบ หมายเหตุ : ทุกคนต้องมีโครงสร้างการด าเนินชีวิตของตนเอง และกิจกรรมนี้สามารถปรับเปลี่ยนได้ ตามความเหมาะสม
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 55 ส าหรับหลาย ๆ คน อารมณ์บางอย่างเปรียบเสมือนสัญญาณเตือนภัย ซึ่งผู้พยายามเลิกยาเข้าใจว่าเป็น เหตุผลที่กลับไปเสพ ถ้าเขาหลีกเลี่ยงอารมณ์เหงา โกรธ หรือถูกทอดทิ้งได้เขาก็จะไม่กลับไปใช้ยา เหตุการณ์ทางอารมณ์ที่พบบ่อยที่สุด คือ ความเหงา มันยากที่จะเลิกคบเพื่อนหรือท ากิจกรรมที่เคยท าช่วงเสพยา การแยกจากเพื่อนและครอบครัว ท าให้รู้สึกเหงา เพื่อนที่ไม่ใช้ยาและสมาชิกครอบครัวมักจะไม่พร้อมที่จะยอมรับพวกติดยาและ สารเสพติด หรือเสี่ยงกลับไปมีสัมพันธภาพด้วย ผู้ที่ก าลังเลิกยาที่ถูกปล่อยให้อยู่กับความเหงาอาจจะ กลับไปเสพซ้ าอีกได้ ความโกรธ อาการหงุดหงิดมากในระยะแรกของการเลิกยา อาจจะสะสมเป็นความโกรธและกลายเป็น ตัวกระตุ้นในบางคน ความก้าวร้าวมาจากสมองส่วนอยากที่ติดยาและสารเสพติด ทันทีที่บุคคล ตกเป็นทิศทางจิตใจ เวลาที่ตัดสินใจที่จะใช้ยาน้อยลง การจะกลับไปสู่การเลิกยาสมองควบคุมความอยาก ได้ต้องใช้เวลามาก การถูกทอดทิ้ง การเลิกยาและสารเสพติดได้เป็นความส าเร็จที่แท้จริง คนที่เลิกยาได้โดยทั่วไปจะรู้สึกดีมาก และ ภูมิใจในสิ่งที่เขาท าได้ บางสถานการณ์คนที่ก าลังเลิกยารู้สึกว่าพวกเขาต้องยอมแพ้กับเวลาและสิ่งที่ดี การเลิกยากลายเป็นภาวะทางลบ เหมือนถูกลงโทษและต้องอดทน ความรู้สึกว่าการดื่มแอลกอฮอล์เป็น พฤติกรรมทางบวก และการเลิกยาเป็นความรู้สึกทางลบจะน าไปสู่การกลับไปเสพยาและสารเสพติดได้ เปูาหมายอย่างหนึ่งช่วงที่เลิกยา คือ การเรียนรู้ที่จะแยกความคิด พฤติกรรม และอารมณ์ ถ้าคุณเรียนรู้สิ่งนี้ได้ คุณก็สามารถรับรู้อารมณ์และพยายามเข้าใจอารมณ์
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 56 ครั้งที่ 10 การประเมินภายหลังการบ าบัด วัตถุประสงค์ 1. เพื่อประเมินแนวโน้มการกลับไปเสพยาและสารเสพติดภายหลังการบ าบัดรักษาของ ผู้รับการบ าบัด 2. ปรับเปลี่ยนแผนการรักษาในกรณีผู้รับการบ าบัดมีแนวโน้มกลับไปเสพยาและสารเสพติด สาระส าคัญ 1. การประเมินภายหลังการบ าบัดเป็นการประเมินการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม โดยเฉพาะ การก าหนดเปูาหมาย ขั้นตอนลงมือปฏิบัติ การประเมินดังกล่าวจะบอกผลของการบ าบัดว่าเป็นเช่นไร และการกลับไปเสพยาและสารเสพติดมักมีเหตุการณ์ที่บ่งบอกก่อนเสมอ 2. ในกรณีผู้รับการบ าบัดมีแนวโน้มกลับไปเสพยาและสารเสพติด การวิเคราะห์เหตุการณ์ ในการกลับไปเสพยา จะน าไปสู่การปรับเปลี่ยนแผนการรักษา 3. การเสพยาและสารเสพติดของผู้รับการบ าบัดเป็นเรื่องที่พบได้บ่อย และไม่ใช่ความล้มเหลว แต่เป็นสิ่งที่ต้องน าไปวิเคราะห์เพื่อปรับเปลี่ยนแผนการรักษา วิธีการ 1. ให้ผู้รับการบ าบัดท าแบบประเมินหลังการบ าบัด ตามใบกิจกรรมที่ 10/1 2. วิเคราะห์อภิปรายในแต่ละหัวข้อ ตามใบกิจกรรมที่ 10/1 เพื่อดูโอกาสหรือแนวโน้มการ กลับไปเสพยาและสารเสพติด 3. ถ้าพบว่ามีแนวโน้มจะกลับไปเสพยาและสารเสพติด ผู้ให้การบ าบัดต้องช่วยให้ผู้รับการบ าบัด ปรับเปลี่ยนแผนการรักษาเพื่อหลีกเลี่ยงการกลับไปเสพยาและสารเสพติด 4. หากการบ าบัดได้ผลดี ผู้ให้การบ าบัดควรชมเชยและให้ก าลังใจ 5. ท าใบกิจกรรมที่ 10/2 เพื่อวางแผนการปฏิบัติตัวในระยะต่อไป 6. แนะน าผู้ให้การบ าบัดทบทวนวงล้อการเปลี่ยนแปลง (Wheel of Change) ตามใบความรู้ที่ 10/2 และกระตุ้นให้ผู้รับการบ าบัดวิเคราะห์ว่าตนเองอยู่ในขั้นตอนใด และก าหนดเปูาหมายของตนเอง ใหม่ ตามความเหมาะสม สื่อ/อุปกรณ์ ใบกิจกรรมที่ 10/1 แบบประเมินหลังการบ าบัด ใบกิจกรรมที่ 10/2 การวางแผนในระยะที่ 2 ใบความรู้ที่ 10/1 การประเมินภายหลังการกลับไปเสพยาและสารเสพติด
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 57 ใบกิจกรรมที่ 10/1 แบบประเมินหลังการบ าบัด การเลิกยาจ าเป็นต้องมีการก าหนดวิธีการและการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรม ก่อนที่จะสิ้นสุด การบ าบัด ท่านจ าเป็นต้องก าหนดเปูาหมายและวางแผนชีวิตให้มีรูปแบบที่ต่างไปจากเดิม แนวทาง เหล่านี้จะช่วยให้ท่านพัฒนาแผนและขั้นตอนที่จ าเป็นในการบรรลุเปูาหมายได้ หัวข้อ ปัจจุบันเป็น อย่างไร อยากให้อนาคต เป็นอย่างไร ขั้นตอนที่ท่าน ควรเริ่มต้น เมื่อใดจะลงมือ ปฏิบัติ ครอบครัว งาน/อาชีพ เพื่อน ฐานะการเงิน การศึกษา กิจกรรมออกก าลังกาย งานอดิเรก กลุ่มช่วยเหลือกัน เก็บส าเนาแผนการนี้ไว้ในแฟูมประวัติ ส่วนตันฉบับมอบให้ผู้รับการบ าบัดเก็บไว้เพื่อทบทวน ………………………. ลายเซ็นผู้รับการบ าบัด ………………………. วันที่/เดือน/พ.ศ. ………………………. ลายเซ็นผู้ให้การบ าบัด ………………………. วันที่/เดือน/พ.ศ.
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 58 ใบกิจกรรมที่ 10/2 การวางแผนในระยะที่ 2 การเลิกยาและสารเสพติดเป็นกระบวนการระยะยาวของชีวิต ต้องอาศัยเวลา การเริ่มต้นที่จะ หยุดยาเป็นสิ่งใหม่ในวิถีชีวิตของบุคคลในระยะ 4 เดือนแรกของการรักษาที่จะบอกถึงความส าเร็จ ของการเลิกยา ผู้เลิกยาต้องพัฒนาให้เกิดความภาคภูมิใจในตนเองและมี สิ่งยึดเหนี่ยวซึ่งจะเป็นสิ่งส าคัญ ในกระบวนการเลิกยาและสารเสพติดการเปลี่ยนแปลงสิ่งยึดเหนี่ยวหลังจากหยุดใช้ยาในระยะแรก จะมีส่วนส าคัญในการตัดสินใจที่จะหยุดใช้ยา และตระหนักถึงการบ าบัดที่จะได้รับ ท่านลองพิจารณาข้อมูลข้างล่างนี้เพื่อเป็นส่วนช่วยในการตัดสินใจของคุณ การท างานกลุ่ม ท่านต้องมีส่วนร่วมอย่างน้อยที่สุด 1 กลุ่มในทุกๆสัปดาห์ของการบ าบัดรักษา ซึ่งจะเป็น กลุ่มสนับสนุนทางสังคม หรือกลุ่มอื่นในชุมชนก็ได้ การรักษาในรายบุคคล ผู้ให้การบ าบัดกับผู้รับการบ าบัดต้องท าข้อตกลงร่วมกัน ท่านต้องเลือกเวลาในการบ าบัดเพราะ ผู้ให้การบ าบัดจะมีผู้รับการบ าบัดที่อยู่ในความดูแลหลายคน และอาจมีการเปลี่ยนแปลงการบ าบัด ในกรณีที่ไม่ท าตามข้อตกลง การบ าบัดรักษาครอบครัว อาจต้องมีการให้ค าแนะน ากับครอบครัวของผู้รับการบ าบัด เพื่อเป็นที่ปรึกษาเกี่ยวกับหน้าที่ การงาน และด้านสัมพันธภาพ กลุ่มช่วยเหลือกันเอง การประชุมกลุ่มเพื่อช่วยเหลือกันเองเป็นสิ่งส าคัญของกระบวนการเลิกยา ผู้รับการบ าบัด ควรเข้าร่วมประชุมเหมือนกับการประชุมปกติในแต่ละสัปดาห์ การวางแผนของข้าพเจ้าในแต่ละเดือนจะท าให้สอดคล้องกับการบ าบัดรักษาได้แก่ ...................................................................................................................................................................... ...................................................................................................................................................................... ............................... ................................... ( ลายมือชื่อผู้ปุวย ) ( ลายมือชื่อผู้ให้การบ าบัด ) ........../........../......... .........../............/..........
