Sijarina, Gradina II, bedem (foto: Toni ^er{kov)
3. veka, kao i o primerku Justinijana I.144 Me|utim, na podru~ju oko Tularske i Buniske reke, utvr|enja su
nije sigurno da li govori o utvr|enju na Gradcu ili mo- mo`da {titila rudnike kao najve}e bogatstvo ove obla-
`da o lokalitetu Gradin~e ili Kovnica (kat. 77), ~iji sti. U ve}ini fortifikacija iz ove celine zabele`en je
karakter nije odre|en. S. Ercegovi}-Pavlovi} i D. Ko- horizont iz 6. veka (Gubavce, kat. 178, Mrkonje, kat.
sti} bele`e da na polo`aju Gradi{te ili Gradac nema 190, Ma}edonce, kat. 185, Sijarina, kat. 208, 209), ali
vidljivih zidanih objekata, ali da se u konfiguraciji te- su verovatno podignute ranije. Utvr|enje u Sijarin-
rena mo`e ispratiti bedem. Od pokretnih arheolo{kih skoj Banji (kat. 212) je protuma~eno kao kasnoanti~-
nalaza navode samo srednjovekovnu keramiku, dok ko, dok je na Brainskom visu (kat. 218) konstatovan
sa polo`aja Gradin~e poti~e novac za koji autorke praistorijski horizont. F. Kanic je zabele`io podatak o
pretpostavljaju da je rimski.145 planinskom putu koji je „na svojoj anti~koj trasi me-
stimi~no jo{ o~uvan i koji je od Pirota (Turres) preko
U prvu grupu su, dakle, izdvojena utvr|enja na Leskovca i Lebana, izme|u kastela kod Radinovca i
rubu Leskova~ke kotline (karta 5). Ve}ina ima domi- Popovca na [umanskoj reci, vodio od kastela kod se-
nantan strate{ki polo`aj, pa su verovatno {titila puteve la Vrapce na Tularskoj reci, pod za{titom utvr|enja
ili ekonomske resurse, poput rudnika. Ne treba isklju- na 750 m visokom Brainskom visu i na Mrkonju
~iti ni njihovu ulogu pribe`i{ta prilikom povla~enja (1045 m), na zapad ka Pri{tini (Vicianum)…“.146
stanovni{tva iz ni`ih, neutvr|enih naselja u vi{e, bez-
bednije fortifikacije. U ve}ini je potvr|en ranovizantij- 144 Krasovski 1930, 205, 206.
ski horizont, dok su ostaci iz rimskog perioda evidenti- 145 Pavlovi}, Kosti} 1984, 514; Ercegovi}-Pavlovi}, Ko-
rani uglavnom na ju`nom, isto~nom i severoisto~nom
obodu Kotline (Skobalji} grad, kat. 164, Kale u Grde- sti} 1988, 29, br. 69.
lici, kat. 85, Grada{nica, kat. 76 i drugi). U jugoza- 146 Kanic 1985, 340.
padnom delu Leskova~ke kotline, u pobr|u Goljaka i
Lece, Kuline, bedem (foto: Toni ^er{kov) sigurno se mo`e dovesti u vezu sa rudarstvom i sva-
kako je bilo va`no u za{titi rudarskih revira.
Drugi prsten ~ine utvr|enja oko Lepa{tice, Lecke
i Gazdarske reke, kao i fortifikacije iz kompleksa oko Ka severoistoku, u prelaznoj visinskoj zoni, iz-
Cari~inog grada, Rujkovca i Radinovca, kao i ona u me|u pobr|a i ravni~arskih delova Leskova~ke kotli-
dolini [umanske reke (karta 6). ne, izdvojena su utvr|enja oko Cari~inog grada (kat.
55), koja su ~inila {iru mre`u njegove odbrane. Locira-
U zapadnom delu Leskova~ke kotline, prvoj celi- na su u [tulcu (kat. 56), Prekop~elici (kat. 42), Seki-
ni pripadaju dva utvr|enja, jedno na Braj{orskom vi- colu (kat. 48) i Svinjarici (kat. 53).
su (kat. 170), a drugo na lokalitetu Kuline ili Jerinin
grad u Lecu (kat. 182). Za fortifikaciju na Braj{or- Cari~inom gradu najbli`e je utvr|enje nepravilne
skom visu147 nedostaje bli`i opis. Vi{e podataka ima ~etvorougaone osnove, kod Crkve Sv. Ilije u [tulcu
za utvr|enje na brdu ispod kojeg se spajaju Lecka i (kat. 56), pribli`ne povr{ine 60 x 50 m, sa najvero-
Rudni~ka reka, severozapadno od Leca (kat. 182). Tu vatnije kru`nim ugaonim kulama (sl. 34). Otvaranje
se mo`e ispratiti kontinuitet utvr|ivanja od praistorije kontrolne sonde sa unutra{nje strane severnog bede-
do srednjeg veka. Ova fortifikacija je nepravilne osno- ma potvrdilo je pretpostavku da je re~ o ranovizantij-
ve, pribli`ne povr{ine 80 x 45 m, okru`ena odbrambe- skom kastelu, koji nije podignut na mestu neke stari-
nim rovom. Vidljivi ostaci bedema, debljine oko 3 m, je rimske aglomeracije (sl. 35).149
gra|eni su od lomljenog kamena vezanog kre~nim
malterom (sl. 33). Odavde poti~u nalazi iz eneolit- Isto~no odavde, kod Prekop~elice (kat. 42) se na-
skog perioda, zatim novac Konstantina I, fragmenti ke- laze ostaci osmatra~nice,150 dok je na Gradi{tu u Se-
rami~kih posuda, ali i ostaci pe}i za topljenje rude.148 kicolu (kat. 48) registrovano utvr|enje nepravilne vi-
Eneolitska bakarna sekira na|ena u blizini okna uka- {eugaone osnove (sl. 36). Njegova najdu`a, severna
zuje na zna~aj rudarstva na ovom prostoru od praisto- strana iznosi oko 60–70 m, a na isto~noj strani je is-
rije do danas. Utvr|enje u Lecu, na lokalitetu Kuline, turena poligonalna kula, ispred koje se pru`aju dva
odbrambena rova. U unutra{njosti su vidljivi ostaci
jednobrodne crkve i drugih gra|evina.151 Pribli`no
1,5 km jugozapadno od Cari~inog grada, iznad Svi-
njarice je locirano jo{ jedno utvr|enje, pravilne {esto-
ugaone osnove (kat. 53).152 Na terenu su vidljivi osta-
ci bedema i odbrambenog rova ukopanog u stenu.
Ju`no od kompleksa lokaliteta kod Cari~inog gra-
da, na desnoj obali Jablanice, izdvojena su dva utvr-
|enja, koja pripadaju grupi nalazi{ta oko Rujkovca i
Radinovca: Kaljaja u Rujkovcu (kat. 202) i fortifika-
cija u Lapa{tici (kat. 179).
Utvr|enje u Rujkovcu (kat. 202) podignuto je na
nadmorskoj visini od 460 m. Konfiguracija terena
pokazuje da ima izdu`enu osnovu i da je naju`e u za-
147 Joci} 1999, 53.
148 Pavlovi}, Kosti} 1979, 349, 350; Pavlovi}, Kosti}
1988, 66, 67, br. 117; Joci} 1999, 49, 50; dokumentacija
Arheolo{kog instituta u Beogradu; dokumentacija projekta
Sistematsko rekognosciranje op{tina Bujanovac, Pre{evo i
Medve|a Zavoda za za{titu spomenika kulture u Ni{u.
149 Kondi}, Popovi} 1977, 148, 149, sl. 108, 109; dokumen-
tacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
150 Kondi}, Popovi} 1977, 150.
151 Kondi}, Popovi} 1977, 149, 150, sl. 110, 111.
152 Kondi}, Popovi} 1977, 152; Ivani{evi} 2012, 24.
[tulac, Crkva Sv. Ilije, plan utvr|enja
(Hoddinott 1963, 197, Fig. 112, 113)
[tulac, Crkva Sv. Ilije, bedem
padnom delu. Na terenu su vidljivi ostaci ~etvrtaste Mo`e se zaklju~iti da su utvr|enja u prelaznoj vi-
kule i niza gra|evina, kao i deo bedema sa pilastrom sinskoj zoni imala, pre svega, lokalni zna~aj, iako su
(sl. 37).153 Unutar fortifikacije na|en je novac dato- mo`da {titila komunikaciju koja je dolinom Puste reke
van u vreme od 3. do 6. veka (Valerijan I, kat. 202.1, povezivala Turres i Vicianum.156
Klaudije II (?), kat. 202.2, Maksimijan, kat. 202.3,
Jovijan, kat. 202.4, Valentinijan II, kat. 202.5, Hono- Preostale su jo{ fortifikacije podignute na obalama
rije, kat. 202.6, Teodosije II, kat. 202.8, Anastasije I, ve}ih reka (Ju`na Morava, Pusta reka, Jablanica, Ve-
kat. 202.40, Justin I, kat. 202.41, i Justinijan I, kat. ternica i Vlasina), koje se spu{taju ka centralnom delu
202.42, 43), ali i drugi predmeti (kat. 202.44–51), me- Leskova~ke kotline (karta 6). Upravo bi se u njima
|u kojima se izdvajaju: bronzani teg za merenje novca mogao sagledati za~etak procesa utvr|ivanja na va`-
– solida (kat. 202.49), gvozdeno koplje (kat. 202.50) nim putevima uz re~ne tokove. Nedostatak podataka
i kerami~ki teg (kat. 202.51). Grupa utvr|enja oko i nedovoljna istra`enost ote`avaju precizniju analizu.
Rujkovca i Radinovca, gde je registrovan i veliki broj
ranovizantijskih crkava, kao i druga nalazi{ta, sigurno U dolini Puste reke zabele`eno je nekoliko utvr|e-
je ~inila va`an kompleks koji gravitira ka Cari~inom nja (Lapotince, kat. 17, Gornje Brijanje, kat. 11, Me|a,
gradu i slivovima Lepa{tice i Gazdarske reke. kat. 116, 117, Kutle{, kat. 96). O kastelu jugoisto~no
od Lapotinca (kat. 17) pi{e D. Trajkovi},157 {to na te-
O utvr|enju u Lapa{tici, na u{}u Zabr|skog (Za- renu nije provereno. Isti autor bele`i da se i u blizini
br|anskog) potoka, obave{tava nas F. Kanic, koji po-
minje anti~ki kastel sa zidovima od lomljenog kamena 153 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 41, br. 197; doku-
i velikih opeka, kao i ostatke kule za koju smatra da mentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{tina
je verovatno bila njegov istureni objekat. Prema vero- Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spomeni-
vanju me{tana, sru{ena crkva u susednom selu Ruj- ka kulture u Ni{u.
kovcu pripadala je ovom „gradu“.154
154 Kanic 1985, 336; Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988,
Grupama utvr|enja oko Cari~inog grada, Rujkov- 29, br. 107.
ca i Radinovca treba dodati i fortifikaciju na desnoj
obali [umanske reke, na polo`aju Gradi{te u Popovcu 155 Gara{anin M. i D. 1951, 144; Kanic 1985, 340; Ercego-
(kat. 40),155 o kojoj nema bli`ih podataka. vi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 34, br. 190.
156 Kanic 1985, 340.
157 Trajkovi} 1961, 10.
Sekicol, Gradi{te, plan utvr|enja
(Hoddinott 1963, 197, Fig. 114, 115)
{kole u Lapotincu (kat. 19) nalaze ostaci rimskog ka- neposrednoj blizini Kutle{a, uo~io tragove tvrde ispu-
struma.158 Budu}i da nema bli`ih podataka o njegovoj ne zidova i anti~kih krovnih plo~a, na osnovu kojih je
lokaciji i da se mo`e posumnjati u postojanje rimske ovde locirao utvr|enje.164
fortifikacije na ovom polo`aju, nalazi{te je svrstano u
grupu neopredeljenih. Severno odavde, uz Pustu reku, Dalje ka istoku, oko donjeg toka Jablanice regi-
na brdu Kale u Gornjem Brijanju (kat. 11) zabele`eni strovana su dva utvr|enja, na polo`aju Kuli{te u Li-
su ostaci ve}eg utvr|enja. Osim novca, tu je na|eno povici (kat. 108) i na Gradi{tu kod Priboja (kat. 140),
ranovizantijsko oru`je (trobride, romboidne i listoli- koje D. Sabovljevi} vezuje za rimski period, ne izno-
ke strelice, vrh koplja listolikog oblika, sa tulcem), se}i detalje.165 Na lokalitetu Kuli{te u Lipovici, prema
oru|e (sekira, kramp, dleto, probojci), zatim delovi re~ima me{tana, nekada su bili vidljivi ostaci ~etvoro-
kova~kog alata (ka{ika za izlivanje metala), kao i fibu- ugaone kule.166 Iz ovog sela, sa nepoznatog lokalite-
le, kop~e, prsten, gvozdeni no`evi, deo brave, `i`ak, ta, poti~e nalaz tremisisa Justinijana I (kat. 107.1).167
pr{ljenci i stopa staklenog pehara. Me|u ovim pred-
metima posebno se izdvaja krstoobrazna fibula iz Na levoj obali Veternice, na Hisaru u Leskovcu
4–5. veka.159 Tu su i ranovizantijski folisi i polufoli- (kat. 98, sl. 16), arheolo{kim iskopavanjima su potvr-
si datovani u 6–7. vek.160 |eni ostaci manjeg rimskog utvr|enja iz 4. veka, koje
je obnovljeno ili ponovo podignuto za vreme vladavine
U ataru sela Me|e ubicirane su dve fortifikacije, Justinijana I. Na padinama Hisara otkriveno je rano-
na Gradi{tu (kat. 116) i Kuli{tu (kat. 117). Na Gradi- vizantijsko naselje. Kao {to je ve} pomenuto, veliki broj
{tu je konstatovan jedino gra|evinski {ut od kamena i
opeke,161 dok se za utvr|enje na polo`aju Kuli{te (sl. 158 Trajkovi} 1961, 10.
15), ~iji su bedemi zidani od kamena vezanog malte- 159 \or|evi} (Georgiadis-Mustakidis) 2009, 9, 17, sl. 3–5.
rom (sl. 38), pretpostavlja da je imalo ovalnu osnovu, 160 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 39, br. 303.
pribli`ne orijentacije u pravcu sever–jug.162 Podig- 161 Jovanovi} 1978a, 16; Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988,
nuto je na nadmorskoj visini od 312 m, a sa njegove
najvi{e ta~ke mo`e se sagledati {irok prostor ka zapa- 93, br. 153.
du, odnosno Pustore~kom polju, i severu, prema Ju`- 162 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
noj Moravi. Odavde poti~u fragmentovane kerami~ke 163 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu.
posude, a u Narodnom muzeju u Leskovcu ~uvaju se 164 Kanic 1985, 286.
dve opeke, od kojih je jedna ozna~ena motivom izve- 165 Sabovqevi} 1886, 28.
denim prstima pre pe~enja.163 166 Pavlovi}, Kosti} 1984, 515; Ercegovi}-Pavlovi}, Ko-
Jo{ jedno utvr|enje poznato je isklju~ivo zaslu- sti} 1988, 92, br. 120.
gom F. Kanica, koji je na brdu [iljegarniku (kat. 96), u 167 Arheolo{ko blago Ni{a 2004, 268, br. 304; Crnoglavac
2005, 90, br. 83.
Rujkovac, Kaljaja, bedem (foto: Toni ^er{kov)
Me|a, Kuli{te, bedem
istra`enih jama sa gvozdenom zgurom, gvozdenim Kale u Grdelici (bronzani novac Gordijana III)169 i
slitkom, amorfnim gvo`|em i fragmentima posuda Gradac ili Gradi{te kod Grada{nice (primerak iz 2. ili
za livenje metala, ukazuje na topljenje rude i preradu 3. veka).170 U tom kontekstu je va`an i lokalitet Sko-
gvo`|a u ovoj fortifikaciji. Stradala je krajem 6. ili balji} grad (kat. 164), sa horizontom iz prvih vekova
po~etkom 7. veka. Va`an je nalaz ostave novca pohra- Rimskog carstva, zatim Hisar kod Leskovca (kat. 98),
njene 573/4. godine, koju ~ine folisi i polufolisi (kat. gde je potvr|eno rimsko utvr|enje iz 2–3. veka, kao
98.1–6) kovani u rasponu od Justina I do Justina II.168 i Gradac kod Zloku}ana, sa slu~ajnim nalazom bron-
zane statuete iz istog perioda (kat. 166.1).
Fortifikacija (?) na Gradcu kod Zloku}ana (kat.
166) podignuta je na desnoj obali Ju`ne Morave, ne- Podizanje fortifikacija u ovoj oblasti najverovatni-
daleko od u{}a Veternice. U arheolo{koj literaturi je je je bilo u funkciji, pre svega, za{tite puteva i ekonom-
poznata kao praistorijski lokalitet. Me|utim, slu~ajni skih resursa, poput rudnika. Me|utim, izvesno je da
nalaz bronzane statuete Junone ili Cerere (kat. 166.1), su postojale i vojne postaje. Na`alost, njihova identi-
datovane u 2–3. vek, ukazuje na kontinuitet naselja- fikacija je gotovo nemogu}a zbog nedostatka pouzda-
vanja, a mo`da i fortificiranja ovog polo`aja. Drugo nih hronolo{kih repera: natpisa, numizmati~kih nala-
utvr|enje ubicirano je na desnoj obali Vlasine, na za i drugog pokretnog arheolo{kog materijala. Neka
Gradcu u Konopnici (kat. 231). Ima izdu`enu pravo- utvr|enja su svakako imala i ulogu pribe`i{ta, ali po-
ugaonu osnovu, povr{ine 135 x 15 metara. Tu su potvr- stoje}a i dostupna dokumentacija ne omogu}ava nji-
|eni ostaci fortifikacije iz rimskog, ranovizantijskog hovo preciznije tuma~enje.
i srednjovekovnog perioda. Osim nje, na lokalitetu
Latinsko (Cigansko) groblje ili Ciganski ~ukar u Ko-
nopnici (kat. 232) evidentirana je osmatra~nica (?).
Nedovoljna arheolo{ka istra`enost Leskova~ke kotline
O kontinuitetu utvr|ivanja na prostoru Leskova- ote`ava odre|ivanje karaktera lokaliteta, naro~ito ka-
~ke kotline govore fortifikacije koje su, kako se pret- da je re~ o naseljima, vilama ili po{tanskim, odnosno
postavlja, nastale na temeljima starijih, gvozdenodob-
nih opiduma (Brainski vis, kat. 218, Lece (?), kat. 182, 168 Stoji}, Pe{i}, Jovi} 2007, 33, 34.
Hisar kod Leskovca, kat. 98, Kale u Grdelici, kat. 85). 169 Pe{i}, Peri} 2001, 275, 276.
Na osnovu raspolo`ivih podataka, taj proces je zapo- 170 Krasovski 1930, 205, 206.
