rimsko nasledje u leskova_koj kotlini












ARHEOLO[KI INSTITUT, BEOGRAD



SLAVI[A PERI]



IVANA POPOVI]
VUJADIN IVANI[EVI]



MILENA BOGDANOVI]



IVAN DELA^



ALEKSANDAR STAMENKOVI]



DANIJELA PARACKI & D_SIGN, BEOGRAD



ALTANOVA, Beograd



500 primeraka























 

 

   
 

 

 

 
 

   
 
     
           
    
          
           
 

 

 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 

 

 
 
 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 

 

 




na samom po~etku 1. veka. Iako je tada, u okviru Dardanije, i zvani~no postala deo rimske dr`ave, odnosno
provincije Mezije, u istorijskim izvorima nisu navedene okolnosti pod kojima se odvijao proces romaniza-
cije na ovom prostoru. Ne{to kasnije, u 2, a posebno u 3. veku, kada je Dardanija ve} bila bogata rudni~ka
oblast, ova teritorija je postala va`na za privredu Carstva. U tom periodu jo{ uvek je zna~ajnu ulogu imalo
autohtono stanovni{tvo. Nije poznato koliko je ono stradalo tokom najezde varvarskih plemena, ali je sva-
kako prodorom Huna 441. godine ova oblast bila ugro`ena. U tom periodu je i granica Carstva pomerena
sa Dunava na jug, na liniju koja se protezala preko Naisa. Podaci koje je zabele`io istori~ar Prisk omogu-
}avaju pretpostavku da su neki krajevi ju`no od Naisa ostali po{te|eni. Vi{e informacija poti~e iz 6. veka, i
to zahvaljuju}i Prokopiju, hroni~aru iz Justinijanovog vremena, koji je sastavio spisak obnovljenih i novo-

podignutih utvr|enja na nekada{njoj teritoriji Rimskog carstva, i opisao Justinijanu Primu,
jedini ranovizantijski grad u Leskova~koj kotlini.

Oskudni istorijski izvori o rimskoj dominaciji, o kasnoanti~kom i ranovizantijskom periodu ukazali su na
neophodnost sveobuhvatne analize i objavljivanja arheolo{ke gra|e. Takav projekat zami{ljen je jo{ 1977.
godine kada je, povodom obele`avanja stogodi{njice oslobo|enja Leskovca od Turaka, a u okviru izdava~-
ke delatnosti Narodnog muzeja u Leskovcu, planirano publikovanje monografije Milutina Gara{anina, Lju-
bice Zotovi} i Jovana Kova~evi}a, pod nazivom Istorija Leskovca i okoline. Na`alost, do njenog ostvare-
nja nikada nije do{lo, ali je tokom pripreme rukopisa prikupljena zna~ajna dokumentacija, koja se danas
~uva u Arheolo{kom institutu u Beogradu. Dragoceni podaci sa rekognosciranja u Leskova~koj kotlini, kao
i bele{ke iz starog inventara Narodnog muzeja u Leskovcu, koji su rezultat dugogodi{njeg rada M. Gara{a-
nina, Lj. Zotovi} i V. Ivanovi}a, kori{}eni su prilikom izrade ove knjige. Za njen nastanak bile su va`ne i
zabele{ke i fotografije iz dokumentacije Narodnog muzeja u Leskovcu, kao i rezultati istra`ivanja u okviru
projekta Sistematsko rekognosciranje op{tina Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spomenika
kulture u Ni{u. Sadr`aj monografije upotpunjen je i arheolo{kim materijalom iz Zavi~ajnog muzeja u Vlaso-
tincu, koji do sada nije publikovan. Na predusretljivosti i pomo}i pri sakupljanju gra|e zahvaljujem Julijani

Pe{i}, vi{em kustosu Narodnog muzeja u Leskovcu, Toniju ^er{kovu, arheologu u Zavodu za za{titu
spomenika kulture u Ni{u, i Novici Tri~kovi}u, kustosu Zavi~ajnog muzeja u Vlasotincu.



Ovom prilikom `elim da izrazim zahvalnost dr Vujadinu Ivani{evi}u na podsticaju, trudu i nesebi~noj po-
mo}i tokom izrade publikacije, dr Vesni Biki} na dragocenim sugestijama, dr Ivani Popovi} i dr Miroslavu

Vujovi}u na korisnim savetima. Za moj rad zna~ajne su bile i smernice dragog profesora Aleksandra
Jovanovi}a. Posebno sam zahvalna svojoj porodici na iskrenoj i postojanoj podr{ci.

I pored velike neujedna~enosti gra|e, oskudnih podataka, a posebno ~injenice da su samo na malom broju
lokaliteta sprovedena arheolo{ka iskopavanja, cilj autora knjige Rimsko nasle|e u Leskova~koj kotlini je da
~itaocu pru`i osnovnu sliku o rimskom naseljavanju i materijalnoj kulturi na ovom prostoru, ali i da pod-
stakne budu}a istra`ivanja kako bi se rasvetlili proces romanizacije, uloga autohtonog stanovni{tva i razvoj

rudarstva i poljoprivrede u sredi{njim delovima provincije Gornje Mezije,
kasnije Dardanije i Sredozemne Dakije.









 isani tragovi o anti~koj pro{losti Leskova~ke Me|utim, arheolo{ki materijal sa podru~ja Les-
kotline poti~u iz druge polovine 19. veka, ka- kova~ke kotline je i u tom periodu prikupljan i ~uvan.
da su M. Mili}evi}1 i M. Raki}2 zabele`ili po- Najve}a zasluga za to pripada Dru{tvu „Vulovi}“,
datke o ostacima materijalne kulture. U isto vreme, osnovanom 1929. godine, koje je nazvano po S. Vu-
ove krajeve je obi{ao i F. Kanic, jedan od prvih istra- lovi}u, istaknutom istori~aru knji`evnosti i profesoru
`iva~a na Balkanu, ~ije delo Das Königreich Serbien na Velikoj {koli u Beogradu. Osniva~ dru{tva bio je A.
und das Serbenvolk von der Römerzeit bis zur Ge- Krasovski, profesor Gimnazije u Leskovcu. Numiz-
genvart, Land und Bevölkerung I–II, iz 1904. i 1909. mati~ka zbirka, kao i zbirke oru`ja i keramike bile su
godine,3 jo{ uvek ~ini osnovu za arheolo{ka prou~a- sme{tene u zgradi Gimnazije, a ~inili su ih nalazi sa
vanja mnogih oblasti u Srbiji. Oko ve}ih pritoka Ju- Cari~inog grada, Skobalji} grada kod Vu~ja, Crkvi{ta
`ne Morave, „od Leskovca uz Veternicu ka Vranju, i Gluve padine u Razgojni i drugih lokacija.9 Na`a-
preko Masuri~kog polja u oblast Vlasine“ i „od Kur- lost, uni{tene su prilikom bombardovanja Leskovca
{umlije kroz Kosanicu, Pustu reku i Jablani~ki arna- 1944. godine, kada je sru{ena i Gimnazija.11
utski srez do Leskovca“,4 Kanic je uo~io, a zatim i
opisao ostatke utvr|enja, naselja i kultnih objekata iz Do Drugog svetskog rata publikovani su radovi
anti~kog, vizantijskog i srednjovekovnog perioda. M. M. Vasi}a (Izve{taj s arheolo{ke ekskurzije po ju`-
noj, isto~noj i severoisto~noj Srbiji),12 A. Krasovskog
Prva arheolo{ka istra`ivanja preduzeta su po~et-
kom 20. veka, u vidu rekognosciranja koja je izvr{io 1 Mili}evi} 1884.
M. M. Vasi}, nakon ~ega je, 1909. godine, zapo~eo i 2 Raki} 1987.
iskopavanja na nalazi{tu Gradac kod Zloku}ana.5 Tri 3 Kanitz 1904; Kanitz 1909.
godine kasnije, arheolo{ka iskopavanja prvi put su 4 Kanic 1985, 237–282, 318–347.
organizovana i na ranovizantijskom lokalitetu Cari- 5 Vasi} 1911, 97–135.
~in grad kod Lebana, pod rukovodstvom V. Petkovi- 6 Petkovi} 1913, 285–291.
}a.6 Prou~avanje praistorijskog i anti~kog nasle|a u 7 Gara{anin, Ivanovi} 1958, 8.
leskova~kom kraju naglo je prekinuo Prvi svetski rat,7 8 Kondi}, Popovi} 1977, 8.
a od 1936. do 1940. godine nastavljeno je jedino na 9 Gara{anin, Ivanovi} 1958, 9; Bulatovi}, Jovi} 2010, 10.
Cari~inom gradu.8 Osim toga, nau~na ekspedicija Har- 10 Bulatovi}, Jovi} 2010, 9.
vardskog univerziteta, pod rukovodstvom V. Fjuksa, 11 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 8, 9.
izme|u dva svetska rata preduzela je rekognosciranja 12 Vasi}, Jovanovi} 1909, 1–37.
u leskova~kom Pomoravlju.9

 

 



(Starine leskova~ke okoline),13 kao i S. Dimitrijevi}a,14 Trap u Konopnici, Crkvina ili Crkvene livade u Mrve-
koji je dao kratak opis Hisara tokom rimske vlasti. {u i dr.) obavljena su i sondiranja.24 Rezultat ovih si-
stematskih radova, kao i onih ranijih, delimi~no obja-
Godine 1948. osnovan je Gradski muzej u Les- vljenih 1958. godine u knjizi Praistorija leskova~kog
kovcu, ~ime je ozna~en nov po~etak arheolo{kih is- kraja M. Gara{anina i V. Ivanovi}a, bio je katalog
tra`ivanja. Prvu postavku uredili su M. Gara{anin i Arheolo{ki spomenici i nalazi{ta leskova~kog kraja
D. Milojevi}. Za stvaranje arheolo{ke zbirke presud- S. Ercegovi}-Pavlovi} i D. Kosti}, u kome su svi lo-
na je bila uloga S. Dimitrijevi}a, kolekcionara, koji je kaliteti iz {ire okoline Leskovca kartirani i razvrstani
materijal sakupljao uglavnom na podru~ju Leskova~ke po periodima.25 Autorke su navele 43 anti~ka nalazi-
kotline, a najve}i deo svoje bogate zbirke poklonio je {ta, {to je bio zna~ajan doprinos daljim istra`ivanjima
novoosnovanom Muzeju.15 u okviru arheologije rimskog perioda na podru~ju
Leskova~ke kotline.
Zatim se pristupilo sistematskom rekognosciranju
u {iroj okolini Leskovca, kao i manjim arheolo{kim Saradnjom Narodnog muzeja u Leskovcu i Filo-
iskopavanjima, najvi{e zahvaljuju}i M. Gara{aninu, zofskog fakulteta u Beogradu, pod rukovodstvom \.
J. Kova~evi}u, potom V. Ivanovi}u, tada{njem direk- Jankovi}a, 1984. su zapo~eta sonda`na iskopavanja
toru Gradskog muzeja u Leskovcu, i F. Feldhameru, na lokalitetu Skobalji} grad, koja su trajala do 1990.
u~itelju u Stubli i dugogodi{njem saradniku Muze- godine. Njihov rezultat bio je otkri}e srednjovekovnog
ja.16 Godine 1949, M. i D. Gara{anin su zapo~eli re- kulturnog sloja, ali i ostataka utvr|enja iz rimskog i
kognosciranja u dolini Puste reke,17 koja su nastav- ranovizantijskog perioda.26
ljena 1951, 1953. i 1959. godine, kada je organizovan i
obilazak terena na trasi auto-puta Bratstvo-jedinstvo.18 Po{to je pomenuta publikacija S. Ercegovi}-Pa-
Isti autori su 1951. godine objavili monografiju Arhe- vlovi} i D. Kosti} znatno upotpunila sliku o anti~kom
olo{ka nalazi{ta u Srbiji, u kojoj su, osim pregleda
nalazi{ta po periodima i okruzima (srezovima), dali 13 Krasovski 1930, 202, 203.
zna~ajne podatke o anti~kim lokalitetima u Vlasoti- 14 Dimitrijevi} 1933, 311–313.
na~kom, Jablani~kom i Leskova~kom srezu.19 Treba 15 Gara{anin, Ivanovi} 1958, 9; Ercegovi}-Pavlovi}, Ko-
pomenuti i manja iskopavanja sprovedena 1952. go-
dine u Donjoj Slatini, na lokalitetu Gumni{te, i u Me- sti} 1988, 9.
dve|i, zatim 1953. u Maloj Grabovnici, na lokalitetu 16 Bulatovi}, Jovi} 2010, 11.
Progon ili ^uka, 1959. na trasi auto-puta, u Bratmi- 17 Joci} 1991, 45.
lovcu i Velikoj Grabovnici, i 1960. u Maloj Kopa{ni- 18 Kosti} 1961, 136.
ci.20 Od vi{e zna~ajnih nalazi{ta iz rimskog perioda 19 Gara{anin M. i D. 1951, 42, 134–135, 143, 144, 160, 161.
izdvaja se upravo Mala Kopa{nica, gde su 1960, 1962. 20 Kosti} 1961, 136; Joci} 1991, 45.
i 1964. godine obavljena sistematska iskopavanja ne- 21 Zotovi} 1960, 123–127; Gara{anin 1968, 5–34; Zotovi}
kropole, kojima su rukovodili M. Gara{anin i Lj. Zo-
tovi}. Rezultate ovih istra`ivanja publikovali su M. 1968, 19–30; Zotovi} 1984, 165–169; Pe{i} 1995,
Gara{anin, Lj. Zotovi} i J. Pe{i}.21 25–44; Pe{i} 2010, 45–58.
22 Narodni muzej u Leskovcu, nekada{nji Gradski muzej, od
Dve godine nakon podizanja zgrade Narodnog svog osnivanja 1948. godine, kao zvani~na ustanova za za{ti-
muzeja u Leskovcu,22 u koju su preseljene muzejske tu pokretnih kulturnih dobara, nadle`na je na teritoriji op{ti-
zbirke iz Gradskog muzeja, 1976. su nastavljena si- na Leskovac, Lebane, Medve|a, Bojnik, Vlasotince i Crna
stematska rekognosciranja u Leskova~koj kotlini, i to Trava. Godine 1994, osnivanjem Zavi~ajnog muzeja u Vla-
zahvaljuju}i saradnji novoosnovanog leskova~kog sotincu, briga o pokretnim nalazima sa teritorije op{tina
muzeja i Arheolo{kog instituta u Beogradu.23 Obu- Vlasotince i Crna Trava pripala je toj ustanovi (Bulatovi},
hva}ene su doline Ju`ne Morave, Vlasine, Veternice, Jovi} 2010, 10).
Puste reke, Jablanice, kao i oblast Pore~ja, Zaplanja, 23 Bulatovi}, Jovi} 2010, 10.
zatim krajevi oko Medve|e (sl. 1), Vlasotinca, Leba- 24 Pavlovi}, Kosti} 1979, 349; Pavlovi}, Kosti} 1980,
na, Grdelice i Vu~ja. Sprovedena su i na obroncima 359; Pavlovi}, Kosti} 1984, 513; \or|evi} 1991, 241.
okolnih visova: Babi~ke i Petrove gore i Kukavice. 25 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988.
Na pojedinim nalazi{tima (Kale u Gornjem Brijanju, 26 Joci}, Jankovi} 1987, 61; Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti}
1988, 86, 87; Joci} 1989, 400; Joci} 1991, 45–47; Bulato-
vi}, Jovi} 2010, 12.

 

 



 Pusto [ilovo, Crkva Sv. Prokopija, 1962. (dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu)

nasle|u u Leskova~koj kotlini, nastavljena su arheo- Makedonijom.34 Tada su sprovedena i istra`ivanja u
lo{ka istra`ivanja. Godine 1994. su zapo~eta prva ataru Male Kopa{nice, na lokalitetu iz rimskog perio-
manja sonda`na iskopavanja na Hisaru u Leskov- da Kamenitica–Moravi{te.35
cu.27 Istovremeno je rekognosciran teren u Donjem
Brijanju, Crcavcu, Slavujevcu, Miro{evcu, Grada{ni- Godine 2004–2005, zahvaljuju}i saradnji Narod-
ci, Vlasotincu, Darkovcu, Konopnici,28 a 1998. i u nog muzeja u Leskovcu i Narodnog muzeja u Beo-
slivu Gornje Jablanice.29 Godine 1999. Arheolo{ki
institut u Beogradu i Narodni muzej u Leskovcu or- 27 Bogdanovi}, Joci}, Popovi} 1995, 13.
ganizovali su sistematska arheolo{ka iskopavanja na 28 Rajkovi} 1996, 273.
Hisaru, pod rukovodstvom M. Stoji}a,30 kojima su 29 Joci} 1999, 47.
ostvareni zna~ajni rezultati.31 Svakako treba pome- 30 Prokopovi} 2001, 390.
nuti i za{titna istra`ivanja na lokalitetu Kale u Grde- 31 Joci}, Peri}, Stoji} 1999, 27–40; Peri}, Joci}, Stoji}
lici, sprovedena 2000. godine pod okriljem Narod-
nog muzeja u Leskovcu.32 Za prou~avanje anti~kog 2000, 281–302; Stoji} 2002, 5–10.
perioda u Leskova~koj kotlini va`na su i iskopavanja 32 Pe{i}, Peri} 2001, 271–285.
obavljena na deonici auto-puta E-75 od Ni{a do gra- 33 Fidanovski 2003, 154; Om~ikus 2005, 1.
nice sa Republikom Makedonijom, i to u dve etape: 34 Iskopavanja su izvr{ena u saradnji Republi~kog zavoda za
2002. godine, kada je teren sistematski rekognosci-
ran u okviru projekta Rekognosciranje podru~ja in- za{titu spomenika kulture, Arheolo{kog instituta u Beogradu,
frastrukturnog koridora autoputa Ni{ – makedonska Centra za arheolo{ka istra`ivanja i Arheolo{ke zbirke Filo-
granica,33 i 2003, kada su preduzeta za{titna arheo- zofskog fakulteta u Beogradu i Narodnog muzeja u Beogra-
lo{ka iskopavanja na lokalitetima ugro`enim izgrad- du, a bili su uklju~eni i Narodni muzej u Leskovcu i Narodni
njom auto-puta ju`no od Leskovca, u okolini Vladi- muzej u Vranju (Om~ikus 2005, 1; Fidanovski, Cvjeti}a-
~inog Hana i od Bujanovca do granice sa Republikom nin 2005, 61).
35 Istra`ivanjima su rukovodili S. Fidanovski (Narodni muzej
u Beogradu) i M. Miljkovi} (Republi~ki zavod za za{titu
spomenika kulture u Beogradu).

 

 



gradu obavljeno je rekognosciranje u oblasti Pore~ja, Sv. Jovana Prete~e, i to saradnjom Narodnog muzeja
u kome su u~estvovali S. Fidanovski i E. Ze~evi}, iz u Leskovcu i Arheolo{kog instituta u Beogradu, pod
Narodnog muzeja u Beogradu, i Julijana Pe{i} i Smi- rukovodstvom V. Ivani{evi}a (Arheolo{ki institut u
lja Jovi}, iz Narodnog muzeja u Leskovcu.36 Beogradu).