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 59 ใบความรู้ที่ 10/1 การประเมินภายหลังการกลับไปเสพยาและสารเสพติด การกลับไปติดยาและสารเสพติดซ้ าไม่ได้เกิดขึ้นในทันที แต่มักมีสัญญาณเตือนเกิดขึ้นก่อน ผู้ให้การบ าบัดต้องเข้าใจเรื่องการติดยาและสารเสพติดซ้ าเพื่อจะได้เข้าใจเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นกับผู้ปุวย สิ่งส าคัญที่ต้องจ าไว้เมื่อพบว่าผู้ปุวยติดยาและสารเสพติดซ้ า คือ 1. การใช้ยาและสารเสพติดในช่วง 2-3 สัปดาห์แรกของการบ าบัดรักษาถือเป็นการใช้ยาต่อเนื่อง ไม่ใช่การติดยาและสารเสพติดซ้ า 2. ผู้ที่ส าเร็จจากการรักษาแบบผู้ปุวยนอกอย่างน้อย 50 % มีประสบการณ์กลับไปเสพยาและ สารเสพติด ในบางครั้ง 3.การกลับไปเสพยาและสารเสพติดไม่ได้หมายถึงความล้มเหลวในการรักษา แต่เป็นโอกาสใน การปรับแผนการรักษา ตัวกระตุ้นทั้งภายนอกและภายในมักเป็นสาเหตุให้ผู้ที่ก าลังเลิกยาคิดถึงยา เช่น กลับไปแหล่ง จ าหน่าย , พบเพื่อนที่เสพยา , ความเครียด , ผิดหวังเสียใจ หรือการทะเลาะกับคนในครอบครัว เป็นต้น การใช้แอลกอฮอล์หรือยามักเป็นการเริ่มต้นของการกลับไปเสพยาและสารเสพติด และกระตุ้น สารเคมีในสมองส่วนที่เกี่ยวข้องกับการเสพติด และท าให้สมองอยู่ในระยะอยากเสพยา เมื่อเกิดอาการ อยากยาแล้วการหยุดความคิดเป็นเรื่องที่ท าได้ยากมากที่จะหยุดความคิดในการกลับไปใช้ยา ตัวกระตุ้น คิดถึงยา อยากยา เสพยา องค์ประกอบทั้ง 4 อย่างของกระบวนการเสพยา จะเกิดขึ้นอย่างอัตโนมัติ เมื่อถูกกระตุ้นคุณจะ อยากเสพยาทันที การเข้าใจในกระบวนการนี้จะเป็นประโยชน์ส าหรับผู้ที่ก าลังเลิกยาและสารเสพติด สิ่ง ที่ท าให้เกิดความส าเร็จในการเลิกยาระยะนี้ คือ อย่าให้วงจรเริ่มขึ้น โดยการหลีกเลี่ยงตัวกระตุ้น และหยุด ความคิดทันทีที่เริ่มเกิดขึ้น เพื่อปูองกันไม่ให้เกิดอาการอยากยาที่รุนแรง
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 60 ใบความรู้ที่ 10/2 วงจรของแรงจูงใจในการเลิกยาและสารเสพติด แรงจูงใจในการเลิกยา มีลักษณะเป็นวงจรที่อาจมีการถดถอย แล้วเริ่มต้นตั้งใจใหม่ ครั้งแล้วครั้ง เล่าโดยมีวงจรดังต่อไปนี้ 1. ระยะก่อนตั้งใจ ก่อนที่จะตัดสินใจเข้ารับการบ าบัด ผู้รับการบ าบัดจะยังไม่รู้สึกว่าตนเองมีปัญหา และ ยังไม่คิดที่จะแก้ไขตนเอง เขาไม่ค่อยมาขอรับความช่วยเหลือ มักจะต่อต้านและไม่ยินดีหากถูกบังคับ ให้มารักษา 2. ระยะเริ่มตั้งใจ ในขั้นนี้ผู้รับการบ าบัดจะมีความลังเลใจ เขาจะรู้สึกขัดแย้งกัน ระหว่างความคิดว่า จะแก้ไขตัวเอง หรือลังเลใจว่าจะเลิกยาดี หรือไม่เลิกยา เสพยา ความคิดเช่นนี้จะสับสนเปลี่ยนไป เปลี่ยนมาตลอดเวลา 3. ระยะมุ่งมั่น ในขั้นนี้ผู้รับการบ าบัดมีความตั้งใจ และตัดสินใจแล้วว่าจะมารับการบ าบัดหรือเลิกยา เขาจะยินดียอมรับความช่วยเหลือ 4. ระยะรักษา ในขั้นนี้ผู้รับการบ าบัดจะพยายามใช้วิธีการต่าง ๆ ที่จะท าให้เขาหยุดยาและสารเสพติด ให้ได้ ก่อนตั้งใจ เริ่มตั้งใจ มุ่งมนั่ รักษา หยุดยา หยุดยาถาวร กลับไปใช้ยาอีก
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 61 5. ระยะการหยุดยา ในขั้นนี้สิ่งที่ท้าท้ายส าหรับผู้รับการบ าบัด คือการคงภาวะการหยุดยาให้ต่อเนื่อง และระวังไม่ให้กลับมาเสพยาซ้ าอีก ทั้งนี้พบเสมอว่า แม้ว่าผู้รับการบ าบัดจะมีความตั้งใจ และลงมือกระท า เพื่อให้ตนเองหยุดยาและสารเสพติดให้ได้แล้ว เมื่อเวลาผ่านไป เขาก็จะละเลยความตั้งใจและเริ่มมี พฤติกรรมถอยกลับทีละเล็กละน้อย จนกลับไปมีพฤติกรรมเสพติดแบบเดิมในที่สุด การคงภาวะการหยุด ยาและสารเสพติดให้ได้ต่อเนื่องจึงจ าเป็นต้องใช้ทักษะและกลยุทธ์อย่างมาก 6. ระยะพลาดพลั้งกลับไปใช้ยา (ใช้เป็นบางครั้ง หรือกลับไปเสพยาและสารเสพติดอย่างต่อเนื่อง) เมื่อผู้รับการบ าบัดย้อนกลับมาเข้าสู่วงจรเริ่มต้น สิ่งส าคัญคือ แทนที่จะปล่อยตนเองจมอยู่กับภาวะ การเสพยาและสารเสพติดตลอดชีวิตเขาจ าเป็นต้องเริ่มต้นวงจรการเปลี่ยนแปลงใหม่ โดยสร้างความตั้งใจ ขึ้นมาใหม่ แล้วเริ่มแก้ไขตัวเองต่อไปอย่างไม่หยุดยั้ง ด้วยความพยายามเช่นนี้ครั้งเล่า ในที่สุดเขาก็จะ สามารถหลุดจากวงจรนี้ได้ และพบกับภาวะการเลิกยาและสารเสพติดได้อย่างถาวรในที่สุด บทสรุป ในการเลิกยาและสารเสพติด ผู้รับการบ าบัดจ าเป็นจะต้องสร้างแรงจูงใจ เพื่อให้มีความมุ่งมั่น ตั้งใจที่จะเลิกยาและสารเสพติดได้ส าเร็จ แต่แรงจูงใจนี้มีลักษณะเป็นวงจรที่อาจมีการเสื่อมถอยได้ หากเราไม่มีความสนใจหรือมีกิจกรรมที่ย้ าเตือนให้เรามีความมุ่งมั่นไปเรื่อยๆ เมื่อเวลาผ่านไปเราก็จะ กลับไปสู่ภาวะการกลับไปเสพยาและสารเสพติดเช่นเดิมได้การเปลี่ยนแปลงเช่นนี้เป็นเรื่องปกติที่เกิดขึ้น ได้ ดังนั้นในความตั้งใจที่จะเลิกยาอาจมีเหตุการณ์บางอย่างที่ท าให้กลับไปเสพยาและสารเสพติด ควรสร้างก าลังใจ ซึ่งเป็นการเริ่มต้นในการเปลี่ยนแปลงสู่วงจรแรงจูงใจ ด้วยการสร้างความตั้งใจใหม่เสมอ ซึ่งพบว่าในคนส่วนมากที่ติดยาและสารเสพติด อาจต้องใช้ความพยายามหลายครั้งตามวงจรนี้ กว่าจะสร้างแรงจูงใจ และมุ่งมั่นได้ต่อเนื่องจนกระทั่งก้าวออกจากวงจรสู่ภาวะการเลิกยาได้อย่างต่อเนื่อง ความพยายามอยู่ที่ไหน ความส าเร็จอยู่ที่นั่น
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 62 ครั้งที่ 11 วิเคราะห์การกลับไปเสพยาและสารเสพติด (เฉพาะกรณีที่มีการกลับไปเสพยาและสารเสพติดซ้ า) วัตถุประสงค์ 1. วิเคราะห์จุดอ่อนที่ท าให้ผู้รับการบ าบัดไปกลับไปเสพยาและสารเสพติด 2. ช่วยให้ผู้รับการบ าบัดปรับเปลี่ยนแผนการรักษาให้เหมาะสม สาระส าคัญ 1. การกลับไปเสพยาและสารเสพติดเป็นสิ่งที่พบได้และมักเกิดจากตัวกระตุ้นหรือเหตุการณ์ต่างๆ ที่เฉพาะเจาะจง 2. การช่วยเหลือให้ผู้รับการบ าบัดได้วิเคราะห์จุดอ่อนที่ท าให้เกิดการใช้ยาซ้ า จะช่วยปรับเปลี่ยน หรือระงับพฤติกรรมที่น าไปสู่การเสพยาได้ วิธีการ 1. ผู้ให้การบ าบัดให้ผู้รับการบ าบัดท าตารางการวิเคราะห์ตามใบกิจกรรม 2. ผู้ให้การบ าบัดร่วมกับผู้รับการบ าบัดวิเคราะห์เหตุการณ์ที่ก่อให้เกิดการกลับไปเสพยาและ สารเสพติด 3. ผู้ให้การบ าบัดช่วยให้ผู้รับการบ าบัดได้ปรับเปลี่ยนแผนการรักษาเพื่อหลีกเลี่ยงการกลับไป เสพยาและสารเสพติดโดยเน้นที่การเพิ่มแรงจูงใจในการบ าบัด สื่อ / อุปกรณ์ ใบกิจกรรมที่ 11 แผนภูมิวิเคราะห์การกลับไปเสพยาและสารเสพติด