~eo na va`nim komunikacijama pored Ju`ne Morave,
Vlasine, Jablanice i Puste reke. To donekle potvr|u-
ju numizmati~ki nalazi sa slede}ih polo`aja: Kaljaja
u Rujkovcu (antoninijan cara Valerijana, kat. 202.1),
putnim stanicama. Sigurno se mo`e govoriti samo o ma.172 Duboki slojevi naplavina (pesak, {ljunak, mulj)
dva rimska naselja, od kojih se jedno prostiralo na vi{e potvrdili su ~esta izlivanja Ju`ne Morave, koja su
polo`aja u Maloj Kopa{nici (Crkvi{te–Branik, kat. 111, svakako odre|ivala granice naselja. Naselje u Maloj
Kamenitica, kat. 112, Moravi{te, kat. 113a, i Pazari{te, Kopa{nici imalo je razvijenu vodovodnu mre`u, po-
kat. 113b) i verovatno u Belom Bregu (kat. 110a), tvr|enu ostacima kerami~kih cevi na lokalitetu @irova
dok je drugo potvr|eno epigrafskim spomenikom iz padina (kat. 114), kao i veliku nekropolu (kat. 112),
Pustog [ilova (kat. 193.3, sl. 40). U ovoj oblasti su, na kojoj su ~esti bogati grobni prilozi od zlata i sre-
me|utim, svakako postojala i druga naselja, pa }e bi- bra, koji ukazuju na vi{i socijalni i materijalni polo-
ti pomenuta i nalazi{ta ~iji se naseobinski karakter `aj autohtonog stanovni{tva. Blizina rudnika zlata,
mo`e samo pretpostaviti (karta 7). olova i srebra u oblasti Ruplja173 navodi na pretpo-
stavku da je ovakav socijalni status ste~en upravo za-
Najve}u pa`nju svakako privla~i rimsko naselje hvaljuju}i rudnom bogatstvu ovog podru~ja. Primerci-
u Maloj Kopa{nici, sme{teno na levoj obali Ju`ne ma rimskog novca i ulomcima kerami~kih posuda,
Morave, na samom ulazu u Grdeli~ku klisuru. Prostira- istra`eni deo naselja na Pazari{tu datovan je u 4. vek,
lo se na nekoliko lokaliteta: na omanjem uzvi{enju na dok je na osnovu pokretnih arheolo{kih nalaza sa Ka-
nalazi{tu Crkvi{te–Branik i na terasi Ju`ne Morave menitice ustanovljeno da je gra|evinski kompleks
ispod njega, gde su pozicionirani Kamenitica, Pazari- podignut tokom 3, da je bio u funkciji i u 4. veku, a da
{te i Moravi{te (sl. 39). Arheolo{ka istra`ivanja spro- je stradao u po`aru krajem 4. ili na samom po~etku 5.
vedena su na Kamenitici (kat. 112) i Pazari{tu (kat. veka, nakon ~ega nije obnovljen.174
113b), dok je naseobinski karakter na ostalim polo`a-
jima potvr|en isklju~ivo slu~ajno otkrivenim pokret- Jedan vikus evidentiran je zahvaljuju}i natpisu na
nim nalazima i arhitektonskim ostacima. Registrovani votivnoj plo~i iz Pustog [ilova, posve}enoj Liberu
tragovi materijalne kulture pokazuju da je povr{ina (kat. 193.3, sl. 40). Dedikanti, otac i sin, pripadali su ro-
rimskog naselja mogla da iznosi pribli`no 20 hekta- manizovanom stanovni{tvu i verovatno su, u svojstvu
ra. Na lokalitetu Kamenitica je ustanovljen deo kom- poglavara vikusa, podigli spomenik za zdravlje svojih
pleksa sa objektima, dvori{nim prostorom i odvodnim seljana.175 Mo`da je u pitanju bilo rudarsko naselje, {to
kanalima, kao i gra|evine izvan njega,171 dok je na potvr|uje posveta Liberu, koji je u Iliriku bio po{to-
Pazari{tu istra`ena jugoisto~na periferija naselja, sa van vi{e kao za{titnik rudara nego kao agrarno bo`an-
tragovima arhitekture i velikim brojem otpadnih ja- stvo.176 Lokacija vikusa, me|utim, nije izvesna (sl. 7).
Mala Kopa{nica, polo`aj lokaliteta (Ortofoto snimak: Geosrbija)
Pusto [ilovo, Crkva Sv. Prokopija, Osim rudarskih naselja, u dolinama ve}ih reka
epigrafski spomenik (Petrovi} 1979, 121, no. 109) (Ju`ne Morave, Puste reke, Jablanice, Veternice i Vla-
sine) mogu se pretpostaviti i poljoprivredna naselja.
Rudarska naselja mogu se pretpostaviti na jo{ ne-
kim lokalitetima. S. Du{ani} izdvaja rudni~ku oblast Nizinske naseobine verovatno su bile zemljorad-
isto~ni Kopaonik – Kur{umlija – Veliki Jastrebac – ni~kog karaktera. Nalaze se u donjem toku Jablanice
Lece,177 i to u okviru carskog domena na teritoriji cen- (kat. 135–137, 161), na desnoj obali Ju`ne Morave
tralnog Ilirika. Upravo se na podru~ju Leca, pored (kat. 142–144, 81–83, 92, 93), u dolini Veternice (kat.
Lecke, Gazdarske reke i Lepa{tice, kao i oko Tular- 62, 121, 122) i donjem toku Vlasine (kat. 231, 234,
ske reke u pobr|ima, na ve}im nadmorskim visinama, 235, 242). Uglavnom su sme{tene u ni`im predelima,
uz izvesnu rezervu mogu identifikovati vici metallo- do 300, odnosno 500 m nadmorske visine (karta 7).
rum. To su nalazi{ta u Drencu (kat. 171), Mrkonju
(kat. 191, 192), Retkoceru (kat. 199) i Medve|i (kat. Izdvaja se grupa naselja u donjem toku Jablanice,
189) (karta 7). u blizini njenog u{}a u Ju`nu Moravu, u ataru Pe~e-
njevca, i ne{to ju`nije, na levoj obali Jablanice, u selu
Na polo`aju Mujovi}a dolina u Drencu (kat. 171) Zalu`nju (kat. 161). Na prostoru Pe~enjevca eviden-
otkriveni su ostaci gra|evine kvadratne osnove i ja- tirana su tri lokaliteta, Imanje @ivkovi}a (kat. 135),
ma zape~enih ivica, koja je mo`da slu`ila kao neka Ov~arnik (kat. 136) i Seli{te (kat. 137), na kojima je,
vrsta silosa ili pe}i, dok se na ~itavoj povr{ini naila- osim gra|evinskog {uta i rimske keramike, otkriven
zilo na fragmente kerami~kih posuda.178 Ju`no odav- hipokaust, zatim vodovodne cevi, arhitektonska kame-
de, u Mrkonju, registrovani su lokaliteti Ravan (kat. na plastika i novac.182 Tu se mo`e locirati ve}e rim-
191) i Tomovina (kat. 192). Osim masivnih zidova, sko naselje.
gra|evinskog {uta i ulomaka kerami~kih posuda,179
sa Tomovine poti~e zlatnik Anastasija I,180 koji poka- Tri nalazi{ta registrovana su i u ataru Razgojne, na
zuje da je na ovom prostoru krajem 5. i po~etkom 6. ve- desnoj obali Ju`ne Morave, gde su konstatovani osta-
ka postojalo naselje. Va`an lokalitet protuma~en kao ci zidova, rimskih opeka, tegula, kao i fragmenti sta-
naselje je i Ravna njiva u Retkoceru (kat. 199, sl. 9), kla i delovi ljudskih kostiju.183 To su Crkvi{te (kat.
gde su evidentirani ostaci gra|evina od lomljenog ka-
mena (sl. 41), praistorijska i rimska keramika, zgura, 171 Fidanovski, Cvjeti}anin 2005, 67–73, 75–77.
kao i rimski novac kovan krajem 3. i tokom 4. ve- 172 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
ka.181 Treba ista}i da se pretpostavljena naselja u 173 Du{ani} 2010, 548.
Drencu i Mrkonju nalaze nedaleko od utvr|enja u ata- 174 Fidanovski, Cvjeti}anin 2005, 77–83.
ru istoimenih sela (kat. 170, 190), kao deo ovih ve}ih 175 Petrovi}1966, 246; Pilipovi} 2006, 90, 95.
fortifikacija, koje su mo`da bile vojne postaje ili su 176 Du{ani} 1999, 131.
{titile rudarske revire. 177 Du{ani} 2010, 549.
178 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
nika kulture u Ni{u.
179 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
nika kulture u Ni{u.
180 Crnoglavac 2005, 72, br. 3.
181 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
nika kulture u Ni{u.
182 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu (bele{ke
sa rekognosciranja M. Gara{anina iz 1951. godine).
183 Gara{anin, Ivanovi} 1958, 45; Ercegovi}-Pavlovi},
Kosti} 1988, 23, br. 202; dokumentacija Arheolo{kog insti-
tuta u Beogradu (bele{ke sa rekognosciranja M. Gara{ani-
na iz 1951. godine; gra|a pripremana za monografiju Isto-
rija Leskovca i okoline).
Retkocer, Ravna njiva, ostaci gra|evine (foto: Toni ^er{kov)
142), Gluva padina (kat. 143) i Seli{te (kat. 144), na ni obrisi gra|evina, masivni zidovi od kamena, opeke
kojima je, kao i u Pe~enjevcu, verovatno postojalo i maltera, fragmentovana keramika i bakarni novac.188
ve}e rimsko naselje. Ne{to ju`nije, oko u{}a Veterni-
ce, ostaci naselja pretpostavljaju se u Grajevcu (kat. Severno od Vlasotinca izdvajaju se nalazi{ta u
81–83) i Jela{nici (kat. 92, 93). Osim fragmenata ke- [i{avi (kat. 242) i Konopnici (kat. 231, 234, 235).
rami~kih posuda sa polo`aja Seli{te u Grajevcu (kat.
82), u dvori{tu M. Trajkovi}a (kat. 83) na|en je ma- Plavi{te (kat. 242) se nalazi na desnoj obali [i{av-
sivni zid od ve}ih kamenih blokova, kao i veliki broj ske reke, na potesu duga~kom oko 400 m pored puta
fragmentovanih tegula.184 Na lokalitetu Seli{te u Je- koji iz Konopnice vodi u [i{avu. Na povr{ini su kon-
la{nici (kat. 92) evidentirana je fragmentovana rano- statovani ostaci zidova i fragmentovanih opeka iz rim-
vizantijska opeka, zatim gra|evinski materijal i ve}a
kamena posuda, verovatno mortarijum,185 a na polo`a- 184 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 29, br. 225.
ju [irine (kat. 93) ulomci kerami~kih posuda i tegula 185 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 40, br. 101; doku-
iz rimskog perioda.186
mentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu (gra|a pripre-
Na obalama Veternice, od severoistoka ka jugo- mana za monografiju Istorija Leskovca i okoline).
zapadu, rimska naselja se mogu pretpostaviti u Bobi- 186 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 16, br. 103.
{tu, na lokalitetu Sastanci (kat. 62), u Miro{evcu, gde 187 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu (bele{ke V.
su na polo`aju Seli{te–Sala~ina (kat. 121) registrovani Ivanovi}a o starinama u okolini Leskovca).
ostaci rimskih opeka i tegula,187 ali i drugi arheolo{ki 188 Pavlovi}, Kosti} 1980, 360; Ercegovi}-Pavlovi}, Ko-
materijal, dok su na lokalitetu Seli{te I (kat. 122) uo~e- sti} 1988, 33, br. 156; dokumentacija Arheolo{kog insti-
tuta u Beogradu (gra|a pripremana za monografiju Istorija
Leskovca i okoline).
skog perioda.189 Tragovi naselja se uo~avaju i na od oko 40 x 50 m.197 U Porti Stojanovi}a (kat. 206),
Gradcu (kat. 231), na ju`noj padini bre`uljka na kome ju`no od Crkvi{ta Sv. Jovana (kat. 201), uo~en je ve}i
je podignuta fortifikacija, kao i na njegovoj severnoj objekat od lomljenog kamena i opeke. Ova gra|evi-
strani, gde je ubiciran polo`aj Trap (kat. 234). Tu je, na je najverovatnije pripadala kompleksu oko Crkvi-
na povr{ini od oko 100 x 120 m, otkriven masivni zid {ta Sv. Jovana. Sa ovog lokaliteta poti~e i fragment
sa ispustima, gra|en od opeke i maltera, koji se, sa crepa sa oznakom u vidu talasastih linija izvedenih
izvesnom rezervom, mo`e protuma~iti kao deo hore- prstima pre pe~enja.198 Zidovi od kamena su konsta-
uma.190 Ne treba isklju~iti ni mogu}nost da je re~ o tovani i na polo`aju Mitrin potok (kat. 204, sl. 14),
vili u kojoj je sabirano i distribuirano `ito. Ostataka gde su vidljivi fragmenti opeka, crepova i kerami~kih
naselja ima i na polo`aju Tr{evine (kat. 235), koji se posuda.199 Na ovim mestima sigurno je postojalo ra-
du` reke Vlasine prostire u du`ini od oko 200 m, gde novizantijsko naselje ili podgra|e koje je ~inilo kom-
se nailazilo na fragmente kerami~kih posuda i rim- pleks sa utvr|enjem na Kaljaji (kat. 202).
skih opeka.191
U dolini [umanske reke i pobr|u Kukavice izdva-
Dalje ka jugu, u okviru kompleksa oko Male Ko- jaju se lokaliteti Ravnjak u Gagincu (kat. 69), na bla-
pa{nice, osim potvr|enog naselja u ovom selu, mogu goj padini brega, odakle poti~u rimske opeke, ulomci
se pretpostaviti jo{ tri nizinske naseobine, i to na po- kerami~kih posuda i veliki pitosi200 (kat. 69.1), Vlaj-
lo`ajima Pod jablanom u Zagu`anu (kat. 160), Donji ~ina njiva (kat. 165), gde su na|ena dva pitosa, tegu-
drum ili Mutina (kat. 109) i Leva obala Tulovske reke la i `rvanj,201 i Seli{te u Nakrivnju (kat. 123), sa ma-
(kat. 110) u Maloj Grabovnici. O polo`aju Pod jabla- sivnim zidom od opeka, gra|evinskim {utom (opeka,
nom jedino je zabele`en podatak da je tu postojalo malter) i nalazom ranovizantijskog folisa.202
rimsko naselje, kao i za lokalitet Donji drum ili Mu-
tina u ataru Male Grabovnice,192 dok su u ravnici du` U severoisto~nom delu Leskova~ke kotline, u
leve obale Tulovske reke, na povr{ini od pribli`no 250 pobr|u Babi~ke gore i Kru{evice, jedan lokalitet je
x 250 m, nala`eni fragmenti kerami~kih posuda i veli-
ka koli~ina gra|evinskog {uta iz rimskog perioda.193 189 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu (bele{ke
sa rekognosciranja M. Gara{anina iz 1951. godine).
Naselja na ne{to vi{em polo`aju okarakterisana su
kao sto~arska. Sme{tena su u kompleksima oko Cari- 190 Prema usmenom kazivanju profesora A. Jovanovi}a.
~inog grada (kat. 31), Rujkovca i Radinovca (kat. 191 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu (bele{ke
200, 204, 206, 207), zatim u dolini [umanske reke
(kat. 69) i u pobr|ima Babi~ke gore (kat. 133) i Ku- sa rekognosciranja M. Gara{anina iz 1951. godine).
kavice (kat. 123, 165) (karta 7). 192 Trajkovi} 1961, 11.
193 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu (bele{ke
Na potesu Crkvi{te–Drenjak ili Reka u Ba~evini
(kat. 31) verovatno je od 4. do 6. veka postojalo nase- sa rekognosciranja M. Gara{anina iz 1951. godine).
lje. Vidljivi su zidovi od kamena i opeke, a na osnovu 194 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
nalaza folisa Konstantina II, lokalitet se mo`e datova- 195 Ivani{evi} 2012, 22–24.
ti u prvu polovinu 4. veka.194 U ovom selu su otkri- 196 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
veni i ostaci akvedukta (kat. 32), koji je bio izgra|en
za potrebe Cari~inog grada.195 Kontinuitet naseljava- na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
nja na ovom prostoru je o~igledan. Ne{to ju`nije, u nika kulture u Ni{u.
selu Rujkovcu su zabele`ena ~etiri lokaliteta. Sa po- 197 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
lo`aja Vaskina porta (kat. 207) poti~u ostaci zidova i na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
gra|evinskog materijala (opeke, imbreksi i tegule oz- nika kulture u Ni{u.
na~ene kru`nim motivima), kao i dva primerka nov- 198 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
ca iz 6. veka, na osnovu kojih se lokalitet mo`e dato- na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
vati.196 Pretpostavlja se da je re~ o manjem naselju iz nika kulture u Ni{u.
ranovizantijskog perioda. Gra|evinski materijal (ka- 199 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
men, opeka, tegule) je na mestu zvanom Bander ili na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
Rid (kat. 200) nala`en prilikom oranja, na povr{ini nika kulture u Ni{u.
200 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 28, br. 59; doku-
mentacija Narodnog muzeja u Leskovcu.
201 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu.
202 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 41, br. 164.
a b
Vrbovac, Imanje Pe{i}a, kamene prese
protuma~en kao naselje, mada se i za druga, tipolo{ki (sl. 42). Sli~na presa, ali kru`ne osnove, na|ena je
neopredeljena nalazi{ta mo`e pretpostaviti naseobin- pored termi na Medijani.206 Podizanje vila na Medi-
ski karakter. Lokalitet Seli{te u Ora{cu (kat. 133) svr- jani zapo~eto je verovatno krajem 3, a ve}im intenzi-
stan je u naselja budu}i da je na ovom prostoru, koji se tetom nastavljeno je u 4. veku,207 {to mo`e da poslu`i
u du`ini od oko 200 m pru`a uz reku, zabele`en ru- za datovanje presa iz Vrbovca. Na Imanju Pe{i}a na-
{evinski {ut, kao i tragovi zida od rimskih opeka.203 |eno je i stablo stuba od kre~njaka (kat. 58.5), kao i
Odavde poti~e koplje u obliku {irokog lista blago na- impost kapitel (kat. 58.3) i fragmentovani stub (kat.
gla{enog rebra, sa perforacijom za klin na kratkom 58.4), koji danas ~ine ~asnu trpezu u crkvi na seoskom
koni~nom usadniku,204 datovano u {iri vremenski groblju. Sa nepoznate lokacije u Vrbovcu poti~u dva
raspon od 2. do 6. veka.205 Severoisto~no od Seli{ta zna~ajna nalaza, odnosno dve kamene skulpture, od
uzdi`u se blaga kosa i brdo ^ukar, na kome su potvr- kojih je jedna zmijolikog oblika (kat. 57.1), dok dru-
|eni ostaci rimskog utvr|enja (kat. 149). ga (kat. 57.2), sekundarno iskori{}ena za nadgrobni
spomenik, podse}a na kruni{te sa figurama dva lava.
Ostaci vile pretpostavljeni su i na lokalitetu Di-
Identifikacija rimskih vila, odnosno ekonomskih doba- rektorovo u Bojniku (kat. 1), gde je slu~ajno na|ena
ra na prostoru Leskova~ke kotline predstavlja pose- glava mu{karca od mermera (kat. 1.1), datovana u
ban problem. Aglomeracije ovog tipa mogu samo da drugu polovinu 3. i po~etak 4. veka. Sonda`nim istra-
se pretpostave budu}i da nijedan lokalitet protuma- `ivanjem na tom mestu otkrivena su dva paralelna zi-
~en kao vila nije podrobno istra`en (Vrbovac, Imanje da, od kojih je jedan blago povijen (sl. 43), {to prema
Pe{i}a, kat. 58, nepoznati lokalitet, kat. 57, Bojnik, M. Joci} ukazuje na prostoriju sa apsidom, odnosno
Direktorovo, kat. 1, Podrimce, Belije, kat. 138, Ogra- na postojanje vile rustike.208 Takav zaklju~ak, me|u-
|e, kat. 139), pa se ne mo`e odbaciti ni tuma~enje da tim, treba prihvatiti sa rezervom budu}i da jo{ uvek
su u pitanju rimska naselja ili stanice. Nalazi{ta su nije arheolo{ki potvr|en.
sme{tena u blizini reka (karta 7), na nadmorskim visi-
nama do 300 m, kao {to je slu~aj u Vrbovcu i Podrim- 203 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu (bele{ke
cu, ili na samoj obali, o ~emu govori primer iz Bojni- sa rekognosciranja M. Gara{anina iz 1951. godine; gra|a pri-
ka. Samo se posredno, na osnovu arhitekture i drugih premana za monografiju Istorija Leskovca i okoline).
arheolo{kih nalaza, mogu identifikovati sa vilama.
204 Nino{evi}, Pe{i}, Jovi} 2011, 144, br. 105.
Iz Vrbovca, sa lokaliteta Imanje Pe{i}a, poti~u dve 205 Nino{evi}, Pe{i}, Jovi} 2011, 35.
kamene prese za muljanje gro`|a (kat. 58.1, 2), koje 206 Petrovi} 1999, 137.
potvr|uju zna~aj vinogradarstva na ovim prostorima 207 Petrovi} 1999, 66.