U okviru projekta Sistematsko rekognosciranje Na prostoru Leskova~ke kotline danas se siste-
op{tina Bujanovac, Medve|a i Pre{evo 2005–2006. matski istra`uje samo ranovizantijski lokalitet Cari-
godine, u organizaciji Zavoda za za{titu spomenika ~in grad (Iustiniana Prima). Sa prekidima usled ratova
kulture u Ni{u i u saradnji sa Arheolo{kim institutom i ekonomskih te{ko}a, iskopavanja se ovde sprovode
u Beogradu, Narodnim muzejom u Beogradu i Narod- ~itav jedan vek, od 1912. godine, kada je V. Petkovi}
nim muzejom u Leskovcu, sprovedena su i rekogno- na najvi{oj ta~ki otkrio monumentalnu trobrodnu ba-
sciranja na teritoriji op{tine Medve|a. Njihov rukovo- ziliku. Radovima su kasnije rukovodili A. Deroko, S.
dilac bio je T. ^er{kov (Zavod za za{titu spomenika Radoj~i}, \. Mano-Zisi, zatim N. Dival, V. Popovi},
kulture u Ni{u), a u~estvovali su A. Bulatovi} (Arhe- @. M. Spizer i V. Kondi}, koji su 1978. godine, kako
olo{ki institut u Beogradu), A. \or|evi} (Narodni mu- bi pospe{ili dalja istra`ivanja, pokrenuli me|unarod-
zej u Beogradu), S. Jovi} (Narodni muzej u Leskovcu) ni nau~ni projekat, u kome su u~estvovali francuski i
i P. Teodorski iz Ni{a.37 srpski stru~njaci.38 U okviru te saradnje, arheolo{ki
radovi se na Cari~inom gradu izvode i danas, pod ru-
Godine 2007. obavljena su za{titna arheolo{ka kovodstvom B. Bavana i V. Ivani{evi}a.39
iskopavanja na lokalitetu Ja{unjski manastiri – Crkva

36 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu.
37 Bulatovi}, Jovi} 2010, 13.
38 Petkovi} 1913, 285–291; Kondi}, Popovi} 1977, 3, 8;

Ivani{evi} 2008a, 14.
39 Bavant, Ivani{evi} 2003, 9–16; Ivani{evi} 2011, 53, 60.







 po~ele da se usecaju u doline na centralnoj jezerskoj
ravni.43 Tako su reke razbile jezersku ravan, a poje-
Leskova~ka kotlina se nalazi u ju`noj Srbiji, odnosno dine njene delove su potpuno uni{tile, formiraju}i
u ju`nom Pomoravlju. Zajedno sa Kurvingradskom pro{irenje nazvano Leskova~ko polje.
suteskom, Ni{kom kotlinom, Supova~kim tesnacem,
Aleksina~kom kotlinom i Stala}kom klisurom, ~ini U geomorfolo{kom razvoju, Leskova~ka kotlina
severni deo ju`nog Pomoravlja.40 je, dakle, pro{la kroz tri faze: tektonsko spu{tanje u
erozivnu povr{, pretvaranje kotline u jezero i, kona~-
U oligomiocenu se na ovom podru~ju nalazila no, etapno povla~enje jezera i po~etak fluvijalne faze.
prostrana erozivna povr{ina. Kada je ona razlomlje- Prema S. M. Milojevi}u, njen reljef je rezultat „ispre-
na i kada su pojedini njeni delovi ulegli, u njoj su for- pletanog dejstva tektonskog, lakustrijskog i fluvija-
mirane potoline: Leskova~ka potolina, Zaplanje i Po- tilnog rada“.44
ljanica. Leskova~ka potolina je pretvorena u jezero,
koje je sa drugim jezerima (Zaplanjsko, Ni{ko-alek- 
sina~ko) ~inilo samo krajnji ogranak pliocenskog Pa-
nonskog jezera. Dostigav{i najvi{i nivo, oko 850 me- Zbog morfolo{ko-hidrografskih odlika, Leskova~ka
tara apsolutne visine, Leskova~ko jezero je po~elo da kotlina se svrstava u najve}e kotline u Srbiji. Me|u-
se sukcesivno povla~i. Crte jezerskog reljefa, kao i tim, u geografskom smislu, ona to nije, ali je svaka-
masa jezerskih sedimenata, natalo`enih najvi{e na cen- ko najve}a ju`nomoravska ravnica. Njena du`ina u
tralnoj jezerskoj ravni, dobro se uo~avaju u Lesko- pravcu sever–jug iznosi oko 50 km, a najve}a {irina
va~koj kotlini.41 Najvi{i o~uvani sloj neogenih sedi- u pravcu istok–zapad oko 45 km. Zauzima povr{inu
menata na dnu Kotline, na 430 m nadmorske visine,
nalazi se iznad puta Tulovo–^ukljenik.42 Nakon po- 40 Kosti} 1969, 195, 196.
vla~enja jezera, lakustri~ni reljef je izmenjen i Lesko- 41 Milojevi} 1924, 43, 44.
va~ka kotlina je ra{~lanjena hidrografskom mre`om. 42 Stojanovi} 1992, 153.
Presudni uticaj na promenu jezerskog reljefa imale 43 Sa teorijom S. M. Milojevi}a da pomenuta ravan predstavlja
su, pre svega, reke: Veternica, Vlasina i Jablanica. Kao
pritoke jezera, one su formirale svoje tokove najpre najni`i pod nekada{njeg Leskova~kog jezera ne sla`e se S.
na napu{tenim jezerskim podovima, nastalim du`im Stojanovi} (Stojanovi} 1990, 221–224).
zadr`avanjem vode na jednom nivou prilikom povla- 44 Milojevi} 1924, 45.
~enja, a zatim su, kada se jezero potpuno povuklo,

 

 



od 2.250 km², a njena apsolutna visina je 400 m. Na se na jugu i zapadu nalazi vardarska zona.53 Na kraj-
severu je otvorena prema Ni{koj kotlini, ka basenu njem isto~nom obodu leckog masiva sme{teno je Lece,
Dobri~a, a na ju`noj strani je ome|ena ograncima Go- rudnik zlata, olova i cinka. Masiv se sastoji od mag-
ljaka i Kukavice. Na istoku je uokviruju Bukovik, Kru- matskih i sedimentnih stena. Od magmatskih su za-
{evica, Babi~ka gora sa Garinom i Seli~evica. Isto~no stupljeni andeziti, propiliti, daciti, trahiti, piroklasti~ne
od njih di`e se Suva planina, koja pripada mladim ve- stene i kvarcno-bre~aste zone. Sedimentne stene su
na~nim planinama. Tercijerna Grkinjska presedlina je zna~ajne za precizno utvr|ivanje starosti andezita i ma-
granica izme|u Babi~ke gore i Seli~evice i Leskova~- siva u celini, ali je njihovo prisustvo veoma ograni~e-
ku kotlinu spaja sa Zaplanjskim basenom. Zapadnu no. To su konglomerati, pe{~ari, laporci i kre~njaci.54
granicu Kotline ~ine planine Radan i Pasja~a.45
D. Pe{ut bele`i da je u Lecu bilo rudarske delat-
 nosti i u anti~kom periodu, na {ta ukazuju tragovi
rimskog rudarenja, na koje se i danas odnosi naziv
Geolo{ki sastav Kotline je veoma jednoli~an. Planine „rimski cirk“. Dalje navodi da je rimsko rudarstvo bi-
koje ~ine njen obod sastoje se od kristalastih {krilja- lo inicirano prisustvom samorodnog zlata u povr{in-
ca, sa neznatnim u~e{}em eruptivnih stena. U slivu skim delovima kvarcno-bre~aste zone na Rasovici
Ju`ne Morave, od kristalastih {kriljaca najvi{e su za- (Rasova~a), kao i koncentracijom ametista, opala i
stupljeni gnajsovi, mika{isti i filiti. Oni su ~esto pro- ahata, koja je najve}a upravo na mestima na kojima
bijeni intruzijama granita, gabra, dijabaza andezita i su konstatovani tragovi rimske rudarske aktivnosti.55
dacita.46 @ice eruptivnih stena javljaju se kod Konop-
nice, sela nedaleko od Vlasotinca, i kod Kopa{nice, 
blizu Grdelice. O eruptivnim terenima i vulkanskim
tvorevinama sa desne strane Ju`ne Morave, severno Leskova~ka kotlina se nalazi u umerenokontinental-
od Vlasotinca, pisao je K. V. Petkovi},47 a o eruptiv- nom podru~ju ju`ne Srbije, sa slabo nagla{enom kom-
nim stenama na Radanu i u njegovoj {iroj okolini G. ponentom mediteranske klime. U slivu Ju`ne Morave
Gagarin i P. Risti}.48 Nizijske delove kotlina ju`nog prisutna su dva tipa pluviometrijskog re`ima. Prvi,
Pomoravlja ~ine aluvijalni i neogeni sedimenti. Le- kontinentalni tip odlikuje se maksimumom padavina
skova~ka kotlina je ispunjena prete`no neogenim se- u maju ili junu, a drugi, mediteranski tip, u oktobru.
dimentima, kao {to su peskovi, {ljunkovi, gline i la- U Leskova~koj, Ni{koj i Vranjskoj kotlini se tokom
porci,49 koji su Jablanicom i Veternicom ra{~lanjeni godine izlu~i oko 500 mm padavina. One su prili~no
na duge zaravnjene kose, stvaraju}i {iroke i plodne
aluvijalne doline.50 Planine rodopske mase u ju`nom 45 Milojevi} 1924, 18; Kosti} 1969, 195; \or|evi} 1996, 51.
i centralnom delu ju`nomoravskog sliva izgra|ene su 46 Mikin~i} 1953; Dimitrijevi} 1960; Raki}evi} 1969, 207;
uglavnom od kristalastih {kriljaca arhajske i paleo-
zojske starosti, a mla|e vena~ne planine u isto~noj Kosti} 1969, 197, 198.
zoni od karbonskih pe{~ara i mezozojskih kre~njaka 47 Petkovi} 1932, 39–66.
i laporaca. Zna~ajno je da je na kre~nja~kom tlu re~- 48 Gagarin 1937, 219–252; Risti} 1955, 163–187.
na mre`a veoma retka, dok su na terenima sastavlje- 49 Kosti} 1969, 197, 198; Raki}evi} 1969, 207.
nim od kristalastih {kriljaca i eruptivnih stena vode- 50 Stojanovi} 1990, 221; \or|evi} 1996, 51.
ni tokovi ~esti.51 51 Raki}evi} 1969, 207.
52 Naziv sli{anski andezitski masiv poti~e jo{ iz vremena pre
Posebno se izdvaja oblast bogata rudom, u litera-
turi poznata kao sli{anski andezitski masiv. D. Pe{ut Drugog svetskog rata. Tada se, po selu Sli{anu, rudnik Lece
ovaj kompleks tercijarnih efuziva tretira kao lecki zvao „Sli{ane“ A. D. Me|utim, kako selo ne le`i na andezit-
andezitski masiv i bele`i da zahvata povr{inu ve}u od sko-dacitskim stenama, ve} na rodopskoj masi od kristala-
700 km².52 To je izolovana geolo{ko-tektonska i me- stih {kriljaca, D. Pe{ut za ovaj kompleks dalje koristi naziv
talogenetska jedinica, a isto~no i jugoisto~no od nje lecki andezitski masiv (Pe{ut 1976, 5).
prostire se kompleks kristalastih stena Jablanice, dok 53 Pe{ut 1976, 6.
54 Pe{ut 1976, 5, 8.
55 Pe{ut 1976, 32, 33.

 

 



neravnomerno raspodeljene po mesecima, a ravno- pad–istok do sela Vrapca, gde se spaja sa Banjskom
mernije po godi{njim dobima. Osnovna karakteristi- rekom, a dalje, do u{}a u Ju`nu Moravu, meridijan-
ka klime u ve}em delu sliva Ju`ne Morave su suva i skim pravcem. Zna~ajan je i Milojevi}ev podatak da
veoma topla leta. Maksimalne mese~ne temperature su je od mesta gde se povija u meridijanski pravac do
su u julu, sa prose~nim vrednostima od 22,5º do 23ºC, blizine sela [ilova me{tani nazivali Medve|a, a oda-
a najni`e su u januaru i iznose od -0,3º do -0,6ºC. tle do u{}a – Jablanica. Dolina ove reke je klisurasta
Mo`e se zaklju~iti da su leta vrlo topla, dok zime ni- i kompozitna.60 U Medve|i se u nju uliva Lepa{tica,
su isuvi{e hladne. U vi{im planinskim krajevima leta a ispred sela Negosavlja – Gajtanska reka. Od Nego-
su sve`a, a zime o{tre. Apsolutne maksimalne tempe- savlja Jablanica skre}e ka severoistoku i ovaj pravac
rature u dolini Ju`ne Morave iznose oko 40ºC. Zbog zadr`ava do Lebana. Tu se u nju uliva njena najve}a
toga je isparavanje veoma veliko, pa vodeni tokovi pritoka, [umanska reka. Dalje, do sela Gornjeg Sto-
~esto presu{uju. To se de{ava i sa ve}im rekama, kao panja te~e ka severoistoku, a zatim ka severu, do u{}a
{to su Jablanica, Veternica i Pusta reka. Apsolutne u Ju`nu Moravu, 3 km nizvodno od Pe~enjevca.61
minimalne temperature, zabele`ene uglavnom u fe-
bruaru, spu{taju se ispod -20ºC.56 Veternica je nastala spajanjem Jezerskog i Mana-
stirskog potoka, na nadmorskoj visini od 673 m. Te-
 ~e u pravcu sever–jug. Do sela Dobrejanovca probija
se kroz usku dolinu, dok su u Poljani~koj kotlini stra-
Kotlina ima bogatu mre`u re~nih tokova. Kao {to je ne njene doline ne{to bla`e. Od Golemog Sela do Vi-
pomenuto, nastala je posle kona~nog povla~enja neo- ne, gde ulazi u Leskova~ku kotlinu, te~e klisurastom
genog Leskova~kog jezera, a ~ine je Ju`na Morava i dolinom. Izme|u Vine i Strojkovca, u Veternicu se sa
njene pritoke. desne strane uliva njena najve}a pritoka, Vu~anska
reka. Kod sela Bogojevca, 2 km nizvodno, Veternica
Ju`na Morava nastaje na krajnjem jugu Vranjske se uliva u Ju`nu Moravu.62
kotline, ju`no od Bujanovca, spajanjem Bina~ke Mo-
rave i Pre{evske Moravice. Njena dolina je kompozit- Po S. M. Milojevi}u, Pusta reka je najstarija reka
na i sastoji se od kotlina i klisura koje ih odvajaju.57 u Leskova~koj kotlini. Njen tok i dolina formirani su
Na dnu Leskova~ke kotline Ju`na Morava {iri svoju nakon povla~enja neogenog Leskova~kog jezera.63
aluvijalnu ravan i blago skre}e ka severu, do u{}a Nastala je spajanjem vi{e potoka kod sela Donjeg Sta-
Vlasine, a zatim nastavlja tok u pravcu jugoistok–seve- tovca. Izvire ispod vrha Vijegora (1.172 m), na visini
rozapad do Kurvingradske suteske, koja odvaja Le- od 1.050 m. Do sela Slavnika te~e brdovito-planin-
skova~ku od Ni{ke kotline. Dalje te~e ka severu do skim predelom, a njena dolina je use~ena u kristala-
Stala}a, gde se spaja sa Zapadnom Moravom, sa ko- ste {kriljce. Nizvodno od Slavnika, dolina Puste reke
jom formira Veliku Moravu.58 postepeno postaje {iroka, sa nejasno izra`enim stra-
nama, kako navodi R. Ili}. U Bojniku se u nju uliva
Ve}e pritoke Ju`ne Morave (Vlasina, Veternica i Kameni~ka reka, kao njena desna i najve}a pritoka.
Jablanica) nekada su se ulivale u Leskova~ko jezero. Kod sela \in|u{e skre}e ka severu. Dalje uglavnom
Najve}a je bila Vlasina, otoka nekada{njeg Vlasin- ima isti pravac, sve do u{}a u Ju`nu Moravu. Njena
skog jezera, koja danas izvire neposredno ispod ve- najva`nija leva pritoka je Konjuva~ka reka.64
{ta~ke brane u Vlasotincu. Proti~e kroz Vlasotince i
Crnu Travu, a u Ju`nu Moravu se kao njena desna 56 Raki}evi} 1969, 202–206.
pritoka uliva kod sela Donjeg Krajinca. 57 Raki}evi} 1969, 202.
58 Jovanovi} i dr. 1969, 6–9.
Od levih pritoka Ju`ne Morave zna~ajne su Jab- 59 Ili} 1978, 16; \or|evi} 1996, 68.
lanica, Veternica i Pusta reka. Najdetaljnije je prou~e- 60 Milojevi} 1924, 29.
na dolina Jablanice. Ona nastaje od Banjske i Tularske 61 Ili} 1978, 16.
reke, koje se sastaju kod sela Ma}edonca, na nadmor- 62 Ili} 1978, 20, 21.
skoj visini od 375 m.59 S. M. Milojevi} je zabele`io 63 Milojevi} 1924, 38, 39.
da izvire ispod ogranaka Goljaka i da se njen izvorni 64 Ili} 1978, 22, 23.
krak zove Tularska reka. Jablanica te~e u pravcu za-









 nti~ki pisci su ostavili samo posredne i op{te 65 Pobeda Marka Minucija Rufa nad Keltima 106. godine
podatke o zbivanjima u sredi{njim delovima p.n.e. oslabila je njihovu mo}. Protiv Skordiska je 85. godine
Balkanskog poluostrva. Pisani izvori koji se p.n.e. ratovao i Sula i odneo pobedu, kao i Scipion Azijagen,
odnose na teritoriju Leskova~ke kotline su veoma os- osamdesetih godina 1. veka p.n.e. Nakon Panonskog rata, Ti-
kudni, {to je razumljivo budu}i da je ova oblast kasno berije je teritoriju Skordiska pripojio rimskoj dr`avi (Mirko-
romanizovana i urbanizovana, tek u periodu kasne an- vi} 1994b, 70, 71). Prema F. Papazoglu, njihova teritorija
tike. Jedini grad na ovom podru~ju, Cari~in grad potpala je pod rimsku vlast „11. godine, kada je obrazovana
(Iustiniana Prima), podignut je tridesetih godina 6. provincija Ilirik, ili 10, prilikom borbi s Da~anima“ (Papa-
veka. Epigrafski spomenici, kao va`no svedo~anstvo zoglu 1969, 264; Papazoglou 1978, 344).
o rimskoj kolonizaciji, tako|e su retki. Zabele`eni su
prevashodno na podru~ju Leca, Pustog [ilova, Ga- 66 Plinije bele`i da su u provinciji Meziji, koja se prostirala od
zdara i Male Kopa{nice. Panonije do Ponta du` Dunava, a po~injala od u{}a Save, `i-
veli Dardanci, Celegeri, Tribali, Timahi, Mezi, Tra~ani i Ski-
Rimljani su oblasti ju`no od Dunava osvojili i pri- ti (Plin. III, 149, preuzeto iz: Papazoglu 1969, 52, 418, T. 51;
pojili svojoj dr`avi najkasnije 9. godine n.e. Premda Papazoglou 1978, 64). F. Papazoglu navodi da je Tribale i
su Dardanci i Skordisci65 pokoreni ne{to ranije, teri- Meze u carskom dobu bilo te{ko identifikovati i lokalizova-
torija na kojoj su `iveli Mezi,66 Tribali67 i Dardanci68 ti (Papazoglu 1969, 101; Papazoglou 1978, 131).
sve do Avgustovog vremena nije organizovana kao pro-
vincija. Me|utim, Dardanci su ve} sredinom 1. veka 67 Dion Kasije, istori~ar iz vremena Severa, pru`a jasan dokaz
p.n.e. regrutovani u rimske pomo}ne odrede. U~estvo- o opstajanju i odr`avanju Tribala na istom mestu sve do vre-
vali su u bitki kod Farsale, i to u sastavu Pompejeve mena rimskog osvajanja. Ove podatke on daje u prikazu me-
vojske. Pre formiranja provincije, u doba Avgusta je zijskog pohoda Marka Krasa (Papazoglu 1969, 50; Papazoglou
uspostavljana vojna komanda u Dardaniji, legije su iz 1978, 55). Ptolomej navodi da su Tribali `iveli u zapadnom
Makedonije preme{tane na sever i stvarane su prve delu provincije Donje Mezije. F. Papazoglu smatra da su Tri-
predstra`e na Dunavu.69 bali u Ptolomejevo vreme zauzimali prostor izme|u Cibrice
i Iskera (Papazoglu 1969, 53; Papazoglou 1978, 65) i navodi
Kao {to je re~eno, Dardanci su se odr`ali i nakon da se ime Tribala mo`e pratiti tokom ~itavog carskog perio-
{to su Rimljani zaposeli njihovu teritoriju. U to vreme da u oblasti oko u{}a Iskera. U prilog ove teze pominje nad-
su naseljavali prostor od Drine do Timoka, gornji tok grobni natpis Gaja Bebija Atika iz vremena cara Klaudija
Vardara na jugu i dolinu Ibra na severozapadu,70 a (41–54. godine n.e.), koji je bio praefectus civitatium Moe-
kasnije ~itav ju`ni deo Gornje Mezije. Severno od njih siae et Treballiae, kao i jedan kasniji dokument, supskripci-
`iveli su Trikornjani, a na Timoku Mezi.71 ju konstitucije Dioklecijana i Maksimijana iz 291. godine
n.e. (Papazoglou 1978, 66; Papazoglu 1969, 53).