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 63 ใบกิจกรรมที่ 11 แผนภูมิวิเคราะห์การกลับไปเสพยาและสารเสพติด ชื่อ................................................................................วันที่กลับไปเสพยา ................................................. ก่อนที่จะกลับไปเสพยาและสารเสพติดมักมีเหตุการณ์ที่บ่งบอกก่อนเสมอ การบอกถึงเหตุการณ์ ที่เกิดขึ้น ก่อนการกลับไปเสพยาจะท าให้ท่านสามารถระงับพฤติกรรมการกลับไปเสพยาได้โดยอาศัย ตารางต่อไปนี้ช่วยในการวิเคราะห์ โปรดระบุเหตุการณ์หรือสถานการณ์ที่เกิดขึ้นกับท่านก่อนกลับไปเสพยาและสารเสพติด เหตุการณ์ ความรู้สึก แนวทางการแก้ไข งาน/การเรียน เรื่องส่วนตัว (ปัญหาความไม่สบายใจ) การมารับบ าบัด พฤติกรรมที่เกี่ยวข้องกับ การสารเสพติดในครั้งนี้ แบบแผนของพฤติกรรม ความคิดในการเสพยา สุขภาพ/งานอดิเรก/ กิจกรรมที่ชอบ
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 64 ส่วนที่3 กลุ่มทักษะการเลิกยาระยะเริ่มต้น
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 65 กลุ่มทักษะการเลิกยาระยะเริ่มต้น (Early Recovery Skills Group) ปรัชญา กลุ่มทักษะการเลิกยาระยะเริ่มต้น (Early Recovery Skills Group - ERS) เป็นกลุ่มที่มุ่งเน้น ให้ผู้รับการบ าบัดได้ฝึกฝนทักษะส าคัญที่ท าให้เลิกเสพยาและสารเสพติดรวมถึงแอลกอฮอล์ ประกอบด้วย เนื้อหาหลัก 2 ประการ คือ 1. ผู้รับการบ าบัดสามารถเปลี่ยนพฤติกรรมของตนเองที่จะท าให้เลิกยาและสารเสพติดได้โดยง่าย ผู้ให้การบ าบัดเพียงแต่บอกวิธีในการเริ่มต้นเท่านั้น 2. กิจกรรมในการบ าบัดรักษาเป็นเพียงการให้ข้อมูลและการสนับสนุน อย่างไรก็ตาม การให้ค าปรึกษายังต้องท าควบคู่ไปกับการกระตุ้นให้ผู้รับการบ าบัดพึ่งตนเอง ด้วยการท าความคุ้นเคยกับ โปรแกรม 12 ขั้นตอน (12 – Step Programs) กลุ่มทักษะการเลิกยาระยะเริ่มต้นจะท าให้ผู้รับการบ าบัดได้เรียนรู้ทักษะต่างๆ ที่ช่วยให้ หยุดเสพยาและสารเสพติด เทคนิคต่างๆ จะเป็นเรื่องของพฤติกรรมและเน้นว่าจะต้องท าอย่างไร กลุ่มนี้ ไม่ใช่ลักษณะกลุ่มบ าบัดเพราะไม่ได้เน้นการสร้างความสัมพันธ์ที่แน่นแคว้นระหว่างผู้รับการบ าบัด ถึงแม้ว่าอาจจะเกิดขึ้นบ้างก็ตาม แต่เป็นเวทีส าหรับผู้ให้การบ าบัดและผู้รับการบ าบัดแต่ละราย ได้มีแนวคิดร่วมกัน เพื่อช่วยให้ผู้รับการบ าบัดเริ่มต้นโปรแกรมการหยุดยา แต่ละกลุ่มจะต้องมีโครงสร้าง และรูปแบบกิจกรรมประจ าที่ชัดเจน ซึ่งถือว่าเป็นเรื่องที่ส าคัญมาก รูปแบบ การจัดกิจกรรมกลุ่มมีก าหนด 2 ครั้งต่อสัปดาห์เป็นระยะเวลา 1 เดือน แต่ละครั้งใช้เวลา ประมาณ 50 นาทีโดยแบ่งเป็น 2 ส่วน คือ • 35 นาทีแรกเป็นการพูดคุย แลกเปลี่ยนเรียนรู้ในหัวข้อที่ก าหนด • 15 นาทีสุดท้ายจะถูกใช้ไปกับการจัดตารางเวลาและการท าเครื่องหมายในปฏิทิน หัวข้อในการพูดคุยเพิ่มเติมอาจจ าเป็นส าหรับบางกลุ่มผู้ปุวย และควรเลือกผู้ช่วยผู้น ากลุ่ม เพื่อช่วยในการแลกเปลี่ยนประสบการณ์ในกลุ่ม ซึ่งควรอธิบายให้ผู้ช่วยผู้น ากลุ่มเข้าใจในบทบาทของ ตนเอง การเลือกผู้ช่วยผู้น ากลุ่ม กลุ่มจะน าโดยผู้ให้การบ าบัด หรือเรียกว่า “ผู้น ากลุ่ม”และอาจมีผู้ช่วยผู้น ากลุ่ม ซึ่งเป็น ผู้รับการบ าบัดที่หยุดเสพยาและสารเสพติดและแอลกอฮอล์มาไม่ต่ ากว่า 3 เดือน มีความประพฤติดีและ เข้าร่วมกลุ่มช่วยเหลือกันเอง (Self-Help Group) อย่างสม่ าเสมอ ผู้รับการบ าบัดที่เป็นพวกต่อต้าน กลุ่มช่วยเหลือกันเอง (Self-Help Group) จะมาเป็นผู้ช่วยไม่ได้ ผู้ช่วยเหล่านี้อาจจะคัดเลือกมาจาก ผู้รับการบ าบัดระยะปูองกันการเสพซ้ า และเลือกมาด้วยความสมัครใจ อาจมีการเปลี่ยนตัวผู้ช่วย ทุก 1 ถึง 3 เดือน
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 66 ผู้น ากลุ่มและผู้ช่วยผู้น ากลุ่มควรจะพบกันก่อนประมาณ 15 นาทีก่อนเริ่มกลุ่ม เพื่อท า ความเข้าใจหัวข้อและประเด็นใหม่ๆเกี่ยวกับผู้รับการบ าบัดแต่ละราย พึงระลึกอยู่เสมอว่าห้ามเปิดเผย ความลับใดๆ ของผู้รับการบ าบัดแก่ผู้ช่วยผู้น ากลุ่มโดยเด็ดขาด เพราะเขาก็เป็นผู้รับการบ าบัดและ เป็นเพียงอาสาสมัคร ไม่ใช่เจ้าหน้าที่ พวกเขาควรได้รับค าแนะน าให้ร่วมแลกเปลี่ยนประสบการณ์ในหัวข้อ ที่ก าหนด และจะต้องไม่พยายามท าตัวเป็นผู้น ากลุ่มเสียเอง เมื่อสิ้นสุดกระบวนการกลุ่ม ผู้น ากลุ่มจะให้ ผู้ช่วยกลุ่ม อธิบายสิ่งที่ท าในกลุ่มเพื่อทบทวนและเพิ่มความมั่นใจกับผู้ช่วยผู้น ากลุ่ม การก าหนดขนาดของกลุ่ม กลุ่มควรจะมีขนาดเล็กประมาณ 6-8 คน การด าเนินกลุ่มจะต้องมีรูปแบบที่แน่นอน ผู้น ากลุ่ม จะต้องเข้าใจวัตถุประสงค์ของแต่ละหัวข้อ และต้องควบคุมอารมณ์ของตนเองได้ ผู้น ากลุ่มจะแนะน าว่ากลุ่มนี้เป็นกลุ่มที่ช่วยฝึกทักษะในการเลิกยาและสารเสพติด ผู้รับการบ าบัด แต่ละรายจะถูกขอให้พูดเกี่ยวกับการมีส่วนร่วมในการรักษา ผู้รับการบ าบัดรายใหม่ของกลุ่ม ควรจะได้เล่าประวัติสั้นๆ ของตนเอง แต่ถ้าเล่ารายละเอียดเกี่ยวกับการเสพยาและการดื่มแอลกอฮอล์ มากเกินไป ผู้น ากลุ่มก็สามารถขัดจังหวะได้ด้วยท่าทีที่สุภาพและเปลี่ยนมาพูดคุยเรื่องการบ าบัด รักษาแทน ผู้ช่วยผู้น ากลุ่มจะได้รับการแนะน าตัวว่าเป็นผู้หนึ่งที่ก าลังจะก้าวผ่านพ้นกระบวนการเลิกยาและ สารเสพติด และเป็นผู้ที่สามารถให้ข้อคิดส่วนตัวเกี่ยวกับการบ าบัดแบบนี้ว่ามีประโยชน์อย่างไร หลังจากชี้แจงเบื้องต้นแล้ว ผู้น ากลุ่มจะบอกถึงหัวข้อที่จะพูดคุยกัน โดยอ่านตามค าอธิบาย ในคู่มือผู้รับการบ าบัดและอธิบายภาพรวมให้เข้าใจว่าหัวข้อนั้นๆ มีประโยชน์ต่อเขาอย่างไรในช่วงเริ่มต้น หยุดยาและสารเสพติดและแอลกอฮอล์ผู้รับการบ าบัดแต่ละคนจะถูกขอให้พูดว่าพวกเขาจะใช้ทักษะ เหล่านั้นกันอย่างไร หากผู้รับการบ าบัดรายใดมีปัญหา ผู้น ากลุ่มจะกระตุ้นให้สมาชิกคนอื่น ๆ ช่วยกัน ให้ข้อเสนอแนะและข้อคิดต่าง ๆ แก่ผู้รับการบ าบัดรายนั้น ทั้งหมดนี้ใช้เวลาประมาณ 35 นาที ช่วงที่สองของการท ากลุ่มจะเป็นการพูดคุยเกี่ยวกับการจัดตารางเวลาประจ าวันของผู้รับการ บ าบัดแต่ละรายว่าจะท าอะไรบ้างระหว่างที่เขากลับไปจนถึงวันที่จะกลับมาพบกันครั้งต่อไป ผู้รับการ บ าบัดแต่ละรายควรจะก าหนดกิจกรรมด้วยตนเอง ไม่ควรวางแผนร่วมกับผู้รับการบ าบัดรายอื่น แต่สามารถน ากิจกรรมของคนอื่นในกลุ่มที่น่าสนใจและมีประโยชน์ต่อตนเองในการเลิกยามาวางแผน ลงเพิ่มในตารางของตนเองได้ อาจเสนอแนะการประชุมกลุ่มช่วยเหลือกันเอง เช่น กลุ่มผู้เลิกยาและ สารเสพติดนิรนามหรือกลุ่มผู้เลิกแอลกอฮอล์นิรนามด้วยก็ได้ ในช่วงปิดท้ายของกลุ่มควรจะเน้นถึงประโยชน์ที่ผู้รับการบ าบัดแต่ละคนจะได้รับจากการเลิกยา และสารเสพติดและแอลกอฮอล์ส าหรับผู้รับการบ าบัดที่จะจบหัวข้อกลุ่มทักษะการเลิกยาระยะต้น (ERS Group) อาจเปิดโอกาสให้พูดเกี่ยวกับประโยชน์ที่เขาได้รับจากกลุ่มนี้ตลอดหนึ่งเดือนแรกที่ผ่านมา ของการหยุดเสพยาและแอลกอฮอล์ หลังจากเลิกกลุ่มแล้วผู้ปุวยที่มีปัญหาควรจะได้พบปะพูดคุยกับ ผู้ให้การบ าบัดหรือผู้ให้ค าปรึกษาอื่นเป็นเวลาสั้นๆ ผู้ช่วยกลุ่มไม่ควรที่จะให้ค าปรึกษาแก่ผู้รับการบ าบัด เป็นรายบุคคลตัวต่อตัว ผู้รับการบ าบัดควรจะได้เวลาพักสักครู่ก่อนที่จะเข้าร่วมกลุ่มปูองกันการเสพซ้ า กลุ่มต่อไป