208 Joci} 1989a, 289–295.
Ima mi{ljenja da vizantijska sela nisu nastala od ka-
snoanti~kih vila, koje su bile veoma retke, ali su se
svakako razvila iz neke starije aglomeracije.212 Nazi-
vi utvr|enja koja je u Dardaniji zabele`io Prokopije
~esto su izvedeni od imena velikih zemlji{nih poseda
– vila, odnosno njihovih rimskih vlasnika. Me|utim,
u Prokopijevoj listi novopodignutih ili obnovljenih
utvr|enja nema ~ak ni stare deduktivne kolonije Scupi
na jugu, ni Municipium-a Dardanorum-a u rudni~koj
oblasti centralne Dardanije. Ne treba isklju~iti mogu}-
nost da je ovaj spisak obuhvatao samo utvr|enja po-
dignuta na carskom ili crkvenom dobru.213
Bojnik, Direktorovo, osnova sonde Na prostoru Leskova~ke kotline registrovano je devet
sa ostacima zidova (Joci} 1989, 290) nekropola (karta 5), koje se mogu svrstati u tri tipa:
gradske (Cari~in grad, kat. 55), naseobinske (Vujano-
Tre}a vila nalazi se na lokalitetima Belije (kat. vo, kat. 30, Mala Kopa{nica, kat. 112, Velika Gra-
138) i Ogra|e (kat. 139) u Podrimcu, gde su uo~eni bovnica, kat. 153, Ja{unja, kat. 90, Konopnica, kat.
masivni zidovi od kamena, stope dva stuba,209 tri ka- 229, [i{ava, kat. 241, Vlasotince, kat. 243) i nekro-
pitela i bronzana {aka statue u prirodnoj veli~ini (kat. pole u blizini rudarskih revira (Lece, kat. 181). Stari-
138.2). Odavde poti~e i slu~ajni nalaz ostave rimskog je su naseobinske i rudarske nekropole, a najmla|a je
srebrnog novca (kat. 138.1) iz perioda od sredine 2. jedina gradska nekropola u ovoj oblasti, istra`ena na
do sredine 3. veka. Kao terminus post quem njenog ranovizantijskom lokalitetu Cari~in grad.
pohranjivanja odre|ena je 244. godina.210 Zakopava-
nje ostave za vreme vladavine vojni~kih careva pred- Najranije su nekropole sa spaljenim pokojnicima,
stavlja va`an podatak. formirane u Maloj Kopa{nici (kat. 112), Velikoj Gra-
bovnici (kat. 153) i Ja{unji (kat. 90). Zajedni~ki su
Rudni~ke i poljoprivredne oblasti daleko od Itali- im grobovi tipa Mala Kopa{nica – Sase.
je, kao {to je centralni Ilirik, nisu privla~ile rimske ve-
leposednike pre 3. veka. Velika imanja javljaju se tek u Zahvaljuju}i za{titnim arheolo{kim iskopavanji-
vreme vojni~kih careva, mada su i tada carska dobra ma na lokalitetu Kamenitica u Maloj Kopa{nici (kat.
bila dominantna.211 Na podru~ju Vrbovca, Bojnika i 112, sl. 18), sprovedenim tokom radova na izgradnji
Podrimca verovatno su postojala velika ekonomska auto-puta 60-ih godina pro{log veka,214 2003.215 i
dobra, mo`da tipa peaetorium fundi ili praesidium. 2012. godine,216 istra`en je ve}i deo rimske nekropole
iz 2–4. veka, sa spaljenim i inhumiranim pokojnici-
O stvaranju vila, njihovom prerastanju u aglome- ma (sl. 44). Do sada je registrovano 526 grobova, od
racije poput vikusa ili fortifikacija, a mo`da i u ve}a
utvr|ena sela (bourgades), osobena za 5. i 6. vek, na{i 209 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu (stara knjiga
primeri, me|utim, ne mogu dati preciznije podatke. inventara, br. 988, 989).
210 Stamenkovi} 2005, 150, 151.
211 Mirkovi} 1996, 57.
212 Laiou 2005, 31–54.
213 Mirkovi} 1996, 68–71.
214 Zotovi} 1962, 221–223; Zotovi} 1964, 106.
215 Fidanovski, Cvjeti}anin 2005, 61.
216 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
Mala Kopa{nica, Kamenitica, nekropola, memorija II
kojih 488 sa kremacijom. Ustanovljeno je da se ne- grobova sa inhumacijom. Zna~ajno otkri}e na nekro-
kropola protezala na ~itavoj povr{ini Kamenitice, poli su tri zidane memorije. Od dve (memorije I i III),
pribli`ne veli~ine 300 x 100 m. Okru`ena je nizom jednostavnih kvadratnih osnova, ostali su samo teme-
lokaliteta (sl. 39), a na nekima od njih se tako|e mo- lji. U memoriji II (sl. 44), ~iji su zidovi o~uvani znat-
gu pretpostaviti ostaci nekropole. Na jugoistoku se no vi{e, izdvojene su centralna odaja i naknadno pri-
grani~i sa Pazari{tem, gde je ustanovljena periferija zidana severna prostorija.218
naselja iz 4. veka.217 Na zapadu je ome|ena delom
rimskog naselja, sa ostacima gra|evinskog komplek- Na osnovu rezultata istra`ivanja nekropole u Ma-
sa, a na jugu manjim uzvi{enjem, gde su slu~ajno na- loj Kopa{nici 1962. i 1964. godine, M. Gara{anin je
|ene vodovodne kerami~ke cevi, na kome se mogu izdvojio tri tipa grobova (I–III) karakteristi~nih za
o~ekivati i delovi naselja i nekropole. Isti je slu~aj i ve}inu nekropola sa spaljenim pokojnicima. Grobovi
sa potesom Beli Breg jugozapadno od Kamenitice. tipa Mala Kopa{nica – Sase I imaju pravougaonu, oval-
Du` nekropole na Kamenitici otkriven je rimski put, nu ili kru`nu osnovu, i nagorele bo~ne strane i dno
sa~uvan u segmentima. Njegovi ostaci se nalaze iz- (sl. 45a), dok su grobovi tipa Mala Kopa{nica – Sase II
me|u nekropole i dana{njih ku}a u Maloj Kopa{nici.
Prema podacima dobijenim od me{tana, nekropola se 217 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
verovatno pru`ala i severno od ove komunikacije, na 218 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
potesu Moravi{te, gde su slu~ajno otkriveni ostaci
eta`ni, uglavnom pravougaonog oblika (sl. 45b) i naj- grobna arhitektura ukazuje na 4. vek kao na vreme
prisutniji na Kamenitici. Tre}i tip grobova odlikuje pre kojeg grobovi tipa VII nisu mogli nastati.226
plitka raka kru`nog ili ovalnog oblika, bez tragova
vatre na zidovima i dnu, a M. Gara{anin ga je okarak- Na ~itavom istra`enom prostoru Kamenitice na-
terisao kao prate}i jer je malobrojan.219 Ovu podelu laze se i pojedina~ni grobovi sa inhumiranim pokoj-
je usvojio A. Jovanovi}, ukazuju}i na autohtono po- nicima. Najgu{}e su raspore|eni oko memorije II,
reklo grobova tipa Mala Kopa{nica – Sase i slabiji in- naro~ito isto~no od nje (sl. 44). Uglavnom su ukopa-
tenzitet romanizacije na ovom prostoru.220 vani bez reda, a orijentisani su u pravcu sever–jug i
severoistok–jugozapad. Re~ je o jednostavnim raka-
[iru podelu je ustanovila Lj. Zotovi}, koja je gro- ma, a re|e grobnim konstrukcijama od kamena, opeka,
bove na lokalitetu Kamenitica u Maloj Kopa{nici svr- tegula i imbreksa. Na osnovu priloga (novac, kera-
stala u III, IV, V, VI i VII tip svoje klasifikacije gro- mi~ke posude, fibule, kop~e, i dr.), datovani su u prvu
bova sa spaljenim pokojnicima na teritoriji Gornje i donekle u drugu polovinu 4. veka. U jednom grobu,
Mezije. Naime, radi se o pohranjivanju ostataka kre- ispod lobanje pokojnika nalazilo se 175 primeraka
miranih pokojnika u kerami~ke urne (tip III, sl. 45c), u bronzanog novca iz druge polovine 4. veka.227
pravougaone i ovalne rake sa opaljenim dnom i bo~-
nim stranama, naj~e{}e orijentisane u pravcu severo- Grobovi sa spaljenim i skeletno sahranjenim po-
istok–jugozapad (tip IV), u eta`ne grobove oblikom kojnicima na jednom mestu, uz bogat i pouzdano dato-
sli~ne tipu IV, ali sa manjom rakom (tip V), u plitke van pokretni materijal, omogu}avaju tuma~enje pre-
koritaste rake ovalne ili kru`ne osnove, sa opaljenim laska sa jednog na~ina sahranjivanja (incineracija) na
dnom i bo~nim stranama (tip VI), i u grobove sa kon- drugi (inhumacija). Ta promena, s obzirom na kasnu
strukcijom od opeka (tip VII, sl. 45d).221 Na ovoj ne- pojavu inhumacije u rimskim provincijama na cen-
kropoli treba ispratiti internu hronologiju. Naime, tralnom Balkanu, najverovatnije se odigrala pod uti-
naj~e{}i su grobovi tipa IV i V, ~iji je broj ravnoprav- cajem hri{}anstva i mo`e se datovati u kraj 3. i po~e-
no zastupljen. Znatno re|i je tip VI. Me|utim, va`no tak 4. veka.
je ista}i da su grobovi sva tri tipa raspore|eni u pra-
vilne i guste redove. Kao obavezni prilozi, u njima su Severno od Male Kopa{nice, u Velikoj Grabovnici
se nalazili bronzani novac, `i{ci, kerami~ke i staklene (kat. 153) je tako|e postojala nekropola sa grobovi-
posude. U grobovima `ena bio je prisutan i nakit od ma tipa Mala Kopa{nica – Sase. Lj. Zotovi} ih svrsta-
zlata, bronze i staklene paste, a u grobovima mu{ka- va u IV i V tip i datuje u drugu polovinu 2. i prve de-
raca koplja, strele, no`evi i poneka alatka. Svi grobo- cenije 3. veka.228
vi tipa IV, V i VI iz Male Kopa{nice poti~u s kraja 2.
ili iz prve decenije 3. veka. D. Srejovi} ih vezuje za Dalje uz Ju`nu Moravu, A. Jovanovi} je u Ja{unji
ilirski etni~ki element.222 M. Gara{anin prihvata takvu zabele`io grobove tipa Mala Kopa{nica – Sase III.229
atribuciju,223 dok Lj. Zotovi}, budu}i da se nekropo-
la u Maloj Kopa{nici nalazila na teritoriji Dardanaca, Nekropole sa spaljenim pokojnicima, u koje Lj.
koji se pouzdano mogu smatrati Ilirima, i ostale grobo- Zotovi} ubraja i najranije, sa grobovima u obliku bu-
ve ovog tipa u Gornjoj Meziji vezuje za ilirski etnos.224 nara i kru`nim opaljenim jamama u vidu dubljih zde-
Ne{to su re|i i mla|i grobovi tipa III i VII. Grobovi la tipa urni, bez izuzetka prate tok Dunava i Velike
tipa III su na nekropoli u Maloj Kopa{nici ukopava-
ni bez ikakvog reda, sa rakama nepravilnog oblika, a 219 Gara{anin 1968, 5–28.
datovani su u 4. vek.225 Grobovi tipa VII, konstruisani 220 Jovanovi} 1984, 143.
od opeka slo`enih tako da podra`avaju oblik kov~e- 221 Zotovi} 1968, 19–21.
ga, veoma su retki. Njihovo dno i bo~ne strane napra- 222 Srejovi} 1965, 81.
vljeni su od opeka, a pokriva~ je ravan, sa dva niza 223 Gara{anin 1968, 5–28.
opeka, ili poluobli~ast, sa dva niza tegula. Orijentaci- 224 Zotovi} 1968, 25–27.
ja grobova je razli~ita. U jednom je na|ena jabuka u 225 Zotovi} 1968, 23, 24.
koju su bili zabodeni primerci novca iz Konstantino- 226 Zotovi} 1968, 27, 28.
ve epohe. Osim nesumnjivo kasnoanti~kih priloga, i 227 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
228 Zotovi} 1968, 19, 24, 29.
229 Jovanovi} 1984, 111.
a b
c
e
df
Mala Kopa{nica, Kamenitica: a) grob tipa Mala Kopa{nica–Sase I;
b) grob tipa Mala Kopa{nica–Sase II; c) urna; d) zidani grob od opeka sa spaljenim pokojnikom;
e) grob sa slobodno ukopanim pokojnikom; f) zidani grob od tegula sa inhumacijom
Konopnica, sarkofag
Morave sa pritokama. Vezuju se isklju~ivo za naselja o grobu iz Leca ne postoje, pa se o njegovoj struktu-
i vojne logore formirane jo{ u najranijem periodu ro- ri ne mo`e govoriti.
manizacije.230
Najmla|a je nekropola otkrivena na Cari~inom
Od takozvanih naseobinskih nekropola, treba po- gradu (kat. 55), nedaleko od pretpostavljene trase pu-
menuti i rimsku grobnicu u Vujanovu (kat. 30), zidanu ta koji je sa ju`ne strane dopirao do Donjeg grada, u
od opeka, dimenzija osnove 2,80 x 0,52 m,231 zatim blizini akvedukta. Na njoj su sahranjivani stanovnici
selo Konopnicu (kat. 229), iz kojeg poti~e de~ji sarko- Cari~inog grada. Sistemom sondi istra`eno je svega
fag od kre~njaka, u vidu sanduka sa blago nagla{enim 10 grobova odraslih osoba i dece, koji su ranije otva-
dnom, dimenzija 0,34 x 1,02 x 0,50 m (kat. 229.1, sl. rani, osim mo`da de~jeg groba 4 i potpuno uni{tenih
46),232 kao i ozidane grobove na rimskoj nekropoli u grobova 8 i 10. Razlikuju se tri na~ina sahranjivanja:
[i{avi (kat. 241).233 Osim njih, na lokalitetu ]erami- bez grobne konstrukcije (6 i 7), u drvenom kov~egu
d`inica u Vlasotincu (kat. 243) otkrivena su dva rim- (5) i u grobovima sa konstrukcijom od opeka. Uzani
ska groba zidana od opeka. Na osnovu priloga (kat. grobovi (30–40 cm) bili su pokriveni horizontalno
243.1–10), datuju se u kraj 3. i po~etak 4. veka.234 Zna- polo`enim opekama, a u nekim slu~ajevima krovnim
~ajno je da su sve pomenute nekropole protuma~ene crepom. Skeleti su orijentisani u pravcu zapad–istok,
kao naseobinske sme{tene na obalama reka. sa devijacijom od zapada ka jugu. Areal prostiranja
nekropole jo{ uvek nije ustanovljen.236
Rudarska nekropola mo`e se pretpostaviti na lo-
kalitetu Kod rudnika u Lecu (kat. 181), gde je u bli- 230 Zotovi} 1968, 19.
zini rudnog okna na|en grob iz kojeg poti~u ~etiri 231 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu (gra|a pri-
perle razli~itog oblika, od staklene paste tamnoplave
boje (kat. 181.3–6), zatim bronzana fibula (kat. 181.2), premana za monografiju Istorija Leskovca i okoline).
bronzani prsten (kat. 181.1) i tri kerami~ke posude 232 Jovi} 2002, 37.
(kat. 181.7–9). Nekropole u Domaviji i Guberevcu, 233 Trifunoski 1974, 6; dokumentacija Arheolo{kog instituta
sa ukopanim grobovima nagorelih bo~nih strana, bez
urni, D. Srejovi} tuma~i kao rudarske, smatraju}i da u Beogradu (bele{ke sa rekognosciranja M. Gara{anina iz
su sve srodne nekropole u Gornjoj Meziji i Donjoj 1951. godine).
Panoniji mo`da bile povezane sa rudarskim naselji- 234 Joci} 2003, 53.
ma ili sa privrednim posedima ~iju je osnovnu radnu 235 Srejovi} 1965, 83, 84.
snagu ~inilo autohtono stanovni{tvo organizovano u 236 Kondi}, Popovi} 1977, 146; Jeremi} 1995, 187–195; Ba-
stare plemenske zajednice.235 Na`alost, bli`i podaci vant, Ivani{evi} 2003, 34.
Deli Voda u Dobroj Vodi (kat. 4), Strugara (kat. 14,
sl. 4) i Gornje ili Velike livade (kat. 12) u Ivanju, Ibri{
Osim Cari~inog grada, koji predstavlja izuzetan primer u Statovcu (kat. 50b), Potresulje (kat. 50a, sl. 47) i
razvijenog sistema vodosnabdevanja u ranovizantij- Pavlov grob (kat. 49, sl. 11) u Sli{anu, a otkriven je i
skom periodu (akvedukt, velika cisterna, vodotoranj, veliki most u Ba~evini (Crnovski breg, kat. 32, sl. 48),
vodovodna i kanalizaciona mre`a), sa drugih lokali- pribli`ne du`ine 70–80 m i visine 20–30 metara. Od
teta u Leskova~koj kotlini poti~u samo slu~ajni nala- Ba~evine, trasa se nastavlja padinama ispod Borovca,
zi vodovodnih kerami~kih cevi, koji ukazuju na po- spu{taju}i se u blagom nagibu ka Cari~inom gradu.
stojanje lokalnih vodovoda (karta 5). Njena otkrivena du`ina na ovom potesu iznosi 600 m.
Dalje ka jugoistoku se gubi, verovatno usled intenziv-
Saznanje o akveduktu Cari~inog grada dopunje- ne obrade zemlje i duga~kog dubokog useka. Zatim
no je tokom poslednjih decenija, kada su prikupljeni prolazi uz ju`ni bedem i preko odbrambenog rova svi-
novi podaci o kanalu i zidovima u njegovoj bli`oj i njari~kog Gradi{ta. Na terenu se jasno uo~ava zemlja-
daljoj okolini. Novi rezultati istra`ivanja njegove tra- ni propust, koji odbrambeni rov deli na dva dela. Ispod
se dobijeni su rekognosciranjem terena i kori{}enjem zaseoka Stojanovci, trasa je ponovo vidljiva i prati se
savremenih metoda detekcije. Trasa akvedukta danas sve do Cari~inog grada, gde njena du`ina iznosi pri-
mo`e da se prati od Petrove gore, gde se na {irokim pa- bli`no 1.270 m. Trasa akvedukta do grada, duga~ka
dinama prirodnog amfiteatra nalazila kapta`a, na ko- 280 m, bila je poznata i ranije na osnovu tragova na
ti od pribli`no 1.120 m. Odavde ka Cari~inom gradu terenu i aerofotografije iz 1947. godine. Akvedukt je
potvr|ena je na vi{e mesta (karta 3), na polo`ajima
Trasa akvedukta Cari~inog grada (Ivani{evi} 2012, 19, sl. 4)
Sli{ane, Potresulje, osnova kanala
Ba~evina, Crnovski breg, pilon mosta (Ivani{evi} 2012, 23, sl. 9)
Cari~in grad, olovne vodovodne cevi
Mala Kopa{nica, Kamenitica, kerami~ka vodovodna cev
u grad ulazio sa ju`ne strane. Do velikog valuma, ko- lazi olovnih i kerami~kih vodovodnih cevi (Cari~in
ji je branio prilaz gradu, i{ao je pod zemljom, a dalje grad, kat. 55, sl. 49, Sli{ane, kat. 49, Statovac, kat.
je trasa bila nadzemna. Sa ju`ne spoljne strane zidina 50b). Kako je zabele`eno, du`ina cevi na|enih u Sli-
otkrivena su dva stupca kvadratne osnove, sa tranze- {anu iznosi 50–60 cm, a pre~nik 10 cm.239 Mogu}e je
mama na isto~noj i zapadnoj strani. Severni stubac je da su ~inile deo lokalnog sistema razvoda, kojim je
sa jugozapadnom kulom Donjeg grada bio povezan voda dopremana u neko naselje ili vilu.
redovima opeke i kamena vezanih malterom. Razmak
izme|u stubaca iznosio je oko 3 metra.237 Unutar gra- Na ostatke vodovoda nailazilo se i u dolini Puste
da, akvedukt je prolazio kroz kulu i nastavljao ispod reke (]ukovac, kat. 3, Kacaba}, kat. 15), Ju`ne Mora-
{etne staze zapadnog bedema, do cisterne u Donjem ve (Pe~enjevce, kat. 135, Jarsenovo, kat. 89) i Vlasine
gradu i jugozapadne kule, odnosno rezervoara u Gor-
njem gradu.238 237 Ivani{evi} 2012, 13–31.
238 Kondi}, Popovi} 1977, 130; Bavant, Ivani{evi} 2003, 31.
Osim akvedukta, sa Cari~inog grada i ve} pome- 239 Stefanovi} 2006, 53.
nutih lokaliteta u njegovoj bli`oj okolini poti~u i na-
(Konopnica, kat. 233). Vodovodne kerami~ke cevi
uo~ene su i prilikom postavljanja stuba za dalekovod,
na desnoj strani puta koji vodi iz Male u Veliku Kopa-
{nicu, na lokalitetu @irova padina (kat. 114). Njihov
pre~nik iznosi 10 cm.240 Re~ je o lokalnom vodovo-
du, za snabdevanje naselja registrovanog na nizu loka-
liteta u ataru Male Kopa{nice, od Crkvi{ta (kat. 111),
preko Pazari{ta (kat. 113b), Kamenitice (kat. 112, sl.
50) i Moravi{ta (kat. 113a), do Belog Brega (kat. 110a).