68 Kod F. Papazoglu se nailazi i na podatak da je prvu vest o
rimsko-dardanskim sukobima zabele`io Julije Opsekvens,
navode}i da su za vreme konzulovanja Gneja Kornelija Len-
tula i Publija Licinija pokoreni Keltiberi, Medi i Dardanci
(Papazoglu 1969, 134; Papazoglou 1978, 175, 176). Posle

 

 





Granice provincije
Gornje Mezije

Za vreme Tiberijeve vladavine, verovatno 15. go- obavezivanja Dardanaca na isplatu odre|ene sume Rimu, na
dine n.e., zemlja Dardanaca, Tribala i Meza uklju~e- koju ih je prinudio Apije Klaudije, namesnik Makedonije,
na je u novoosnovanu provinciju Meziju, koja je ka- 77–76. godine p.n.e., 75. godine izbija ozbiljan sukob izme-
snije, u doba cara Domicijana, podeljena na dve |u Rimljana i Dardanaca, poznat kao bellum Dardanicum,
provincije zbog pobolj{anja vojne odbrane. Tako je poveden pod izgovorom da ta suma nije ispla}ena. U tom ra-
Gornjoj Meziji pripao najve}i deo dana{nje Srbije, tu pobedu nad Dardancima izvojevao je Gaj Skribonije Ku-
zapadna Bugarska do reke Cibrice i severna Makedo- rion, namesnik u Makedoniji i naslednik Apija Klaudija. Rat
nija do linije koja se pru`ala ju`no od Skoplja (karta je trajao od 75. do 72. godine p.n.e. (Mirkovi} 1994b, 70).
1).72 Rimljani su u provincijama podizali gradove Posle bellum Dardanicum-a, Dardanija je pot~injena rimskoj
kako bi naselili gra|ane ili islu`ene vojnike. Me|u- vlasti (Papazoglu 1969, 139; Papazoglou 1978, 179, 180). U
tim, na teritoriji srednjeg Balkana urbanizacija je tekla svom izve{taju o mezijskom ratu Marka Krasa, koji se do-
sporo, tako da u Gornjoj Meziji nije postojao nijedan godio 29. godine p.n.e, Dion Kasije pru`a zna~ajan podatak
grad do vremena Flavijevaca.73 Proces romanizacije iz koga se zaklju~uje da dobar deo Dardanije, kako je zabe-
odvijao se neravnomerno, zahvativ{i najpre strate{ki le`ila F. Papazoglu, do Avgustvog vremena nije bio nepo-
istaknuta mesta na granici, kao {to su Singidunum i sredno pot~injen Rimljanima (Papazoglu 1969, 142; Papa-
Viminacijum, ili va`na raskr{}a, kao {to je Nais. U zoglou 1978, 186).
unutra{njosti je zna~ajnu ulogu imalo autohtono sta- 69 Mirkovi} 1994b, 72.
70 Papazoglu 1969, 156.
71 Mirkovi} 1994, 83.

 

 





Polo`aj rimskih
provincija na centralnom
Balkanu u 3–4. veku

novni{tvo. Postupno se razvijala putna mre`a, sa glav- Na desnoj obali Dunava, u isto~nom delu Gornje i
nom komunikacijom koja je iz severne Italije i{la do- zapadnom delu Donje Mezije, i u Trakiji formirane su
linom Save ka srednjem Podunavlju, a zatim se kod provincije Dacia Ripensis (Priobalna Dakija) i Dacia
Viminacijuma ra~vala u dva pravca, od kojih je jedan Mediterranea (Sredozemna Dakija). One su postojale
vodio na jug, preko Naisa i Skupija do Soluna, a dru- i u vreme Kara, Dioklecijanovog prethodnika, dok su
gi na istok, prema Trakiji. Va`an je bio i put koji je Dardania, na jugu Gornje Mezije, i Moesia Prima, na
preko Kosova i{ao ka jadranskoj obali. njenom severu, verovatno formirane tokom Diokleci-
janove vladavine. Zajedno sa dvema da~kim provin-
Nova situacija je nastala usled upada varvara kra- cijama i Prevalitanom, koja je obuhvatala jug Dalma-
jem 3. veka, kao {to je bio prodor Gota 270. godine cije, one su ~inile mezijsku dijecezu (karta 2).74
n.e. na teritoriju Gornje Mezije. Klju~ni doga|aj bio
je napu{tanje provincije Dakije od strane cara Aure- Zna~ajne promene su se dogodile krajem 4. veka,
lijana, {to je dovelo do velikih promena, posebno u kada su Goti i njihovi saveznici ponovo prodrli na
balkanskim provincijama Carstva.
72 Mirkovi} 1994b, 72–75.
Car Dioklecijan (284–305) je tokom svoje vlada- 73 Mirkovi} 1994a, 96, 97.
vine izvr{io podelu starih provincija, odnosno nasta- 74 Mirkovi} 1994a, 92.
vio je politiku upravnog sistema zapo~etu jo{ za vre-
me Aurelijana (270–275).

 

 



centralni Balkan. Pobedu nad njima izvojevao je Te- le`io slede}e: „Negde u pokrajini evropskih Dardana-
odosije, ali bez trajnih rezultata. Godine 380, grupa ca koji `ive iza granice Dra~ana, u neposrednoj blizini
Ostrogota, Huna i Alana izvr{ila je napad na Prvu kastela zvanog Bederiana, be{e selo po imenu Tauri-
Meziju i Panoniju.75 Od svih pohoda varvara koji su sium. Tu je ro|en car Justinijan, osniva~ svetskog car-
ugrozili teritoriju Prve Mezije, treba izdvojiti prodor stva. Opasav{i na brzu ruku ovo selo zidom u obliku
Huna u petoj deceniji 5. veka. Osim Marguma, Singi- ~etvorougla i podigav{i na svakom uglu po jednu kulu,
dunuma, Viminacijuma, Racijarije i Sirmijuma, zau- na~ini kastel sa ~etiri kule (Tetrapurg/an), pa ga tako
zeli su Nais na jugu i 447. godine stigli su do Termo- i nazva. A pored samog tog mesta sagradi divnu varo{
pila u Gr~koj. Time je granica Carstva pomerena sa i nazva je Iustiniana Prima“.77 U Noveli XI iz 535.
Dunava na jug, na liniju koja se pru`ala preko Naisa. godine zabele`eno je da je Justinijana Prima postala i
O razorenom i opustelom Naisu nakon hunske naje- sedi{te arhiepiskopije, kojoj su bili pot~injeni episko-
zde pisao je istori~ar Prisk, koji je ovuda prolazio pri- pi slede}ih provincija: Sredozemne Dakije, Priobalne
likom odlaska na Atilin dvor.76 Dakije, Dardanije, Prevalitane, Makedonije Sekunde,
kao i oblasti grada Basijane. Car Justinijan je „na sa-
Sasvim je izvesno da su se ovi doga|aji odrazili mom zalasku antike“ otvorio novu epohu i zna~ajno
i na zbivanja na prostoru Leskova~ke kotline, o ~emu unapredio vojnu, upravnu i crkvenu organizaciju.78 Iz-
svedo~i izgradnja i obnova velikog broja fortifikaci- gradio je i obnovio, kao {to je navedeno, mnoge tvr|a-
ja, posvedo~enih na pobr|ima i planinskim vencima. ve, koje je u provincijama popisao Prokopije u svom
Tridesetih godina 6. veka, u ovoj oblasti je podignut delu O gra|evinama. Takve fortifikacije na prostoru
novi grad, Iustiniana Prima (Cari~in grad ?), o kojem Leskova~ke kotline nisu, na`alost, identifikovane.79
je Prokopije, istori~ar iz Justinijanovog vremena, zabe-

75 Mirkovi} 1994a, 95, 96.
76 Mirkovi} 1994a, 96, 97.
77 Vizantiski izvori I, 1955, 54–58.
78 Mirkovi} 1994a, 104.
79 Vizantiski izvori I, 1955, 53–72.







 slike o njihovoj stratigrafiji. U njih se ubrajaju: Direk-
torovo u Bojniku (kat. 1), Jergovan u Stubli (kat. 27),
Istra`enost arheolo{kih lokaliteta na prostoru Lesko- Desna obala Veternice u Crcavcu (kat. 65), Ja{unjski
va~ke kotline je na samom za~etku. Naj~e{}e su samo manastiri – Sv. Jovan Krstitelj u Ja{unji (kat. 91),
evidentirani, bez podrobnijeg opisa i sakupljene gra|e, Gradac (kat. 231) i Trap (kat. 234) u Konopnici.
{to ote`ava njihovu analizu, a naro~ito nau~nu interpre-
taciju. Zna~ajni podaci dobijeni su sa rekognosciranja S druge strane, pojedini lokaliteti su podrobnije
terena, a manji broj sa sonda`nih i sistematskih isko- istra`eni, pa su jasnije sagledani i hronolo{ki odre|e-
pavanja. Pojedini lokaliteti su opredeljeni samo na ni. Treba pomenuti slede}a nalazi{ta: Crkva Sv. Pan-
osnovu pokretnih arheolo{kih nalaza koji su u Na- telejmona u Gazdaru (kat. 172), nepoznati lokalitet u
rodni muzej u Leskovcu dospeli kao poklon ili putem ataru Sijarinske Banje (kat. 212), Crkva Sv. Ilije u
otkupa. Njihov karakter, me|utim, nije dovoljan za [tulcu (kat. 56), Crkvina ili Crkvene livade u Mrve{u
precizno tuma~enje nalazi{ta sa kojih poti~u. (kat. 22), Skobalji} grad u Zbe`i{tu (kat. 164) i Kale
u Grdelici (kat. 85). Sonda`na ispitivanja doprinela
Sistematsko rekognosciranje terena su jo{ 1949. su utvr|ivanju njihove stratigrafije.
godine zapo~eli M. i D. Gara{anin u dolini Puste re-
ke. Tokom 50-ih,80 a zatim 70-ih i 80-ih godina pro- Sistematska iskopavanja su obavljana na Cari~i-
{log veka, rekognosciranjima kojima su rukovodile nom gradu (kat. 55), u Maloj Kopa{nici (kat. 112) i
D. Kosti} i S. Ercegovi}-Pavlovi}81 obuhva}ene su na Hisaru u Leskovcu (kat. 98). Cari~in grad, lokali-
doline Ju`ne Morave, Vlasine, Veternice, Jablanice, tet na kome su istra`ivanja zapo~eta jo{ 1912. godi-
zatim oblast Pore~ja, Zaplanja, krajevi oko Vlasotin- ne, a izvode se i danas, je jedini ranovizantijski grad
ca, Lebana, Grdelice i Vu~ja (sl. 2, 3), kao i obronci na prostoru Leskova~ke kotline. Stepen njegove istra-
okolnih visova: Babi~ke i Petrove gore i Kukavice. `enosti omogu}ava sagledavanje mnogih segmenata
Godine 2004. i 2005. vr{ena su u Pore~ju, i to u sa-
radnji Narodnog muzeja u Leskovcu i Narodnog mu- 80 U rekognosciranjima su, osim M. i D. Gara{anin, u~estvo-
zeja u Beogradu,82 a 2006. godine na teritoriji op{tine vali J. Kova~evi}, V. Ivanovi}, F. Feldhamer, R. Vasi} i R.
Medve|a, u saradnji Arheolo{kog instituta u Beogra- Galovi}.
du, Zavoda za za{titu spomenika kulture u Ni{u i Na-
rodnog muzeja u Leskovcu.83 81 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988.
82 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu.
Ve}i broj lokaliteta istra`en je samo otvaranjem 83 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{tina
malih sondi, {to nije omogu}ilo dobijanje preciznije
Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spomenika
kulture u Ni{u.

 

 



 Barje, pitos (dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu)

`ivota u jednoj urbanoj aglomeraciji iz 6. veka.84 S Jablanice, Veternice i Vlasine. Svi navedeni nedosta-
druge strane, prilikom izgradnje auto-puta Bratstvo- ci upu}uju na glavni problem prilikom tuma~enja {i-
jedinstvo i omladinskog naselja, u Maloj Kopa{nici renja i stepena rimske urbanizacije na ovom podru~-
je otkriveno nekoliko rimskih grobova, pa su 1960. ju, a to je neujedna~en nivo podataka o lokalitetima,
godine preduzeta za{titna, a 1962. i 1964. i sistemat- zbog ~ega uglavnom ne mogu da se bli`e tipolo{ki
ska iskopavanja. Posle duge pauze, za{titna istra`iva- odrede. Od 249 registrovanih nalazi{ta, ~ak 105 je ne-
nja su na ovom lokalitetu sprovedena 2002. i 2003. opredeljenih, {to ~ini 42,17% (karta 5).
godine, i to u okviru projekta rekognosciranja podru~-
ja infrastrukturnog koridora auto-puta Ni{ – granica Me|u lokalitetima neodre|enog tipa naj~e{}i su
Republike Makedonije, i 2012. godine, u sklopu ra- oni koji se jedino na osnovu slu~ajnih nalaza mogu
dova na budu}oj trasi auto-puta E–75, na Koridoru datovati u rimski, odnosno ranovizantijski period. To
10. Zahvaljuju}i njima dobijeni su zna~ajni podaci o su: Strana u Ma}edoncu (kat. 187), Imanje Andrije
rimskom naselju i nekropoli u Maloj Kopa{nici, iz Vu~kovi}a u Sijarinskoj Banji (kat. 213), Banjska
vremena od 2. do 4. veka.85 Sonda`na istra`ivanja na mahala ili Banjske njive u Ravnoj Banji (kat. 195),
lokalitetu Hisar u Leskovcu izvedena su 1994. godi- Stra{ni potok u Bu~umetu (kat. 167), Crkvi{te u Mi-
ne, a sistematska iskopavanja, zapo~eta 1999, trajala jajlici (kat. 20), Crkvena livada u Rafuni (kat. 45),
su sve do 2008. godine. Ona su, izme|u ostalog, pru- Potok u Me|i (kat. 119), Crkvi{te ili Dunj~iki u Gor-
`ila va`ne informacije o manjem utvr|enju iz rimskog njem Brijanju (kat. 10), ]opino lojze u Stubli (kat.
perioda, koje je obnovljeno ili ponovo podignuto to- 26), Hisarski kanal (kat. 99), Podrum (kat. 102), Po-
kom vladavine Justinijana I, ali su od njega sa~uvani dvorce (kat. 103), Ulica industrijska br. 15 (kat. 104),
samo ostaci bedema.86 Ulica Veselina Masle{e br. 36 (kat. 105) i Vinograd
Gorge (kat. 106) u Leskovcu, \orgov rid u Babi~-
Nedostupna dokumentacija sa pojedinih lokaliteta, kom (kat. 59), Gornje Crni~e (kat. 128), Lusarije
~injenica da ponekad nedostaju dnevnici istra`ivanja, (kat. 130) i Padina (kat. 131) u Ora{cu, Musin grob u
planovi, crte`i osnova, fotografije, kao i nedovoljna do- Grada{nici (kat. 79), Porta crkve Ro|enja Sv. Jovana
kumentovanost podataka, naro~ito za naselja i utvr|e-
nja, arheolo{ku sliku ovog prostora ~ine nepotpunom, 84 Kondi}, Popovi} 1977, 3, 8; Bavant, Ivani{evi} 2003, 9–16;
{to sigurno ote`ava dono{enje ozbiljnijih zaklju~aka. Ivani{evi} 2011, 53, 60.
Treba ista}i i da je detekcija pomo}u aerofotografije
potpuno izostala. Ona bi svakako pru`ila zna~ajne in- 85 Zotovi} 1960, 123–127; Gara{anin 1968, 5–34; Zotovi}
formacije o raznim segmentima, kao {to je proces na- 1968, 19–30; Zotovi} 1984, 165–169; Pe{i} 1995, 25–44;
seljavanja u oblasti Leskova~ke kotline, naro~ito u Pe{i} 2010, 45–58.
dolinama reka, pre svega Ju`ne Morave, Puste reke,
86 Stoji}, Pe{i}, Jovi} 2007, 29–41.