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 67 ปัญหาเฉพาะบางประการ ผู้รับการบ าบัดบางคนยังไม่สามารถหยุดยาและสารเสพติดได้เด็ดขาดในช่วงรักษา ด้วยเหตุนี้ พฤติกรรมของพวกเขาจึงต้องได้รับการแก้ไขโดยผู้น ากลุ่มควรมีวิธีการช่วยเหลืออย่างเหมาะสม ต่อไปนี้ จะเป็นตัวอย่างของบางสถานการณ์ 1. ในการพูดคุยเกี่ยวกับเรื่องการประชุมกลุ่มช่วยเหลือกันเอง (Self-Help Group) มักจะมีผู้ที่ ไม่เห็นผลดีของการเข้าร่วมกลุ่มนั้น ผู้น ากลุ่มจะต้องอธิบายให้ชัดเจนว่าผลการรักษาของผู้ที่เข้าร่วม กลุ่มช่วยเหลือกันเองจะดีกว่าผู้ที่ไม่เข้าร่วมกลุ่ม แต่ยังมีผู้รับการบ าบัดหลายรายยังคงปฏิเสธว่า กลุ่มนี้ไม่มีประโยชน์และไม่เข้าร่วมกลุ่มช่วยเหลือกันเองเลย ความรู้สึกต่อต้านการประชุมกลุ่มหลักการ 12 ขั้นตอนเป็นเรื่องที่มีความส าคัญ ผู้น ากลุ่ม ควรพยายามอธิบายให้ชัดเจนว่า มันเป็นเรื่องปกติที่จะรู้สึกอึดอัดเมื่อเข้าร่วมกลุ่มหลักการ 12 ขั้นตอน ในระยะแรก ๆ แต่ก็ต้องพยายามที่จะให้ผู้ปุวยเห็นผลดีของการเข้าร่วมกลุ่มให้ได้ ผู้รับการบ าบัดที่รู้สึก ต่อต้านการพูดถึงสิ่งศักดิ์สิทธิ์ในกลุ่มก็ควรจะเข้าร่วมกลุ่มในฐานะผู้สังเกตการณ์ ผู้รับการบ าบัดที่รู้สึก ไม่สบายใจที่จะไปเข้ากลุ่มที่ไม่คุ้นเคยอาจจะต้องให้ไปกับผู้ช่วยกลุ่มหรือสมาชิกกลุ่ม การจัดประชุมกลุ่ม ในสถานบ าบัดอาจท าให้ผู้รับการบ าบัดรู้สึกกลัวน้อยกว่าการท ากลุ่มข้างนอก การโต้เถียงกับผู้รับการบ าบัดที่มีความคิดต่อต้านเป็นเรื่องที่ไม่มีประโยชน์ ควรให้สมาชิกกลุ่ม หรือผู้ช่วยกลุ่มเป็นผู้เล่าประสบการณ์ในทางที่ดีของการเข้าร่วมประชุมกลุ่มหลักการ 12 ความพร้อม ของผู้ที่จะให้ค าปรึกษาทางโทรศัพท์ในยามเกิดปัญหาบางอย่าง อาจช่วยกระตุ้นให้ผู้ที่ยังลังเลใจ อยากเข้าร่วมกลุ่มได้ ส าหรับผู้รับการบ าบัดบางรายอาจเต็มใจเข้าร่วมประชุมแต่ยังรู้สึกต่อต้านการมีผู้สนับสนุน (Sponsor) และการที่ต้องท าตามขั้นตอนต่างๆ ควรให้สมาชิกกลุ่มหรือผู้ช่วยกลุ่มเป็นผู้ส่งเสริม การมีส่วนร่วม โดยแนะน าว่าถ้ายิ่งเข้าร่วมประชุมบ่อยเท่าใดก็จะสามารถเลิกยาได้ดียิ่งขึ้นเท่านั้น การมีผู้สนับสนุนเป็นเหมือนโค้ชผู้ฝึกสอนเป็นสิ่งที่มีประโยชน์ล้ าค่า ควรแนะน าผู้รับการบ าบัดในการเลือก ผู้สนับสนุนที่ยอมรับว่าการประชุมกลุ่มมีความเกี่ยวข้องในการบ าบัดรักษา ส าหรับผู้รับการบ าบัดที่ยังคงต่อต้านการเข้าร่วมประชุมกลุ่มหลักการ 12 ขั้นตอนอย่างต่อเนื่อง ก็ควรจะแนะน ากลุ่มช่วยเหลือกันเองอื่น ๆ ที่มีอยู่ในท้องถิ่น ซึ่งอาจจะเป็นทางเลือกที่เหมาะสมและ อาจจะมีประโยชน์เช่นกัน 2. ผู้รับการบ าบัดบางรายอาจจะให้ค าแนะน าที่ไม่ถูกต้องและเป็นอันตราย เช่น ในหัวข้อ การหยุดความคิด (Thought-Stopping) อาจมีผู้รับการบ าบัดที่แนะน าผู้อื่นว่าเขาคิดถึงแอลกอฮอล์ หรือยาและสารเสพติดตลอดเวลามากกว่าที่จะหยุดคิดถึงมันและการดื่มแอลกอฮอล์ช่วยหยุดความคิดได้ ผู้น ากลุ่มควรจะพูดอย่างสุภาพว่า วิธีนั้นอาจจะได้ผลส าหรับเขา แต่ผู้รับการบ าบัดส่วนมากพบว่ามันเป็น วิธีที่อันตราย และจะเป็นการดีกว่าถ้าหากใช้วิธีหยุดความคิดแทน ผู้น ากลุ่มจะต้องสุภาพ และเคารพ ความคิดเห็นของสมาชิกกลุ่ม แต่ก็ต้องควบคุมกลุ่มให้ได้ด้วย 3. ในสถานการณ์ที่ผู้รับการบ าบัดไม่สามารถควบคุมตนเองและหลุดออกนอกประเด็น ผู้น ากลุ่ม ควรจะพูดอย่างสุภาพว่า เขาคงจะรู้สึกเหน็ดเหนื่อยมากแล้วในวันนี้ น่าจะให้ผู้รับการบ าบัดอื่นได้ใช้เวลา พูดบ้าง ลองฟังความเห็นของผู้อื่นบ้าง หากเกิดเหตุการณ์วิกฤติจริงๆ หลังจากเลิกกลุ่มแล้วผู้น ากลุ่ม อาจต้องพูดคุยเป็นการส่วนตัวกับผู้รับการบ าบัดเกี่ยวกับปัญหาของผู้รับการบ าบัด
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 68 4. ถ้าผู้รับการบ าบัดมีอาการเมายาหรือสุรา ผู้น ากลุ่มควรให้ความช่วยเหลือ โดยส่งผู้รับ การบ าบัดไปพบกับผู้ให้ค าปรึกษาคนอื่น หรือผู้น ากลุ่มจะต้องประเมินสภาพของผู้รับการบ าบัดและพูดคุย เกี่ยวกับสาเหตุที่ท าให้ผู้รับการบ าบัดกลับไปเสพยาหรือแอลกอฮอล์อีก ถ้าผู้รับการบ าบัดมีอาการเมายา หรือสุรามาก อาจจ าเป็นต้องหาทางส่งตัวผู้รับการบ าบัดกลับบ้านให้ได้อย่างปลอดภัย และละเว้น การพูดคุยเรื่องต่าง ๆ ไว้ก่อนจนกว่าจะถึงการนัดครั้งต่อไป การเผชิญหน้าใด ๆ ในภาวะเช่นนี้ เป็นสิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง เปูาหมาย 1. ให้โอกาสผู้รับการบ าบัดใหม่ได้รับการเรียนรู้เกี่ยวกับทักษะการหยุดเสพยาระยะแรก และ กลุ่มช่วยเหลือกันเอง 2. แนะน าผู้รับการบ าบัดถึงวิธีการพื้นฐานที่จะช่วยให้หยุดแอลกอฮอล์ยาและสารเสพติด 3. แนะน ากลุ่มช่วยเหลือกันเอง เช่น กลุ่มหลักการ 12 ขั้นตอน และให้ถือว่าเป็นส่วนหนึ่งของ การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 4. สร้างพื้นฐานให้ผู้รับการบ าบัดพร้อมที่จะเข้าร่วมกลุ่มต่างๆต่อไป เช่น กลุ่มปูองกันการกลับ ไปเสพซ้ า กลุ่มสนับสนุนทางสังคม และประชุมกลุ่มหลักการ 12 ขั้นตอน 5. ให้ผู้ช่วยผู้น ากลุ่มเป็นแบบอย่างในการเลิกยาและสารเสพติดระยะเริ่มต้น 6. ท าให้ผู้ช่วยผู้น ากลุ่มมีความภูมิใจในตัวเอง และเป็นการส่งเสริมให้เขามีพัฒนาการที่ดีต่อไป แนวทางส าหรับท ากลุ่ม ในการท ากลุ่มทุกครั้งผู้น ากลุ่มต้องด าเนินกิจกรรมในการเปิดกลุ่ม ด าเนินการกลุ่ม และ ปิดกลุ่ม ดังต่อไปนี้ 1. เปิดกลุ่มโดยผู้น ากลุ่มเริ่มต้นกิจกรรมกลุ่มด้วยการกล่าวค าทักทายสมาชิกกลุ่มและสนทนา ในเรื่องทั่ว ๆ ไปเล็กน้อย ก่อนด าเนินการตามขั้นตอนต่อไป 2. ให้ผู้รับการบ าบัดแนะน าตนเอง ในกรณีที่มีสมาชิกใหม่ควรให้สมาชิกเล่าประวัติตนเองสั้น ๆ 3. ผู้น ากลุ่มชี้แจงวัตถุประสงค์แต่ละครั้งของการเข้ากลุ่มฝึกทักษะการเลิกยาระยะเริ่มต้น 4. ด าเนินกิจกรรมตามหัวข้อแต่ละครั้ง (Session) 5. ในช่วงเวลา 15 นาทีสุดท้ายของการท ากลุ่ม จะต้องท ากิจกรรมสองอย่าง ซึ่งจะท าให้ผู้รับ การบ าบัดได้วางแผนควบคุมตัวเองในการเลิกยา และต้องท าเป็นประจ า คือ 1. การจัดตารางกิจกรรมประจ าวัน อุปกรณ์ ก) การจัดตารางกิจกรรม “มีความส าคัญหรือไม่” ข) การจัดตารางกิจกรรมประจ าวันและรายชั่วโมง การจัดตารางกิจกรรมเป็นทักษะที่ส าคัญที่ช่วยให้ผู้รับการบ าบัดสามารถก าหนด โครงสร้างและเส้นทางที่อยู่โดยปราศจากยา ตั้งแต่จบกลุ่มครั้งนี้จนกลับมาพบกันครั้งต่อไป