Nalazi{ta usko povezana sa rudarskom delatno{}u su Lece, Rasova~a, rudarsko okno
okna, ostaci topioni~arskih kompleksa, {ljaki{ta i polo-
`aji sa kojih poti~u komadi zgure. Ne treba izostavi- starog topioni~kog pogona; on se nalazio na severnoj
ti ni lokalitete nekog drugog tipa, ali sa materijalom padini rudonosnog brda, ~iji greben ~ini granicu iz-
koji potvr|uje obradu metala, odnosno gvo`|a, me|u me|u dana{nje Kraljevine i Stare Srbije“.246 Ovaj
kojima su najzastupljenija utvr|enja. podatak dopunjuju re~i me{tanina Radeta Maksimo-
vi}a, o dva zatrpana rimska okna u Ravnoj Banji, na
Arheolo{ki lokaliteti sa tragovima rudarstva na- lokalitetu Gajine rupe ili [eo potoke (kat. 196). U
laze se u zapadnom delu Leskova~ke kotline (pobr|e istom selu, na lokalitetu Ani{te (kat. 194), nalaze se
Radana, sliv Gazdarske i Lecke reke i oblast oko Tu-
larske reke), kao i na krajnjem istoku, odnosno severo- 240 Pavlovi}, Kosti} 1984, 514.
istoku (pobr|e Babi~ke gore i Kru{evice) (karta 5). 241 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 54, br. 50, 51; doku-
Na Radanu, u Dobroj vodi, ubicirana su dva nala- mentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
zi{ta, Izvor (kat. 6) i Kalkad`ije (kat. 7), odakle poti- 242 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
~u komadi zgure i delovi kova~kog alata. Na polo`aju 243 Joci} 1999, 52.
Izvor na|en je i pritesan kamen, a na lokalitetu Kal- 244 Joci} 1999, 51.
kad`ije osnove manjih gra|evina.241 Na putu ispod 245 Joci} 1999, 51; dokumentacija Arheolo{kog instituta u
planinarskog doma na Radanu konstatovana su {lja-
ki{ta.242 M. Joci} bele`i da se na ovoj planini, na nje- Beogradu.
noj zapadnoj i isto~noj strani, nailazi na obilje tragova 246 Kanic 1985, 343
starih rudarskih radova, naro~ito u Majkovcu, Ivanju,
Bu~umetu i Borovcu, gde je uo~eno desetak potkopa,
koje narod naziva rimskim.243
U Lecu, u blizini stene na kojoj su vidljivi povr-
{inski tragovi rimskog rudarenja, na|ena je sekira-
kramp (kat. 183.1, sl. 85), a osim nje i srpovi, kosiri,
raonik, motika, budak, dvozuba motika, koplje i `r-
vanj.244 Poseban zna~aj ima potes Rasova~a (kat.
184, sl. 6), gde su otkriveni ostaci rimskog okna tra-
pezoidnog oblika (sl. 51, 52).245
Dalje ka jugu, oko Tularske i Buniske reke, trag
rudarskog kopa i ve}a koli~ina zgure uo~eni su na lo-
kalitetu Velikina njiva u Sijarinskoj Banji (kat. 215),
dok je u Ravnoj Banji Kanic zabele`io „tri napu{tena
rudarska okna i hrpi{ta jalovine, kao ostatke nekog
ostaci rimskog topioni~arskog kompleksa. Usled Ravna Banja, Ani{te, topioni~arski kompleks
neovla{}enih iskopavanja, danas se tu vide ostaci Ravna Banja, Ani{te, {ljaki{te
objekata od kamena, fragmenti opeka i ve}i ulomci
rimskih tegula (sl. 53), a ni`e, na obali Banjske reke, rudnicima. Metallum (ili metalla) ozna~ava prostor
na dnu padine, zabele`eni su ostaci {ljaki{ta (sl. 10, na kojem su se nalazili putei i metalur{ke officinae, a
54), kao i crvenkasta zemlja koja ukazuje na pe}.247 territorium metalli je rudni~ka oblast.249 Na`alost, ne
Ova {ljaki{ta se mogu povezati sa topioni~arskim mo`e se sigurno utvrditi kojoj jedinici pripadaju na{i
kompleksom na uzvi{enju. Treba naglasiti da su u lokaliteti. Svakako treba pomenuti vicus u Pustom
okolini Ravne Banje, na prostoru definisanom kao [ilovu, potvr|en votivnom arom (kat. 193.3) na|enom
pobr|e Goljaka i oblast oko Tularske i Buniske reke, u ovom selu, koji je mo`da bio povezan sa rudar-
izdvojena i ~etiri polo`aja sa nalazima zgure. To su stvom. Zna~ajni epigrafski spomenici iz zapadnog
Samokov u Marovcu (kat. 188), naselje u Retkoceru dela Leskova~ke kotline, posve}eni bo`anstvima ko-
(kat. 199), sa kojeg poti~e rimski novac kovan kra- ja su {titila rudare i njihovu delatnost (Herkul, kat.
jem 3. i tokom 4. veka (sl. 77), zatim lokalitet Pod ku- 175.1, kat. 193.1, 2, Liber, kat. 193.3), idu u prilog
}u u selu Ma}edoncu (kat. 186) i utvr|enje u Gubav- ovakvom tuma~enju.
cu (kat. 178).
247 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
Ju`nom delu Leskova~ke kotline pripadaju dva 248 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
lokaliteta povezana sa rudarstvom, i to u selu Klaji- 249 Du{ani} 2010, 535, 536.
}u, na polo`ajima Usavske vodenice (kat. 35) i Vlaj-
kova utrina (kat. 36). Na mestu zvanom Usavske vo-
denice, na desnoj obali [umanske reke, na povr{ini
od pribli`no 10 x 5 m, zabele`eni su brojni ostaci
gvozdene zgure (sl. 73). Prema kazivanju me{tana,
na uzvi{enju iznad leve obale reke nalazila se „flota-
cija“, koja se mo`e dovesti u vezu sa polo`ajem Vlaj-
kova utrina, gde se u ve}em ulegnu}u na padini brda,
du`ine oko 20 m i {irine 5 m, kako se pretpostavlja,
nalaze ostaci rudnika.248
Na istoku Leskova~ke kotline, u pobr|u Babi~ke
gore i Kru{evice registrovana su tri lokaliteta vezana
za rudarsku delatnost. Re~ je o polo`aju Piramida, iz-
me|u sela Babi~kog i Crkovnice (kat. 66), sa ostacima
anti~ke pe}i za topljenje gvo`|a i komadima zgure,
zatim o mestu zvanom Rudinje ili Sasi u selu Ora{cu
(kat. 132), ~ija oba naziva upu}uju na rudarenje, kao
i o polo`aju Latinska vodenica (kat. 78), na sastavu
Grada{ni~ke i Ora{a~ke reke, gde je zabele`ena veli-
ka koli~ina zgure. Ve}i broj komada zgure je konsta-
tovan u utvr|enju u Gornjoj Loko{nici (kat. 73).
Treba dodati i ingot gvo`|a (kat. 238.1) na|en na
lokalitetu ju`no od reke Vlasine, na Visokom Mori~u
u Samarnici (kat. 238).
U rimskoj administraciji, jedan rudni~ki okrug je
obuhvatao tri razli~ite jedinice: vicus/vici metalli,
metallum (ili metalla) i territorium metalli. Vicus je
bio administrativni rudni~ki, industrijski ili ekonom-
ski centar, garnizon ili naselje peregrina (vici pere-
grinorum), odnosno rudara koji su radili u obli`njim
nepoznatih razloga, ostavljene i zaboravljene prili-
kom transporta do skulptorskog ateljea, gde je treba-
Osim Cari~inog grada, gde obilje raznovrsnog mate- lo da budu zavr{ene.250 Bile su samo grubo oklesane
rijala upu}uje na postojanje vi{e vrsta radionica, na u okviru kamenoloma, a zatim su preno{ene u neki
ostalim nalazi{tima u oblasti Leskova~ke kotline ot- gornjomezijski skulptorski centar, {to bi mogao biti
kriveni su ostaci ciglarskih pe}i, a pretpostavljena je Nais, pa se izrada skulptura na mestu dana{nje Male
i jedna klesarska radionica. Dubo~ice mo`e samo pretpostaviti.
Ve}a koncentracija epigrafskih spomenika, deko- Na najve}em broju lokaliteta iz ove grupe evi-
rativne arhitektonske plastike i skulpture iz rimskog dentirane su pe}i za izradu opeke (karta 5), i to na po-
perioda, zabele`ena u oblasti oko Lepa{tice i Gazdarske lo`ajima @upa u Dobroj Vodi (kat. 9) i Seli{te u Cr-
reke (Lece, kat. 180.1, 2, Pusto [ilovo, kat. 193.1–7, noj Bari (kat. 224), na isto~noj obali Svinjari~ke reke
Gazdare, kat. 175.1), u Maloj Kopa{nici (kat. 112.1), (kat. 52), kao i u podno`ju brega na kojem le`i Cari-
Sejanici (kat. 147.1), Leskovcu (kat. 100.1, 2), Vrbov- ~in grad, odnosno na zapadnoj obali Svinjari~ke i du`
cu (kat. 57.1, 2) i Bojniku (kat. 1.1), svakako ukazuje Cari~inske reke, u blizini brane, koje su svakako ~i-
na postojanje klesarskih radionica na ovom prostoru. nile deo zanatskog centra Cari~inog grada. Me|utim,
vi{e podataka ima jedino za pe} istra`enu na zapad-
Izdvaja se lokalitet Mala Dubo~ica u Leskovcu, noj obali Svinjari~ke reke (sl. 55). Pravougaone je
gde su na|ene dve nedovr{ene kamene skulpture (kat. osnove, dimenzija 5,50 x 4,60 m, sa dva zasvedena
100.1, 2). Sonda`nim radovima na ovom polo`aju lo`i{ta na isto~noj strani, izme|u kojih se pru`ao zid
zabele`eno je samo nekoliko fragmenata rimskih ke- debljine od 0,85 m. Severno, bolje o~uvano lo`i{te
rami~kih posuda. Budu}i da u okolini nema registro- bilo je visoko 0,63 m, a {iroko 1,04 m. Zidovi pe}i,
vanih le`i{ta mermera, skulpture su mo`da, iz nekih
Cari~in grad, ciglarska pe}: osnova sa izgledom i presecima (Duval, Jeremi}, Popovi} 2010, 77, fig. I, 36)
Cari~in grad,
sirovina stakla
debljine od 1,02 do 1,04 m, gra|eni su od lomljenog pri ~emu je jedna (ili nekoliko njih) bila sme{tena
kamena i blata. U podu su se nalazila 33 otvora, pre~- oko ju`ne kapije Gornjeg grada. To su bile kolibe od
nika od 0,04 do 0,07 m.251 Pe}i u neposrednoj blizini lakog materijala, koje nisu bile gradske radionice u
Cari~inog grada mo`da su slu`ile i za izradu kera- pravom smislu, a potvr|ene su nalazima nakovnja, te-
mi~kih posuda, budu}i da je grn~arija za potrebe nje- razija, tegova i kalupa.256
govog stanovni{tva najve}im delom bila lokalno pro-
izvo|ena, od gline eksploatisane u okru`enju.252 Ne treba izostaviti ni arhitektonsku plastiku sa
ovog lokaliteta. Klesana je od lokalnog kamena lo{eg
Osim izrade opeka i kerami~kih posuda, na Cari- kvaliteta, veoma podlo`nog raspadanju, na {ta uka-
~inom gradu, u jugoisto~nom uglu Donjeg grada, ot- zuju dodaci {tuka.257 Za izradu najve}eg dela arhi-
kriveni su ostaci rasturenih pe}i, koje su mo`da bile tektonske plastike u Cari~inom gradu kori{}en je lo-
kori{}ene za proizvodnju stakla. Nalazi gorelih opeka kalni andezit, va|en u kamenolomima ispod masiva
sa o~uvanom staklastom masom i posuda za topljenje Radana.258 O kamenoreza~kom zanatu govore i nala-
stakla (?) sa ovog prostora, kao i velike koli~ine sirovi- zi oru|a i opreme sa Cari~inog grada, u koje spadaju
ne stakla (sl. 56), potvr|uju njegovu proizvodnju.253 klinovi, dleta, kramp-sekire i }uskije, i delovi sistema
za preno{enje manjih komada kamena.259
Me|u zanatima koji nisu zahtevali veliki prostor
i koji su mogli da se obavljaju u naseljima, na Cari- 250 Tomovi} 1993, 21.
~inom gradu se izdvajaju: izrada tekstila (~e{ljanje, 251 Kondi}, Popovi} 1977, 145, 146; Duval, Jeremi}, Popovi}
predenje i tkanje lana, konoplje, vune i kozje dlake),
obrada ko`e i drugih materijala za {ivenje ode}e i 2010, 75–80.
obu}e, kosti za pravljenje raznih predmeta (uglav- 252 Bjelajac 1990, 184.
nom dr{ki, ~e{ljeva ili kutija) i zlatarstvo, odnosno 253 Ivani{evi}, Stamenkovi} 2010a, 39–52.
izrada nakita.254 Sa ovog lokaliteta poti~u i mnogo- 254 Bavant, Ivani{evi} 2003, 57.
brojni nalazi drvodeljskog alata. Dleta, svrdla, keseri, 255 Popovi} 1988, 209.
struga~i i se~iva potvr|uju intenzivnu obradu drveta 256 Popovi}1988, 223.
u poslednjoj fazi `ivota u Cari~inom gradu. Brojni 257 Nikolajevi}-Stojkovi} 1957, 55.
no`evi, na|eni na prostoru izme|u dvojne bazilike i 258 Duval, Jeremi}, Popovi} 2010, 65.
bazilike sa transeptom, ukazuju na radionice za pre- 259 [pehar 2008, 96–100.
radu ko`e.255 Bilo je i zlatarsko-toreutskih radionica,
odnosno rudnika.263 Isti autor navodi da je kult Libe-
ra u Iliriku imao vi{e rudarski nego agrarni karakter.
Sakralni objekti autohtonog stanovni{tva i Rimljana Natpis iz Pustog [ilova, posve}en Liberu, potvr|uje
(svetili{ta, hramovi) predstavljaju veliku nepoznanicu i kolektivni zna~aj njegovog kulta.264 Flavius Lucius i
na prostoru Leskova~ke kotline. Druga~ija je situaci- Flaus Lucillus, koji su podigli ovaj spomenik, verovat-
ja u pogledu hristijanizacije ove oblasti, koja je, su- no su bili otac i sin. Poticali su iz redova romanizova-
de}i prema raspolo`ivim podacima, nastupila kasno. nog stanovni{tva, a kao poglavari vicus-a posvetili su
^injenice izlo`ene hronolo{kim redom upu}uju na ga zdravlju svojih seljana.265 U Gornjoj Meziji, naj-
razvoj kultova, odnosno religije na ovoj teritoriji, u ve}i broj natpisa sa dedikacijama Liberu datovan je u
rimskom i ranovizantijskom periodu. 2. i 3. vek.266 Treba pomenuti i tuma~enja drugih auto-
ra, po kojima je Liber bio omiljeno bo`anstvo vojne
S obzirom na kasnu romanizaciju i dugo zadr`a- populacije, naro~ito u Panoniji i Dalmaciji.267
vanje autohtonog supstrata u centralnim delovima
Gornje Mezije, ovde se svakako mogu o~ekivati tra- S druge strane, na spomenicima iz Leskova~ke ko-
govi svetili{ta i hramova lokalnih i sinkreti~kih bo- tline najprisutniji je Herkul, koji spada u drugu Du{ani-
`anstava. Od doma}ih izdvaja se kult Dardanije, uz }evu podgrupu, kao i Vulkan i Neptun. Praktikovanje
pretpostavku da je na skulpturi sa lokaliteta Mala Du- njegovog kulta obezbe|uje kori{}enje darova priro-
bo~ica u Leskovcu (kat. 100.1) prikazana personifi- de, ~ini ga mogu}im i delotvornim. Kao bog fizi~ke
kacija ove provincije (Dea Dardanica). Prema A. Jo- snage, Herkul je bio omiljen me|u rudarima i radni-
vanovi}u, to potvr|uju atributi u njenim rukama – cima u kamenolomima. Njegov kult na territoria me-
gove~e, koje ukazuje na sto~arstvo, veoma razvijenu tallorum ponekad je bio i oficijelnog karaktera. Ovo
privrednu granu u Dardaniji, i kesa, kao oznaka finan- kompleksno bo`anstvo imalo je mnogo epiteta, koji
sijske mo}i ove provincije, izra`ene plemenitim mate- su izgleda uticali na njegovu ulogu u rudarskom pan-
rijalima, naj~e{}e zlatom.260 Isti autor analogiju nalazi teonu.268 Neki istra`iva~i smatraju da je Herkul bio i
na statui sa Medijane, koju tuma~i kao personifikaci- za{titnik trgovaca, putnika i saobra}aja uop{te, kome
ju Dardanije, a na osnovu uslova nalaza i predstave su podizani hramovi na usputnim stanicama (mutati-
ode}e datuje je u kraj 3. i po~etak 4. veka.261 ones, mansiones).269
Iz rimskog panteona, u oblasti Leskova~ke kotline Omfala je polubo`anstvo, u mitu tesno povezano
zabele`eno je prisustvo slede}ih bo`anstava: Libera, sa Heraklom. Nastanak njenog kulta vezuje se za Epir
Herkula, Jupitera i Demetre. Ve}i broj epigrafskih i ju`nu Tesaliju. Na prostoru Leskova~ke kotline po-
spomenika iz oblasti oko slivova Lepa{tice, Lecke i tvr|en je epigrafskim spomenikom iz Leca (kat. 180.2),
Gazdarske reke (Pusto [ilovo, Lece, Gazdare) dato- koji ukazuje i na uticaj Helade i helenskog mita o He-
van je u drugu polovinu 2. i prvu polovinu 3. veka. raklu. Dedikant Aelius Saturninus je verovatno bio do-
Negde na ovom prostoru mo`e se pretpostaviti i po- morodac, {to pokazuje njegovo carsko gentilno ime.270
stojanje svetili{ta,262 verovatno na polo`aju Crkvina
u Lecu (kat. 180, karta 5), mada ne treba isklju~iti ni 260 Jovi} 2002, 45, 46.
lokalitet Brdo Kopran – Crkva Sv. Prokopija u ataru 261 Jovanovi} 1980, 57.
Pustog [ilova (kat. 193), gde su na|ene dve are posve- 262 Budu}i da je Herkul najprisutnije bo`anstvo na spomenicima
}ene Herkulu (kat. 193.1, 2) i votivna plo~a sa dedi-
kacijom Liberu (kat. 193.3). O zna~aju Herkulovog sa prostora Leskova~ke kotline, postoji mogu}nost da je
kulta svedo~e i drugi nalazi iz ove rudarske oblasti. svetili{te bilo namenjeno njegovom kultu (Jovi} 2002, 41).
To je, pre svega, votivna ara iz Gazdara, sa lokaliteta 263 Du{ani} 1999, 130, 131; Petkovi} 2002, 219.
Ku}a Coki}a (kat. 175.1), kao i ona sa Crkvine u Le- 264 Pilipovi} 2006, 90, 95.
cu (kat. 180.2), posve}ena Omfali. 265 Petrovi} 1966, 246.
266 Pilipovi} 2006, 92.
Neki autori bele`e da su pojedina bo`anstva {titi- 267 Bruhl 1953, 190; Popescu C. i M. 1995, 228.
la rudnike i rudarsku delatnost. S. Du{ani} izdvaja tri 268 Du{ani} 1999, 133–135.
podgrupe u okviru heterogenog rudarskog panteona. 269 Petrovi} 1968, 54.
U prvu svrstava Silvana, Dijanu, Cereru, Libera i Libe- 270 Petrovi} 1969, 225, 226.
ru, za{titnike prirode, pa samim tim i rudnog blaga,
Rujkovac, Crkvi{te Sv. Pantelejmona, osnova bazilike (Hoddinott 1963, 194, Fig. 103)
Rujkovac, Crkvi{te Sv. Jovana, osnova bazilike (Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 42)
Na prostoru Leskova~ke kotline posvedo~en je i uo~eni su ostaci ve}e trobrodne ranovizantijske crkve,
kult Jupitera. Votivna ara posve}ena vrhovnom bogu od lomljenog kamena i opeke, du`ine 25 i {irine 13 m.
rimskog panteona na|ena je u Sejanici, na lokalitetu Naos je sa dva niza od po ~etiri stupca podeljen na
Ornice ili Orni~je (kat. 147.2). Sa polo`aja Podrum u brodove; apsida je sa unutra{nje strane polukru`na, a
Leskovcu poti~e bronzana aplikacija sa likom Jupite- sa spoljne trostrana (sl. 57). Oko gra|evine je konsta-
ra Dolihena (kat. 102.1). Predstavljeno je poprsje tovan niz drugih objekata, koji su bili u sastavu bazi-
ovog orijentalnog bo`anstva, sa frigijskom kapom na like. T. ^er{kov je, prilikom rekognosciranja, baziliku
glavi, bujnom kovrd`avom kosom i bradom. Aplika- izdvojio kao zaseban lokalitet u okviru utvr|enja, kao
cija je ~inila ukrasni deo dr{ke kr~aga i datovana je u Kaljaja – Crkvi{te Sv. Pantelejmona (kat. 203).272
po~etak 3. veka.271
Jugozapadno od Kaljaje, bazilika je zabele`ena na
Sude}i prema nalazu bronzane statuete iz Zloku- lokalitetu Crkvi{te Sv. Jovana (kat. 201, sl. 13, 58).