 

 



Krstitelja u Grdelici (kat. 87), Mitrov grob u Oraovi- – pobr|a planina iznad re~nih tokova;
ci (kat. 126) i drugi. – podno`ja brda i planina na manjim nadmorskim

U lokalitete neodre|enog tipa spadaju crkvene visinama, iznad reka i potoka, i
gra|evine u kojima je, u vidu spolija, ili nedaleko od – ravnice u dolinama ve}ih reka.
njih nala`ena ranovizantijska kamena plastika: Crkva U ovim zonama se mogu izdvojiti geografske mi-
Sv. Pantelejmona u Gazdaru (kat. 172), Seoska crkva kroceline sa ve}om koncentracijom lokaliteta. Uo~e-
u Ivanju (kat. 13), Crkvina ili Crkvene livade u Mr- no je 17 takvih podru~ja: pobr|e Radana, slivovi Le-
ve{u (kat. 22), Seli{te u Bo{njacu (kat. 33), Crkva Sv. pa{tice, Lecke i Gazdarske reke, pobr|e Goljaka sa
Ilije u Leskovcu (kat. 97), Crkva Sv. Petke ili Rudar- podru~jem oko Tularske i Buniske reke, kompleks
ska crkva u Rudaru (kat. 145), Latinska crkva u Veli- oko Cari~inog grada, kompleks oko Rujkovca i Radi-
kom Trnjanu (kat. 157), Crkvi{te u Velikoj Grabovnici novca, dolina [umanske reke, dolina Puste reke, donji
(kat. 154), kao i mesta na kojima su ostaci gra|evina tok Jablanice, srednji tok Jablanice, dolina Veternice,
vidljivi ili na njih ukazuje konfiguracija terena ili su pobr|e Kukavice, kompleks oko Male Kopa{nice, do-
registrovani prema kazivanju me{tana. Tu se ubraja- lina Ju`ne Morave, kompleks oko Kozara~ke, odno-
ju i nalazi{ta sa kojih poti~e gra|evinski materijal iz sno Rupske reke, donji tok Vlasine (kompleks oko
rimskog, odnosno ranovizantijskog perioda. Izme|u Vlasotinca), pobr|e Babi~ke gore i Kru{evice i u{}e
ostalih, to su lokaliteti: Drmecki potok u Dobroj Vodi Lu`nice u Vlasinu. Poseban problem predstavlja teri-
(kat. 5), Crkvina u Gazdaru (kat. 173), Smr~je u Do- torija uz srednji tok Jablanice, na kojoj je broj regi-
njem Vranovcu (kat. 34), Karauli{te u Stubli (kat. 28), strovanih nalazi{ta sa ostacima materijalne kulture iz
Crkvi{te (kat. 38) i Seli{te (kat. 39) u Pertatu, Mana- rimskog, odnosno ranovizantijskog perioda veoma
stiri{te ili Brzansko crkvi{te u Brzi (kat. 63), Prkljiv- mali (karta 5).
ka–Seli{te (kat. 74) i Rosulje ili Cigansko groblje Prvoj visinskoj zoni, koja obuhvata planinski i
(kat. 75) u Gornjoj Slatini, Imanje Du{ana Miti}a u brdoviti obod Leskova~ke kotline, pripada sedam mi-
Golemoj Njivi (kat. 71), Talambas u Stupnici (kat. krocelina: pobr|e Radana, slivovi Lepa{tice, Lecke i
150), Golema njiva ili Latinska crkva u Konopnici Gazdarske reke, pobr|e Goljaka sa podru~jem oko
(kat. 230), Njiva Slavka Mand`i}a u Batulovcu (kat. Tularske i Buniske reke, pobr|e Kukavice, kompleks
220), Njiva Bosiljke Ran~i} u Grdelici (kat. 86), Bre- oko Kozara~ke, odnosno Rupske reke, u{}e Lu`nice
sje u Boljaru (kat. 222). u Vlasinu i pobr|e Babi~ke gore i Kru{evice.
Drugi pojas se odlikuje ne{to manjim nadmor-
Pojedini lokaliteti se vezuju za atar ili okolinu ne- skim visinama. U njemu su arheolo{ki lokaliteti sme-
kog sela, ve}eg mesta ili grada, budu}i da nije poznato {teni u podno`jima brda ili planina, iznad reka i po-
precizno mesto nalaza pokretnog arheolo{kog mate- toka. Izdvojene su tri mikroceline: kompleks oko
rijala ili gra|evinskih ostataka na osnovu kojih su evi- Cari~inog grada, kompleks oko Rujkovca i Radinov-
dentirani. Radi se o lokalitetima u ataru Re~ice (kat. 24), ca i dolina [umanske reke.
Orana (kat. 23), Turjana (kat. 29), Sekicola (kat. 47), Tre}oj, najni`oj visinskoj zoni pripadaju lokaliteti
[tulca (kat. 54), Poro{tice (kat. 41), Kosan~i}a (kat. u ravni~arskim krajevima, odnosno u dolinama ve}ih
16), Me|e (kat. 115), Stuble (kat. 25), Barja (kat. 60), reka. Izdvojeno je sedam geografskih mikrocelina sa
Strojkovca (kat. 148), Vu~ja (kat. 158), Grdanice (kat. ve}om koncentracijom nalazi{ta: dolina Puste reke,
84), Ora{ca (kat. 127), Skrape`a (kat. 239), Dobrovi- donji tok Jablanice, srednji tok Jablanice, dolina Ve-
{a (kat. 225), zatim o polo`ajima u okolini Mijajlice ternice, kompleks oko Male Kopa{nice, dolina Ju`ne
(kat. 21), Miro{evca (kat. 120), Leskovca (kat. 101), Morave i donji tok Vlasine (kompleks oko Vlasotinca).
Bistrice (kat. 61) i drugim.

 

Prema geografsko-topografskim odlikama, arheolo{ki Obuhvata isto~ne i severoisto~ne padine planine Ra-
lokaliteti u Leskova~koj kotlini mogu se razvrstati u dan, slivove Maga{ke i Vujanova~ke reke, kao i ma-
tri visinske zone: njih potoka. U geolo{kom pogledu, pripada leckom

 

 



andezitskom masivu, koji je sa~injen od dve osnovne 14, 50b) i tragovi rudarske delatnosti (kat. 6, 7). To se,
grupe stena: magmatskih (andeziti, propiliti, daciti, pre svega, odnosi na lokalitete sme{tene na nadmor-
trahiti, piroklasti~ne stene i kvarcno-bre~aste zone) i skoj visini od 500 do 1.000 m. Na ne{to vi{oj koti
sedimentnih (konglomerati, pe{~ari, laporci i kre~nja- (1.047 m) nalazi se Mali kamen (kat. 8), gde su regi-
ci). U oblasti Radana su konstatovani amfibolski ande- strovani ostaci manjeg utvr|enja.
ziti efuzivnog postanka, koji se na terenu naj~e{}e ma-
nifestuju kao masa nepravilnog oblika, i hornblenda Ovoj celini pripada jo{ pet arheolo{kih lokaliteta.
andeziti, koji se javljaju u blokovima raznih dimen- Na polo`aju @upa u ataru Dobre Vode otkriveni su
zija, kao i njihova varijanta u vidu hornblenda pirok- delovi ciglarske pe}i (kat. 9). U istom selu, na lokali-
sen andezita. Treba pomenuti i prisustvo piroklasti~nih tetu Drmecki potok (kat. 5), zabele`eni su ostaci gra-
stena (bre~e i tufova), dok su na ne{to u`oj lokaciji |evina neodre|ene namene. U seoskoj crkvi u Ivanju
(atar sela Ivanja) konstatovane dacitske stene.87 (kat. 13) nalaze se ranovizantijske spolije, ~ije pore-
klo nije utvr|eno, dok je u selu Vujanovu otkrivena
U pobr|u Radana izdvaja se grupa od 11 arheo- rimska grobnica zidana opekama (kat. 30).
lo{kih lokaliteta: Deli Voda (kat. 4), Drmecki potok
(kat. 5), Izvor (kat. 6), Kalkad`ije (kat. 7), Mali ka-  
men (kat. 8) i @upa (kat. 9) u Dobroj Vodi, Gornje ili 
Velike livade (kat. 12), Seoska crkva (kat. 13) i Struga-
ra (kat. 14, sl. 4) u Ivanju, nepoznati lokalitet u ataru Ovu mikroregiju ~ine isto~ne i jugoisto~ne padine
Vujanova (kat. 30) i Ibri{ u Statovcu (kat. 50b). Majdan planine i slivovi Lepa{tice, Lecke i Gazdar-
ske reke. Prostire se zapadno i ju`no od pobr|a Ra-
Na nalazi{tima iz ove grupe uglavnom su posve-
do~eni ostaci ranovizantijskog akvedukta (kat. 4, 12,

 Ivanje, Strugara

 

 



 Gornji Gajtan, Sokolov vis (foto: Toni ^er{kov)
 Lece, Rasova~a

dana. Njen severozapadni i centralni deo pripada lec- }oj nadmorskoj visini (700–1.000 m) su utvr|enje na
kom andezitskom masivu, na ~ijem se krajnjem is- Braj{oru (kat. 170), rudnik na Rasova~i (kat. 184) i
to~nom obodu nalazi Lece. Podru~je oko Medve|e polo`aj Mujovi}a dolina u Drencu (kat. 171), verovat-
na jugoistoku i istoku geolo{ki se vezuje za kristali- no naseobinskog karaktera. Na Rasova~i su otkriveni
nikum Jablanice, odnosno Srpsko-makedonsku masu. ostaci rimskog rudarenja, odnosno rudarsko okno tra-
Osim andezitskih stena, andezita bazalta, propilita, pezoidnog oblika i jalovina (sl. 6). Budu}i da je re~ o
dacita, trahita i piroklasti~nih stena, u ovoj oblasti su oblasti bogatoj rudom, utvr|enja na Braj{oru (kat.
zna~ajne kvarcno-bre~aste zone, koje predstavljaju i 170) i Kulinama (kat. 182) mo`da su imala ulogu za-
najva`niju karakteristiku tektonskog sklopa leckog {tite rudnika.
masiva jer se upravo u njima nalaze rude olova i cin-
ka. Pored samorodnog zlata u povr{inskim delovima O rudarskoj delatnosti na ovom podru~ju govore
kvarcno-bre~aste zone na Rasova~i, treba ista}i i le- i lokaliteti na ne{to manjim nadmorskim visinama
`i{ta poludragog kamenja (ametist, opal i ahat),88 koja (400–700 m). Zna~ajna je sekira-kramp s natpisom …
su, osim u pomenutoj zoni, registrovana i severno od Benenatus (kat. 183.1), na|ena nedaleko od stene sa
Gazdara, izme|u Gajtanske i Lecke reke.89 vidljivim tragovima povr{inskih kopova, kao i grob
otkriven u blizini nekog okna, bez preciznog podatka
Na ovom prostoru registrovano je 14 arheolo{kih o mestu nalaza.90
lokaliteta: Mujovi}a dolina (kat. 171) i Braj{or (kat.
170) u Drencu, Crkvina (kat. 180), Kod rudnika (kat. Osim dokaza o rimskom rudarenju na {irem pro-
181), Kuline (kat. 182), Livada Stevana Petrovi}a storu Leca i fortifikacijama koje su verovatno bile
(kat. 183) i Rasova~a (kat. 184) u Lecu, Brdo Kopran povezane sa ovom delatno{}u, o rimskim naseljima u
– Crkva Sv. Prokopija u Pustom [ilovu (kat. 193), ovoj oblasti tako|e ima direktnih svedo~anstava. Je-
Crkva Sv. Pantelejmona (kat. 172), Crkvina (kat. 173), dan od njih je natpis na votivnoj plo~i posve}enoj Li-
Crkvina – Imanje Ivanovi}a (kat. 174) i Ku}a Coki- beru, na|enoj u Pustom [ilovu (kat. 193.3), u kojem
}a (kat. 175) u Gazdaru i nepoznati lokalitet u ataru se pominje neimenovani vicus. Pretpostavlja se da su
Medve|e (kat. 189). Premda se nalazi na ve}oj udalje-
nosti, na krajnjem zapadu Leskova~ke kotline (karta 87 Pe{ut 1976, 8–11, 19–22.
5), ovoj grupi treba dodati i fortifikaciju u selu Gor- 88 Pe{ut 1976, 16–23, 33.
njem Gajtanu, na Sokolovom visu (kat. 177, sl. 5). 89 \or|evi} 1996, 64.
90 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu.
Navedeni lokaliteti su razli~itog tipa. Izuzev naj-
vi{e fortifikacije na Sokolovom visu (1.370 m), na ve-

 

 



naselja tipa vici metallorum, osim u Pustom [ilovu sela utvr|eno je postojanje propilita, koji izgra|uju
(sl. 7), postojala u Lecu, Gazdaru, uz samu Gazdar- Brajinsku ~uku, Trlicu i teren oko gornjeg toka Gu-
sku reku, gde je konstatovana ve}a grupa neoprede- bava~ke i Brajinske reke. Piroklasti~ne stene i bre~a
ljenih lokaliteta (kat. 172–175), kao i u Medve|i (kat. registrovani su na Maloj Brajini i Goljaku. U naju`em
189). Epigrafski spomenici sa ovog prostora, posve- podru~ju Tulara nalaze se sedimentne stene, od kojih
}eni Herkulu i Liberu, bo`anstvima koja su, izme|u su u gornjem toku Tularske reke zastupljeni laporci,
ostalog, {titila rudnike i rudarsku delatnost, ukazuju pe{~ari, kre~njaci i konglomerati. Treba ista}i da se u
na svetili{te koje je slu`ilo rudarima. Mogu}i polo`aj rejonu Tulara nalazi znatna koncentracija kvarcno-
jednog svetili{ta vezuje se za lokalitet Crkvina u Le- bre~astih zona, kao i da je zabele`ena ~esta pojava
cu (kat. 180). olova i cinka. Olovo-cinkove rudne `ice sa bakrom
vrlo su karakteristi~an tip orudnjenja u podru~ju Tu-
 lara.91 Le`i{ta olova, cinka, zlata i srebra pored Leca
 vezana su i za hidrotermalno promenjene andezite u
Svira~kim potocima.92
Ova mikrocelina obuhvata pobr|e Goljaka i oblast
oko Tularske i Buniske reke, od kojih ovde nastaje Isto~ni deo ovog podru~ja, prostorno ograni~enog
Jablanica. Rejon Tulara izdvaja se kao posebna jedi- i tretiranog kao „oblast oko Tularske reke“, pripada
nica u ju`nom delu leckog masiva. Zapadno od ovog kristalinikumu Jablanice, gde svakako dominiraju kri-
stalasti {kriljci.93 Treba, me|utim, pomenuti da se u
Sijarinskoj Banji, na prostoru od oko 600 km², nalazi

 Pusto [ilovo, Crkva Sv. Prokopija (foto: Toni ^er{kov)

 

 



 Mrkonje, Mrkonjski vis (foto: Toni ^er{kov)
 Retkocer, Ravna njiva (foto: Toni ^er{kov)

ve}a masa mermernog oniksa, i to neposredno uz an- Gradina II (kat. 209), Imanje Ilije \oki}a (kat. 210) i
dezite i kristalaste {kriljce. @. \or|evi} smatra da je Kod ba{te (kat. 211) u Sijarini, nepoznati lokalitet u
oniks ovde nastao u jednom od termalnih izvora. Sa ataru Svirca (kat. 216), Ani{te (kat. 194), Banjska
andezitima su povezani mnogobrojni termalni izvori mahala ili Banjske njive (kat. 195), Gajine rupe ili
u Sijarinskoj Banji, ~iji se najve}i broj javlja na levoj [eo potoke (kat. 196), Njiva Dragutina Cvetkovi}a
obali Banjske reke. Pripadaju tipu alkalno-karbonat- (kat. 197) i Njiva Limana Selimanovi}a (kat. 198) u
nih voda, koje se dele na kisele hiperterme i sumpo- Ravnoj Banji, kao i Samokov u Marovcu (kat. 188).
rovite hipoterme. Va`an je i podatak da kod Sijarin-
ske Banje postoji niz manjih kamenoloma lokalnog Prema nadmorskoj visini i polo`aju, mogu se raz-
zna~aja.94 vrstati u dve zone. U pobr|u Goljaka (karta 5) su utvr-
|enja na nadmorskoj visini izme|u 700 i 1.000 m
U ovoj mikrocelini nalazi se 26 arheolo{kih loka- (kat. 178, 190, 218). S obzirom na ~injenicu da je ju-
liteta, svrstanih u dve grupe. Na krajnjem jugozapa- gozapadni deo Leskova~ke kotline bogat rudom, for-
du Leskova~ke kotline (karta 5), u pobr|ima Goljaka tifikacije su mo`da imale ulogu za{tite, prevashodno
i rejonu Tulara, grupisano je sedam nalazi{ta: Brain- rudarskih revira. Me|utim, kako za to nema dokaza,
ski vis u Velikoj Braini (kat. 218), Jugozapadno od ne treba isklju~iti ni mogu}nost da su neka utvr|enja,
mosta u Tularu (kat. 217), Gradina u Gubavcu (kat. naro~ito manjeg obima, bila i pribe`i{ta. Ovoj visin-
178), Mrkonjski vis (kat. 190, sl. 8), Ravan (kat. 191) skoj zoni pripadaju i tri lokaliteta za koja se mo`e
i Tomovina (kat. 192) u Mrkonju, i Ravna njiva u pretpostaviti da su imala funkciju naselja. To su Ra-
Retkoceru (kat. 199). van (kat. 191) i Tomovina (kat. 192) u ataru Mrkonja,
kao i Ravna njiva u Retkoceru (kat. 199, sl. 9).
Isto~no od njih, kao posebna celina izdvajaju se
nalazi{ta na prostoru gde se sastaju Tularska i Buni- Na ne{to manjoj nadmorskoj visini, oko 500 do
ska reka i dalje ka jugu, uz Bunisku reku. Njihov ve- 700 m, u blizini mesta gde se sastaju Tularska i Bu-
liki broj vezuje se za Sijarinsku Banju i Sijarinu, kao niska reka zabele`ena su tri lokaliteta u ataru sela
i ju`nije, za atar Ravne Banje. Ovu grupu ~ini 19 na-
lazi{ta: Crkvi{te (kat. 185), Pod ku}u (kat. 186) i 91 Pe{ut 1976, 23–25.
Strana (kat. 187) u Ma}edoncu, Na obali Tularske re- 92 \or|evi} 1996, 63.
ke u Vrapcu (kat. 219), nepoznati lokalitet u ataru Si- 93 Pe{ut 1976, 28.
jarinske Banje (kat. 212), Imanje Andrije Vu~kovi}a 94 \or|evi} 1996, 66.
(kat. 213), Izvor Spas (kat. 214) i Velikina njiva (kat.
215), tako|e u Sijarinskoj Banji, Gradina I (kat. 208),

 

 



 Ravna Banja, Ani{te
 Sli{ane, Pavlov grob

Ma}edonca (kat. 185–187). Re~ je o utvr|enju na Cr- donskoj masi, tj. njenom jablani~kom bloku, sa~inje-
kvi{tu (kat. 185), zatim o nalazi{tu Pod ku}u, vezanom nom od kristalastih {kriljaca. Kod Lebana postoji niz
za rudarsku delatnost (kat. 186), i lokalitetu neoprede- manjih kamenoloma lokalnog zna~aja.95
ljenog tipa (kat. 187), odakle poti~e ostava novca da-
tovana u 4. vek. Kompleks oko Ma}edonca je tako|e Ovu celinu ~ine 23 nalazi{ta: Pavlov grob (kat.
mogao imati odre|enu ulogu u anti~kom rudarstvu. 49), Petrova gora (kat. 50) i Potresulje (kat. 50a) u
Sli{anu, nepoznato nalazi{te u ataru Orana (kat. 23),
Ne{to ju`nije, ve}a koncentracija lokaliteta regi- nepoznati lokalitet u Turjanu (kat. 29), Crkvi{te (kat.
strovana je na podru~ju Sijarinske Banje i u ataru Si- 20) i nepoznati polo`aj u okolini Mijajlice (kat. 21),
jarine, i to pet utvr|enja (kat. 208, 209, 212, 216, nepoznati lokalitet (kat. 47) i Gradi{te (kat. 48) u Se-
219), mo`da rimski kapta`ni objekat (kat. 214), jedan kicolu, Crkvina ili Crkvene livade u Mrve{u (kat. 22),
potes koji se vezuje za rudarstvo (kat. 215) i tri nala- nepoznati lokalitet (kat. 57) i Imanje Pe{i}a (kat. 58)
zi{ta neopredeljenog karaktera, sa kojih poti~u frag- u Vrbovcu, nepoznati lokalitet (kat. 51), Desna obala
menti pitosa (kat. 210, 211) i primerak rimskog nov- Svinjari~ke reke (kat. 52) i Gornje gradi{te (kat. 53) u
ca (kat. 213). Svinjarici, nepoznati lokalitet (kat. 54), Cari~in grad
(kat. 55) i Crkva Sv. Ilije (kat. 56) u [tulcu, Jezero ili
Ju`no od Sijarinske Banje, uz Bunisku reku, grupa Kuli{te u Prekop~elici (kat. 42), Crkvi{te, Drenjak ili
nalazi{ta izme|u Ravne Banje i Marovca vezana je, Reka (kat. 31) i Crnovski breg (kat. 32) u Ba~evini,
pre svega, za rudarstvo. Tu su evidentirani: rudna okna Stra{ni potok u Bu~umetu (kat. 167) i Crkvica u Do-
(kat. 196), topioni~arski kompleks (kat. 194, sl. 10), njem Bu~umetu (kat. 169). Prema karti rasprostranje-
ve}a koli~ina zgure i fragmenti zape~ene zemlje, vero- nosti (karta 5), i ovde se mogu izdvojiti dve grupe.
vatno ostaci pe}i (kat. 188), ali i tri lokaliteta na ko-
jima se mo`da prostiralo naselje (kat. 195, 197, 198). Na ve}oj nadmorskoj visini (500–700 m), iznad
Svinjari~kog i Cari~inskog potoka sme{ten je lokali-
 tet Crkvi{te, Drenjak ili Reka u Ba~evini (kat. 31). Tu
se verovatno nalazilo rimsko naselje koje je, prema
Nalazi se u podno`ju Radana, du` tokova Kameni~- polo`aju, mo`da imalo poljoprivredni karakter. Na
ke i Sli{anske reke, kao i Svinjari~kog i Cari~inskog nalazi{tima Pavlov grob (kat. 49, sl. 11) i Potresulje
potoka. U geolo{kom pogledu, na istoku i jugoistoku
ulazi u sastav leckog andezitskog masiva, koji se rani- 95 Pe{ut 1976, 28–31.
je zvao sli{anski, a ostali deo pripada Srpsko-make-