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 69 2. การท าเครื่องหมายในปฏิทิน อุปกรณ์ ก) ปฏิทินและเครื่องหมาย (ดาว) ข) ปฏิทิน 5 เดือน การใส่เครื่องหมาย (ดาว) ลงในช่องวันที่ไม่ได้เสพยาในปฏิทิน ท าให้ผู้รับการบ าบัดได้ ทราบถึงความก้าวหน้าในการเลิกยาเป็นวัน ๆ ไป ท าให้รู้สึกถึงความต่อเนื่องและความส าเร็จ กิจกรรมกลุ่มฝึกทักษะเลิกยาและสารเสพติดระยะเริ่มต้น ประกอบด้วยกิจกรรม 8 ครั้ง ดังนี้ ครั้งที่ 1 หยุดวงจรการใช้ยา (Stop the Cycle) เป็นการให้ผู้รับการบ าบัดได้ทบทวนถึงตัวกระตุ้นต่าง ๆ ที่ท าให้เกิดอาการอยากดื่มแอลกอฮอล์ หรือเสพยาและสารเสพติด พยายามไม่ให้ผู้รับการบ าบัดบรรยายถึงรายละเอียดต่าง ๆ ขณะเสพยาและ สารเสพติดหรือความรู้สึกที่ตั้งใจจะไปเสพยาและสารเสพติดหรือดื่มแอลกอฮอล์ไม่ควรปล่อยให้สมาชิก พูดคุยจนกระตุ้นให้เกิดความรู้สึกอยากดื่มแอลกอฮอล์หรือเสพยาและสารเสพติด ควรเน้นให้ ผู้รับการบ าบัดหลีกเลี่ยงหรือมีวิธีการปฏิบัติตัวอย่างไรเมื่อเจอตัวกระตุ้น พยายามให้ผู้รับการบ าบัด พูดถึงวิธีการที่จะเผชิญกับปัญหาในปัจจุบันไม่ให้อธิบายรายละเอียดเกี่ยวกับวิธีการเสพยาที่เคยเกิดขึ้น โดยให้ความส าคัญในการวางแผนการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม ผู้น ากลุ่มสามารถอนุญาตให้ผู้ช่วยผู้น ากลุ่มได้พูดคุยสิ่งที่เกิดขึ้นกับตัวเขาเมื่อพบกับตัวกระตุ้น ผู้รับการบ าบัดควรจะรู้ว่าเมื่อเขามีความตั้งใจในการจัดการกับตัวกระตุ้น ความรู้สึกที่กระตุ้นนี้จะค่อย ๆ หมดไป การหยุดความคิดเป็นทักษะที่ผู้ปุวยสามารถใช้สกัดความคิดที่จะเสพยาหรือแอลกอฮอล์และช่วย ควบคุมกระบวนการคิด หลังจากหยุดความคิดแล้วความอยากยาจะไม่เกิดขึ้น ผู้รับการบ าบัดจ าเป็น ต้องหยุดความคิดทันทีก่อนที่จะมีอาการอยากยา ควรมีการพูดคุยเกี่ยวกับวงจรการใช้ยาและหาวิธี ที่จะหยุดวงจรนั้น ควรมีการพูดถึงการจัดการกับสภาพแวดล้อมที่มีอุปกรณ์การเสพยาและสารเสพติด ครั้งที่2 ตัวกระตุ้นภายนอก (Identifying External Triggers) แบบสอบถามเรื่องตัวกระตุ้นภายนอกจะช่วยในการระบุตัวกระตุ้นภายนอกที่กระตุ้นให้ เสพยาและสารเสพติดหรือดื่มแอลกอฮอล์โดยใช้เป็นแบบฝึกหัดที่ท าให้ผู้รับการบ าบัดได้เห็นภาพ สถานการณ์ สถานที่ และเวลาต่าง ๆ ที่กระตุ้นให้เกิดความคิดและความอยากยา ควรสอบถามเกี่ยวกับ ตัวกระตุ้นอื่น ๆ ที่ไม่มีอยู่ในแบบสอบถามด้วย ทบทวนตารางกิจกรรมเพื่อให้ห่างจากตัวกระตุ้น ให้ผู้รับการบ าบัดลงรายการตัวกระตุ้นภายนอกให้ครบถ้วน ทบทวนวิธีปฏิบัติตัวเมื่อไม่สามารถหลีกเลี่ยง ตัวกระตุ้นได้ ตารางตัวกระตุ้นจะช่วยให้ผู้รับการบ าบัดได้ทราบว่าการเสพยาและสารเสพติดไม่ได้เกิดขึ้น โดยไม่มีสาเหตุ การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมสามารถลดโอกาสในการเสพยาและสารเสพติด ถ้าหาก ผู้รับการบ าบัดคิดว่าไม่มีสถานการณ์ใดที่ปลอดภัยจากการเสพยาและสารเสพติดแล้ว ควรแนะน า
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 70 ให้เข้าร่วมการประชุมกลุ่มหลักการ 12 ขั้นตอน แบบทดสอบนี้จะช่วยให้ผู้รับการบ าบัดมีความเข้าใจ มากขึ้นเกี่ยวกับสิ่งที่ท าให้กลับไปเสพยาและสารเสพติด และวิธีการที่จะหลีกเลี่ยง ครั้งที่ 3 ตัวกระตุ้นภายใน (Identifying Internal Triggers) แบบสอบถามชุดนี้จะช่วยให้ผู้รับการบ าบัดได้เข้าใจภาวะต่าง ๆ ภายในจิตใจ ซึ่งกระตุ้น ให้เกิดการเสพยาและสารเสพติด หลายๆอารมณ์ในแบบสอบถามจะคล้ายคลึงกัน ไม่จ าเป็นต้อง ครอบคลุมทุกอารมณ์แต่ควรเจาะลึกลงไปในอารมณ์ที่เด่นๆซึ่งสามารถกระตุ้นความคิดและความอยากยา โดยทั่วไปความรู้สึกด้านบวกหรือด้านลบหรือทั้งสองอย่างสามารถเป็นตัวกระตุ้นได้เช่นกัน พยายาม สะท้อนให้ผู้รับการบ าบัดได้ทราบถึงความจริงนี้ ก่อนจะจบกลุ่มผู้รับการบ าบัดแต่ละคนควรจะได้ทราบว่า อารมณ์ใดเป็นตัวกระตุ้นภายในส าหรับตนเอง ถ้าการเสพยาและสารเสพติดของผู้รับการบ าบัดเป็นไปโดย อัตโนมัติไม่เกี่ยวข้องกับอารมณ์ควรถามว่าอะไรเป็นตัวกระตุ้นในช่วงที่เริ่มเสพยา ควรอภิปราย ทางเลือกอื่นๆ ที่สามารถจัดการกับตัวกระตุ้นทางอารมณ์ ก่อนจบกลุ่มให้กลับไปที่ แผนภูมิตัวกระตุ้น อีกครั้งเพื่อเพิ่มสภาวะที่ปลอดภัยและไม่ปลอดภัยเมื่อเขียนแผนภูมิการสรุปแผนภูมิตัวกระตุ้นท าให้ มองเห็นตัวกระตุ้นภายนอกท าให้ผู้รับการบ าบัดเห็นทางเลือกที่จะจัดการกับบุคคล สถานที่ และสิ่งต่าง ๆ ที่จะท าให้กลับไปใช้ยาและสารเสพติดหรือดื่มแอลกอฮอล์ตัวกระตุ้นภายในที่เป็นอารมณ์อันตรายที่ ควรหลีกเลี่ยงให้มากที่สุด ตัวกระตุ้นภายในหรือสภาวะทางอารมณ์ที่อาจหลีกเลี่ยงไม่ได้ต้องรับรู้ถึง ความเสี่ยงและมีทักษะการเผชิญปัญหาใหม่ เก็บส าเนาของแผนภูมินี้ไว้ในเอกสารของผู้รับการบ าบัด แต่ละรายที่จะไว้ทบทวนระหว่างการบ าบัด ครั้งที่ 4 แนะน ากลุ่มหลักการ 12 ขั้นตอน การเข้าร่วมประชุมกลุ่มหลักการ 12 ขั้นตอนเป็นสิ่งที่จ าเป็นในการรักษา ผู้ปุวยควรให้ ความส าคัญในการเข้าร่วมประชุมกลุ่มหลักการ 12 ขั้นตอนเช่นเดียวกับการเข้าร่วมกลุ่ม Matrix Program ผู้รับการบ าบัดควรมีความเข้าใจการเข้าร่วมประชุมกลุ่มหลักการ 12 ขั้นตอนจะท าให้เขาเข้าใจ ในกระบวนการการบ าบัดและได้รับประสบการณ์ เรียนรู้ และเสริมสร้างก าลังใจในการเลิกแอลกอฮอล์ ยาและสารเสพติดซึ่งจะส่งผลดีต่อการบ าบัดรักษา ครั้งที่ 5 การเปลี่ยนแปลงของร่างกายในระยะเลิกยา (Your Body Chemistry in Recovery) อาการซึมเศร้า นอนไม่หลับ ปวดศีรษะ และความวิตกกังวลเป็นครั้งคราว เป็นกลุ่มอาการ ที่เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่องตลอดช่วงของการขาดยา ต้องอธิบายให้ผู้รับการบ าบัดได้ทราบถึงกระบวนการ ฟื้นคืนสภาพจากภาวะติดยานั้น ซึ่งจะช่วยให้ผู้รับการบ าบัดมีความมุ่งมั่นที่จะเลิกยาและมีความหวังว่า อาการจะดีขึ้น การทบทวนการเปลี่ยนแปลงทางร่างกายนั้นจะช่วยให้ผู้รับการบ าบัดเข้าใจในกระบวนการฟื้นคืน สภาพควรจะพูดคุยถึงการบ าบัดรักษาที่ผ่านมาและความรู้สึกที่เกิดขึ้นในแต่ละระยะของการเปลี่ยนแปลง ของร่างกายในระยะการฟื้นคืนสภาพจากภาวะติดยาและสารเสพติด