}ana (kat. 166.1), datovane u 2–3. vek, u ovoj oblasti Zidana je od {kriljca i opeke, du`ine 21 m i {irine
je bio prisutan i kult Cerere. Pretpostavlja se da je 16,15 m. Njena apsida je spolja trostrana, a unutra je
prikazana Cerera u nabranom hitonu, sa pojasom i potkovi~asta. Na zapadnoj strani bazilike je narteks sa
velom na glavi. Desna ruka boginje je ispru`ena, a le- pravougaonim aneksima. Severni aneks na isto~noj
va, ~ija {aka nije sa~uvana, je podignuta. strani ima polukru`nu apsidu. U zidovima narteksa
konstatovano je nekoliko ni{a, dok su se sa spoljne
Poseban i veoma zna~ajan problem predstavlja strane bazilike, na podu`nim zidovima, nalazila ~etiri
hristijanizacija ovog prostora, koji je ~inio deo cen- masivna pilastra.273
tralne oblasti severnog Ilirika. Poznato je da je hri{-
}anstvo najpre prodrlo u ve}e gradove, a kasnije se Crkva, duga~ka 18 i {iroka 8 m, nalazila se na
ra{irilo i u ruralne sredine. Iako je Leskova~ka kotli- dominantnom polo`aju na lokalitetu Nagranjci (kat.
na nedovoljno istra`ena, pojedini nalazi ukazuju na 205). U njenoj neposrednoj blizini i u profilima seo-
ovaj proces. Do sada su registrovana dva hri{}anska skog puta nailazilo se na opeke, kamen i malter. Prema
centra, i to u zapadnom delu kotline, jedan oko Ruj-
kovca i utvr|enja na Kaljaji (kat. 202), a drugi na Ca- 271 Joci} 2000, 308, T. IV, sl. 11.
ri~inom gradu (kat. 55) i u njegovoj {iroj okolini 272 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
(karta 5).
na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
Utvr|enje na Kaljaji u Rujkovcu, prema arheolo- nika kulture u Ni{u.
{kom materijalu, podignuto je u 3, ali je evidentiran 273 Kondi}, Popovi} 1977, 115, sl. 118; Ercegovi}-Pavlo-
novac i iz 4, 5. i 6. veka. Unutar i oko fortifikacije na- vi}, Kosti} 1988, 42, br. 210.
lazile su se bazilike. Na centralnom platou utvr|enja
Cari~in grad, Akropolj, osnova episkopske bazilike (Duval, Popovi}, Jeremi} 2010, 125)
Svinjarica, osnova bazilike (Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 42)
T. ^er{kovu, potes je verovatno predstavljao deo do- 35 x 15,50 m, koja se sastoji od tri dela: centralnog i
njeg grada ili podgra|a utvr|enja na Kaljaji.274 dva bo~na broda, zatim od kripte ispod brodova i atri-
juma.277 Ju`no od nje, uz ju`nu ulicu u isto~noj polo-
Zna~ajan udeo u hristijanizaciji ove oblasti imao vini Gornjeg grada, nalazi se krstoobrazna crkva, du-
je Cari~in grad (kat. 55), gde je prihvatanje hri{}anstva `ine 29,5 m i {irine 17,5 m, ~iji je centralni prostor
svakako bilo podstaknuto osnivanjem arhiepiskopije. izveden u obliku gr~kog krsta, sa polukru`nom apsi-
Naime, 535. godine Justinijan I je objavio svoju XI dom i atrijumom.278 Bazilika u Gornjem gradu, u
Novelu, u kojoj je izrazio `elju da sedi{te prefekta podno`ju Akropolja, ju`no od njegovih zidina, je tro-
pretorije Ilirika preseli iz Soluna u Justinijanu Primu brodna crkva sa narteksom i otvorenim portikom, du-
i istim zakonom je ovom gradu dodelio rang arhiepi- ga~ka 24,8 m.279
skopije sa jurisdikcijom nad celom Da~kom dijecezom
i Makedonijom II. Me|utim, u tim nemirnim vreme- Ju`no od pomenutih gra|evina, sa severne i ju`ne
nima, preme{tanje prefekture u Justinijanu Primu ni- strane isto~ne ulice Donjeg grada, podignute su jo{
je ostvareno, {to potvr|uju i izvori. U Noveli CXXXI dve bazilike. Dvojna bazilika je izgra|ena na osnovu
iz 545. godine razmatra se osnivanje nove crkvene me- jednostavnog plana, sa dve prostorije nejednakih du-
tropole i potvr|uju prerogative arhiepiskopa Justini- `ina, 19 i 18 m, i {irina, 5,70 i 5 m, koje se zavr{ava-
jane Prime, sa nadle`no{}u samo u Da~koj dijecezi. ju polukru`nim apsidama i pravougaonim predvorjem
Tako je Justinijana Prima ostala prvenstveno crkveni povr{ine 12 x 5,40 m.280 Ju`no od nje je bazilika sa
administrativni centar.275
274 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
Unutar bedema Cari~inog grada zabele`eno je na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
{est bazilika, a izvan njih dve. nika kulture u Ni{u.
Treba najpre pomenuti episkopsku baziliku na 275 Bavant, Ivani{evi} 2003, 45, 46.
Akropolju. To je trobrodna i troapsidalna gra|evina, 276 Kondi}, Popovi} 1977, 25, sl. 8; Duval, Popovi}, Jeremi}
duga~ka 64 m i {iroka 22 m, sa narteksom i atriju-
mom u kome se nalazi velika piscina (sl. 59). Na kra- 2010, 101–199.
ju bo~nih brodova sme{teni su |akonikon i protezis, 277 Kondi}, Popovi} 1977, 74, sl. 52.
dok se sa ju`ne strane na baziliku portikom nadove- 278 Kondi}, Popovi} 1977, 25, sl. 60; Guyon, Cardi 1984,
zuje baptisterijum, koji je imao kvadratnu osnovu, sa
stranama du`ine 17,50 m.276 1–90.
279 Kondi}, Popovi} 1977, 86, sl. 65.
U Gornjem gradu, severoisto~no od kru`nog trga, 280 Kondi}, Popovi} 1977, 104, sl. 78.
podignuta je bazilika sa kriptom, dimenzija osnove
transeptom, trobrodna gra|evina sa narteksom i atri- poti~e sekira-kramp od gvo`|a (kat. 183.1), s natpi-
jumom, ukupne du`ine oko 45 i {irine 18,50 m. Njen som Benenatus, ispred koga je urezan krst. P. Petro-
centralni brod se zavr{ava polukru`nom apsidom sa vi} smatra da je u pitanju li~no ime ra{ireno u kasnoj
unutra{nje strane i tro~lanom sa spoljne. Bazilika je antici, koje je nosio i episkop Justinijane Prime. Ovoj
poznata po dobro o~uvanim podnim mozaicima.281 grupi nalaza treba dodati i bronzani krst-privezak sa
lokaliteta Kaljaja u Rujkovcu (kat. 202.47). Krst ima
Izvan grada nalaze se dve crkvene gra|evine. Ne- pro{irene krake ornamentisane koncentri~nim krugo-
daleko od jugoisto~ne kule Donjeg grada je trikon- vima. Na Cari~inom gradu su na|eni brojni predmeti
halna bazilika, sa dimenzijama osnove 39 x 16,50 m, hri{}anskog karaktera. Posebno se isti~e scena dobrog
jednobrodnim naosom, narteksom sa aneksima i atri- pastira na mozaiku u naosu bazilike sa transeptom.287
jumom. Unutra{nja strana apside je polukru`na, a Krst se ~esto javlja na kamenoj plastici.
spolja{nja je tro~lana.282 Na ju`nom platou, van pro-
stora branjenog zemljano-palisadnom fortifikacijom,
nalazila se i druga bazilika, nepravilne osnove di-
menzija 34 x 16,50 m, sa jednobrodnim naosom, nar- Terme su poznate iz atara Radinovca (kat. 43) i sa
teksom i atrijumom. Njena apsida je polukru`na na Cari~inog grada (kat. 55, karta 5). F. Mesesnel je zabe-
unutra{njoj i tro~lana na spoljnoj strani.283 le`io podatak o razru{enim anti~kim termama u Ra-
dinovcu (kat. 43), na severnoj padini Kaljaje, pored
U neposrednoj okolini Cari~inog grada zabele`e- jednog izvora. Delimi~no su otkrivene 1932. godine,
ni su ostaci dve ranovizantijske bazilike, u Svinjarici a u narodu su poznate kao Crkvica. Isti autor navodi
(kat. 51) i Sekicolu (kat. 48). Prva je sme{tena u pod- da se ovde mogu raspoznati predvorje, pe} i tepidari-
no`ju bregova na kojima le`e Cari~in grad i Gornje jum (sl. 61).288
gradi{te, nedaleko od zapadne obale Svinjari~ke re-
ke. To je trobrodna bazilika (sl. 60), unutra{njih di- U Cari~inom gradu (kat. 55) terme su se nalazile
menzija 24 x 15 m (zajedno sa narteksom i apsidom). unutar bedema, ali i extra muros. U gradu su podig-
Perimetralni zidovi su od lomljenog kamena, sa dva nute neposredno uz spoljni zid zapadne kule ju`ne
reda opeka u donjim delovima. Po{to je istra`ena sa- kapije Gornjeg grada. Gra|evina nije istra`ena u ce-
mo unutra{njost crkve, nije poznato da li je spoljna lini i jednim delom, u vidu trikonhalne prostorije
strana apside polukru`na ili trostrana. Druga bazilika (svla~ionica – apodyterium), le`i preko zapadnog
se nalazi 4 km severno od Cari~inog grada, iznad Ca- portika ju`ne ulice. Iz apoditerijuma se ulazilo u iz-
ri~inske reke, u selu Sekicolu. Unutar utvr|enja na du`enu pravougaonu prostoriju sa kadama, najpre za
lokalitetu Gradi{te konstatovani su ostaci temelja hladnu vodu (frigidarium), a zatim u dve odaje za to-
jednobrodne crkve sa zidovima od {kriljca. Gra|evi- plu vodu (caldarium). U jednoj je otkriven hipoka-
na je podeljena na naos i narteks. Unutra{nje dimen- ust, a ispod druge lo`i{te (praefurnium). Prema \.
zije osnove naosa su 11,50 x 5,30 m, a narteksa 5,40 Mano-Zisiju, terme su kasnije pretvorene u crkvu. Tu
x 3,76 metara.284 tvrdnju je bazirao na ~injenici da je isto~na konha
Treba pomenuti i ostatke zidova u Ka{tavaru, na 281 Kondi}, Popovi} 1977, 110, sl. 82.
polo`aju Crkvi{te (kat. 95), koje je zabele`io V. Iva- 282 Kondi}, Popovi} 1977, 136, sl. 97.
novi}. J. Jovanovi} smatra da je re~ o ranovizantij- 283 Kondi}, Popovi} 1977, 140, sl. 101; Duval, Jeremi} 1984,
skoj crkvi.285
91–146.
Osim arhitekture, na proces hristijanizacije uka- 284 Kondi}, Popovi} 1977, 74, sl. 52.
zuju i drugi arheolo{ki nalazi. Sa nepoznatog lokali- 285 Jovanovi} 1978, 16.
teta u selu Miro{evcu poti~e opeka s natpisom Deus 286 Joci} 2000, 311.
adiuvet vobis et nobis (kat. 120.1). Pored temelja crkve 287 Kondi}, Popovi} 1977, 114.
Ro|enja Sv. Jovana Krstitelja u Grdelici na|en je pra- 288 Mesesnel 1938, 195, 197, 198; Ercegovi}-Pavlovi}, Ko-
vougaoni bronzani pe~at (kat. 87.1), na kome je ure-
zan tekst, odnosno aklamacija Vivas in deo ei. Ova sti} 1988, 36, br. 323.
zavetna formula se javlja jo{ u paganskom dobu, na
rimskom nakitu, ali je naj~e{}a na hri{}anskim spo-
menicima.286 Iz Leca, sa imanja Stevana Petrovi}a
Radinovac, osnova termi (Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 36)
Cari~in grad, osnova termi (Petrovi} 1961, 12, sl. 1)
apoditerijuma naknadno dozidana, kao i na nalazu O pomenutoj komunikaciji Naissus–Scupi, Tabula
groba u okviru termi.289 Peutingeriana, nastala oko 340. godine, ne daje pre-
cizne podatke. Naime, zabunom autora ili, verovatni-
Terme izvan gradskih bedema znatno su ve}ih di- je, gre{kom prepisiva~a, neke stanice sa dela rimskog
menzija (sl. 62). Podignute su na blagoj padini koja puta Nais–Skupi, zajedno sa brojevima koji ozna~ava-
se spu{ta prema Cari~inskoj reci, nedaleko od isto~ne ju milje, upisane su na slede}u relaciju, Skupi–Stobi.
kapije Donjeg grada. To je gra|evina zidana od ka- To je uzrok neslaganja stvarnih rastojanja izme|u
mena i opeke, dimenzija osnove pribli`no 36 x 20 m, gradskih centara, koja se danas pouzdano mogu loka-
sa velikom svla~ionicom i manjim pravougaonim te- lizovati, sa onima na Tabuli.291
pidarijumom. Terme se zavr{avaju velikom salom, sa
pravougaonim pro{irenjima sa hipokaustom, pode- Tu gre{ku su poku{avali da isprave Han, Toma{ek
ljenom na dve prostorije, zapadnu, za preznojavanje i Kipert, preme{taju}i suvi{ne stanice s jedne deonice
(laconicum), i isto~nu, kaldarijum, ispod koje je bilo (Skupi–Stobi) na drugu (Nais–Skupi), i to redosledom
sme{teno lo`i{te. Blagi pad terena na kome se gra|e- kojim su navedene u Tabuli. Tako Han stanicu Scunis,
vina nalazila omogu}avao je sme{taj sistema za zagre- koja prema op{teprihva}enom mi{ljenju predstavlja
vanje i lo`i{ta. Atrijum je imao natkrivene tremove Scupis, sme{ta kod dana{njeg Leskovca, pa se stani-
uokvirene stubovima sa jednostavnim jonskim kapite- ca Anausaro poklapa sa dana{njim Vranjem. Me|u-
lima, a na podnom mozaiku u njegovom centralnom tim, skra}uje deonicu Naissus–Scupi za 26 milja. I
prostoru, u kvadratima oivi~enim pletenicama, prika- Toma{ek je na sli~an na~in poku{ao da re{i problem
zane su `ivotinje – paun, noj, ovca, srna i panter. Mo- sa Tabule.292
zaici na tremovima imali su geometrijske motive.290
Zna~ajan napredak ostvario je tek K. Miler, koji
identifikuje Ad Herculem (XIIII milia passuum, ju`no
od Naisa) sa istoimenom stanicom na putu Skupi–
U rimskom periodu, kroz Leskova~ku kotlinu prola- Stobi, a prekobrojne stanice koje slede prebacuje na
zila je deonica saobra}ajnice Naissus–Scupi. Zbog deonicu Scupi–Naissus. Po Mileru, put Naissus–Scupi
nedostatka epigrafskih spomenika, odnosno miljoka-
za, pitanje njenog pru`anja za sada ostaje otvoreno. 289 Kondi}, Popovi} 1977, 101–104; Bavant, Ivani{evi} 2003,
Naime, izvori daju precizne podatke o rasporedu sta- 34.
nica na ovoj deonici, ali se te{ko mogu protuma~iti i
potvrditi s obzirom na nedovoljnu istra`enost prosto- 290 Kondi}, Popovi} 1977, 130–135; Bavant, Ivani{evi} 2003,
ra i potpuno odsustvo epigrafskog materijala. 36, 37.
291 Mirkovi} 1960, 249.
292 Mirkovi} 1960, 249, 250.
izgledao bi ovako: Naissus – XIIII – Ad Herculem izme|u kastela kod Radinovca i Popovca na [uman-
(Brestovac) – VIII – nepoznata stanica – XXX – Ad skoj reci, vodio od kastela kod sela Vrapca na Tularskoj
Fines (Lepenica ili D`ep u Grdeli~koj klisuri) – reci, pod za{titom utvr|enja na 750 m visokom Brain-
XXXV – Anausaro (Vladi~in Han) – XII – (Banja kod skom visu i na Mrkonju (1045 m), na zapad ka Pri{ti-
Kumanova) – XXI – Scupi.293 ni (Vicianum)…“. A zatim je na krajnjem jugozapadu
Leskova~ke kotline zabele`io i put koji je preko sela
Polaze}i od op{teg uverenja da je rimski put od Svirca vodio ka rudonosnoj oblasti Novog Brda.298
Naisa prema Skupiju, koji je zabele`en na Tabuli, i{ao
direktno na jug dolinom Ju`ne Morave, N. Vuli} je Preko Babi~ke gore je mogla da prelazi neka anti-
izneo svoju ispravku rasporeda stanica izme|u Naisa, ~ka saobra}ajnica. Kanic pominje rimsku komunikaci-
Skupija i Stobija. On se sla`e sa Milerom da Ad Her- ju koja je vodila preko Babi~ke gore, a {titili su je ka-
culem i Ad Hercule treba izjedna~iti i da je od Ni{a steli kod ]elija, Velikog Kr~mira, Gornjeg Prisjana
raspored stanica bio slede}i: Naissus – XIIII – Ad (kat. 227), Gornjeg Vlasa, Dragovlja i Stupnice (kat.
Herculem – VIII – Ad Fines – XXXII – Anausaro – 149), a zatim je i{la preko moravske vododelnice ka
XII – Banja. To ~ini 66 milja ili 100 km, a tolika je i Vlasini. Ostaci starog puta od nabijenog kamena, koji
udaljenost izme|u Ni{a i Vranjske Banje (96 km). se nazivaju rimskim, zabele`eni su kod utvr|enja na
Stoga Vuli} stanicu kod Vranjske Banje povezuje s lokalitetu Gradi{te u Golemoj Njivi (kat. 70). Prema
vinjetom kupatila.294 kazivanju me{tana, njegova trasa mestimi~no se mo-
`e pratiti iz pravca Crkovnice ka selu Stupnici. Osim
U novije vreme izra`eno je mi{ljenje da je sastav- toga, prilikom izgradnje puta u selu Ora{cu, na ima-
lja~ Tabule imao u vidu samo jedan pravac od Naisa nju Todora Stojkovi}a i Milana \oki}a, na polo`aju
ka jugu i da se tek od Vicijana (Vu~itrn) ra~vao pre- koji je nazvan Kaldrme (kat. 129, karta 5) otkrivena je
ma Skupima, odnosno Lje{u (Lissus) na Jadranskom kaldrma od oblutaka, koja mo`da poti~e iz rimskog
moru. Takav stav zastupa M. Mirkovi}, navode}i sle- perioda.299 Ne{to ju`nije, u podno`ju Kru{evice, na-
de}e stanice izme|u Naisa i Vicijana: Naisso (Ni{) – laze se ostaci puta, koji seljaci tako|e nazivaju rim-
XIIII – Ad Hercule (@itora|a) – VI – Hammeo (Pro- skim, a koji je prolazio pored starog grada, odnosno
kuplje) – XX – Ad Fines (Kur{umlija) – XIX – Vindeni utvr|enja kod sela Grada{nice (kat. 76).300
– XX – Viciano (Vu~itrn). F. Papazoglu na relaciji
Stobi–Skupi prepoznaje stanice: Scupis – XXI – Prae- Na`alost, mala istra`enost i nedostatak raspolo`i-
sidio – VIIII – Ad Cephalon – XIII – Gurbita – VIII – vih arheolo{kih podataka onemogu}avaju tuma~enje
Stopis, a preostale preme{ta na relaciju Scupi–Vicia- itinerara ili izno{enje pretpostavki o mre`i rimskih
no, i to bez promene rastojanja, obrnutim redom, od saobra}ajnica na prostoru Leskova~ke kotline.
Skupija do Vicijana: Scupis – VIIII – Ad Hercule –
VIII – Ad Fines (Ka~anik) – XXXV – Anausaro – XII Jedini potvr|eni ostaci rimskog puta otkriveni su
– Viciano, sa ~ime se sla`e i M. Mirkovi}.295 2012. godine, u selu Maloj Kopa{nici, na lokalitetu
Kamenitica (kat. 112), prilikom za{titnih arheolo{kih
Na Tabuli je mogla biti ozna~ena i cesta koja je iskopavanja na trasi ugro`enoj izgradnjom auto-puta
povezivala niz zna~ajnih anti~kih naselja ju`no od E-75. Sa~uvan je u segmentima, a pru`ao se u pravcu
Naisa: @itora|u, Zlatu, Bregovinu, Lece, Medve|u,
Sijarinsku Banju i druga, u dolinama reka Kosaonice 293 Mirkovi} 1960, 250; Petrovi} 1999, 110–112.
i Jablanice.296 294 Vuli} 1925, 3.