 

 



(kat. 50a) u Sli{anu i Crnovski breg u Ba~evini (kat. 47), [tulca (kat. 54), ne mo`e doprineti preciznijem
32) otkriveni su ostaci ranovizantijskog akvedukta. U utvr|ivanju karaktera ovih lokaliteta.
ataru istog sela evidentirani su neodre|eni ostaci arhi-
tekture (kat. 50), dok su na polo`aju Crkvica u Donjem 
Bu~umetu (kat. 169) na|ene ranovizantijske opeke.
Arheolo{ki lokaliteti iz ovog kompleksa vezuju se za
U ne{to ni`oj zoni, na nadmorskoj visini od 397 m, oblast severoisto~no i isto~no od Medve|e, zatim za
nalazi se Cari~in grad (sl. 12). Ka njemu gravitiraju krajeve ju`no od reke Jablanice, odnosno za njen tok
arheolo{ki lokaliteti u neposrednoj blizini, sme{teni u od Medve|e do Lebana. Ovaj prostor je ome|en Ja-
zoni od 300 do 500 m nadmorske visine. To su utvr- blanicom na zapadu i severu, [umanskom rekom na
|enja u Svinjarici (kat. 53), [tulcu (kat. 56), Prekop- istoku i Klaji}kom, Buvskom i \ulekarskom rekom
~elici (kat. 42) i Sekicolu (kat. 48), zatim dve ranovi- na jugu.
zantijske bazilike, od kojih se jedna nalazi unutar
fortifikacije (kat. 48), a druga u podgra|u, van bede- Registrovano je 16 arheolo{kih lokaliteta: Crkvi-
ma (kat. 51), vila u Vrbovcu (kat. 57, 58) i ciglarska na u Crnom Vrhu (kat. 168), Vaskina porta (kat. 207),
pe} (kat. 52) u podno`ju Gradi{ta u Svinjarici, pored Bander ili Rid (kat. 200), Crkvi{te Sv. Jovana (kat.
istoimenog potoka. Sa nepoznatog nalazi{ta u okoli- 201), Kaljaja (kat. 202), Nagranjci (kat. 205), Kalja-
ni Mijajlice (kat. 21) i iz crkve u Mrve{u (kat. 22) po- ja – Crkvi{te Sv. Pantelejmona (kat. 203), Porta Sto-
ti~e sekundarno upotrebljena ranovizantijska kamena janovi}a (kat. 206) i Mitrin potok (kat. 204) u Ruj-
plastika koja, na`alost, kao i nalazi iz Sli{ana (kat. kovcu, Severna padina brda Kaljaje u Radinovcu
50), Orana (kat. 23), Turjana (kat. 29), Sekicola (kat.

 Cari~in grad – Iustiniana Prima ?
(dokumentacija Centra za razvoj Jablani~kog i P~injskog okruga)

 

 



 Rujkovac, Crkvi{te Sv. Jovana Posebno se izdvaja lokalitet Pu{kanova crkva
(foto: Toni ^er{kov) (kat. 176) sa ostacima gra|evine zidane od anti~kih
opeka, sa dve odvojene zasvedene prostorije, najvero-
(kat. 43), U{}e Zabr|skog potoka u Lapa{tici (kat. vatnije kripte (sl. 66–68), mada ne treba isklju~iti ni
179), Pu{kanova crkva u Gornjoj Lapa{tici (kat. 176), mogu}nost da se radi o grobnicama. Kako se ne mo-
Buckina vodenica (kat. 44), Crkvena livada (kat. 45) `e sigurno ustanoviti namena ovog objekta, ubraja se
i Mahala Stambolovi (kat. 46) u Rafuni i nepoznati u lokalitete neodre|enog tipa.
lokalitet u Poro{tici (kat. 41). Podeljeni su u dve vi-
sinske zone. Isto~no odavde, u selu Rafuni ubicirana su tri
neopredeljena lokaliteta (kat. 44–46). Na osnovu slu-
U vi{oj zoni, na nadmorskoj visini od 500 do 700 ~ajnih nalaza novca, kerami~kih posuda i tegova,
m, nalaze se lokaliteti u Lapa{tici (kat. 179), Gornjoj fragmenata tegula i imbreksa, kao i ~injenice da su
Lapa{tici (kat. 176), Rafuni (kat. 44–46) i Poro{tici sme{tena na uskom prostoru, pretpostavlja se da se tu
(kat. 41). Za pet od njih tip se ne mo`e precizno odre- nalazilo rimsko, odnosno ranovizantijsko naselje.
diti. Na u{}u Zabr|skog potoka zabele`eni su ostaci
utvr|enja (kat. 179), ali je njegovo postojanje neizve- Ni`oj zoni, na nadmorskoj visini od 300 do 500 m,
sno jer novim rekognosciranjima tragovi fortifikacije u slivu reke Jablanice i du` manjih potoka, pripadaju
na ovom mestu nisu potvr|eni. nalazi{ta u ataru Crnog Vrha (kat. 168), Radinovca
(kat. 43) i Rujkovca (kat. 200–207). U ovoj grupi je
jo{ 10 arheolo{kih lokaliteta: utvr|enje na Kaljaji u
Rujkovcu (kat. 202), naselja u ataru Rujkovca (kat.
200, 204, 206, 207), tri bazilike u Rujkovcu (kat. 201,
203, 205) i jedna u ataru Crnog Vrha (kat. 168), i ter-
me u Radinovcu (kat. 43).

Utvr|enje na brdu Kaljaji podignuto je na nad-
morskoj visini od 460 m. U blizini, mo`da u njego-
vom donjem gradu ili podgra|u, nalaze se dve bazi-
like (kat. 203, 205). Jugoisto~no se pru`a kompleks
oko Crkvi{ta Sv. Jovana (kat. 201, sl. 13), a na sever-
noj padini brda otkrivene su terme (kat. 43). Na po-
jedinim lokalitetima zabele`eni su ostaci zidova i
gra|evinskog materijala (kat. 200, 204, 206, 207), {to
pokazuje da su tu mo`da postojala naselja. Nalazi{ta

 Rujkovac, Mitrin potok (foto: Toni ^er{kov)

 

 



 Me|a, Kuli{te

Bander ili Rid i Vaskina porta (kat. 200, 207), kao i Na Gradi{tu (kat. 40) su zabele`eni ostaci utvr|e-
Mitrin potok (kat. 204, sl. 14) i Porta Stojanovi}a nja, dok na postojanje naselja u Gagincu (kat. 69)
(kat. 206), su na malim me|usobnim razdaljinama. upu}uju nalazi fragmentovanih opeka, keramike i ve-
Ostaci ve}e gra|evine na lokalitetu Porta Stojanovi}a likih pitosa. U Klaji}u (kat. 35, 36) su konstatovani
u Rujkovcu (kat. 206) verovatno pripadaju komplek- tragovi rudarskog okna i {ljaki{te, a iz Lebana (kat.
su koji se vezuje za Crkvi{te Sv. Jovana (kat. 201), 37) poti~e slu~ajni nalaz gvozdene alatke, zbog ~ega
odnosno za ranovizantijsku baziliku. se taj polo`aj svrstava u lokalitete neodre|enog tipa.

Jugozapadno od Rujkovca, u ataru Crnog Vrha 
nalazi se lokalitet Crkvina (kat. 168), gde je, kako se
pretpostavlja, postojala ranovizantijska bazilika. Lokaliteti su sme{teni u dolinama Puste reke i njenih
levih pritoka, Konjuva~ke reke i Drenova~kog poto-
^itava zona sa pomenutim nalazi{tima oko Radi- ka. Tlo ~ine neogeni sedimenti, koji ispunjavaju le-
novca i Rujkovca gravitira ka severu i zapadu, tj. ka skova~ku potolinu, i to dve serije: glinovito-peskovi-
slivu Jablanice, prostoru oko Cari~inog grada i Med- ti i {ljunkovito-peskoviti. Prva serija le`i ispod
ve|i, odnosno tokovima Lepa{tice i Gazdarske reke. druge, u dnu padina blago zaobljenih grebena, koji se
prostiru kroz Leskova~ko polje. Sastoji se od alevri-
 ta, peskovito-glinovitih alevrita i alevritskih peskova.
Druga serija se javlja u vi{im delovima i predstavlje-
Ova mikrocelina obuhvata dolinu [umanske reke i na je peskovitim {ljunkovima, {ljunkovitim peskovi-
prostor oko njenog u{}a u Jablanicu. [umanska reka ma i alevritskim peskovima. Kvartarne tvorevine su
nastaje na jugu Leskova~ke kotline, spajanjem Kla- veoma zastupljene u Leskova~kom polju, pa se osim
ji}ke i Lipovi~ke reke. Zapadno je kompleks nalazi- aluvijalnih i proluvijalnih tvorevina javljaju i gomila-
{ta oko Rujkovca i Radinovca, severozapadno grupa nja brdskih padina u vidu deluvijalnih i proluvijalnih
lokaliteta oko Cari~inog grada, na istoku su srednji naslaga.96
tok Jablanice i reka Su{ica, dok se na severoistoku
otvara aluvijalna ravan Leskova~ke kotline. 96 \or|evi} 1996, 58, 59.

Registrovano je pet arheolo{kih lokaliteta: Korito
reke Jablanice u Lebanu (kat. 37), Gradi{te u Popovcu
(kat. 40), Usavske vodenice (kat. 35) i Vlajkova utri-
na (kat. 36) u Klaji}u i Ravnjak u Gagincu (kat. 69).

 

 



U ovom podru~ju je registrovano 25 arheolo{kih 
lokaliteta: nepoznati lokalitet u Re~ici (kat. 24), Di-
rektorovo (kat. 1) i Seli{te (kat. 2) u Bojniku, Jugo- Osim donjeg toka Jablanice, ova celina obuhvata pro-
isto~no od sela (kat. 17), Marjanovo jezero ili Vrta~e stor oko njenog u{}a u Ju`nu Moravu. Od Lebana,
(kat. 18) i U blizini {kole (kat. 19) u Lapotincu, Kru- Jablanica kroz Leskova~ku kotlinu te~e {irokom i
{kar u ]ukovcu (kat. 3), Seli{te u Kacaba}u (kat. 15), plitkom dolinom, ima mali pad i mnoge meandre. U
nepoznati lokalitet (kat. 25), ]opino lojze (kat. 26), geolo{kom pogledu, sliv Jablanice le`i u sredi{njem
Jergovan (kat. 27) i Karauli{te (kat. 28) u Stubli, ne- delu Srpsko-makedonske mase, koja se prostire iz-
poznati lokalitet u Kosan~i}u (kat. 16), Crkvi{te ili me|u Tupalske dislokacije i zone Vrvi kobile i kao
Dunj~iki (kat. 10) i Kale ili Grgec (kat. 11) u Gor- centralni oblik ima oranski antiklinorijum. Tlo je
njem Brijanju, nepoznati lokalitet (kat. 115), Gradi- uglavnom izgra|eno od kristalastih {kriljaca i grani-
{te (kat. 116), Kuli{te (kat. 117, sl. 15), Manastiri{te toida. [kriljci pripadaju donjem kompleksu Srpsko-
(kat. 118) i Potok (kat. 119) u Me|i, Strana u Dra- makedonske mase, seriji bez mermera.97
{kovcu (kat. 68), [iljegarnik u Kutle{u (kat. 96), Be-
lije (kat. 138) i Ogra|e (kat. 139) u Podrimcu i Pod Na ovom prostoru registrovano je devet arheolo-
nasip u Kara|or|evcu (kat. 94). Na osnovu polo`aja, {kih lokaliteta: nepoznati lokalitet (kat. 107) i Kuli{te
mogu se podeliti u dve grupe. (kat. 108) u Lipovici, Imanje @ivkovi}a (kat. 135),
Ov~arnik (kat. 136) i Seli{te (kat. 137) u Pe~enjevcu,
Prva grupa se nalazi u srednjem toku Puste reke, Crkvi{te u Ka{tavaru (kat. 95), Gradi{te u Priboju (kat.
na nadmorskoj visini do 400 m (karta 5). ^ine je tri 140), Seli{te (kat. 161) i Seosko groblje (kat. 162) u
lokaliteta, dva u Bojniku (kat. 1, 2) i jedan u ataru Zalu`nju.
Re~ice (kat. 24). Ostaci kastela koje F. Kanic pomi-
nje kod Bojnika (kat. 2) kasnije nisu potvr|eni, pa se Sme{teni su na kotama do 300 m nadmorske visi-
mo`e pretpostaviti da je mislio na neko drugo utvr|e- ne. U blizini u{}a Jablanice, u ataru sela Pe~enjevca
nje u blizini. (kat. 135–137) grupisana su tri lokaliteta protuma~e-
na kao naselja. Jo{ jedan lokalitet (kat. 161) je identi-
U donjem toku Puste reke, severoisto~no od Boj- fikovan kao naselje, i to na osnovu ostataka gra|evin-
nika, je druga grupa lokaliteta, odnosno pet utvr|enja skog i raznovrsnog pokretnog arheolo{kog materijala.
(kat. 11, 17, 96, 116, 117) na uzvi{icama iznad reke,
od kojih se, nalazima ranovizantijskih folisa i polufo- Ovoj celini pripadaju i dva utvr|enja, jedno u ata-
lisa, mo`e datovati jedino fortifikacija u Gornjem ru Lipovice (kat. 108), dok se drugo vezuje za topo-
Brijanju (kat. 11). U ostalim utvr|enjima konstatova- nim Gradi{te u Priboju (kat. 140), kao i ranovizantij-
ni su samo ostaci gra|evinskog {uta, opeka i kame- ska bazilika ~iji su ostaci konstatovani na lokalitetu
nja. Ovoj skupini pripada i vila (?) u selu Podrimcu Crkvi{te u Ka{tavaru (kat. 95). Treba dodati i dva na-
(kat. 138, 139), sme{tena u pojasu izme|u 350 i 400 lazi{ta neodre|enog tipa. To su nepoznati lokalitet u
m nadmorske visine, kao i Kru{kar u ]ukovcu (kat. ataru Lipovice, sa koga poti~e tremisis cara Justinija-
3), odakle poti~u kerami~ke vodovodne cevi. One su na I (kat. 107.1), i polo`aj Seosko groblje u Zalu`nju
nala`ene i na lokalitetu Seli{te u Kacaba}u (kat. 15) (kat. 162), ubiciran na osnovu rimskih opeka sekun-
i na {irem prostoru u dolini Puste reke, ali se zbog ne- darno upotrebljenih za konstrukcije grobova na dana-
dovoljne istra`enosti ne mogu datovati. Me|utim, lo- {njem seoskom groblju.
kaliteti iz ove celine uglavnom su tipolo{ki neopre-
deljeni i poznati jedino zahvaljuju}i slu~ajnim 
nalazima (kat. 16, 18, 19, 25–28, 68, 115, 118, 119).
Njihov polo`aj upu}uje na zemljoradni~ka naselja, Na {irem prostoru srednjeg toka Jablanice zabele`ena
ali se za sada ne mogu doneti precizniji zaklju~ci. su samo ~etiri rimska, odnosno ranovizantijska loka-
liteta, mo`da zbog buji~avog karaktera reke i ~estih
Ovoj grupi je uslovno priklju~eno i nalazi{te u
selu Re~ici (kat. 24), na trome|i pobr|a Radana, kom- 97 \or|evi} 1996, 57.
pleksa oko Cari~inog grada i doline Puste reke, na
300 do 400 m nadmorske visine, sa koga poti~e pri-
merak novca Justina I.