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 71 ครั้งที่6 ปัญหาต่าง ๆ ในการเลิกยาระยะแรก (Early Recovery Problems) มีปัญหาบางอย่างที่มักเกิดขึ้นทันทีทันใดกับผู้รับการบ าบัดส่วนใหญ่ในการเลิกยาระยะแรก ปัญหา 5 ข้อนี้เป็นสิ่งที่ต้องให้ความส าคัญเป็นอย่างยิ่งในผู้เสพยาและสารเสพติด โดยมีวัตถุประสงค์ เพื่อหาแนวทางในการแก้ไขปัญหาเรื่องใช้แอลกอฮอล์ ยาและสารเสพติด ควรให้ผู้ช่วยผู้น ากลุ่ม ได้แลกเปลี่ยนประสบการณ์ในการแก้ปัญหาเหล่านี้ด้วย ควรกระตุ้นผู้เข้ารับการบ าบัดที่มีการแก้ไขปัญหาในทางที่ดี สนับสนุนและกระตุ้นให้เกิด ความเชื่อว่าการที่จะเลิกยาได้จะต้องประกอบด้วยการใช้กิจกรรมและวิธีจัดการแบบใหม่ ๆ ในการแก้ปัญหา ถ้าผู้รับการบ าบัดยังลังเลที่จะหยุดดื่มแอลกอฮอล์เพราะไม่เห็นว่าการดื่มแอลกอฮอล์ เป็นปัญหาส าคัญ การอภิปรายถึงข้อโต้แย้งเกี่ยวกับแอลกอฮอล์อาจจะช่วยเปลี่ยนความคิดของเขาและ เอกสารข้อโต้แย้งสามารถน าไปใช้กับการใช้ยาและสารเสพติดประเภทกัญชา ครั้งที่ 7 ความคิด อารมณ์ และพฤติกรรม (Thinking Feeling and Doing) ในการควบคุมพฤติกรรมของผู้รับการบ าบัดจ าเป็นที่จะต้องให้ผู้รับการบ าบัดสามารถ แยกความแตกต่างระหว่าง ความคิด อารมณ์และพฤติกรรมออกจากกันให้ได้ ซึ่งอาจจะเป็นแนวคิดใหม่ ส าหรับผู้รับการบ าบัดบางคน ผู้รับการบ าบัดมีความสามารถระดับหนึ่งที่จะจัดการกับปัญหาในการเลิกยาและสารเสพติด ผู้รับการบ าบัดที่ยังมีพฤติกรรมเหมือนผู้ที่ใช้แอลกอฮอล์ยาและสารเสพติด ก็จะยังคงเป็นผู้ติดยาและ ติดแอลกอฮอล์ เป็นไปไม่ได้ที่จะเลิกยาหรือแอลกอฮอล์ในขณะที่ยังมีพฤติกรรมเหมือนผู้ติดยาหรือ ผู้ติดแอลกอฮอล์ผู้รับการบ าบัดต้องได้รับการสอนเกี่ยวกับพฤติกรรมที่จะท าให้เลิกยาและแอลกอฮอล์ ได้ส าเร็จ ครั้งที่ 8 ข้อควรจ าง่าย ๆ (Keep It Simple, Stupid) ข้อคิดบางประการจากหลักการ 12 ขั้นตอน อาจเป็นสิ่งที่มีคุณค่าส าหรับผู้เลิกยาระยะแรก ค าพูดและแนวคิดต่าง ๆ ควรได้รับการทบทวนเพื่อให้เป็นประโยชน์ต่อผู้รับการบ าบัด รวมทั้งประโยชน์ ที่จะได้รับจากการเข้าร่วมประชุมกลุ่มหลักการ 12 ขั้นตอน
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 72 ตารางก าหนดกิจกรรมประจ าวันและปฏิทิน ตารางก าหนดกิจกรรมประจ าวัน ส าคัญหรือไม่ การก าหนดกิจกรรมประจ าวันเป็นสิ่งที่ท าได้ยากโดยเฉพาะถ้าไม่เคยท ามาก่อน อย่างไรก็ตาม ตารางกิจกรรมเป็นสิ่งส าคัญในขบวนการเลิกยาและสารเสพติดรวมถึงแอลกอฮอล์ผู้ที่ติดแอลกอฮอล์ ยาและสารเสพติด มักจะไม่ได้ก าหนดตารางเวลาของพวกเขา ท าไมจึงส าคัญ/ส าคัญอย่างไร ถ้าท่านเริ่มเลิกยาและสารเสพติดในโรงพยาบาลหรือศูนย์บ าบัดรักษายาและสารเสพติด จะมี การก าหนดตารางกิจกรรมต่างๆ ไว้ให้ท่านปฏิบัติตามอยู่แล้ว เพื่อช่วยให้ท่านหยุดแอลกอฮอล์ยาและ สารเสพติดได้ ในขณะที่การบ าบัดแบบผู้ปุวยนอกท่านต้องก าหนดกิจกรรมต่าง ๆ ให้เหมาะสมกับชีวิต การเป็นอยู่ของตนเอง ตารางกิจกรรมดังกล่าวจะช่วยให้ท่านได้ทราบแบบแผนการด าเนินชีวิต ของท่านเองได้ดีขึ้น จ าเป็นต้องเขียนเป็นลายลักษณ์อักษรหรือไม่ จ าเป็นอย่างแน่นอน ก าหนดการต่าง ๆ ในสมองของท่านถูกเปลี่ยนแปลงโดยสมองส่วนที่ใช้ อารมณ์และความรู้สึก (สมองส่วนล่าง) แต่ถ้าท่านจดบันทึกไว้ สมองส่วนการใช้เหตุผล (สมองส่วนบน) จะควบคุมได้ดีขึ้นท่านสามารถกระท ากิจกรรมต่าง ๆ ทดแทนการใช้อารมณ์/ความรู้สึกอันเกิดจากสมอง ซึ่งถูกควบคุมโดยสารเสพติด จะท าอย่างไรถ้าฉันไม่ใช่บุคคลที่มีระบบระเบียบ ท่านสามารถเรียนรู้ได้ โดยร่วมมือกับผู้ให้การบ าบัดในการก าหนดกิจกรรมต่าง ๆ เพื่อแก้ปัญหา การเสพยาและสารเสพติดจ าไว้ว่า สมองส่วนที่ใช้เหตุผลเป็นตัวก าหนดกิจกรรม ถ้าท่านท ากิจกรรม ตามที่เขียนไว้จะท าให้ท่านไม่กลับไปใช้แอลกอฮอล์ยาและสารเสพติดอีก ใครเป็นผู้ตัดสินใจว่าท่านควรท ากิจกรรมใดบ้าง ท่านเองเป็นผู้ตัดสินใจ โดยผู้ให้การบ าบัดหรือสมาชิกครอบครัว อาจให้ค าแนะน าได้ ขอให้ท่าน มั่นใจว่าท่านจะปฏิบัติตามกิจกรรมที่เขียนไว้ การเปลี่ยนแปลงกิจกรรมจากที่เขียนไว้อาจเป็นไปได้ เมื่อมีความจ าเป็น ฉันสามารถก าหนดเวลาเป็นกลุ่มแทนเวลาเป็นชั่วโมงได้หรือไม่? บางคนที่มีปัญหาในการตั้งเวลาแบบชั่วโมงต่อชั่วโมงอาจเริ่มต้นด้วยการก าหนดเป็นช่วงเวลา เพียงระบุว่าคุณจะท าอะไรในตอนเช้า ในเที่ยงวัน ในตอนบ่ายและตอนเย็น
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 73 ตารางกิจกรรมประจ าวัน วันที่…….. กิจกรรม วันที่……… กิจกรรม เวลา เวลา 06.00 น. 06.00 น. 07.00 น. 07.00 น. 08.00 น. 08.00 น. 09.00 น. 09.00 น. 10.00 น. 10.00 น. 11.00 น. 11.00 น. 12.00 น. 12.00 น. 13.00 น. 13.00 น. 14.00 น. 14.00 น. 15.00 น. 15.00 น. 16.00 น. 16.00 น. 17.00 น. 17.00 น. 18.00 น. 18.00 น. 19.00 น. 19.00 น. 20.00 น. 20.00 น. 21.00 น. 21.00 น. 22.00 น. 22.00 น. 23.00 น. 23.00 น. 24.00 น. 24.00 น.
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 74 ปฏิทิน ปฏิทินเป็นสิ่งอ านวยประโยชน์ทั้งต่อตัวท่านเองและผู้น ากลุ่มเพื่อแสดงให้เห็นว่า ขณะนี้ ท่านก าลังอยู่ในขั้นตอนของกระบวนการเลิกแอลกอฮอล์ยาและสารเสพติด ซึ่งจะเกิดประโยชน์ หลายประการ ดังนี้ 1. จะเป็นสิ่งเตือนว่า ขณะนี้ท่านอยู่ที่ขั้นตอนใดของการเลิกยาและสารเสพติด 2. การเลิกยาดูเหมือนต้องใช้เวลายาวนานมากแต่ท่านจะมองเห็นความก้าวหน้าในการบ าบัด และเกิดความรู้สึกภาคภูมิใจ เมื่อเห็นจ านวนวันที่ท่านหยุดเสพและหยุดดื่มแอลกอฮอล์ได้ในปฏิทิน ถ้าท่านบันทึกวันที่ท่านไม่ได้ใช้ยาบนปฏิทินอย่างสม่ าเสมอ ปฏิทินดังกล่าวจะเป็นสิ่งที่ช่วยท่านและผู้ให้การบ าบัดเห็นความก้าวหน้า ในการบ าบัดอย่างง่ายดาย
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 75 ปฏิทิน เดือน………………………………………………………. อาทิตย์ จันทร์ อังคาร พุธ พฤหัสบดี ศุกร์ เสาร์
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 76 ครั้งที่ 1 หยุดวงจรการใช้ยา วัตถุประสงค์ เพื่อให้ผู้รับการบ าบัด 1. สามารถอธิบายเกี่ยวกับวงจรการใช้ยาและการหยุดวงจรการใช้ยา 2. สามารถอธิบายถึงตัวกระตุ้นทั้งภายในและภายนอกที่เป็นสาเหตุของการเสพยา 3. ตระหนักถึงความส าคัญของการจัดการกับตัวกระตุ้น 4. สามารถอธิบายเทคนิคการหยุดความคิดที่เหมาะสมกับตนเองได้ สาระส าคัญ 1. สิ่งส าคัญในการบ าบัดคือการเรียนรู้วงจรการใช้ยาและสารเสพติดซึ่งประกอบด้วยตัวกระตุ้น ความคิด อาการอยากยา และการเสพยาและสารเสพติด 2. การส ารวจและท าความเข้าใจว่าตัวกระตุ้นใดมีผลต่อความคิดอยากยาโดยพิจารณา ทั้งตัวกระตุ้นภายนอกและภายใน ได้แก่ บุคคล สถานที่ สิ่งของ เวลา เหตุการณ์ อารมณ์ และ ความรู้สึก 3. วิธีจัดการกับตัวกระตุ้นควรท าเป็นขั้นตอนคือแยกแยะชนิดของตัวกระตุ้นและหลีกเลี่ยง การเผชิญตัวกระตุ้น 4. เทคนิคการหยุดความคิดเป็นวิธีที่ช่วยหยุดกระบวนการอยากยา ซึ่งมีหลายวิธี ดังนี้ การจินตนาการ การดีดหนังยาง การฝึกผ่อนคลาย โทรศัพท์หาใครบางคน ฝึกสมาธิ เบี่ยงเบนความสนใจไปท ากิจกรรมอื่น 5. การจัดตารางก าหนดกิจกรรมประจ าวัน และการจัดปฏิทินส าหรับตนเองท าให้สมาชิกเรียนรู้ การวางแผนการด าเนินชีวิตเพื่อหลีกเลี่ยงการใช้แอลกอฮอล์ยาและสารเสพติด วิธีการ 1. ผู้น ากลุ่มกล่าวเปิดกลุ่ม แนะน าตัวและให้สมาชิกแนะน าตัว พร้อมทั้งเล่าประวัติของตนเอง สั้นๆ เช่น การงาน / การเรียน ฯลฯ 2. ผู้น ากลุ่มชี้แจงเกี่ยวกับกลุ่มทักษะการเลิกยาระยะเริ่มต้นว่าเป็นกลุ่มที่จะช่วยสอนทักษะ ในการเลิกยาและสารเสพติด โดยที่สมาชิกแต่ละรายจะต้องมีส่วนร่วมในกิจกรรมกลุ่ม 3. ผู้น ากลุ่ม ชี้แจงรายละเอียดโปรแกรมกลุ่มเลิกยาระยะเริ่มต้นให้สมาชิกรับทราบ 4. ให้สมาชิกอ่านข้อความในใบความรู้ที่ 1 วงจรการใช้ยา และอภิปรายถึงวงจรการใช้ยา