295 Mirkovi} 1960, 252, 253.
Ne treba isklju~iti ni mogu}nost da je deonica pu- 296 Petrovi} 1999, 112.
ta Naissus–Scupi vodila preko Kukavice. F. Kanic iz- 297 Kanic 1985, 250.
nosi da je u rimskom periodu ovuda prolazio put ko- 298 Kanic 1985, 340.
ji je preko „Zbe`i{ta i Crnog vrha (1005 m), pa pored 299 Trajkovi} 1961, 11, 12; dokumentacija Arheolo{kog insti-
druge kule, na 764 m visokoj Koprivi, dolinom Gornje
Veternice i{ao za Vranje“, ~ime obja{njava i izgradnju tuta u Beogradu (bele{ke sa rekognosciranja M. Gara{anina
utvr|enja u „ovako surovoj, bezljudnoj okolini“.297 iz 1951. godine; gra|a pripremana za monografiju Istorija
Leskovca i okoline).
Isti autor pi{e o planinskom putu koji je, kako je 300 Krasovski 1930, 205, 206.
naveo, „na svojoj anti~koj trasi mestimi~no jo{ o~uvan
i koji je od Pirota (Turres) preko Leskovca i Lebana,
Mala Kopa{nica,
Kamenitica, rimski put
jugozapad–severoistok, severno od istra`enog dela ne- Najvi{oj zoni pripadaju lokaliteti na obodu Kotline
kropole formirane uz pomenutu komunikaciju. Naj- (pobr|e Radana, slivovi Lepa{tice, Lecke i Gazdar-
bolje o~uvani segment puta duga~ak je 13,30 m. Po{to ske reke, pobrdje Goljaka sa podru~jem oko Tularske
zalazi ispod dana{njeg lokalnog puta, njegova {irina i Buniske reke, pobr|e Kukavice, sliv Kozara~ke, od-
nije potpuno ustanovljena. Na ovom delu ona iznosi nosno Rupske reke, oblast oko u{}a Lu`nice u Vlasi-
2,80 m. Rimski put je izgra|en od sitnijih i krupnijih nu i pobr|e Babi~ke gore i Kru{evice).
re~nih oblutaka, iznad kojh se nalaze ve}i komadi pri-
tesanog kamena, naj~e{}e pravougaonog oblika, di- Na krajnjem zapadu, u pobr|u Radana se nalaze
menzija oko 50 x 20 cm (sl. 63).301 tri lokaliteta. Drmecki potok (kat. 5) le`i u trouglu iz-
me|u vrha Malog kamena, Strugarskog kr{a i Velike
loparde, Ivanje (kat. 13) gravitira ka dolini Puste reke
i kompleksu oko Cari~inog grada (kat. 55), dok je Sli-
Najve}i broj rimskih i ranovizantijskih arheolo{kih na- {ane (kat. 50) okrenuto ka planini Majdanu i tokovima
lazi{ta je tipolo{ki neopredeljen. Re~ je o 105 lokalite- Lepa{tice, Lecke i Gazdarske reke na jugu. Na lokali-
ta, registrovanih na osnovu slu~ajnih nalaza, spolija tetu Drmecki potok (kat. 5) zabele`ene su velike gra-
ili arhitekture, koji ne mogu da doprinesu precizni- |evine od kamena, opeke i maltera, zatim fragmenti
jem odre|ivanju njihovog karaktera. Ovde su prika- pljosnatih opeka, kerami~kih posuda i `i`aka, komadi
zani od zapada ka istoku Leskova~ke kotline, u okvi- ravnog stakla plavi~aste boje i jedan predmet od olo-
ru ranije izdvojenih geografskih celina, u tri visinske
zone (karta 5). 301 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
Gazdare, Crkva Sv. Pantelejmona
Gazdare, Crkva Sv. Pantelejmona,
kapitel
va.302 Sa nalazi{ta Seoska crkva u Ivanju poti~u osta- |enih na imanju Ilije \oki}a (kat. 210) i na polo`aju
ci ranovizantijske arhitektonske plastike (kat. 13.1, Kod ba{te (kat. 211). U Sijarinskoj Banji, na imanju
2), koja je sekundarno upotrebljena za ~asnu trpezu u Andrije Vu~kovi}a (kat. 213), na|en je rimski novac,
seoskoj crkvi. Ostaci starijeg utvr|enja ili metalur- a kod izvora Spas ostaci arhitekture, mo`da delovi rim-
{kog centra uo~eni su na Petrovoj gori, u ataru Sli{a- skog kapta`nog objekta (kat. 214).306
na (kat. 50).303
Sa {ireg potesa Vu~ja, u podno`ju Kukavice, po-
Ju`no od njih su nalazi{ta u oblasti oko Lepa{ti- znate su dve rimske posude (kat. 158).
ce, Lecke i Gazdarske reke. U Gazdaru su registrova-
na ~etiri neopredeljena lokaliteta (kat. 172–175). Iz Nalazi{ta neodre|enog karaktera grupi{u se i oko
Crkve Sv. Pantelejmona (sl. 64) poti~e sekundarno Kozara~ke, odnosno Rupske reke. Porta crkve Ro|e-
upotrebljena kamena plastika (kat. 172.2–4, sl. 65). nja Sv. Jovana Krstitelja u Grdelici registrovana je kao
Na ulazu u selo, na mestima Crkvina i Crkvina – Ima- lokalitet na osnovu slu~ajnog nalaza bronzanog pe~a-
nje Ivanovi}a (kat. 173, 174), prilikom oranja se naila- ta (kat. 87. 1). Na njivi Bosiljke Ran~i} (kat. 86) evi-
zilo na masivne zidove od kamena i opeke, zatim na dentirani su temelji gra|evine od kamena i opeka, ali
fragmentovane kerami~ke lonce sive boje i zemljane i rimski novac. U selu Sejanici, na polo`aju Ornice ili
tegove.304 Premda se ovaj lokalitet ubraja u neopre- Orni~je (kat. 147), na|ena je votivna ara posve}ena Ju-
deljene, mo`e se pretpostaviti da je tu postojalo nase- piteru (kat. 147.2), kao i sestercij Antonina Pija (kat.
lje. U blizini ku}e Coki}a u Gazdaru na|ena je votiv- 147.1), koji pripada emisiji iz 140–144. godine.307
na ara posve}ena Herkulu (kat. 175.1).
302 Stefanovi} 2006, 35, 36.
U pobr|u Goljaka i oko Tularske i Buniske reke 303 Kondi}, Popovi} 1977, 151, sl. 113.
sme{teno je nekoliko tipolo{ki neopredeljenih lokali- 304 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 34, br. 160; Trajko-
teta. Jugozapadno od mosta u Tularu (kat. 217) otkri-
veni su ostaci gra|evina i alat, datovani u rimski pe- vi} 1961, 12; Joci} 1999, 54; dokumentacija Arheolo{kog
riod. Sa lokaliteta Strana u Ma}edoncu poti~e slu~ajni instituta u Beogradu (gra|a pripremana za monografiju
nalaz ostave rimskog bronzanog novca iz 4. veka Istorija Leskovca i okoline).
(kat. 187).305 U istom selu nalaze se i utvr|enje (kat. 305 Jankovi}-Mihalxi} 2005, 54.
185) i polo`aj Pod ku}u (kat. 186), na kojem je kon- 306 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu (bele{ke V.
statovana ve}a koli~ina zgure. Ova nalazi{ta su vero- Ivanovi}a o starinama u okolini Leskovca); dokumentacija
vatno ~inila kompleks koji je, budu}i da je lociran ne- Arheolo{kog instituta u Beogradu (bele{ke sa rekognosci-
daleko od Leca, mo`da bio povezan sa rudarstvom. ranja M. Gara{anina iz 1951. godine; gra|a pripremana za
Dalje ka jugu, dva lokaliteta neodre|enog tipa zabe- monografiju Istorija Leskovca i okoline).
le`ena su u Sijarini, i to na osnovu pitosa slu~ajno na- 307 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu (gra|a pri-
premana za monografiju Istorija Leskovca i okoline)
Ovi polo`aji gravitiraju ka dolini Ju`ne Morave, pa Latinska crkva u Lipovici (kat. 236), sa slu~ajno na-
se mogu posmatrati u {irem kontekstu, zajedno sa |enom ostavom rimskog novca iz 4. veka (kat. 236.1),
utvr|enjem u Grdelici (kat. 85) i kompleksom oko i nepoznati polo`aj u Skrape`u, sa koga poti~e prime-
Male Kopa{nice. Neopredeljen lokalitet u ovoj obla- rak novca iz istog perioda, kovan za vreme vladavine
sti je i Ostrc (kat. 237). Nije poznato na koji je polo- cara Valentinijana I ili Valentinijana II (kat. 239).
`aj mislio F. Kanic prilikom lociranja ovog nalazi{ta.
Me|utim, u blizini Ostrca je polo`aj Gradi{te, za koji Drugoj, tj. prelaznoj visinskoj zoni pripadaju lo-
se mo`da mogu vezati ostaci ru{evina o kojima pi{e kaliteti u okolini Cari~inog grada, oko Rujkovca i Ra-
Kanic.308 Jo{ dva neopredeljena lokaliteta evidentira- dinovca, i u dolini [umanske reke (karta 5).
na su u Gornjoj Lopu{nji (kat. 226) i na nepoznatom
nalazi{tu izme|u sela Bistrice i Orlovice (kat. 61). Na prostoru oko Cari~inog grada potvr|eno je
nekoliko lokaliteta kojima se karakter ne mo`e preci-
U blizini u{}a Lu`nice u Vlasinu, izme|u Crne zno odrediti. Iz sela Orana (kat. 23) i Sekicola (kat. 47)
Trave i Svo|a, u selu Dobrovi{u (kat. 225) je na|en poti~e po jedan vizantijski pitos, a u Sekicolu i [tulcu
primerak velike Karakaline bronze provincijalnog (kat. 47, 54) je na|en po jedan primerak rimskog
kovanja.309 Ovaj jedini, i to slu~ajni nalaz, ne omo- novca. Kod Mijajlice (kat. 21) je zabele`en fragment
gu}ava da se lokalitet tipolo{ki odredi. dekorativne arhitektonske plastike (kat. 21.1),315 a iz
ovog sela, sa polo`aja Crkvi{te (kat. 20), poznat je
Veliki broj lokaliteta nejasnog karaktera registro- vrh koplja datovan u period od 4. do 6. veka.316 U
van je na obroncima Babi~ke gore i Kru{evice. Svi Mrve{u, na lokalitetu Crkvina ili Crkvene livade
gravitiraju ka dolini Ju`ne Morave. Iz sela Babi~kog, (kat. 22), tako|e je na|ena ranovizantijska kamena
sa lokaliteta \orgov rid (kat. 59), poti~u dva primer- plastika, i to u sekundarnoj upotrebi (kat. 22.1, 2). U
ka rimskog novca, iz perioda vladavine Elagabala i Turjanu (kat. 29) su potvr|eni ostaci opeka, rimski
Aleksandra Severa.310 U Ja{unji, oko manastira Sv. zemljani poklopac317 i novac Justinijana I.318 Iz Bu-
Jovana Krstitelja (kat. 91, sl. 20), tokom za{titnih ar- ~umeta (kat. 167) poti~e slu~ajno na|ena rimska mo-
heolo{kih iskopavanja na|eno je nekoliko fragmen- tika, dok su u Donjem Bu~umetu (kat. 169) nala`eni
tovanih tegula, zatim praistorijska, rimska i srednjo- fragmenti opeka sli~nih onima sa Cari~inog grada.319
vekovna keramika i jedan kerami~ki pr{ljenak.311
Otkriveni su i ostaci arhitekture iz kasnoanti~kog pe- U oblasti oko Rujkovca i Radinovca ubicirano je
rioda.312 Nedaleko odavde, na imanju Du{ana Miti}a par lokaliteta ~iji tip nije odre|en. ^ine}i celinu, sme-
u Golemoj Njivi (kat. 71), konstatovani su delovi {teni su izme|u reke Jablanice i kompleksa oko Cari-
rimskih opeka.313 Ka jugoistoku, u Stupnici, na me- ~inog grada na severu, oblasti oko slivova Lepa{tice
stu zvanom Talambas (kat. 150) uo~eni su zidovi i
uru{en gra|evinski materijal sa velikim rimskim ope- 308 Kanic 1985, 279, 280.
kama, dok su na polo`aju Sastanci u Jarsenovu kon- 309 Dokumentacija Narodnog muzeja u Beogradu.
statovani ostaci gra|evina iz rimskog perioda (kat. 310 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
88). Jugozapadno odavde, u Ora{cu su ubicirana ~e- 311 Deqanin 1987, 47–51; Rajkovi} 1996, 274.
tiri neopredeljena lokaliteta: Lusarije (kat. 130), gde 312 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu.
su slu~ajno na|eni zlatan nakit i tri zlatnika Filipa i 313 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu (bele{ke V.
Aleksandra Makedonskog, Gornje Crni~e, sa semisi-
som Eudoksije emitovanim izme|u 439. i 455. godi- Ivanovi}a o starinama u okolini Leskovca).
ne (kat. 128.1), Padina, odakle poti~e folis Justinijana 314 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 62, br. 67.
I (kat. 131.1), i nepoznato mesto nalaza jednog pri- 315 Nikolajevi}-Stojkovi} 1957, 55.
merka rimskog bronzanog novca sa ven~i}em na re- 316 Nino{evi}, Pe{i}, Jovi} 2011, 145.
versu (kat. 127). U Grada{nici, na polo`aju zvanom 317 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu (bele{ke V.
Musin grob, na|en je gvozdeni prsten sa inkrustova-
nom srebrnom plo~icom (kat. 79.1), a na mestu Skr- Ivanovi}a, Arheolo{ka nalazi{ta na prostoru sreza Lesko-
vena (kat. 80) ostava rimskog novca. U istom selu re- vac I).
gistrovano je i utvr|enje, sa koga poti~e rimski novac 318 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu.
iz 2–3. veka.314 Ovoj celini pripadaju i Crkvi{te ili 319 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
nika kulture u Ni{u.
i Gazdarske reke na zapadu i doline [umanske reke ke ukra{ene motivima izvedenim prstima. Jugoisto~-
na istoku. Na lokalitetu Pu{kanova crkva u Gornjoj no od Gornje Lapa{tice, tri lokaliteta u ataru Rafune
Lapa{tici (kat. 176) uo~ena je gra|evina sa dve odvo- (kat. 44–46) svrstana su u grupu neopredeljenih, ali se
jene zasvedene prostorije, zidana od opeka, koja se na osnovu tegula, imbreksa, kerami~kih posuda i te-
pru`a u pravcu severozapad–jugoistok (sl. 66–68). gova mo`e pretpostaviti da je ovde postojalo naselje,
Pomenute prostorije najverovatnije su predstavljale datovano ranovizantijskim folisom sa polo`aja Crkve-
kriptu, ali ne treba isklju~iti ni mogu}nost da su u pi- na livada (kat. 45). Nedaleko od Rafune, u selu Poro-
tanju grobnice. Odavde poti~u fragmenti crepa i ope- {tici, na|en je rimski pitos (kat. 41).
Gornja Lapa{tica, Pu{kanova crkva, kripta? (foto Toni ^er{kov)
Rudare, Crkva Sv. Petke
Rudare, Crkva Sv. Petke, baza stuba
Isto~no odavde, u dolini [umanske reke je izdvo- laz Domicijanovog denara iz Kosan~i}a (kat. 16.1),
jeno pet neopredeljenih nalazi{ta. U neposrednoj bli- datovan u 77–78. godinu, kao svedo~anstvo rane fa-
zini Lebana (kat. 37) na|ena je gvozdena alatka, pro- ze romanizacije, koja je zahvatila najpre doline ve}ih
tuma~ena kao ranovizantijska.320 Na lokalitetima reka. Ne{to severnije, u Gornjem Brijanju je lokalitet
Crkvi{te (kat. 38) i Seli{te (kat. 39) u Pertatu evidenti- Crkvi{te ili Dunj~iki (kat. 10), sa posvedo~enim na-
rani su ostaci gra|evinskog {uta od kamena, opeka i lazima iz ranovizantijskog perioda, pa je izvesna nje-
tegula, kao i u Donjem Vranovcu (kat. 34), dok iz gova veza sa utvr|enjem na polo`aju Kale ili Grgec u
Bo{njaca (kat. 33) poti~u stope dva stuba, sli~ne oni- istom selu (kat. 11). U Me|i su registrovana tri neo-
ma sa Cari~inog grada.321 predeljena lokaliteta, i to jedan na osnovu slu~ajnih
nalaza bronzanog amuleta (kat. 115.1) i trobridnog
Tre}oj, najni`oj visinskoj zoni u Leskova~koj ko- vrha strele romboidnog oblika iz 4–5. veka,324 a drugi
tlini pripadaju slede}e geografske celine, izdvojene olovnim tegom za kantar, kru{kastog oblika (kat.
prema ve}oj koncentraciji arheolo{kih lokaliteta 119.1). Za tre}i lokalitet, Manastiri{te (kat. 118), po-
(karta 5): dolina Puste reke, donji i srednji tok Jabla- stoji jedino podatak o tragovima anti~kog naselja.
nice, dolina Veternice, kompleks oko Male Kopa{ni- Poslednji neopredeljeni lokalitet iz ove celine je Stra-
ce, dolina Ju`ne Morave i donji tok Vlasine (kom- na u Dra{kovcu (kat. 68), gde su prilikom obrade ze-
pleks oko Vlasotinca). mlje nala`eni fragmenti kerami~kih posuda i kamene
plo~e.
U blizini Puste reke, prate}i njen tok, sme{teno je
15 neopredeljenih lokaliteta. Najju`nije su Seli{te u U dolini Veternice zabele`en je veliki broj nala-
Bojniku (kat. 2) i Re~ica, odakle poti~e solid Justina zi{ta ~iji karakter nije ustanovljen. Njihov polo`aj
I (kat. 24.1). Ka severoistoku slede dva nalazi{ta u pokazuje da gravitiraju ka dolini Ju`ne Morave. Naj-
ataru Lapotinca, Marjanovo jezero (kat. 18) i U blizi- ve}i broj je ubiciran u Leskovcu i njegovoj okolini, i
ni {kole (kat. 19), gde su zabele`eni ostaci rimskog
kastruma,322 {to nije potvr|eno. Jugoisto~no odavde, 320 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 40, br. 115.
na lokalitetu Pod nasip u Kara|or|evcu (kat. 94) na- 321 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu (bele{ke V.
|en je primerak rimskog novca. Dalje na severu, u
ataru Stuble, na polo`aju ]opino lojze (kat. 26) na|en Ivanovi}a, Arheolo{ka nalazi{ta na prostoru sreza Lesko-
je ve}i pitos, a na mestu Jergovan (kat. 27) manji broj vac I).
fragmenata kasnoanti~ke keramike. Sa nepoznatog 322 Trajkovi} 1961, 10.
polo`aja iz istog sela (kat. 25) poti~u dva primerka 323 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu (rukopisni
rimskog i tri komada ranovizantijskog novca,323 dok numizmati~ki inventar, br. 51).
su na lokalitetu Karauli{te (kat. 28) uo~eni ostaci ru{e- 324 Nino{evi}, Pe{i}, Jovi} 2011, 50.
vina i rimskih opeka. Veoma je zna~ajan slu~ajni na-
to na osnovu slu~ajnih nalaza. Na lokalitetu Hisarski Dalje ka istoku, lokaliteti su sme{teni oko Male
kanal na|eno je dosta fragmenata rimske keramike, Kopa{nice i gravitiraju ka dolini Ju`ne Morave. Na
me|u kojima se izdvajaju tri cele posude (kat. 99.1–3). osnovu ostataka arhitekture, spolija i drugih slu~ajnih
Sa polo`aja Vinograd Gorge poti~e rimski dolium nalaza, u Velikoj Grabovnici su registrovana tri ne-
(kat. 106), a sa prostora oko crkve Sv. Ilije u Leskov- opredeljena lokaliteta (kat. 154–156), u Maloj Kopa-
cu dva ranovizantijska kapitela (kat. 97). Iz naselja {nici jedan (kat. 113), odakle poti~u epigrafski spo-
Podvorce u Leskovcu poznata je zna~ajna ostava menik i dve rimske statue.328 Sa polo`aja Mitrov grob
bronzanog novca (kat. 103.1) kovanog u vreme Kon- u Oraovici (kat. 126) poznat je „srebrni novac Kon-
stantina i njegovih naslednika, a sa lokaliteta Po- stantinov“,329 dok su na lokalitetu Dvorinje ili Dvo-
drum, tako|e u Leskovcu, bronzana aplikacija Jupi- ri{te (kat. 127) zabele`eni ostaci rimskih opeka. Tre-
tera Dolihena (kat. 102.1), koja se mo`e datovati u ba pomenuti lokalitet Slani{te ili Tursko groblje u
prve decenije 3. veka.325 U Leskovcu, u Ulici Veseli- Tulovu (kat. 152), gde se u konfiguraciji terena uo~a-
na Masle{e br. 36 (kat. 105) na|en je Dioklecijanov vaju obrisi gra|evina, a na|ene su i dve gvozdene
bronzani novac, a u Industrijskoj ulici br. 15 (kat. 104) trobride strelice.
koplje od gvo`|a, datovano u 3–4. vek.326 Navedeni
predmeti slu~ajno su na|eni na pojedinim mestima, Manji broj lokaliteta neodre|enog tipa zabele`en
ali je za brojne nalaze zabele`eno samo da poti~u iz je u dolini Ju`ne Morave. Re~ je samo o tri nalazi{ta,
okoline Leskovca. To su primerci novca Faustine i od kojih se za dva, sme{tena u Gornjoj Slatini, mo`e
Hanibalijana, zatim careva od Gracijana do Justinija- pretpostaviti naseobinski karakter (kat. 74, 75), dok
na I (kat. 101.4–10), kao i imitacije folisa Konstanti- je lokalitet u Grdanici (kat. 84) registrovan jedino na
na II (kat. 101.1–3). Pojedini komadi zlatnog novca osnovu primerka rimskog zlatnog novca, bez bli`ih
iz 6. veka mo`da su doneti sa Cari~inog grada. Iz podataka.330
okoline Leskovca poti~u i tri pitosa (kat. 101.12–14),
koja se ~uvaju u Narodnom muzeju u Leskovcu, kao U donjem toku Vlasine, oko Vlasotinca su tri lo-
i bronzani sve}njak (kat. 101.11, sl. 113). Ovoj celi- kaliteta ~iji je tip nepoznat. To su Njiva Slavka Man-
ni pripada i lokalitet Seosko groblje u selu Zalu`nju d`i}a u Batulovcu (kat. 220), i Begova livada (kat.