 

 



 Leskovac, Hisar

plavljenja obradivih povr{ina u pro{losti, ali i zbog ve, kao i terene oko sela Miro{evca. Osobenost ovog
izostanka rekognosciranja ove oblasti. Treba ipak prostora je ve}a koli~ina {ljunkova heterogenog sa-
pretpostaviti postojanje manjih i ve}ih poljoprivred- stava kod sela Rudara, sa neznatnim sadr`ajem gline
nih dobara, ~ijim je proizvodima mo`da snabdevan i peskova sive boje.98 Kvartarne tvorevine su najve-
veliki urbani centar Nais, prema kome su geografski }im delom akumulirane radom Jablanice i Veternice.
i privredno gravitirala i sa kojim su verovatno bila i Grebene nastale njihovim usecanjem kroz centralnu
administrativno povezana. jezersku povr{, na padinama karakteri{u deluvijalne
naslage gotovo pra{inskog sastava. Ve}a masa aluvi-
Ovu celinu ~ine ~etiri lokaliteta: Smr~je u Donjem jalnih tvorevina zastupljena je uz tokove Jablanice i
Vranovcu (kat. 34), Seli{te u Bo{njacu (kat. 33), Cr- Veternice, i javlja se u tri facije: re~na korita, povod-
kvi{te (kat. 38) i Seli{te (kat. 39) u Pertatu. Izuzev nje i mrtvaje.99
Smr~ja (kat. 34), sme{teni su na levoj obali Jablanice,
na nadmorskoj visini do 300 m. To su nalazi{ta neo- Ovoj celini pripadaju 24 lokaliteta: Sastanci u
dre|enog tipa, sa kojih poti~u samo ostaci gra|evin- Bobi{tu (kat. 62), Crkva Sv. Ilije (kat. 97), Hisar (kat.
skog {uta u vidu kamena, fragmentovanih opeka (kat. 98), Hisarski kanal (kat. 99), Mala Dubo~ica (kat.
34, 39) i tegula (kat. 38), kao i stope dva stuba (kat. 100), Okolina Leskovca (kat. 101), Podrum (kat. 102),
33), {to onemogu}ava njihovo preciznije tipolo{ko Podvorce (kat. 103), Ulica industrijska br. 15 (kat.
odre|enje. 104), Ulica Veselina Masle{e br. 36 (kat. 105) i Vino-
grad Gorge (kat. 106) u Leskovcu, Dolina u [i{incu
 (kat. 151), Crkva Sv. Petke ili Rudarska crkva (kat.
145) i Rudarska ~uka (kat. 146) u Rudaru, Latinska
Dolina reke Veternice pripada jezgru Srpsko-makedon- crkva u Velikom Trnjanu (kat. 157), Crkvi{te u Rado-
ske mase, odnosno dislokacionom pojasu Veternice. njici (kat. 141), nepoznati lokalitet u Strojkovcu (kat.
Neogeni sedimenti javljaju se u vidu glinovito-pesko- 148), nepoznati lokalitet u Bunu{kom ^ifluku (kat.
vite serije, na dnu leskova~kog visa sa Hisarom, i kao
{ljunkovito-peskovita serija, u njegovim vi{im delo- 98 \or|evi} 1996, 59, 66.
vima. Prva serija je zastupljena i na dnu padine Pu- 99 \or|evi} 1996, 60.
storudarske ~uke, a druga izgra|uje njene vi{e delo-

 

 



64), Okolina Miro{evca (kat. 120), Seli{te–Sala~ina Seli{te–Sala~ina (kat. 121) i Seli{te I (kat. 122) u Mi-
(kat. 121) i Seli{te I (kat. 122) u Miro{evcu, Manasti- ro{evcu.
ri{te ili Brzansko crkvi{te u Brzi (kat. 63), nepoznati
polo`aj u Barju (kat. 60) i Desna obala Veternice u S druge strane, u seoskim crkvama u Rudaru
Crcavcu (kat. 65). (kat. 145) i Velikom Trnjanu (kat. 157) na|ena je ra-
novizantijska kamena plastika u sekundarnoj upotre-
Njihova ve}a koncentracija zabele`ena je u Le- bi. Ovi lokaliteti, me|utim, kao i polo`aj u Crcavcu,
skovcu i njegovoj okolini (kat. 97–106, karta 5). Izu- na desnoj obali Veternice (kat. 65), i nepoznata nala-
zev utvr|enja na Hisaru (kat. 98, sl. 16) i lokaliteta zi{ta u ataru Bunu{kog ^ifluka (kat. 64) i Strojkovca
Mala Dubo~ica (kat. 100), koji je na osnovu nalaza (kat. 148), sa koga poti~u 34 primerka rimskog nov-
dve nedovr{ene statue (kat. 100.1, 2) protuma~en kao ca, zbog neistra`enosti i nedostatka podataka jo{
radionica, ne mogu bli`e da se odrede. Treba ista}i da uvek nisu opredeljeni. Neodre|enog tipa je i lokalitet
sa nepoznatih lokacija iz okoline Leskovca poti~e veli- Manastiri{te ili Brzansko crkvi{te (kat. 63) u Brzi,
ki broj slu~ajnih nalaza novca careva od Gracijana do gde je na prostoru od oko 55 x 50 m uo~ena velika
Justinijana I (kat. 101.4–10), kao i tri imitacije folisa povr{ina sa fragmentovanim opekama i kamenjem,
Konstantina II (kat. 101.1–3). Vrlo je verovatno da su kao i masivni zid od opeka vezanih malterom.
u pitanju nalazi sa {ireg prostora Leskova~ke kotline.

Ve}ina nalazi{ta je sme{tena na manjim nadmor-
skim visinama, do pribli`no 300 m, osim Barja (kat. ^ine ga severne i isto~ne padine ili, preciznije, rub
60) i Crcavca (kat. 65), koji le`e na vi{im kotama. planine Kukavice, kao i prostor u dolinama Veterni-

Rimsko naselje mo`e se pretpostaviti u Bobi{tu,
na lokalitetu Sastanci (kat. 62), kao i na polo`ajima

 Zbe`i{te, Skobalji} grad

 

 



ce, Vu~janske reke i Ju`ne Morave. Planina Kukavi-  Mala Kopa{nica, Kamenitica
ca predstavlja deo ju`nog oboda Leskova~ke kotline.
Srpsko-makedonska masa se po {irini mo`e podeliti 
na jablani~ki blok, dislokacioni pojas Veternice i do-
mu Vlajne, a pobr|e Kukavice geolo{ki se vezuje za Nalazi se na rubu Leskova~ke kotline, gde se kompo-
poslednju navedenu zonu, koja gradi isto~ni obod jez- zitna dolina Ju`ne Morave menja i prelazi iz kotline
gra ove mase. Kristalasti {kriljci koji ~ine domu Vlaj- u klisuru. Lokaliteti le`e nedaleko od njenog toka i
ne sastoje se prete`no od sitnozrnih biotitskih gnajso- oko u{}a njene leve pritoke, Kopa{ni~ke, odnosno
va, leptinslita, amfibolskih stena i biotit-amfibolskih Slatinske reke. U geolo{kom smislu, osobenost ove
gnajsova.100 Na severnim padinama Kukavice zabe- oblasti predstavljaju vulkanske tvorevine, odnosno `i-
le`ene su pegmatitske `ice i so~iva, koji su nosioci ce eruptivnih stena na prostoru oko Kopa{nice.102
korisnih feldspata. Naj~e{}e se javljaju u biotitskim
gnajsovima, a re|e u okcastim i okcasto-amigdaloid- U ovoj regiji evidentirano je 18 arheolo{kih nala-
nim migmatitima. Od kvartarnih tvorevina prisutne zi{ta: Donji drum ili Mutina (kat. 109) i Leva obala
su deluvijalne naslage koje sadr`e krupnije komade Tulovske reke (kat. 110) u Maloj Grabovnici, nepo-
stena (od Vu~ja prema ^ukljeniku i, ne{to manje, znati lokalitet (kat. 153), Crkvi{te (kat. 154), Gradi{te
prema Tulovu).101 (kat. 155) i Moravi{te (kat. 156) u Velikoj Grabovni-
ci, Bostani{te (kat. 159) i Pod jablanom (kat. 160) u
Na ovom prostoru nalazi se {est lokaliteta: Kopri-
va (kat. 163), Skobalji} grad (kat. 164) i Vlaj~ina nji- 100 \or|evi} 1996, 57.
va (kat. 165) u Zbe`i{tu, nepoznato nalazi{te u Vu~ju 101 \or|evi} 1996, 59, 65.
(kat. 158), Seli{te u Nakrivnju (kat. 123) i nepoznati 102 Petkovi} 1932, 42, 59.
lokalitet u okolini Pade`a (kat. 134). Prema polo`aju
se mogu podeliti u dve visinske zone (karta 5).

U vi{oj zoni, na nadmorskoj visini od 700 do
1.000 m, nalaze se dva utvr|enja: na lokalitetu Kopri-
va u Zbe`i{tu (kat. 163) i kod sela Pade`a (kat. 134).
Kula-osmatra~nica na Koprivi podignuta je na 764 m
nadmorske visine, na zna~ajnom strate{kom polo`aju.
Pretpostavlja se da je {titila put koji je dolinom Gor-
nje Veternice vodio ka Vranju. Drugo utvr|enje, ju-
gozapadno od Pade`a, iznad Vojini}ke reke, na osno-
vu polo`aja je tako|e moglo imati funkciju za{tite ili
je slu`ilo kao pribe`i{te u nemirnim vremenima.

U ni`oj zoni, na oko 300 do 700 m nadmorske vi-
sine, nalaze se tri lokaliteta, odnosno jedno utvr|enje
(kat. 164) i dva naselja (kat. 123, 165).

Utvr|enje Skobalji} grad (kat. 164) je podignuto
na 550 m nadmorske visine, iznad kanjona Vu~janske
reke, na izvanrednom strate{kom polo`aju (sl. 17).
Verovatno je imalo odbrambenu funkciju i mo`da je
{titilo put koji je, preko Kukavice, izlazio na podru~-
je dana{njeg Vranja. Ne treba, me|utim, isklju~iti ni
mogu}nost da je slu`ilo kao pribe`i{te.

Naselje se mo`e pretpostaviti u selu Nakrivnju,
na lokalitetu Seli{te (kat. 123), i u Zbe`i{tu, na polo-
`aju Vlaj~ina njiva (kat. 165).

Lokaliteti na pobr|u gravitiraju ka severoistoku i
okrenuti su prema dolini Veternice.

 

 



Zagu`anu, Beli Breg (kat. 110a), Crkvi{te–Branik Izdvajaju se dve grupe nalazi{ta: jedna, sa ve}om
(kat. 111), Kamenitica (kat. 112), Lug (kat. 113), Mo- koncentracijom na severu, oko u{}a Jablanice u Ju-
ravi{te (kat. 113a), Pazari{te (kat. 113b) i @irova pa- `nu Moravu, i druga, na jugu, oko u{}a Veternice
dina (kat. 114) u Maloj Kopa{nici, Dvorinje ili Dvo- (karta 5). Sme{tene su u dolini, na nadmorskoj visini
ri{te (kat. 125) i Mitrov grob (kat. 126) u Oraovici i do 300 metara.
Slani{te ili Tursko groblje u Tulovu (kat. 152).
Prvoj grupi pripadaju ~etiri nalazi{ta: nepoznati
Veoma je zna~ajan lokalitet Kamenitica u Maloj lokalitet u Grdanici (kat. 84), Crkvi{te (kat. 142), Glu-
Kopa{nici (kat. 112, sl. 18), sa naseljem i nekropolom va padina (kat. 143) i Seli{te (kat. 144) u Razgojni, a
iz 2–4. veka, ~ija su istra`ivanja ukazala na va`nu ulo- drugoj osam: Gradac u Zloku}anu (kat. 166), nepo-
gu ovog prostora tokom ranog perioda romanizacije i znati lokalitet (kat. 81), Dvori{te Milorada Trajkovi-
omogu}ila izu~avanje `ivota autohtonog stanovni{tva. }a (kat. 82) i Seli{te (kat. 83) u Grajevcu, Seli{te (kat.
To je ujedno i usamljen primer ispitanog naselja i ne- 92) i [irine (kat. 93) u Jela{nici, Prkljivka–Seli{te
kropole u Leskova~koj kotlini, koji su se protezali i (kat. 74) i Rosulje ili Cigansko groblje (kat. 75) u
na drugim lokalitetima u Maloj Kopa{nici (Beli Breg, Gornjoj Slatini.
kat. 110a, Crkvi{te–Branik, kat. 111, Lug, kat. 113,
Moravi{te, kat. 113a, i Pazari{te, kat. 113b). Osim to- ^itav ovaj prostor uz reku odlikuje ve}a koncen-
ga, na lokalitetu @irova padina (kat. 114), nedaleko tracija lokaliteta za koje se pretpostavlja da su imali
odavde, otkriven je vodovod od kerami~kih cevi. funkciju naselja: u Razgojni (kat. 142–144), Grajevcu
(kat. 81–83) i Jela{nici (kat. 92, 93). U selu Grajevcu
Naselja se mogu pretpostaviti u Zagu`anu, na po- su poznata dva nalazi{ta ovog tipa, jedno pored drugog,
lo`aju Pod jablanom (kat. 160), i u Maloj Grabovni- pa se naslu}uje da je re~ o jednom ve}em rimskom
ci, na lokalitetima Donji drum ili Mutina (kat. 109) i naselju. Isti slu~aj zabele`en je i u ataru Jela{nice.
Leva obala Tulovske reke (kat. 110). Grobovi tipa
Mala Kopa{nica – Sase IV i V otkriveni su i u Veli- U obe grupe postoje i nalazi{ta neodre|enog tipa.
koj Grabovnici (kat. 153). To su nepoznati lokaliteti u ataru sela Grdanice (kat.
84), dva u Gornjoj Slatini, koja su mo`da imala karak-
Ostali lokaliteti se ne mogu tipolo{ki opredeliti. To ter naselja (kat. 74, 75). Severozapadno od ovog kom-
su Bostani{te u Zagu`anu (kat. 159), Crkvi{te (kat. 154), pleksa nalazi se utvr|enje u Zloku}anu (kat. 166), gde
Gradi{te (kat. 155) i Moravi{te (kat. 156) u Velikoj Gra- je potvr|en zna~ajan praistorijski horizont, ali i trago-
bovnici, Lug u Maloj Kopa{nici (kat. 113), Dvorinje vi iz rimskog perioda. Polo`aj ove fortifikacije pokazu-
ili Dvori{te (kat. 125) i Mitrov grob (kat. 126) u Ora- je da je verovatno {titila neku anti~ku saobra}ajnicu.
ovici i Slani{te ili Tursko groblje u Tulovu (kat. 152).

 


Ova mikrocelina obuhvata deo toka Ju`ne Morave, Obuhvata pobr|a i padine ^emernika i Ostrozuba, kao
odnosno lokalitete sme{tene na njenoj desnoj obali. i slivove Kozara~ke i Rupske reke i Ju`ne Morave.
Re~ je o nizijskom delu Kotline u ju`nom Pomoravlju, Ova oblast ~ini jugozapadni i zapadni obod Leskova~-
koji se u geolo{kom smislu sastoji od aluvijalnih i ke kotline. U geolo{kom pogledu, predstavlja deo Srp-
neogenih sedimenata, sa~injenih od peskova, {ljun- sko-makedonske mase, a najstarije stene su kristala-
kova, glina i laporaca.103 sti {kriljci, koji izgra|uju i najve}i deo ovog terena. U
pojasu {irokom nekoliko kilometara uz pluton Vlaj-
Tu je registrovano 12 arheolo{kih lokaliteta: nepo- ne, stene vlasinskog kompleksa su preobra`ene do
znati lokalitet u Grdanici (kat. 84), Crkvi{te (kat. 142), amfibolitske facije.104
Gluva padina (kat. 143) i Seli{te (kat. 144) u Razgoj-
ni, Gradac u Zloku}anu (kat. 166), nepoznati lokali- 103 Kosti} 1969, 197, 198.
tet (kat. 81), Dvori{te Milorada Trajkovi}a (kat. 82) i 104 \or|evi} 1996, 61, 62.
Seli{te (kat. 83) u Grajevcu, Seli{te (kat. 92) i [irine
(kat. 93) u Jela{nici, Prkljivka–Seli{te (kat. 74) i Ro-
sulje ili Cigansko groblje (kat. 75) u Gornjoj Slatini.

 

 



 Samarnica, Gradi{te – Visoki Mori~

Na ovom prostoru zabele`eno je 11 lokaliteta: ~iti ni mogu}nost za{tite rudarskih revira. Drugo
Kale (kat. 85), Njiva Bosiljke Ran~i} (kat. 86) i Por- utvr|enje u ovoj visinskoj zoni potvr|eno je na loka-
ta crkve Ro|enja Sv. Jovana Krstitelja (kat. 87) u Grde- litetu Leskova padina u Novom Selu (kat. 124). Nje-
lici, Gradac u Gradi{tu (kat. 228), Gradi{te – Visoki gov polo`aj ukazuje da je verovatno {titilo rudnike
Mori~ u Samarnici (kat. 238), nepoznati lokalitet u kod Ruplja. Treba pomenuti i Ostrc (kat. 237), loka-
ataru Ostrca (kat. 237), Cajin breg u Gornjoj Lopu- litet na sli~nom polo`aju kao i utvr|enja u Novom
{nji (kat. 226), Okolina Bistrice (kat. 61), Leskova Selu i Samarnici (kat. 124, 238). Njegova precizna
padina u Novom Selu (kat. 124), Ornice ili Orni~je u lokacija nije poznata, ali bi se mogao povezati sa
Sejanici (kat. 147) i nepoznati lokalitet u ataru Dedi- Gradi{tem nedaleko od Ostrca. Zbog nedostatka po-
ne Bare (kat. 67). dataka, lokalitet je svrstan u neopredeljene, premda
se mo`e pretpostaviti da je re~ o utvr|enju koje je, sa
Sme{teni su u ~etiri visinske zone (karta 5). Naj- fortifikacijama na Leskovoj padini (kat. 124) i Viso-
vi{oj pripadaju dva nalazi{ta neodre|enog tipa, na kom Mori~u (kat. 238), imalo zna~ajnu ulogu u za{ti-
kotama izme|u 1.000 i 1.500 m. To su Cajin breg u ti obli`njih rudnika.
Gornjoj Lopu{nji (kat. 226) i nepoznati lokalitet iz-
me|u sela Bistrice i Orlovice (kat. 61). Tre}u grupu ~ine lokaliteti na manjoj nadmorskoj
visini, pribli`no od 500 do 700 m. ^ine je dva utvr-
U drugoj grupi su nalazi{ta pozicionirana na nad- |enja (kat. 67, 228) i jedan neopredeljeni lokalitet
morskoj visini od oko 700 do 1.000 m. To su dva (kat. 147). Utvr|enje kod Dedine Bare (kat. 67) nalazi
utvr|enja (kat. 124, 238) i jedan neopredeljeni loka- se na ogranku ^emernika, iznad polo`aja Kale i Crkve
litet (kat. 237). Ro|enja Sv. Jovana Krstitelja u Grdelici. Severoisto-
~no od njega, na desnoj obali Rupske reke je utvr|enje
Severnije od njih je utvr|enje na polo`aju Gradi- na lokalitetu Gradac u selu Gradi{tu (kat. 228). Me-
{te – Visoki Mori~ u Samarnici (kat. 238). Nalazi se |utim, o funkciji ovih fortifikacija za sada se ne mo`e
na 868 m nadmorske visine, na strate{ki dominantnom ni{ta detaljnije re}i. Na osnovu karte rasprostranjeno-
mestu (sl. 19). O njegovoj funkciji za sada se, me|u- sti arheolo{kih lokaliteta, mo`e se pretpostaviti anti~ka
tim, ne mogu izneti precizni zaklju~ci. Mo`da je {ti-
tilo put ili je slu`ilo kao pribe`i{te, ali ne treba isklju-

 