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 77 5. ให้สมาชิกแต่ละคน ท ากิจกรรมตามใบกิจกรรมกลุ่มที่ 1/1 การแยกแยะตัวกระตุ้น และอภิปรายถึงอิทธิพลของตัวกระตุ้นที่ท าให้เกิดการเสพติดยาซ้ า และตัวกระตุ้นที่อาจเกิดขึ้นในอนาคต อันใกล้ 6. ให้สมาชิกร่วมกันน าตัวกระตุ้นจากใบกิจกรรมที่ 1/1 มาใส่ไว้ในตารางตามใบกิจกรรมที่ 1/2 การหลีกเลี่ยงการเผชิญตัวกระตุ้นพร้อมทั้งหาทางหลีกเลี่ยงตัวกระตุ้นเหล่านั้น 7. ให้สมาชิกอ่านข้อความในใบความรู้ที่ 1/2 เทคนิคการหยุดความคิด 8. ผู้น ากลุ่มสาธิตวิธีการหยุดความคิด ด้วยการ 8.1 การจินตนาการ 8.2 การดีดหนังยาง 8.3 ฝึกการผ่อนคลายความเครียด 8.4 โทรศัพท์หาใครบางคน 8.5 ฝึกสมาธิ 8.6 เบี่ยงเบนความสนใจไปท ากิจกรรมอื่น 9. ให้สมาชิกทุกคนฝึกเทคนิคหยุดความคิด 10. ให้สมาชิกทบทวนตารางก าหนดกิจกรรมประจ าวันและการท าเครื่องหมายในปฏิทินและ ร่วมกันอภิปราย 11. ปิดกลุ่ม นัดท ากลุ่มครั้งต่อไป สื่อ/อุปกรณ์ 1. ใบความรู้ที่ 1/1 วงจรการใช้ยา 2. ใบความรู้ที่ 1/ 2 การหยุดความคิด 3. ใบกิจกรรมที่1/1 การแยกแยะตัวกระตุ้น 4. ใบกิจกรรมที่ 1/2 การหลีกเลี่ยงการเผชิญตัวกระตุ้น 5. ดินสอ 6. หนังยาง หมายเหตุ : การอ่านใบความรู้อาจท าโดยผู้น ากลุ่มหรือสมาชิกก็ได้ตามความเหมาะสม
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 78 ใบความรู้ที่ 1/1 วงจรการใช้ยา ตัวกระตุ้น ตัวกระตุ้น คน สถานที่ สิ่งของ อารมณ์ความรู้สึกและช่วงเวลา ซึ่งเป็นสาเหตุให้เกิดความรู้สึก อยากใช้แอลกอฮอล์หรือยาและสารเสพติดชนิดอื่น เช่น ถ้าทุกคืนวันศุกร์คนเราได้รับเงินแล้วออกไป หาเพื่อนนอกบ้านแล้วเสพยาและสารเสพติดหรือดื่มแอลกอฮอล์ ตัวกระตุ้นคือ คืนวันศุกร์ เวลาหลังเลิกงาน เงิน เพื่อนที่เคยเสพ สถานเริงรมย์ สมองของคุณซึ่งเคยผ่านการใช้ยาและสารเสพติดมาก่อนจะมีความสัมพันธ์กับตัวกระตุ้นที่ท าให้เกิด การใช้ยาและสารเสพติดซึ่งเป็นผลมาจากการที่ต้องเผชิญกับสิ่งกระตุ้นเดิม ๆ ตัวกระตุ้นเพียงตัวเดียวเป็น สาเหตุที่น าไปสู่การดื่มแอลกอฮอล์หรือเสพยาและสารเสพติดได้ ตามวงจรดังนี้ ตัวกระตุ้น คิดถึงยา อาการอยากยา เสพยา (จะเป็นวงจรที่เข้ามา ครอบง าความรู้สึกให้กลับไปใช้ยาอีก) สิ่งส าคัญที่สุดในการบ าบัดคือ การหยุดกระบวนการที่ท าให้เกิดอาการอยากยามีวิธีง่ายๆที่ต้องท า เป็นอันดับแรก คือ 1.แยกแยะชนิดของตัวกระตุ้น 2.หลีกเลี่ยงการเผชิญกับตัวกระตุ้นให้มากที่สุดเท่าที่จะท าได้ (เช่นอย่าพกพาเงินสดจ านวนมาก เนื่องจากเมื่อมีเงินมากมีโอกาสที่จะไปใช้ยาและสารเสพติดอีก) 3.มีวิธีการจัดการกับตัวกระตุ้นได้หลายวิธี (เช่น การออกก าลังกาย, การเข้าร่วมประชุมกลุ่ม ช่วยเหลือกันเอง) พึงระลึกไว้เสมอว่า ถึงแม้คุณได้ตัดสินใจหยุดดื่มแอลกอฮอล์และยาและสารเสพติดแล้วแต่ตัวกระตุ้น ยังมีผลต่อสมองท าให้เกิดอาการอยากยา เพราะฉะนั้นความตั้งใจของคุณที่ต้องการหยุดใช้ แอลกอฮอล์ ยาและสารเสพติดอย่างเดียวนั้นไม่เพียงพอ ต้องน าไปสู่การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมด้วย ซึ่งจะช่วยให้คุณเข้าใจสิ่งกระตุ้นได้อย่างชัดเจนมากขึ้น
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 79 ใบกิจกรรมที่ 1/1 การแยกแยะตัวกระตุ้น ให้สมาชิกแต่ละคนเขียนตัวกระตุ้นที่มีผลต่อตนเองในการกลับไปใช้ยาและสารเสพติดซ้ า ในประเด็นต่อไปนี้ ประเด็นที่ 1 อะไรคือตัวกระตุ้นที่มีอิทธิพลมากที่สุดที่จะท าให้คุณกลับไปเสพยาและสารเสพติดซ้ า (ควรมีมากกว่า 1 อย่าง) ..………………………………………………………………..……………………………………………………….………………….…… ..…………………………………………………………………………………………………………………………….………………..…. …………………………………………………………………………………………………………………….……………………..……… ……………………………………………………………………………………………………………………….……………..…………… ..………………………………………………………………..……………………………………………………….………………….…… ..…………………………………………………………………………………………………………………………….………………..…. …………………………………………………………………………………………………………………….……………………..……… ……………………………………………………………………………………………………………………….……………..…………… ..………………………………………………………………..……………………………………………………….………………….…… ..…………………………………………………………………………………………………………………………….………………..…. …………………………………………………………………………………………………………………….……………………..……… ……………………………………………………………………………………………………………………….……………..…………… ประเด็นที่ 2 อะไรคือตัวกระตุ้นที่อาจท าให้เกิดปัญหากับคุณในอนาคตอันใกล้นี้ (ควรมีมากกว่า 1 อย่าง) ..………………………………………………………………..……………………………………………………….………………….…… ..…………………………………………………………………………………………………………………………….………………..…. …………………………………………………………………………………………………………………….……………………..……… ……………………………………………………………………………………………………………………….……………..…………… ..………………………………………………………………..……………………………………………………….………………….…… ..…………………………………………………………………………………………………………………………….………………..…. …………………………………………………………………………………………………………………….……………………..……… ……………………………………………………………………………………………………………………….……………..…………… ..………………………………………………………………..……………………………………………………….………………….…… ..…………………………………………………………………………………………………………………………….………………..…. …………………………………………………………………………………………………………………….……………………..……… ……………………………………………………………………………………………………………………….……………..……………
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 80 ใบกิจกรรมที่ 1/2 การหลีกเลี่ยงการเผชิญตัวกระตุ้น ให้สมาชิกแต่ละคนระบุตัวกระตุ้นและวิธีการหลีกเลี่ยงการเผชิญกับตัวกระตุ้นเพื่อปูองกันการกลับไป เสพยาและสารเสพติดซ้ า ตัวกระตุ้นที่ท าให้กลับไปเสพยาและสารเสพติด หรือดื่มแอลกอฮอล์ซ้ า วิธีการหลีกเลี่ยงตัวกระตุ้นที่ท าให้กลับไป เสพยาและสารเสพติดหรือดื่มแอลกอฮอล์ซ้ า ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ .............................................................................. ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ..............................................................................