(kat. 162), ubiciran na osnovu sekundarno upotre- 221) i Bresje (kat. 222) u selu Boljaru. Na Njivi Slav-
bljenih rimskih opeka na dana{njem groblju. Dalje ka ka Mand`i}a nailazi se na anti~ke opeke i malter, dok
jugu su nalazi{ta koja gravitiraju ka ravni~arskim sa polo`aja Bresje poti~e materijal iz ranog gvozdenog
oblastima Leskova~ke kotline, bli`e Veternici i reci doba i rimskog perioda,331 {to ukazuje na kontinuira-
Su{ici. Iz [i{inca poti~u fragmentovane rimske tegu- no naseljavanje ovog prostora.
le (kat. 151). U Rudaru (kat. 145.1, 2, sl. 69, 70, 91b)
i Velikom Trnjanu (kat. 157.1) registrovana su rano- Za veliki broj nalazi{ta iz ove grupe mo`e se pret-
vizantijskom arhitektonskom plastikom u sekundar- postaviti naseobinski karakter. Tu, pre svega, treba
noj upotrebi, a na polo`aju Rudarska ~uka nalazima pomenuti sela Gazdare (kat. 172–175), Rafunu (kat.
pitosa (kat. 146). Iz Strojkovca (kat. 148) su poznata 44–46), Stublu (kat. 25–28), Ora{ac (kat. 127, 128,
34 primerka rimskog novca, iz Radonjice ulomci rim- 130, 131), Grada{nicu (kat. 79, 80), Gornju Slatinu
ske grn~arije (kat. 141), a iz Bunu{kog ^ifluka opeke (74, 75), Veliku Grabovnicu (kat. 154–156), Oraovi-
ve}ih dimenzija (kat. 64). Izme|u Miro{evca i Vu~ja cu (kat. 125–127) i druga. Nije zanemarljiv ni broj
(kat. 120) N. Vuli} je konstatovao zidove, dok je u lokaliteta pozicioniranih isklju~ivo na osnovu spolija
okolini na|en rimski novac i, {to je posebno va`no,
opeka s natpisom (kat. 120.1).327 Na lokalitetu Ma- 325 Joci} 2000, 308.
nastiri{te ili Brzansko crkvi{te (kat. 63) uo~ena je veli- 326 Nino{evi}, Pe{i}, Jovi} 2011, 144, br. 104
ka koli~ina gra|evinskog {uta, na povr{ini od pribli`no 327 Petrovi} 1979, 125, no. 115.
55 x 50 m, kao i masivni zid {irok 0,90 m, od velikih 328 Trajkovi} 1961, 11.
opeka u malteru, dok su na desnoj obali Veternice, u 329 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu (bele{ke
Crcavcu (kat. 65), na|eni fragmenti kerami~kih po-
suda iz rimskog perioda. sa rekognosciranja M. Gara{anina iz 1951. godine).
330 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu (rukopisni
numizmati~ki inventar, br. 231).
331 Trifunoski 1974, 15.
(arhitektonska dekorativna plastika), koje su ugra|e- na nalazi{ta registrovana su i pojedina~nim i grupnim
ne u zidove dana{njih seoskih crkvi ili su iskori{}ene nalazima rimskog ili ranovizantijskog novca, zahva-
za ~asne trpeze, a ponekad su evidentirane i u crkve- ljuju}i kojima se mogu {ire ili u`e datovati, ali je nji-
nim dvori{tima (Ivanje, kat. 13, Mrve{, kat. 22, Ru- hov karakter ipak ostao nepoznat. To se odnosi na lo-
dare, kat. 145, Veliko Trnjane, kat. 157, i drugi). Na kalitete u Ma}edoncu, kat. 187, Re~ici, kat. 24,
nekim od ovih polo`aja verovatno nije bilo rimskih, Babi~kom, kat. 59, Lipovici, kat. 236, Dobrovi{u,
kasnoanti~kih i ranovizantijskih aglomeracija. Broj- kat. 225, i druge.
Poljoprivreda u kojima je rezidencijalni i rekreacioni karakter bio
od sekundarne va`nosti. Razlike u njihovoj veli~ini
Sa prostora Leskova~ke kotline malo je arheolo{kih ili arhitektonskoj koncepciji rezultat su klimatskih
podataka za sagledavanje poljoprivredne delatnosti uslova, reljefa, specifi~ne namene itd. U vilama, na-
stanovni{tva u rimskom i ranovizantijskom periodu. ro~ito onima sa izrazito ekonomskom funkcijom, po-
To se posebno odnosi na njen centralni deo, koji ~ine stojala je familia rustica. Tu je bila zaposlena robov-
ravnice uz Pustu reku, Jablanicu, delimi~no Veterni- ska i najamna radna snaga, na ~elu sa upravnikom
cu, ali i Ju`nu Moravu, gde je i ina~e registrovan ma- (villicus, actor). Villae rusticae su bile slo`ene proiz-
li broj lokaliteta (karta 5). Budu}i da se tu nalazi naj- vodne jedinice. Posedovale su sprave za izradu ulja i
plodnije zemlji{te, u vidu aluvijalnih ravni, mo`e se vina, skladi{ta za alat, pribor i plodove, prostor za bo-
pretpostaviti da su u ovim krajevima formirana ma- ravak radne snage (ergastulum), staje za zapre`nu sto-
nja i ve}a poljoprivredna dobra, ~ijim je proizvodima ku (stabulum), radionice za kovanje gvo`|a i izradu
snabdevan i veliki urbani centar Nais, prema kome su alata za svakodnevnu upotrebu.332
i geografski i ekonomski bila orijentisana, a sa kojim
su verovatno bila i administrativno povezana. Osim U Leskova~koj kotlini su poznate tri vile (karta 7).
zemljoradnje, zna~ajna je bila i uloga sto~arstva (pro- Osim polo`aja Direktorovo u Bojniku (kat. 1), gde su
izvodnja mesa, sira, ko`e). izvedena za{titna sonda`na iskopavanja,333 druga na-
lazi{ta ovog tipa (Vrbovac, kat. 57, 58, Podrimce,
Po~etkom 1. veka, kada je ovo podru~je potpalo kat. 138, 139) nisu arheolo{ki istra`ivana.
pod rimsku vlast, u poljoprivredi Rimskog carstva su
se dogodile izvesne promene, zbog kojih je oslabljen Osim vila, pojedini nalazi ukazuju na zemljorad-
ekonomski polo`aj seljaka i stvorena su velika imanja nju. Kao i u ve}ini ranovizantijskih gradova, u Cari-
koja su davana u zakup. Najve}i deo dr`avne zemlje ~inom gradu je zemljoradnja bila glavna delatnost
u provincijama dodeljen je doseljenicima iz Italije, stanovnika. Tu su na|eni slede}i predmeti: motika za
predstavnicima aristokratije, kolonima ili veteranima. kr~enje zemlji{ta u {umovitoj oblasti, motika sa dva
Na teritoriji municipija ili na imanjima veterana javio zupca i motika sa se~icom za obradu polja, kosir za
se nov tip ruralnog naselja – villa rustica. Takve vile podrezivanje vo}ki i vinove loze i kosa za sakupljanje
su podizane izvan grada, u selu (rus, ruris) i, prema
nameni i kvalitetu gradnje, to su mogle biti luksuzne 332 Popovi} 1988, 196, 198.
rezidencije i palate, ali i gra|evine sa prvenstveno 333 Joci} 1989a, 289–295.
privrednim zna~ajem, kao centri ruralnih ekonomija,
Cari~in grad, poljoprivredni alat
cerealija,334 ali i pitosi i `rvnjevi (sl. 71, 72). Iz Leca bova.337 A. Jovanovi} pretpostavlja da su ostaci ma-
(kat. 183) poti~u srp, kosir, raonik, motika, dvozuba sivnog zida od opeka vezanih malterom, sa ispustima
motika, `rvanj i velike kerami~ke posude za ~uvanje orijentisanim u pravcu sever–jug, na lokalitetu Trap
`ita – pitosi (kat. 182).335 Sa utvr|enja u Grdelici u Konopnici (kat. 234) predstavljali horreum.338
(kat. 85) poznata je gvozdena motika, a pitosi iz Me-
dve|e (kat. 189), Ma}edonca (kat. 186), Sijarine (kat. Privatni ager je sigurno imao ve}i zna~aj u lokal-
210, 211), Ravne Banje (kat. 195, 197, 198), Dobre noj poljoprivredi, sa druk~ijim imovinsko-pravnim po-
Vode (kat. 9), Orana (kat. 23), Sekicola (kat. 47), lo`ajem nego dr`avno zemlji{te. Njime je raspolaga-
Rujkovca (kat. 204), Poro{tice (kat. 41), Klaji}a (kat. lo doma}e stanovni{tvo i bio je u vlasni{tvu manjih
36), Stuble (kat. 26), Gaginca (kat. 69), Rudara (kat. zajednica (pagusa i vikusa), kao i pre rimskog osvaja-
146), Barja (kat. 60), Zbe`i{ta (kat. 165) i iz okoline nja.339 Po{to su robovlasni~ki odnosi kasno zahvatili
Leskovca (kat. 101). Na Mrkonjskom visu (kat. 190) panonsko-balkansku oblast i nisu dostigli svoj puni
i u Retkoceru (kat. 199), osim fragmentovanih pito- razvoj, u 2. i 3. veku mo`e se ra~unati sa postojanjem
sa, zabele`eni su i nalazi `rvnjeva. U selu Drencu (kat. imanja sitnih seljaka na ovom prostoru.340
171) je uo~ena jama sa zape~enim ivicama, pre~nika
2,5 m i dubine do 0,50 m, koja je mo`da slu`ila kao 334 Bavant, Ivani{evi} 2003, 57.
neka vrsta silosa ili pe}i.336 Bronzana statueta Cere- 335 Joci} 1999, 49, 50; dokumentacija Arheolo{kog instituta u
re (?) iz Zloku}ana (kat. 166.1) i kamena statua koja
prikazuje personifikaciju Dardanije iz Male Dubo~i- Beogradu; dokumentacija projekta Sistematsko rekognosci-
ce (kat. 100.1) govore o ra{irenosti kulta plodnosti na ranje op{tina Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za-
ovom prostoru. {titu spomenika kulture u Ni{u.
336 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu (bele{ke V.
U zemljoradnji su bili zna~ajni posebno gra|eni Ivanovi}a, Arheolo{ka nalazi{ta na prostoru sreza Lesko-
magacini za ~uvanje `ita – horrea. To su jednostavne vac I).
gra|evine, ali ~vrste i masivne konstrukcije, sa jednim 337 Popovi} 1988, 201, 202.
spratom i dvoslivnim krovom kako bi se obezbedio 338 Usmeni podatak dobijen od profesora A. Jovanovi}a.
suv prostor za ~uvanje `ita. Neke `itnice su bile pode- 339 Popovi} 1988, 194.
ljene popre~nim zidovima, a druge samo nizovima stu- 340 Popovi} 1988, 204.
Cari~in grad, Akropolj, ku}a sa pitosima
Posle Dioklecijanovog Edikta o cenama nastale su Na ovom stepenu istra`enosti Leskova~ke kotli-
ve}e promene, pa je i taksa na zemlju postala osnovni ne ne mo`e se, na`alost, detaljnije govoriti o poljo-
izvor dr`avnih prihoda. Dr`ava je tada najve}e priho- privrednoj delatnosti. Nije poznato da li su se naselja
de ubirala od zemljoradnje. Zbog toga se u 4. veku grupisala po principu podele aktivnosti – poljopri-
seljaci vi{e vezuju za zemlju, javljaju se kolektivna vredna proizvodnja, sakupljanje proizvoda, obrada,
poreska odgovornost, prebacivanje obaveza na neo- razmena i distribucija seoskih proizvoda u bli`oj oko-
bra|enu zemlju raznim zajednicama, kao i sistem za- lini. Sagledavanjem ovih procesa verovatno bi se mo-
{titni{tva, koji je posebno obele`io kasnoanti~ku i ra- gli ustanoviti regionalni centri.
novizantijsku poljoprivredu. Treba naglasiti da se u
isto~nim provincijama veliki posedi nikada nisu raz- I vojna uprava je raspolagala odre|enom teritori-
vili u onoj meri kao na zapadu. Osnovni zemlji{ni jom, koja je bila odvojena od municipalne. Ovaj ze-
posed bio je fundus. ^esto je nosio ime vlasnika i mlji{ni posed je tako|e mogao da se daje u zakup i
mogao je da se raspar~ava i deli. Vi{e fundi bilo je imao je va`nu ulogu u snabdevanju vojske. Me|utim,
grupisano u massae, pod jedinstvenom upravom.341 nema podataka da je u vreme ranog Carstva vojnici-
ma davana zemlja. Svoje posede, patrimonia, imala
Sela se u na~elu mogu podeliti u dve grupe. Prvu je i crkva, na ~elu sa crkvenim licem ni`eg ranga
su ~inila ona koja su bila u vlasni{tvu jednog zemljopo-
sednika, a drugu su predstavljala sela u svojini ve}eg 341 Popovi} 1988, 205.
broja slobodnih seljaka. Stanovnici slobodne zajedni- 342 Popovi} 1988, 206.
ce (vicus-a), koji su posedovali zemlju (possessores),
zajedno su bili odgovorni za pla}anje poreza.342
(rector).343 Na`alost, na prostoru Leskova~ke kotline nija je predstavljala jednu od dve ve}e rudni~ke obla-
o ovome se ne mo`e ni{ta zaklju~iti. sti Gornje Mezije. Kompleks Metalli Dardanici se
sastojao od najmanje pet distrikta, od kojih je posled-
nji, koji se delom odnosio na prostor Leskova~ke ko-
tline, obuhvatao isto~ni Kopaonik, Kur{umliju, Veliki
Jastrebac i Lece.344
Eksploatacija mineralnih resursa podrazumeva va|e-
nje rude, kamena i gline. Rudarstvo je bilo najzna~aj- Iz rimskog perioda, na prostoru Leskova~ke ko-
nija delatnost fiskalnih imanja, a njegovo te`i{te bilo tline eksploatacija rude je potvr|ena u oblasti koja
je u provincijama. Ova grana privrede u Iliriku bila je pripada leckom andezitskom masivu. Rimska rudar-
vitalna za ~itavo Rimsko carstvo. Privredno-upravnu ska okna registrovana su na Rasova~i (kat. 184, sl. 6,
celinu u Iliriku tokom 1–3. veka ~inile su provincije 51, 52), u oblasti Leca, ~uvenoj po le`i{tima samo-
Norik, Panonija, Dalmacija i Gornja Mezija. Darda- rodnog zlata, sulfida olova, cinka, bakra i srebra, polu-
dragog kamenja (ametista, opala i ahata),345 i u ataru
Ravne Banje (kat. 196). Rudnici na krajnjem zapadu
Rudnici
u Gornjoj Meziji
(Du{ani} 2010, 476)
verovatno su kori{}eni i u rimskom periodu, i to u Klaji}, Usavske vodenice, gvozdena zgura
oblasti Ruplja, gde je va|eno srebro, olovo i zlato, kao
i na podru~ju Crne Trave, poznatom po rudi gvo`|a nike legijskih officia da vode administrativne poslo-
(karta 4).346 ve rudni~kih distrikta u dolini Timoka. Oko 169. go-
dine poja~ane su i augzilijarne posade u isto~nodal-
Nakon va|enja rude, prvi korak u njenoj obradi matinskim i gornjomezijskim rudnicima radi
je redukcija, odnosno izdvajanje metala, {to se mani- smanjivanja opasnosti od varvarskih i razbojni~kih
festuje tragovima metala i zgure, tzv. {ljaki{ta; drugi napada. U Dardaniji je postojala gusta mre`a carin-
je pro~i{}avanje, tj. pravljenje slitaka (zgura bogata skih stanica da bi se, izgleda, spre~io dardanariatus
oksidima, sa malim primesama metala), a tre}i je ko- – spekulisanje cenama `ita, od kojih je u velikoj me-
vanje (izrada predmeta). Naj~e{}i dokaz rimskog ru- ri zavisio opstanak lokalnih rudara. Zna~aj rudarstva,
darenja u Leskova~koj kotlini su {ljaki{ta i zgura, re- po S. Du{ani}u, ogleda se i u pretpostavci da je ono
gistrovani uglavnom na njenom obodu, sa najve}om uticalo i na raspored naselja, kao i na formiranje gra-
koncentracijom u pobr|ima Radana (Dobra Voda, kat. nica provincija i puteva u Iliriku. ^injenica da je dr-
6, 7, Sli{ane, kat. 50) i Goljaka, u oblastima oko slivo- `avna uprava mnoge elemente provincijskog sistema
va Tularske i Buniske reke (Ma}edonce, kat. 186, u Noriku, Panoniji, Dalmaciji i Gornjoj Meziji prila-
Ravna Banja, kat. 194, Marovac, kat. 188), u pobr|i- go|avala potrebama rei metallicae, govori o zna~aju
ma oko Babi~ke gore i Kru{evice (Crkovnica, kat. 66, rudarstva u Iliriku.349
Stupnica, kat. 149, Gornja Loko{nica, kat. 73, i Gra-
da{nica, kat. 77, 78), ali i u dolinama [umanske reke Osim rude, va`na je bila i eksploatacija kamena i
(Klaji}, kat. 35, sl. 73) i Veternice (Leskovac, kat. 98). gline. Za izradu dekorativne arhitektonske plastike
na prostoru Leskova~ke kotline kori{}en je kamen
Rezultati mikroskopske i makroskopske analize lo{eg kvaliteta, pa je bila prevashodno namenjena lo-
zgure sa Radana, iz Gornje Loko{nice (kat. 73) i kalnom tr`i{tu. Tako I. Nikolajevi}-Stojkovi} bele`i
Stupnice (kat. 149, sl. 74), pokazali su da je re~ o gu-
stoj tamnoj braonsivoj masi amorfnog oblika, sa osta- 343 Popovi} 1988, 219.
cima istopljene gline/keramike, {to je indikativno za 344 Du{ani} 2010, 549.
pe}nu zguru. U pitanju je gvozdena ruda prepoznata 345 Pe{ut 1976, 33.
kao hematit, najrasprostranjeniji tip u prirodi. Nalaz 346 Simi} 1951, 288; Du{ani} 2010, 548.
pe}ne zgure blizu rudnika ukazuje na radionicu ili na 347 Analize je radila M. Radivojevi} (Univerzitetski koled` u
nekoliko pe}i, u kojima je ruda namenski topljena, a
zatim transportovana na dalju obradu. Me|utim, pe}i Londonu). Kori{}ena literatura: Bachmann 1982; McDonnell
su kori{}ene i za proveru kvaliteta rude, na {ta upu- 1983, 81–83; Sperl 1980.