 



komunikacija koja je preko Babi~ke gore, Vlasotin- mase. Kao i na prostoru oko Male Kopa{nice, kod
ca, du` Kozara~ke reke, zatim Grdeli~kom klisurom Konopnice se javljaju vulkanske tvorevine u vidu `i-
vodila na jug. Na`alost, usled nedostatka podataka i ca eruptivnih stena.105
nedovoljne istra`enosti, to ne mo`e da se potvrdi. Ovoj
visinskoj zoni pripada i lokalitet Ornice ili Orni~je u Ovde je registrovano 13 arheolo{kih lokaliteta:
selu Sejanici (kat. 147), koji je tipolo{ki neopredeljen, nepoznati lokalitet (kat. 229), Golema njiva ili Latin-
a sa koga poti~u dva nalaza, novac Antonina Pija (kat. ska crkva (kat. 230), Gradac (kat. 231), Latinsko (Ci-
147.1) i votivna ara posve}ena Jupiteru (kat. 147.2). gansko) groblje ili Ciganski ~ukar (kat. 232), Severo-
Nekropola i naselje u Maloj Kopa{nici (kat. 110b, isto~no od Trapa (kat. 233), Trap (kat. 234) i Tr{evine
111, 112, 113a, 113b), utvr|enje u Grdelici (kat. 85) (kat. 235) u Konopnici, Njiva Slavka Mand`i}a u Ba-
i lokalitet Ornice u Sejanici (kat. 147) svakako ukazu- tulovcu (kat. 220), Latinsko groblje (kat. 241) i Pla-
ju na zna~aj ove oblasti u prvim vekovima Rimskog vi{te (kat. 242) u [i{avi, ]eramid`inica u Vlasotincu
carstva, ali mogu dati i va`ne podatke o procesu i ste- (kat. 243), Begova livada (kat. 221) i Bresje (kat.
penu romanizacije. Da bi se do{lo do preciznih zak- 222) u Boljaru.
lju~aka, neophodna su detaljnija sonda`na i sistemat-
ska istra`ivanja ovih lokaliteta, kao i {ireg prostora. Sme{teni su na desnoj obali Vlasine, osim lokali-
teta na njivi Slavka Mand`i}a u selu Batulovcu (kat.
U ~etvrtu grupu mogu se uvrstiti nalazi{ta sme- 220). Njihova ve}a koncentracija zabele`ena je u ata-
{tena na 300 do 500 m nadmorske visine (kat. 85, 86, ru Konopnice. Re~ je o utvr|enju (kat. 231), osma-
87). Me|u njima treba ista}i dominantan polo`aj tra~nici (kat. 232), dva naselja (kat. 234, 235), zatim
utvr|enja na lokalitetu Kale u Grdelici (kat. 85). lokalnom vodovodu severoisto~no od Trapa (kat. 233),
Sme{teno je na brdu iznad u{}a Kozara~ke reke u Ju- kao i o jednom lokalitetu neodre|enog tipa (kat. 230).
`nu Moravu. Svakako je imalo funkciju za{tite glav- Utvr|enje na lokalitetu Gradac u Konopnici (kat. 231)
ne saobra}ajnice, odnosno njene deonice Naissus– obiluje arheolo{kim materijalom u vidu kerami~kih
Scupi, koja je, kako se pretpostavlja, i{la preko Grde- lampi i posuda. Njegova uloga mo`da je bila odbram-
li~ke klisure. Sonda`nim istra`ivanjima potvr|en je bena. Pretpostavlja se da je u nemirnim vremenima
rimski horizont iz 2–4. veka, {to ukazuje na to da je imalo i funkciju pribe`i{ta ili je {titilo neku rimsku
utvr|enje bilo istovremeno sa kompleksom lokaliteta komunikaciju u blizini. U donjem toku Vlasine, u se-
oko Male Kopa{nice, udaljenom 2 km ka severoza- lu [i{avi, zabele`eno je jo{ jedno naselje (kat. 242),
padu. Osim toga, na njivi Bosiljke Ran~i} (kat. 86) kao i nekropola (kat. 241).
evidentirani su temelji gra|evine od kamena, nala`e-
na je rimska opeka, kao i rimski novac, dok iz Porte Iznad samog u{}a Boljarske reke u Vlasinu ubi-
crkve Ro|enja Sv. Jovana Krstitelja u Grdelici (kat. ciran je lokalitet Begova livada (kat. 221), koji se jedi-
87), na levoj strani Kozara~ke reke, nedaleko od nje- no na osnovu polo`aja i horizonta sa anti~kom kera-
nog u{}a u Ju`nu Moravu, poti~e bronzani pe~at ko- mikom mo`e protuma~iti kao naselje. Me|utim, kao
ji je na|en slu~ajno pored temelja crkve, pa ne mo`e i Bresje (kat. 222), tako|e u Boljaru, i dalje je tipolo-
doprineti preciznom odre|ivanju tipa ovog lokaliteta. {ki neopredeljen.

Treba nazna~iti da je ve}i broj arheolo{kih nalazi- Iz Vlasotinca, sa lokaliteta ]eramid`inica (kat.
{ta iz ovog kompleksa sme{ten na visokim bregovi- 243), poti~u bogati nalazi iz grobova. Tu su, na seve-
ma iznad Kozara~ke, odnosno Rupske reke, sa njiho- roisto~noj strani Vlasotinca, na putu prema [i{avi,
ve desne strane, i da raspored utvr|enja prati njihove slu~ajno otkrivena tri rimska groba, koja su pomenu-
tokove. tim materijalom datovana u kraj 3. – po~etak 4. veka.
Treba ista}i da to nisu jedini grobovi poznati sa ovog
 prostora. Naime, na lokalitetu Latinsko groblje u [i-
 {avi (kat. 241) nala`eni su ozidani rimski grobovi,
dok iz Konopnice (kat. 229) poti~e de~ji sarkofag,
bez preciznijih podataka o mestu nalaza.

U geolo{kom pogledu, predeo oko donjeg toka reke
Vlasine predstavlja isto~ni deo Srpsko-makedonske 105 Petkovi} 1932, 42, 59.

 

 



 Ja{unja, Crkva Sv. Jovana Krstitelja (dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu)
 Gornja Loko{nica, Gradi{te

 nje na polo`aju Gradi{te u Golemoj Njivi (kat. 70).
Druga grupa je sme{tena u zoni izme|u 500 i 700 m
Nalazi se na severoisto~nom obodu Leskova~ke ko- nadmorske visine (kat. 66, 91, 149, 150, 223, 224,
tline. Gravitira ka zapadu i jugozapadu, odnosno ka 236), a tre}u ~ini ve}i broj lokaliteta u ni`em visin-
slivovima Ju`ne Morave i Vlasine. Lokaliteti le`e u skom pojasu, na kotama od 300 do 500 m (kat. 59,
pobr|ima i na padinama Babi~ke gore i Kru{evice, 73, 76–80, 88–90, 127–133, 239).
koje ~ine jedinstven planinski masiv, ograni~en rase-
dima prema Berbe{koj, Zaplanjskoj i Leskova~koj Utvr|enje u Golemoj Njivi (kat. 70) je od crkve
kotlini. U geolo{kom pogledu, teren je sastavljen Vavedenja Sv. Bogorodice udaljeno pribli`no 500 m
uglavnom od prekambrijskih zelenih {kriljaca. ka istoku. Severno i severoisto~no od njega konstato-
van je „rimski put“, kako se nazivaju ostaci starog pu-
Ovako definisana, celina sadr`i 28 arheolo{kih ta od nabijenog kamena. Svakako se mo`e pretposta-
lokaliteta (karta 5): \orgov rid u Babi~kom (kat. 59), viti da je ovde postojala anti~ka komunikacija koja je
Gradi{te u Gornjoj Loko{nici (kat. 73), Piramida u preko Babi~ke gore, pobr|ima Kru{evice, Ostrozuba
Crkovnici (kat. 66), Gradi{te (kat. 70), Imanje Du{a- i ^emernika, vodila do Grdelice i dalje na jug, Grde-
na Miti}a (kat. 71) i Le{je (kat. 72) u Golemoj Njivi, li~kom klisurom do Vranja. Stoga je utvr|enje u Go-
nepoznati lokalitet (kat. 90) i Ja{unjski manastiri – lemoj Njivi mo`da imalo funkciju njene za{tite. Za
Sv. Jovan Krstitelj (kat. 91) u Ja{unji, Sastanci (kat. dva lokaliteta u Golemoj Njivi, budu}i da nedostaju
88) i Staro lojze (kat. 89) u Jarsenovu, ^ukar (kat. precizniji podaci o njihovom polo`aju, ne mo`e se
149) i Talambas (kat. 150) u Stupnici, nepoznati lo- ustanoviti kojoj visinskoj zoni pripadaju (kat. 71, 72).
kalitet (kat. 127), Gornje Crni~e (kat. 128), Kaldrme
(kat. 129), Lusarije (kat. 130), Padina (kat. 131), Ru- Drugu grupu ~ine lokaliteti u ataru Crkovnice,
dinje ili Sasi (kat. 132) i Seli{te (kat. 133) u Ora{cu, Ja{unje, Stupnice, Lipovice i Crne Bare. Na polo`aju
Gradac ili Gradi{te (kat. 76), Gradin~e ili Kovnica Piramida u Crkovnici (kat. 66) otkriveni su ostaci an-
(kat. 77), Latinska vodenica (kat. 78), Musin grob ti~ke pe}i za topljenje gvo`|a i komadi zgure, {to
(kat. 79) i Skrvena (kat. 80) u Grada{nici, Crkvi{te ili svakako upu}uje na metalur{ku aktivnost. Jugoisto~-
Latinska crkva u Lipovici (kat. 236), Gradac ili Rsa no, na ^ukaru u Stupnici (kat. 149), na 575 m nad-
(kat. 223) i Seli{te (kat. 224) u Crnoj Bari i nepozna- morske visine, ubicirano je utvr|enje, a zabele`ena je
ti lokalitet u Skrape`u (kat. 239). i velika koli~ina zgure. Prema re~ima me{tana, ve}a
koncentracija ovog materijala uo~ena je i pored Stup-
Prema visinskim zonama, mogu se izdvojiti tri ni~ke reke, na mestu koje se naziva Rimska fabrika.
grupe nalazi{ta. Iznad 700 m nalazi se samo utvr|e- Na osnovu nalaza zgure mo`e se pretpostaviti da je

 

 



utvr|enje svakako bilo u direktnoj vezi sa rudar- U neopredeljene lokalitete spadaju uglavnom po-
stvom. Ovoj grupi pripada i utvr|enje na lokalitetu lo`aji za koje se vezuju slu~ajni nalazi novca. Treba
Gradac ili Rsa u Crnoj Bari (kat. 223), koje zauzima izdvojiti Lusarije u Ora{cu (kat. 130), odakle poti~e
dominantan polo`aj, ali se zbog neistra`enosti pro- zlatan nakit sa novcem Filipa i Aleksandra Makedon-
stora ne mo`e odrediti njegova funkcija. U Crnoj Ba- skog, zatim Gornje Crni~e (kat. 128), gde je otkriven
ri je registrovan i lokalitet Seli{te (kat. 224), na kome novac Eudoksije, i lokalitet Padinu (kat. 131), tako|e u
se, prema kazivanju me{tana, nalaze ostaci pe}i za iz- Ora{cu, sa slu~ajnim nalazom novca Justinijana I. Na
radu opeke. lokalitetu Gradin~e ili Kovnica na|eni su rimski no-
vac i komadi zgure (kat. 77), a u ataru Skrape`a (kat.
Tri nalazi{ta iz ove grupe i dalje su tipolo{ki neo- 239) primerak novca kovanog za vreme vladavine Va-
predeljena (kat. 91, 150, 236). Na lokalitetu Ja{unjski lentinijana I (364–375) ili Valentinijana II (375–392).
manastiri – Crkva Sv. Jovana Krstitelja (kat. 91, sl. U nalazi{ta neopredeljenog karaktera svrstan je i po-
20) mo`e se samo pretpostaviti starija sakralna gra- lo`aj Sastanci u Jarsenovu (kat. 88).
|evina, odnosno ranovizantijska bazilika, dok su na
polo`aju Talambas u Stupnici (kat. 150) zabele`eni 
ostaci rimskih opeka i zidova. Sa lokaliteta Crkvi{te
ili Latinska crkva u Lipovici (kat. 236) poti~e ostava Ova oblast obuhvata pobr|e, odnosno rubove planine
rimskog novca. Najve}i broj primeraka iz nje pripada Ostrozuba, kao i tokove Lu`nice, Vlasine, Bistrice i
vremenu careva Konstantina I i Konstancija II. Prili- Zlati}eva~kog potoka. Nalazi se na isto~nom obodu
kom oranja ovde se nailazilo na kamen i fragmento- Leskova~ke kotline i u geolo{kom pogledu mo`e se ve-
vanu opeku, ali je zbog nedovoljnog broja podataka i zati za kompleks oko Rupske, odnosno Kozara~ke reke.
neistra`enosti struktura lokaliteta jo{ uvek nejasna.
Registrovana su tri utvr|enja i jedno nalazi{te ne-
U najni`em pojasu, izme|u 300 i 500 m nadmor- odre|enog tipa: nepoznati lokalitet u Gornjem Prisja-
ske visine, sme{tena su dva utvr|enja (kat. 73, 76), nu (kat. 227), U{}e Lu`nice u Vlasinu u ataru Svo|a
dva naselja (?) (kat. 88, 133), jedna nekropola (kat. (kat. 240), Prokop – Rimski grad u Zlati}evu (kat. 244)
90), ostaci vodovoda (kat. 89) i rudarske delatnosti i nepoznati lokalitet u Dobrovi{u (kat. 225).
(kat. 78, 132), rimskog puta (?) (kat. 129), kao i devet
neopredeljenih lokaliteta (kat. 59, 77, 79, 80, 127, 128, Iako ne{to udaljen, lokalitet u ataru Gornjeg Pri-
130, 131, 239). sjana (kat. 227) gravitira ka grupi nalazi{ta na u{}u
Lu`nice u Vlasinu. Premda je re~ o fortifikaciji na kraj-
Ostaci utvr|enja evidentirani su na lokalitetu Gra- njem severoistoku Leskova~ke kotline, severno od
di{te u Gornjoj Loko{nici (kat. 73, sl. 21) i u ataru sela ove grupe, ona je, zajedno sa utvr|enjima u Svo|u
Grada{nice, na polo`aju Gradac ili Gradi{te (kat. 76), (kat. 240) i Zlati}evu (kat. 244), koja su zauzimala
gde je na|en rimski novac iz 2. ili 3. veka, kao i pri- dominantan polo`aj iznad u{}a Lu`nice u Vlasinu
merak Justinijana I. (kat. 240), odnosno izme|u Zlati}eva~kog potoka i
Bistrice (kat. 244), mo`da {titila rimski put koji se od
Postojanje naselja mo`e se pretpostaviti na pote- Ju`ne Morave spu{tao ka reci Vlasini.
su Seli{te u Ora{cu (kat. 133). U Ja{unji (kat. 90) su
zabele`eni grobovi tipa Mala Kopa{nica – Sase III, a Na krajnjem istoku Leskova~ke kotline, na potesu
na lokalitetu Staro lojze u Jarsenovu (kat. 89) ostaci izme|u Crne Trave i Svo|a, nalazi se nepoznati loka-
rimskih vodovodnih kerami~kih cevi. Rudarska delat- litet u ataru Dobrovi{a, odakle poti~e primerak velike
nost je potvr|ena u Ora{cu, na lokalitetu Rudinje ili bronze Karakale, provincijalnog kovanja (kat. 225.1).
Sasi (kat. 132), i u Grada{nici, na mestu zvanom La- Lokalitet je neopredeljen budu}i da nema podataka
tinska vodenica (kat. 78). U Ora{cu su uo~eni i ostaci za njegovo preciznije tipolo{ko odre|enje.
puta (kat. 129), verovatno rimskog, koji je mo`da bio
povezan sa putem (?) u Golemoj Njivi (kat. 70).







 rheolo{ki lokaliteti u Leskova~koj kotlini su, Justinijanu Primu, grad koji je sagradio u Sredozem-
prema tipu, razvrstani u vi{e grupa: gradovi, noj Dakiji, u blizini svog rodnog sela Taurisiona. Ta-
utvr|enja, naselja, vile, nekropole, akveduk- da je car (oko 535. godine) novu prestonicu podigao
ti i lokalni vodovod, lokaliteti vezani za rudarsku de- u rang arhiepiskopije, sa jurisdikcijom nad Da~kom
latnost, radionice, sakralni objekti, terme, putevi i ne- dijecezom i Makedonijom II.109
opredeljeni (karta 5).106 Kod svih grupa, pri poku{aju
njihovog tuma~enja i dono{enja preciznijih zaklju~a- Iako je Cari~in grad hipoteti~ki poistove}en sa
ka, osnovni problem je nedovoljna istra`enost, ali i Justinijanom Primom, budu}i da ne postoji „epigraf-
nedostatak dokumentacije, {to se pre svega odnosi na ski svedok koji bi nedvosmisleno potvr|ivao predlo-
planove, skice, opise, kao i na objavljenu gra|u. `enu identifikaciju“,110 ve}ina stru~njaka za ranovi-
zantijski period prihvatila ga je kao velelepan grad,
 ~iji opis daje Prokopije.111

U ovoj oblasti nisu zabele`ene urbane (municipium) Sagra|en je na izdu`enoj gredi, izme|u Cari~in-
ili pseudourbane (civitas) aglomeracije. Jedini potvr- ske i Svinjari~ke reke, ex nihilo, izvan glavnih putnih
|en grad je Cari~in grad. Arheolo{ka iskopavanja na pravaca, ali na osnovu jasnog plana (sl. 22). Urbano
ovom lokalitetu zapo~eta su jo{ 1912. godine. U iz- jezgro razvilo se u okviru fortifikacije, a ~inile su ga
ve{taju objavljenom u Godi{njaku Srpske kraljevske tri celine, Akropolj, Gornji i Donji grad, na koje se na-
akademije, Vladimir Petkovi} je godinu dana kasnije dovezuje {ire podgra|e. Podru~ju grada pripadao je i
izneo pretpostavku o identifikaciji Cari~inog grada sa zanatski centar u samom podno`ju, na obalama reka.
Justinijanom Primom,107 koju je podigao vizantijski U`i prostor utvr|enog grada zauzimao je povr{inu od
car Justinijan I (527–565) u blizini mesta svog ro|e-
nja. O tom graditeljskom poduhvatu pisao je Proko- 106 Ve}inu neopredeljenih nalazi{ta ~ine polo`aji sa kojih poti~u
pije u ~etvrtoj knjizi O gra|evinama (De aedificiis). slu~ajni pojedina~ni nalazi, spolije, ili na kojima su konsta-
Nestanak Justinijane Prime sa istorijske pozornice ve- tovani ostaci arhitekture koji se ne mogu bli`e protuma~iti.
zuje se za vreme Iraklijeve vladavine (610–641) i na-
jezde Slovena.108 Va`an istorijski izvor je i Justinija- 107 Petkovi} 1913, 285; Popovi} 1990a, 53.
nova XI Novela, u kojoj je zabele`ena careva `elja da 108 Bavant, Ivani{evi} 2003, 9.
sedi{te prefekta pretorije Ilirika iz Soluna preseli u 109 Bavant, Ivani{evi} 2003, 45.
110 Popovi} 1990a, 53.
111 O problemu ubikacije Justinijane Prime videti: Bari{i}

1963, 129; Mikul~i› 1982, 106; Milinkovi} 2009,
239–246.

 

 



 Plan Cari~inog grada

pribli`no 8 hektara i bio je branjen mo}nim bedemi- Kao najrazvijenija celina Cari~inog grada izdva-
ma od kamena i opeke, dok su odbranu podgra|a ja se Gornji grad. Njegov najvi{i, poseban deo ~ini
obezbe|ivali veliki rov i zemljana fortifikacija, koji Akropolj, koji je bio i religiozno sredi{te (sl. 24, 25).
su najverovatnije bili oja~ani palisadom. Postojala je Jasan urbanisti~ki sklop nagla{en je javnim sredi{tem,
i {ira mre`a odbrane (karta 6), koju su ~inili osma- odnosno centralnim trgom na kome se seku glavne uli-
tra~nica na lokalitetu Jezero–Kuli{te (kat. 42), utvr- ce, cardo i decumanus, oivi~ene porticima. Takav urba-
|enje na polo`aju Gradi{te kod Sekicola (kat. 48) i nisti~ki plan trebalo je da bude istaknut formiranjem
fortifikacija na Gornjem gradi{tu u Svinjarici (kat. trga ispred arhiepiskopskog sredi{ta – bazilike, ali je,
53). Treba pomenuti i kvadriburgijum na lokalitetu kako su pokazala istra`ivanja ^. Vasi}a, promenjen
Crkva Sv. Ilije (kat. 56), iznad brane-mosta na Cari- tokom podizanja grada.113 Portici du` ulica odaju he-
~inskoj reci.112 lenisti~ki uticaj. Episkopska bazilika, baptisterijum,
konsignatorijum i episkopska palata na Akropolju
Organizacija prostora je va`an element svakog
grada. Na urbanisti~ku strukturu Cari~inog grada znat- 112 Kondi}, Popovi}1977, 148–150.
no su uticali pad terena i terasasta re{enja povr{ina, 113 Vasi} 1990, 313–315.
na {ta ukazuje i podizanje objekata u vi{e nivoa oko
kru`nog trga.