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 81 ตัวกระตุ้น - คิดถึงยาและสารเสพติด - อาการอยากยาและสารเสพติด - เสพยาและสารเสพติด ข้ออ้างที่ท าให้ต้องกลับไปเสพซ้ า เมื่อคุณตัดสินใจที่จะเลิกยาและสารเสพติดและแอลกอฮอล์สมองส่วนคิดจะต่อสู้กับ สมองส่วนอยาก ความคิดของคุณก าลังต่อสู้กัน ข้อโต้แย้งที่เกิดขึ้นในใจของคุณ เป็นส่วนส าคัญที่จะน าคุณไปสู่การเสพยาและสารเสพติดหรือ ดื่มแอลกอฮอล์อีกครั้ง คุณต้องมีเหตุผลมากพอในการที่จะไม่กลับไปเสพยาและสารเสพติด ผ่านมา กี่ครั้งแล้วที่คุณต้องยอมแพ้กับข้อโต้แย้งเหล่านี้ แล้วกลับไปเสพยาซ้ าอีก ความคิดที่ท าให้เกิดอาการอยากยาและสารเสพติด อาการอยากยาและสารเสพติดไม่ได้เกิดขึ้นอย่างตรงไปตรงมาเสมอและไม่ง่ายที่จะแยกแยะ รูปแบบของอาการอยากยาและสารเสพติดได้อย่างชัดเจน ความคิดที่จะใช้ยาและสารเสพติดหรือ ดื่มแอลกอฮอล์จะเกิดขึ้นทีละเล็กละน้อยโดยที่เราไม่รู้สึกตัว จ าเป็นต้องใช้ความพยายามอย่างมากที่จะ หยุดความคิดเหล่านี้ ถ้าคุณยังหมกมุ่นที่จะคิดเสพยาและสารเสพติดหรือดื่มแอลกอฮอล์ต่อไปอีก เท่ากับว่าคุณตัดสินใจเลือกที่จะเริ่มกลับไปเสพซ้ า ยิ่งคิดเรื่องการเสพยามากขึ้นเท่าใดโอกาสที่จะกลับไป เสพซ้ าก็เพิ่มมากขึ้นเท่านั้น กระบวนการที่เกิดขึ้นเองโดย “อัตโนมัติ” ในระหว่างสภาวะการติดยาและสารเสพติด ตัวกระตุ้น ความคิดถึงยาและสารเสพติด อาการ อยากยาและเสพยามักจะไปด้วยกัน อย่างไรก็ตามโดยปกติแล้วจะเกิดขึ้นเป็นล าดับต่อเนื่อง ดังต่อไปนี้ ตัวกระตุ้น คิดถึงยาและสารเสพติด อยากยาและสารเสพติด เสพยา การหยุดความคิด กุญแจส าคัญที่จะจัดการกับกระบวนการเหล่านี้ได้ส าเร็จคือ การหยุดความคิดถึงยาและ สารเสพติดไว้ตั้งแต่เริ่มต้นก่อนที่จะไปถึงขั้นอาการอยากยาและสารเสพติดซึ่งจะท าให้ไม่สามารถควบคุม ตนเองได้ สิ่งส าคัญที่จะต้องท าก็คือ ให้รู้เท่าทันความคิดของตัวเองว่าจะเกิดอะไรขึ้นให้เร็วที่สุด
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 82 ใบความรู้ที่ 1/2 เทคนิคการหยุดความคิด การจัดล าดับใหม่ สิ่งจ าเป็นเมื่อเลิกแอลกอฮอล์ยาและสารเสพติดคือการเปลี่ยนแปลงตั้งแต่ตัวกระตุ้นรวมทั้งทุก ขั้นตอนของกระบวนการเสพยาและสารเสพติด การหยุดความคิดเป็นเครื่องมืออย่างหนึ่งที่จะหยุด กระบวนการเหล่านี้ ทางเลือกคือ กลวิธีหยุดความคิด ตัวกระตุ้น คิดถึงยาและสารเสพติด คิดติดต่อกันไป อยากยา เสพยา คุณมีทางเลือกได้ มันไม่ได้เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นโดยอัตโนมัติ เทคนิคการหยุดความคิด น าเทคนิคต่อไปนี้ไปลองใช้ดูว่าเทคนิคแบบไหนที่เหมาะที่สุดส าหรับคุณ 1. การจินตนาการ โดยสร้างภาพที่เปิด-ปิดสวิทซ์ไฟฟูาหรือคันโยกให้เกิดขึ้นในใจของคุณ จินตนาการ ให้ตัวของคุณเป็นคนเปิดหรือปิดสวิทซ์ไฟฟูาเพื่อที่จะหยุดความคิดเกี่ยวกับแอลกอฮอล์ยาและสารเสพติด และจินตนาการภาพอื่นให้เกิดขึ้นมาแทนที่ความคิดถึงยาและสารเสพติด คุณอาจต้องมีการเปลี่ยน กิจกรรมที่ก าลังท าอยู่ด้วยเพื่อลบความคิดที่ส่งผลท าให้เกิดอาการอยากยา 2. การดีดหนังยาง โดยใช้หนังยางใส่ที่ข้อมือ เมื่อใดก็ตามที่เริ่มคิดถึงแอลกอฮอล์ยาและสารเสพติด ให้ดีดหนังยางและพูดกับตัวเองว่า “ไม่” แล้วเปลี่ยนไปคิดเรื่องอื่นแทน หากมีการเปลี่ยนกิจกรรม ที่ท าอยู่ร่วมด้วยจะส่งผลให้สามารถหยุดความคิดได้ดียิ่งขึ้น 3. ฝึกการผ่อนคลายกล้ามเนื้อ เมื่อคุณรู้สึกว่างเปล่า รู้สึกหนักตื้อและเป็นตะคริวในท้องนั่นคือ อาการ อยากยา ให้ฝึกผ่อนคลาย โดยการหายใจเข้าลึก ๆ (ให้อากาศเข้าให้เต็มปอด) และหายใจออกช้าๆ ท าอย่างนี้ 3 ครั้ง คุณจะรู้สึกผ่อนคลาย ท าซ้ า ๆ ได้เมื่อรู้สึกมีอาการอยากยาเกิดขึ้นอีก 4. โทรศัพท์ปรึกษาใครบางคน คุณควรมีเบอร์โทรศัพท์คนที่สนับสนุนให้ก าลังใจคุณ มีเวลาให้คุณ และคุณสามารถติดต่อได้เสมอเมื่อคุณต้องการเพื่อน เมื่อเกิดความคิดแบบเดิม ๆ และความรู้สึก คล้ายมีอาการอยากยาเกิดขึ้น การได้พูดคุยกับใครสักคนเท่ากับเป็นการได้ระบายความรู้สึก และเข้าใจ ในสิ่งที่คุณก าลังคิด 5. การท าสมาธิ เมื่อคิดถึงยาให้หลับตา เพ่งความสนใจจับความรู้สึกของลมหายใจที่ผ่านเข้าออก บริเวณปลายจมูก หากจับความรู้สึกของลมหายใจไม่ได้ให้หายใจเข้าออกยาว ๆ 2 – 3 ครั้ง แล้ว ผ่อนลมหายใจเข้าออกมาเป็นปกติ ท าต่อเนื่องกันอย่างน้อย 1 นาที (ควรฝึกท าทุกวัน ๆ ละ 2 ครั้ง เช้า – เย็น เพื่อให้เกิดความช านาญและสามารถน ามาใช้หยุดความคิดอย่างได้ผล) 6. เบี่ยงเบนความสนใจไปท ากิจกรรมอื่น เช่น ปลูกต้นไม้ อาบน้ า การที่คุณยอมให้ความคิดซึ่งจะน าไปสู่อาการอยากยาและสารเสพติดคงอยู่ เท่ากับคุณได้ตัดสินใจเลือกที่จะยังคงเป็นผู้ติดแอลกอฮอล์ยาและสารเสพติด
การบ าบัดฟื้นฟูสมรรถภาพผู้ติดยาและสารเสพติดแบบผู้ปุวยนอกตามรูปแบบ Matrix Program 83 ครั้งที่ 2 ตัวกระตุ้นภายนอก วัตถุประสงค์ เพื่อให้ผู้รับการบ าบัด 1. สามารถระบุตัวกระตุ้นภายนอกแต่ละชนิดได้ 2. สามารถจ าแนกตัวกระตุ้นภายนอกแต่ละลักษณะที่มีอิทธิพลต่อการเสพยาและสารเสพติด และแอลกอฮอล์ได้ 3. สามารถประเมินความเสี่ยงต่อการกลับไปเสพยาและสารเสพติดหรือดื่มแอลกอฮอล์ และหาแนวทางจัดการกับความเสี่ยงได้อย่างเหมาะสม สาระส าคัญ 1. ตัวกระตุ้นภายนอกที่น าไปสู่การเสพยาและสารเสพติดหรือดื่มแอลกอฮอล์ มีหลายลักษณะ เช่น สถานการณ์ กิจกรรม บุคคล สถานที่ เวลา ซึ่งตัวกระตุ้นภายนอกแต่ละอย่างมีอิทธิพลต่อการเสพยา และสารเสพติดหรือดื่มแอลกอฮอล์ ของสมาชิกต่างกัน 2. การประเมินภาวะเสี่ยงจากตัวกระตุ้นภายนอกแต่ละลักษณะ จะช่วยท าให้สมาชิกหาวิธีการ หลีกเลี่ยงตัวกระตุ้นได้อย่างเหมาะสม วิธีการ 1. ทักทายกลุ่มและกล่าวน าเข้าสู่กิจกรรม 2. ผู้น ากลุ่มให้สมาชิกส ารวจตัวกระตุ้นภายนอก และจ าแนกตัวกระตุ้นแต่ละลักษณะที่มีอิทธิพล ต่อการเสพยาและสารเสพติด ตามใบกิจกรรมที่ 2/1 แบบสอบถามเกี่ยวกับตัวกระตุ้นภายนอก 3. ให้สมาชิกร่วมกันอภิปรายลักษณะตัวกระตุ้นภายนอกของแต่ละคน 4. ให้สมาชิกประเมินความเสี่ยงตามแผนภูมิตัวกระตุ้นใบกิจกรรมที่ 2/2 แผนภูมิตัวกระตุ้น 5. อภิปรายร่วมกันในประเด็น ระดับความเสี่ยงของแต่ละคนเกิดจากตัวกระตุ้นลักษณะใด และจะจัดการกับความเสี่ยงนั้นอย่างไร 6. ทบทวนเรื่องตารางกิจกรรมประจ าวันและปฏิทิน 7. ปิดกลุ่ม นัดท ากลุ่มครั้งต่อไป อุปกรณ์/สื่อ ใบกิจกรรมที่ 2/1 แบบสอบถามเกี่ยวกับตัวกระตุ้นภายนอก ใบกิจกรรมที่ 2/2 แผนภูมิตัวกระตุ้น
คู่มือส าหรับผู้ปฏิบัติงาน 84 ใบกิจกรรมที่ 2/1 แบบสอบถามเกี่ยวกับตัวกระตุ้นภายนอก 1. โปรดท าเครื่องหมาย หน้าข้อความที่มีผลกระตุ้นให้ท่านเสพยาและสารเสพติดหรือ แอลกอฮอล์และท าเครื่องหมาย หน้าข้อความที่ไม่เคยท าให้ท่านต้องเสพยาและสารเสพติดหรือ แอลกอฮอล์เลย ….. อยู่บ้านคนเดียว ….. ก่อนมีนัดกับเพื่อนต่างเพศ ….. หลังได้รับเงินเดือน ….. อยู่บ้านกับเพื่อน ….. ระหว่างมีนัดกับเพื่อนต่างเพศ ….. ก่อนออกไปรับประทาน อาหารเย็นนอกบ้าน ….. ที่บ้านเพื่อน ….. ก่อนมีเพศสัมพันธ์ ….. ก่อนหรือหลังอาหารเช้า ….. งานเลี้ยง ….. ระหว่างมีเพศสัมพันธ์ ….. ก่อนหรือหลังอาหาร กลางวัน ….. เชียร์กีฬา ….. หลังมีเพศสัมพันธ์ ….. ก่อนหรือหลังอาหารค่ า ….. ดูภาพยนตร์ ….. ก่อนท างาน ….. หลังเลิกงาน ….. บาร์ / คลับ ….. เมื่อมีเงิน ….. ผ่านแหล่งจ าหน่าย ยาและสารเสพติด ….. ชายหาด ….. หลังจากพบผู้ขายยาและสาร เสพติด ….. โรงเรียน ….. ชมดนตรี ….. ในร้านขายแอลกอฮอล์ ….. ขับรถ ….. สวนสาธารณะ ….. บ้าน/สถานที่ซื้อยาแล ะส า ร เสพติด ….. ในกลุ่มเพื่อนบ้าน ….. เมื่อน้ าหนักตัวเพิ่มขึ้น ….. เสียงมอเตอร์ไซด์ ….. วัน / เวลา ….. กลิ่นนม/ช็อคโกแลต …..สื่อต่าง ๆ (ข่าว วิทยุ หนังสือพิมพ์ ทีวี หนังสือ อื่น ๆ ………………………………………………………………………………………………………………………………………… 2. มีเหตุการณ์หรือกิจกรรมอื่น ๆ ที่ท าให้ท่านเสพยาและสารเสพติดหรือแอลกอฮอล์โปรดระบุ ……………………………………………………………………..…………………………………………………………………..……... ……………………………………………………………………..…………………………………………………………………..……... 3. มีเหตุการณ์หรือกิจกรรมอื่น ๆ ที่ท าให้ท่านไม่ได้เสพยาและสารเสพติดหรือแอลกอฮอล์ โปรดระบุ ……………………………………………………………………..…………………………………………………………………..……... ……………………………………………………………………..…………………………………………………………………..……... 4. บอกรายชื่อบุคคลที่ท่านอยู่ด้วยแล้วท าให้ไม่ต้องเสพยาและสารเสพติดหรือแอลกอฮอล์ ……………………………………………………………………..…………………………………………………………………..……... ……………………………………………………………………..…………………………………………………………………..……...