 

 



potvr|uju zna~ajnu ulogu Cari~inog grada kao epi- crkva, manja trobrodna bazilika, villa urbana i prin-
skopskog sedi{ta. cipia – sedi{te komandanta garnizona.

Oko centralnog kru`nog trga, kao i du` ulica sa Gornji grad je ju`nom kapijom razdvojen od Do-
pokrivenim tremovima, nalazio se niz gra|evina kult- njeg grada, gde su otkrivene dvojna crkva i bazilika
nog, upravnog, trgova~kog i javnog karaktera. Seve- sa transeptom, zatim terme koje su, prema \. Mano-
roisto~no od njega, podignuta na terasama, le`ala je Zisiju, kasnije pretvorene u crkvu, cisterna, kao i kvart
bazilika sa kriptom. sa nizom privatnih objekata.

Du` ju`ne ulice Gornjeg grada, ka njegovoj ju- Tokom novijih iskopavanja potpuno je istra`eno
`noj kapiji nizali su se slede}i objekti: krstoobrazna naselje koje se razvijalo izme|u zapadnog bedema i

 Cari~in grad, Donji grad, naselje

 Cari~in grad, Akropolj, episkopska bazilika
 Cari~in grad, Akropolj, krstionica

 

 



glavne ulice Donjeg grada, na jednoj, i ju`nog bede- Kao {to je ve} re~eno, na prostoru Leskova~ke ko-
ma, na drugoj strani (sl. 23). Njegova severna grani- tline nisu zabele`ene druge urbane aglomeracije iz
ca nije utvr|ena, ali se mo`e pretpostaviti da je bila rimskog i ranovizantijskog perioda. Podizanje Cari-
odre|ena polo`ajem cisterne. ~inog grada tek u 6. veku ukazuje na kasnu urbaniza-
ciju, a nedostatak gradova najbolje odslikava organi-
Ugaona kula u jugozapadnom uglu Donjeg grada zaciju `ivota u ovoj oblasti, koja je verovatno bila u
bila je va`an objekat jer je kroz nju prolazio akve- skladu sa tradicijom autohtonog stanovni{tva.
dukt, koji je u grad dolazio sa ju`ne strane i nastav-
ljao dalje ispod {etne staze zapadnog bedema. Upra- 
vo je ta ~injenica opovrgla pretpostavke o kasnijoj
izgradnji Donjeg grada, koji je verovatno sa bedemi- Najve}i broj tipolo{ki opredeljenih lokaliteta sa pro-
ma i cisternom pripadao jedinstvenom arhitekton- stora Leskova~ke kotline svrstan je u utvr|enja (48).
skom sklopu.114 Ona su naj~e{}a u obodnim pobr|ima, a re|a na ma-
lim nadmorskim visinama (karta 6). Tretirana su u
Veoma je bio va`an razvijeni sistem vodosnabde- okviru ve} izdvojenih geografskih celina, od oboda
vanja Cari~inog grada – akvedukt, velika cisterna, vo- Kotline ka njenoj unutra{njosti.
dotoranj, dovod vode do kupatila i vodovodna mre`a.
Tu su i dodatne akumulacije: u atrijumu episkopske Prvu grupu ~ine fortifikacije na najvi{im kotama,
bazilike, piscina za sakupljanje ki{nice i brana na Svi- u planinskim i brdskim podru~jima na rubu Lesko-
njari~koj reci, koja je slu`ila za snabdevanje radioni- va~ke kotline (pobr|a Radana, Goljaka sa krajevima
ca sme{tenih pored ove i Cari~inske reke (pe}i za pe- oko Tularske i Buniske reke, Kukavice, sliv Kozara~-
~enje opeka i topioni~arske pe}i). ke, odnosno Rupske reke, u{}e Lu`nice u Vlasinu i
pobr|a Kru{evice i Babi~ke gore).
Grad je imao i razvijenu kanalizacionu mre`u.
Voda je odvo|ena pomo}u oluka, a postojale su i re- Na krajnjem zapadu Leskova~ke kotline nalaze se
vizije i kanalizacione re{etke. dve fortifikacije. Izuzetan strate{ki polo`aj i najvi{u
kotu (1.370 m) zauzima utvr|enje na Sokolovom visu
Izvan utvr|enog gradskog jezgra formirano je na- u Gornjem Gajtanu (kat. 177, sl. 5). Kako je plato na
selje, koje se prostiralo ju`no od grada, kao i na blagim kome se nalazi male povr{ine, oko 30 x 40 m, verovat-
padinama sa njegove isto~ne i zapadne strane. Kao {to no se pru`alo stepenasto, a prilazilo mu se sa istoka.117
je ve} pomenuto, u podno`ju grada, na obalama reka, Drugo, manje utvr|enje sme{teno je na Malom ka-
nalazio se zanatski centar. U podgra|u je bilo i nekoli- menu (kat. 8), na 1.047 m nadmorske visine.118 Na
ko sakralnih i javnih objekata. To su trikonhalna crkva osnovu ulomaka kerami~kih posuda na njemu je
i jednobrodna bazilika, kao i terme, znatno ve}ih di- potvr|en ranovizantijski horizont.
menzija od onih u Donjem gradu.115
Jugozapadnom obodu Kotline pripadaju utvr|e-
Cari~in grad je `iveo pribli`no 80 godina, okvirno nja u pobr|u Goljaka i u oblasti oko Tularske i Buni-
izme|u 535. i 615, na {ta ukazuje i bogata zbirka arhe- ske reke. Podignuta su na nadmorskim visinama ve-
olo{kih predmeta sa ovog lokaliteta, kao i nalazi novca. }im od 700 m, osim utvr|enja na lokalitetu Crkvi{te
u Ma}edoncu (kat. 185). Ova fortifikacija ima rov –
Od anti~kih gradova u neposrednoj blizini Le-
skova~ke kotline svakako treba pomenuti Nais, ~iji je 114 Bavant, Ivani{evi} 2003, 31.
ager, kako se pretpostavlja, zadirao u ovu oblast. Na- 115 Kondi}, Popovi} 1977, 130–146; Bavant, Ivani{evi} 2003,
ime, teritorija rimskog Naisa nalazila se u centralnim
delovima Gornje Mezije. Spomenik iz @ukovca, po- 17–38.
sve}en Herkulu (Herculi Naisati), omogu}io je odre- 116 Petrovi}1999, 95.
|ivanje njenih granica samo na severu. Iz natpisa se 117 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
saznaje da je podru~je ju`no od Knja`evca bilo pod
municipalnom upravom Naisa. Pretpostavlja se da se na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spo-
na zapadu ager Naisa prostirao do mansio Ad Fines menika kulture u Ni{u.
(Kur{umlija) i planinskog prevoja kod Prepolca, a na 118 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
istoku do granice izme|u Gornje Mezije i Trakije.
Prema P. Petrovi}u, na jugu je bio odre|en ulazom u
Grdeli~ku klisuru, kod dana{nje Grdelice.116

 

 



 Velika Braina, Brainski vis (foto: Toni ^er{kov)
 Velika Braina, Brainski vis, ostaci arhitekture (foto: Toni ^er{kov)

protehizmu, a ka jugu se su`ava i zavr{ava u obliku su vidljivi delovi ju`nog bedema, debljine oko 2 m,
{pica.119 Zapadno od Ma}edonca, na zaravnjenom od lomljenog, delimi~no pritesanog kamena vezanog
platou Brainskog visa, povr{ine od jednog hektara, kre~nim malterom (sl. 29). Utvr|enje se najverovat-
evidentirano je jo{ jedno utvr|enje (kat. 218, sl. 26, nije pru`alo u pravcu zapad–istok, u du`ini od oko
27), sa ostacima bedema na ju`noj strani, gra|evina 100 metara.122
od lomljenog pritesanog kamena, kao i delovima
podgra|a. Tu su zabele`eni i ulomci praistorijskih Dalje ka istoku, F. Kanic pominje fortifikaciju na
kerami~kih posuda, pa se mo`e pretpostaviti da je obali Tularske reke, kod sela Vrapca (kat. 219).123 Is-
ovaj polo`aj bio kontinuirano nastanjen od praistorij- to~no od nje, u dolini Buniske reke i na uzvi{enjima
skog do anti~kog doba.120 iznad nje, registrovana su jo{ ~etiri utvr|enja, jedno
kasnoanti~ko, u Sijarinskoj Banji (kat. 212, sl. 30),124
Ka jugoistoku, nedaleko od fortifikacije na Brain- jedno u Svircu (kat. 216),125 a dva u Sijarini, kru`ne
skom visu, nalazi se utvr|enje u Gubavcu, na Gradi- osnove (Gradina I, kat. 208, sl. 31, i Gradina II, kat.
ni (kat. 178), koje zauzima dominantan strate{ki po- 209, sl. 32).126 Zna~ajan je podatak da je u Sijarini
lo`aj. U njegovoj strukturi jasno su izdvojene dve
celine, gornji i donji grad. Neovla{}enim iskopava- 119 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
njima otkriven je severni bedem, {irok 2 m, od ve}ih na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
komada lomljenog kamena (sl. 28). Severno od nje- nika kulture u Ni{u.
ga nalaze se ostaci donjeg grada, a u krajnjem sever-
nom delu utvr|enja gra|evina ve}ih dimenzija, sa 120 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
dve prostorije, kao i zid koji se pru`a paralelno sa be- na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
demom, u pravcu sever–jug. Objekat na samom vrhu nika kulture u Ni{u.
mo`e se definisati kao kula. Osim fragmenata lepa,
komada zgure i srebrnog prstena, koji je izgubljen, u 121 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
ovom utvr|enju nije registrovan arheolo{ki materijal na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
koji bi omogu}io njegovo precizno datovanje.121 nika kulture u Ni{u.

Ne{to druga~ija situacija je na Mrkonjskom visu 122 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
(kat. 190, sl. 8), odakle poti~u slede}i nalazi: folis Ju- na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
stinijana I (kat. 190.1), gvozdena trobrida strelica nika kulture u Ni{u.
(kat. 190.2), kameni mortarijum (kat. 190.3), `rvanj
(kat. 190.4), veliki broj fragmentovanih kerami~kih 123 Kanic 1985, 340.
posuda (kat. 190.5, 6), opeka i crepova. Na lokalitetu 124 Vasi}, Simi} 1989, 39–45.
125 Kanic 1985, 340.
126 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-

na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
nika kulture u Ni{u.

 

 



 Gubavce, Gradina, bedem (foto: Toni ^er{kov)
 Mrkonje, Mrkonjski vis, bedem (foto: Toni ^er{kov)

na|en folis Justinijana I, iako nije izvesno sa kog po- taka zalivenih malterom. Sa ovog polo`aja poti~e no-
lo`aja poti~e.127 vac Gordijana III, Konstancija II, Justina I, zatim
bronzana alka (kat. 85.1), predmeti od gvo`|a (kat.
Na ju`nom obodu Leskova~ke kotline sme{tena 85.2–8), kerami~ki `i`ak (kat. 85.9) i veliki broj po-
su utvr|enja u pobr|u Kukavice (Kopriva, kat. 163, suda od keramike.131
Skobalji} grad, kat. 164, i Pade`, kat. 134). O fortifika-
cijama na Koprivi128 i Pade`u129 nema podataka, dok Treba pomenuti i utvr|enje u Gradi{tu, na domi-
je polo`aj na Skobalji} gradu, 550 m iznad kanjona nantnom Gradcu (kat. 228), gde se u konfiguraciji te-
Vu~janske reke (sl. 17), kontinuirano utvr|ivan od pra- rena uo~avaju bedem i odbrambeni rov na prilaznoj,
istorije do srednjeg veka. Predrimsko utvr|enje iz 3–1. severnoj strani.132 Ne{to isto~nije, na polo`aju Viso-
veka p.n.e. kori{}eno je i u rimskom dobu, a obnovlje- ki Mori~ u Samarnici (kat. 238, sl. 19),133 na nad-
no je u drugoj polovini 4, kao i u 6. veku, za vreme morskoj visini od 868 m, evidentirano je utvr|enje
vladavine Justinijana I. Iz 6. veka poti~e gra|evina od ovalne osnove. U njegovom zapadnom delu konsta-
kamena i maltera, sa pregradnim zidovima u tehnici tovan je bedem od kamena. U rupama nastalim neo-
suhozida.130 vla{}enim iskopavanjima uo~avaju se fragmenti ke-
rami~kih posuda (kat. 238.2–8) i lepa, a prona|en je
Isto~nom i severoisto~nom obodu Leskova~ke ko- i ingot gvo`|a (kat. 238.1), koji ukazuje na zna~aj ru-
tline pripadaju utvr|enja u oblasti Kozara~ke, odno- darstva u oblastima ju`no od Vlasotinca. F. Kanic je
sno Rupske reke, zatim oko u{}a Lu`nice u Vlasinu i
u pobr|u Kru{evice i Babi~ke gore (karta 6). 127 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu.
128 Kanic 1985, 250; Gara{anin M. i D. 1951, 160; Ercego-
Utvr|enja iz prve celine le`e na ve}im nadmor-
skim visinama, osim fortifikacije na polo`aju Kale u vi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 38, br. 95.
Grdelici (kat. 85), koja je podignuta na strate{ki va- 129 Kanic 1985, 552.
`nom polo`aju iznad u{}a Kozara~ke reke u Ju`nu 130 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 86, 87, br. 268; Jo-
Moravu. Tu je arheolo{kim istra`ivanjima otkriveno
gradinsko naselje iz 11–10. veka p.n.e., zatim rimsko ci} 1989, 400; Joci} 1991, 49, 50.
utvr|enje iz 2–4. veka i ranovizantijsko iz 6. veka. 131 Pe{i}, Peri} 2001, 271–285.
Rimski horizont je datovan u isto vreme kao i naselje 132 Gara{anin M. i D. 1951, 134; Ercegovi}-Pavlovi}, Ko-
i nekropola u Maloj Kopa{nici (kat. 112), nedaleko
odavde (karta 5). Bedemi iz rimskog perioda zidani sti} 1988, 91, br. 71.
su od tesanog kamena vezanog malterom, a njihova 133 Kanic 1985, 279; Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 36,
unutra{njost bila je ispunjena trpancem od re~nih oblu-
br. 218.

 

 



 Sijarinska Banja,
plan utvr|enja (Vasi},
Simi} 1989, 40, sl. 1)

zabele`io i ostatke utvr|enja kod Dedine bare (kat. Na polo`aju Gradi{te u Gornjoj Loko{nici (kat. 73,
67), o kojem nema bli`ih podataka.134 sl. 21),138 usled o{te}enja nastalih nelegalnim isko-
pavanjima, konstatovani su ostaci zidina, verovatno
Na krajnjem isto~nom rubu Leskova~ke kotline bedema, koji mo`e da se prati u konfiguraciji terena.
(karta 6) nalaze se utvr|enja u blizini u{}a reke Lu`- Od pokretnih arheolo{kih nalaza uo~eni su fragmen-
nice u Vlasinu, u Svo|u (kat. 240), Zlati}evu (kat. ti keramike (kat. 73.1–7) i komadi zgure. Preliminar-
244), kao i ne{to severnije, u selu Gornjem Prisjanu ni rezultati analize zgure sa nekoliko mesta u Lesko-
(kat. 227). Utvr|enje na polo`aju Prokop – Rimski va~koj kotlini ukazali su na posebne odlike primerka
grad u Zlati}evu podignuto je na dominantnom polo-
`aju izme|u Zlati}eva~kog potoka i reke Bistrice.135 134 Kanic 1985, 552; Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 28,
Na osnovu velikog broja ulomaka kerami~kih i sta- br. 34.
klenih posuda, protuma~eno je kao ranovizantijsko.
Fortifikacije u Svo|u136 i Gornjem Prisjanu137 pomi- 135 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 48, br. 273.
nje F. Kanic, ali bez detaljnijeg opisa. 136 Kanic 1985, 277.
137 Kanic 1985, 191.
Dalje ka severoistoku ni`u se utvr|enja u pobr|i- 138 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 90, br. 123; doku-
ma Kru{evice i Babi~ke gore (Gornja Loko{nica, kat.
73, Golema njiva, kat. 70, 72, Stupnica, kat. 149, Crna mentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
Bara, kat. 223 i Grada{nica, kat. 76).

 

 



 Sijarina, Gradina I (foto: Toni ^er{kov)

iz Gornje Loko{nice.139 Zgura sa ovog lokaliteta je nje, u kome se mogu prepoznati obrisi jedne od kula.
sekundarno obra|ivana, {to zna~i da je ovde postoja- Posude od keramike, opeke i crep doprinose datova-
la radionica u kojoj je pripremana ruda, odnosno me- nju utvr|enja u ranovizantijski period.143
tal za finalnu fazu obrade – kovanje.
Svakako treba pomenuti i fortifikaciju u ataru se-
Isto~no odavde, u Golemoj Njivi, na lokalitetu la Grada{nice, na lokalitetu Gradac ili Gradi{te (kat.
Gradi{te (kat. 70),140 nalazi se utvr|enje ovalne osno- 76). A. Krasovski iznosi podatak o ostacima utvr|e-
ve. Na ovom polo`aju je divljim kopanjem otkrivena nja kod Grada{nice, ali ne daje bli`e obja{njenje to-
apsida od pritesanog kamena vezanog malterom, po- ponima koji bi odredio njegovu lokaciju. Va`ne su
lukru`ne spolja{nje strane, kao i ostaci zida od kame- njegove informacije o nalazu rimskog novca iz 2. ili
na, verovatno bedema. Fragmentima keramike (kat.
70.1–3) potvr|en je ranovizantijski horizont.141 Jugo- 139 Analize je radila M. Radivojevi} (Univerzitetski koled` u
isto~no od polo`aja u Golemoj Njivi registrovano je Londonu), kojoj ovom prilikom zahvaljujem. Kori{}ena li-
utvr|enje na lokalitetu ^ukar u Stupnici. Osim frag- teratura: Bachmann 1982; McDonnell 1983, 81–83; Sperl
mentovanih kerami~kih posuda (kat. 149.1–9), odav- 1980.
de poti~e i veliki broj komada zgure, na|enih unutar
fortifikacije i pored Stupni~ke reke.142 Ju`no, odno- 140 Kanic 1985, 193; Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 90.
sno jugoisto~no od Stupnice, u pobr|u Kru{evice, 141 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
nalazi se utvr|enje na Gradcu u Crnoj Bari (kat. 223), 142 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 37, br. 235; doku-
koje le`i na zaravnjenom platou na vrhu brega, du-
ga~kom 50–60 metara. Na njegovoj jugozapadnoj mentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
strani konstatovani su ostaci zida od lomljenog ka- 143 Pavlovi}, Kosti} 1979, 352; Ercegovi}-Pavlovi}, Ko-
mena vezanog malterom, a na istoku kru`no uzvi{e-
sti} 1988, 52, br. 26; dokumentacija Narodnog muzeja u
Leskovcu (bele{ke V. Ivanovi}a o starinama u okolini Le-
skovca).