}uju nizak nivo kalcijum-oksida i izuzetno visok pro- 348 Stoji}, Pe{i}, Jovi} 2007, 34.
cenat gvo`|e-oksida, koji potvr|uju zaklju~ke ma- 349 Du{ani} 1991, 52.
kroskopskih analiza da se radi o pe}noj zguri, koja
nije potpuno istopljena.347
Ostaci pe}i za topljenje rude registrovani su u
Gornjoj Loko{nici (kat. 73), ali i u Lecu (kat. 182),
Ravnoj Banji (kat. 194) i Marovcu, na potesu Samo-
kov (kat. 188), dok su na Hisaru u Leskovcu (kat. 98)
i na Visokom Mori~u u Samarnici (kat. 238, sl. 75)
na|eni gvozdeni ingoti. Sa Hisara poti~e i ve}i broj
komada gvozdene zgure, kao i amorfno gvo`|e i frag-
ment posude za livenje metala.348
S. Du{ani} isti~e zna~aj rudarstva kao privredne
grane u Rimskom carstvu, navode}i da je u ilirskim
provincijama uveden niz strukturalnih oblika kako bi
se olak{alo kori{}enje mineralnog bogatstva i kako bi
se ono za{titilo. Centralna vlast je anga`ovala slu`be-
Stupnica, ^ukar, gvozdena zgura
Samarnica, Visoki Mori~, ingot gvo`|a
da je plastika sa Cari~inog grada klesana od veoma poludragog kamena iz le`i{ta kod dana{njeg rudnika u
lo{eg kamena iz okru`enja, podlo`nog raspadanju, na Lecu. S druge strane, na istoku Leskova~ke kotline, u
{ta ukazuju tragovi dodavanja {tuka.350 Radi izgrad- naselju u Maloj Kopa{nici, kao gra|evinski materijal
nje Cari~inog grada obnovljeni su stari kamenolomi su u ve}oj meri bili upotrebljeni re~ni obluci (kat. 112).
ispod masiva Radana, dvadesetak kilometara zapad-
no od lokaliteta, gde su otkrivene mnogobrojne are i Obrada gline je potvr|ena pe}ima za izradu opeka.
delovi kamene plastike iz rimskog perioda. P. Petro- Otkrivene su u podno`ju brega na kome je podignut
vi} ukazuje na jedan od tih kamenoloma kod dana{- Cari~in grad, u zapadnom profilu Svinjari~ke reke,354
njeg rudnika Leca,351 dok I. Popovi} konstatuje da je
u arhitekturi Cari~inog grada kori{}en andezit va|en 350 Nikolajevi}-Stojkovi} 1957, 55.
kod sela Bogojevca na Radanu.352 Na Cari~inom gra- 351 Petrovi} 1979, 120–123.
du je zastupljen i lokalni kristalasti {kriljac, koji formi- 352 Popovi} 1988, 211.
ra obli`nje planine (Radan, Petrovu goru, Gajtan), gde 353 Duval, Jeremi}, Popovi} 2010, 65.
je prekriven masivima eruptivnog andezita i tufa.353 354 Kondi}, Popovi} 1977, 145, 146; Duval, Jeremi}, Popovi}
Na ovom lokalitetu su na|ene i kockice mozaika od
2010, 78, 80.
i u blizini brane na Cari~inskoj reci.355 Pe} je postoja- Ne{to je vi{e primeraka iz 2. veka, evidentiranih
la i u Svinjarici, na desnoj obali Svinjari~ke reke (kat. isklju~ivo u centralnom delu Kotline, u dolinama Ju`ne
52),356 u Dobroj Vodi (kat. 9) i Crnoj Bari (kat. 224). Morave i njenih pritoka, kao i u pobr|ima iznad re-
Prema Lj. Bjelajac, pe}i kod Cari~inog grada su slu- ka. Najraniji komadi novca iz 2. veka su dva primer-
`ile i za izradu kerami~kih posuda. Ona smatra da je ka Antonina Pija: sestercij iz Sejanice, kovan u Rimu
najve}i deo grn~arije za potrebe stanovni{tva Cari~i- izme|u 140. i 144. godine (kat. 147.1, sl. 76), i zlat-
nog grada nastao u lokalnim radionicama i od lokal- nik iz Jela{nice, sa lokaliteta Seli{te (kat. 92). Iz oko-
ne gline.357 line Leskovca (kat. 101) poti~e novac Faustine II
(?),362 o kojem nema bli`ih podataka. Rimski novac
iz 2–3. veka zabele`en je i u Grada{nici (kat. 76).
Blizina grada Naisa, na raskrsnici starih trgova~kih I slu~ajno na|ena ostava iz Podrimca (kat. 138.1),
puteva, prisustvo vojske i relativna bezbednost u po- pohranjena nakon 244. godine,363 sadr`ala je novac iz
zadini limesa, doveli su do stvaranja povoljnih uslova 2. veka, i to kovan u Rimu, od najstarijeg primerka
za razvoj ove delatnosti na prostoru koji danas zauzi- Antonina Pija do Filipa I, i Antiohiji, od Julije Meze
ma Leskova~ka kotlina. Veliki trgova~ki zna~aj Nais do sredine 3. veka. U vreme Filipa I, sna`ne najezde
je imao u svim etapama svog razvoja, pa i u vreme varvara uslovile su pani~no skrivanje ostava u Gor-
najja~ih najezda varvara.358 njoj Meziji (Mezul II, Sikirica I, mo`da i Ni{ka Ka-
menica). Ovim procesima bile su zahva}ene i okolne
Trgova~ki centar mo`e se samo pretpostaviti u na- provincije, Donja Mezija, Trakija i Makedonija, oda-
selju u Maloj Kopa{nici, ~iji su autohtoni stanovnici kle su varvari mogli da pre|u granice Gornje Mezije.
pokojnike sahranjivali na velikoj i prilozima bogatoj Godine 245. Karpi su se pojavili na donjem Dunavu
nekropoli, {to ukazuje na njihov vi{i socijalni i materi- i pre{li ovu reku, ali nema podataka da su prodrli u
jalni polo`aj, ste~en mo`da zahvaljuju}i eksploataci- Gornju Meziju i u njene ju`ne delove. Zbog malog bro-
ji rudnog blaga, po kome je {ira teritorija oko Vlaso- ja komada i velikog broja denara iz ranijih perioda, mo-
tinca i Crne Trave bila zna~ajna i u rimskom periodu `e se pretpostaviti da su pomenute ostave bile u vlasni-
(karta 4).359 Ovakvu funkciju svakako je imao i nei- {tvu privatnih lica, a ne vojnika.364 Sli~nog je sastava
menovani vikus u okolini Medve|e. I poljoprivredni i ostava iz Podrimca, mo`da sakrivena pred dolazak
proizvodi su nesumnjivo imali veliki udeo u trgovini varvara, a mo`da i zbog potreba njenog vlasnika.365
sa drugim oblastima Carstva, {to za sada, usled nedo-
statka podataka, nije dovoljno rasvetljeno. O kontak- Cirkulacija novca na ovom prostoru pove}ana je u
tima sa ostalim delovima Carstva posredno svedo~e 3. i 4. veku, kada se prime}uje i u unutra{njosti Lesko-
nalazi novca iz perioda od 1. do 7. veka, koji ukazuju va~ke kotline, uz tokove reka i potoka. Najstariji po-
na postupnu monetarizaciju i razvoj nov~ane privrede. svedo~en komad iz 3. veka je Karakalina velika bron-
Najstariji rimski carski novac na|en je upravo u geo- za provincijalnog kovanja, iz Dobrovi{a (kat. 225.1),
grafskim celinama koje su otvorene ka Ni{koj kotlini kao i novac Elagabala i Aleksandra Severa, sa lokali-
(doline Ju`ne Morave, Puste reke, Veternice, Rupske teta \orgov rid u selu Babi~kom (kat. 59). Primerci
reke i pobr|e Babi~ke gore i Kr{evice). Tek u 2, a po-
sebno u 3. veku, ovi procesi su ravnomerno zahvatili 355 Petkovi} 1913, 286.
sve delove Leskova~ke kotline. 356 O ovoj pe}i nema bli`ih podataka.
357 Bjelajac 1990, 184.
O kasnoj romanizaciji ovog prostora svedo~i go- 358 Petrovi} 1999, 146.
tovo potpuni nedostatak novca iz 1. veka, koji je za- 359 Du{ani} 2010, 548, 577.
stupljen samo denarom cara Domicijana iz Kosan~i- 360 Neobjavljeno. Privatna zbirka.
}a (kat. 16.1), kovanim 79. godine u Rimu.360 Na 361 RIC II, p. 43, no. 241.
njegovom aversu je poprsje cara sa lovorovim ven- 362 Gara{anin M. i D. 1951, 160.
cem i legendom CAESAR AVG F – DOMITIANVS, 363 Stamenkovi} 2005, 143–191.
a na reversu je predstava vu~ice koja doji Romula i 364 Vasi} 1972, 61, 62.
Rema, sa ~amcem u ise~ku i legendom COS V.361 365 Stamenkovi} 2005,150, 151.
Sejanica, novac Antonina Pija pojedina~nih nalaza. Nedaleko od Vlasotinca, u selu
Lipovici (kat. 236) je slu~ajno na|ena ostava sa oko
datovani u ovaj period registrovani su i na podru~ju 2.000 komada, najvi{e careva Konstantina I i Kon-
oko Grdelice i Male Kopa{nice. Tokom iskopavanja stancija II374 (kat. 236.1). Znatno je manja ostava iz
sprovedenih 2003. godine na Kamenitici u Maloj Ko- Podvorca u Leskovcu, sa 46 primeraka Konstantina
pa{nici (kat. 112) na|eno je desetak komada bronza- I, Konstantina II, Konstansa i Konstancija II (kat.
nog novca, od kojih jedan pripada kovanju Gordijana 103.1).375 Sa Hisara u Leskovcu (kat. 98) poti~u pri-
III (?),366 kao i primerak sa utvr|enja u Grdelici (kat. merci Konstancija II i Valentinijana, a iz okoline Le-
85), nedaleko odavde. Na zapadu Leskova~ke kotli- skovca imitacije folisa Konstantina II (kat. 101.
ne, novac iz 3. veka evidentiran je u [tulcu (primerak 1–3),376 novac Hanibalijana377 i folis Gracijana (kat.
Etruscile, viminacijumska kovnica, kovan izme|u 249. 101.4).378 Jugoisto~no odavde, u Oraovici je na|en
i 251. godine) i na Kaljaji u Rujkovcu (antoninijan Konstantinov srebrni novac (kat. 126),379 a na loka-
Valerijana I367 iz 253–254/5. godine, kovan u rim- litetu Kale u Grdelici (kat. 85) primerak Konstancija
skoj ili viminacijumskoj kovnici, kat. 202.1 (sl. 78a), II. Ve}i broj komada iz 4. veka otkriven je i na loka-
zatim Klaudija II (?),368 iz 268–270. godine, kat. 202.2, litetima Kamenitica (kat. 112), Moravi{te (kat. 113a)
i Maksimijana, kovan u Herakleji izme|u 292. i 295. i Pazari{te (kat. 113b) u Maloj Kopa{nici.380 Sa po-
godine, kat. 202.3, sl. 78b).369 Numizmati~ki nalazi iz lo`aja Kamenitica poti~e zanimljiv grobni prilog u
druge polovine 3. veka prisutni su i na lokalitetu Rav- vidu {est primeraka Konstantinovog novca zabode-
na njiva u Retkoceru (kat. 199.1–5, sl. 77).370 Najsta- nih u plod jabuke.381 Zapadno odavde, u Ba~evini, na
riji je antoninijan cara Galijena (kat. 199.1, sl. 77a), polo`aju Crkvi{te–Drenjak ili Reka (kat. 31), slu~aj-
emitovan izme|u 260. i 268. godine u Rimu, a na no je na|en folis Konstantina II (kat. 31.1),382 emito-
jednom komadu potvr|ena je i solunska kovnica (kat. van 335–336. godine u Solunu, kao i folis kovan iz-
199.2, sl. 77b). Primerak Dioklecijanovog novca za- me|u 320. i 350. godine, bez opredeljenja vladara i
bele`en je u Ulici Veselina Masle{e br. 36 u Leskovcu kovnice (kat. 31.2).383 Iz Leca je poznat bakarni, sre-
(kat. 105),371 a u jednom grobu na lokalitetu ]erami- brni i zlatni novac Konstantina I (kat. 182), a ju`no
d`inica u Vlasotincu (kat. 243) otkriveno je 10 bron- odavde, iz Ma}edonca ostava novca od Konstantina I
zanih i jedan srebrni komad ovog vladara.372
366 Fidanovski, Cvjeti}anin 2005, 79.
Nakon Dioklecijanove monetarne reforme, novac 367 Neobjavljeno. Privatna zbirka.
je emitovan u mnogim kovnicama {irom Carstva. To- 368 Neobjavljeno. Privatna zbirka.
kom ve}eg dela 3. i 4. veka, u svakodnevnoj upotrebi 369 Neobjavljeno. Privatna zbirka.
uglavnom je cirkulisao novac od legura metala lo{ijeg 370 Neobjavljeno. Privatna zbirka.
kvaliteta.373 Na prostoru koji danas zauzima Leskova~- 371 Gara{anin M. i D. 1951, 160.
ka kotlina, najintenzivniji opticaj novca u rimskom 372 Dokumentacija Narodnog muzeja u Leskovcu, stari inv. br.
periodu vezuje se za vreme vladavine Konstantina i
njegovih sinova. Mo`e da se prati u isto~nom delu 685.
Kotline, u dolinama ve}ih reka (Vlasine, Veternice, 373 Duncan 1993, 3.
Ju`ne Morave) i u pobr|ima iznad njihovih tokova, 374 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 30, 31, br. 68.
ali i u oblasti oko Cari~inog grada, Rujkovca i Radi- 375 Benxarevi} 2005, 562, br. 36.
novca, kao i oko Lepa{tice, Lecke i Gazdarske reke na 376 Zbirka Vojislava Mihailovi}a.
zapadu. Novac je registrovan u ostavama, ali i u vidu 377 Cvetkovi} 2006, 518, sl. 1, 2.
378 Knjiga inventara numizmati~ke zbirke Narodnog muzeja u
Ni{u.
379 Pe{i}, Peri} 2001, 275, 276.
380 Dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beogradu.
381 Zotovi} 1964, 106.
382 Neobjavljeno. Privatna zbirka.
383 Neobjavljeno. Privatna zbirka.
ab
cd
Retkocer, Ravna njiva,
novac iz 3–4. veka
e (foto: Toni ^er{kov)
do Gracijana, koja broji 3.971 komad (kat. 187.1). U nastaje 40-ih godina 5. veka, i to kao posledica hun-
Retkoceru je zabele`eno pet folisa neodre|enih vla- skog prodora i razaranja, kada je opusto{en i Nais. O
dara, od kojih je jedan na osnovu aversne i reversne dubini krize u kojoj se na{lo Carstvo svedo~i Prisk,
legende (kat. 199.3, sl. 77c) datovan u vreme izme|u koji navodi da je 448. godine Atila zahtevao da se ce-
337. i 341. godine, i dva folisa Konstansa (kat. 199.4, lokupna rimska populacija od Singidunuma i Nova
sl. 77d) i Konstancija II (kat. 199.5, sl. 77e), emito- povu~e u dubinu od pet dana hoda, sve do Naisa. U
vana 348–350. godine. Iz Rujkovca poti~e bronzani Teofanovoj Hronici zabele`en je jo{ jedan napad Hu-
novac careva Jovijana (kat. 202.4) i Valentinijana II na, 450. godine, kada je Nais ponovo poru{en. Va`ne
(kat. 202.5), kao i neodre|nih vladara, kovan izme|u podatke za ovaj period pru`a bronzani novac sa utvr-
384. i 388. godine (kat. 202.9–11).384 Primerak Va- |enja u Rujkovcu (kat. 202, sl. 78), kojim je posve-
lentinijana II posvedo~en je i na lokalitetu Skobalji} do~ena cirkulacija u unutra{njosti Ilirika tokom druge
grad (kat. 164),385 dok je u Skrape`u (kat. 239), kako polovine 5. veka.387 Sa ovog lokaliteta poti~e novac
stoji u dokumentaciji Narodnog muzeja u Leskovcu, Honorija (kat. 202.6), emitovan od 400. do 408. go-
na|en novac Valentinusa. Re~ je verovatno o novcu dine,388 zatim Teodosija II, emitovan u periodima iz-
Valentinijana I ili II. me|u 395. i 450. (kat. 202.12–38), 426. i 450. (kat.
Do sada poznati numizmati~ki nalazi, pojedina~- 384 Neobjavljeno. Narodni muzej u Leskovcu.
ni i u sastavu ostava, ukazuju na smanjenje opticaja 385 Joci} 1989, 400; Joci} 1991, 49, 50.
bronzanog novca u severnom Iliriku krajem 4, a po- 386 Kos 1986, 222–224; Duncan 1993, 167.
sebno u prvoj polovini 5. veka,386 {to se dovodi u vezu 387 Ivani{evi}, Stamenkovi} 2010, 59, 67–69.
sa prvim upadima i pusto{enjima varvara nakon bit- 388 Neobjavljeno. Privatna zbirka.
ke kod Hadrijanopolja 378. godine. I pored eviden-
tne krize, cirkulacija opstaje i u slede}im decenijama,
ali znatno manjeg intenziteta. Njen potpuni prekid
a d b
c e
fgh
Rujkovac, Kaljaja, novac iz 3–5. veka
202.7, 8) i 426. i 518. godine (kat. 202. 39). Poseb- obnovom vizantijske vlasti u dunavskim provincijama
nost nalaza iz Rujkovca ~ini veliki broj primeraka se- severnog Ilirika i novom monetarnom politikom Car-
~enog novca (sl. 78g). Prikupljeno je 139 komada, od stva.394 To se naro~ito ispoljilo za vreme vladavine
kojih su se mogla obraditi 67, kao i ~etiri olovne plo- Justina I, sa stabilnim folisom, prihvatljivim na tr`i-
~ice. To je novac datovan u {irok hronolo{ki raspon {tu. Ovaj period se odlikuje i pojavom imitacija foli-
(3–5. vek), a najve}i broj se~enih komada pripada sa na ~itavoj teritoriji severnog Ilirika. Najintenzivni-
drugoj polovini 4. veka. Iz Rujkovca poti~u i minime ja cirkulacija novca u ranovizantijskom periodu bila
careva Teodosija II, Markijana, Lava I, Zenona, Ba- je pod Justinijanom I i Justinom II. Analiza zlatnika
zilika, Anastasija I i Justinijana I, kao i tremisisi Te- pokazuje njihov kontinuirani priliv tokom ~itavog 6.
odosija II i Zenona.389 Sude}i po ovim nalazima, ju- veka, a posebno u vreme Justinijana I, kada su bili
`no od Naisa je tokom druge polovine 5. veka, osim zastupljeni mnogim emisijama solida i tremisisa.395
zlatnog, nastavljena i cirkulacija bronzanog novca, Ve}i broj polufolisa samo Justina II iz utvr|enja na
poja~ana opticajem se~enih primeraka iz ranijih kova- lokalitetu Maskare–Bedem kod Stala}a ukazuje da je
nja, kao i bronzanih i olovnih plo~ica.390 U 5. veku je program obnove fortifikacija, koju je preduzeo Anasta-
posvedo~ena i semisisom Eudoksije iz Ora{ca (kat. sije I, a dosledno primenjivao Justinijan I, nastavljen
128.1), kovanim u Konstantinopolju izme|u 439. i
455. godine,391 i solidima Teodosija II (kat. 101.5), iz 389 Ivani{evi}, Stamenkovi} 2010, 59, 60.
422–450. godine, i Zenona (kat. 101.6), iz 476–491. 390 Ivani{evi}, Stamenkovi} 2010, 68.
godine, slu~ajno na|enim u blizini Leskovca. Izme- 391 Du{ani} 1961, 96, br. 5, sl. 5.
|u 492. i 518. godine emitovani su tremisisi Anasta- 392 Du{ani} 1961, 97, br. 7, 8, sl. 7, 8.
sija I iz okoline Leskovca (kat. 101.7)392 i iz Mrkonja 393 Crnoglavac 2005, 72, br. 3.
(kat. 192.1).393 Zastupljene kovnice u ovom periodu 394 Ivani{evi} 2010, 442.
su Konstantinopolj i Solun. 395 Ivani{evi} 2010, 444, 446, 448.
Pove}ani protok zlatnog, a naro~ito bronzanog
novca, na po~etku 6. veka bio je direktno povezan sa
a prisustvom u pojedinim ostavama iz 6. veka (Praho-
vo,398 Veliki Gradac399). Novac iz 6. veka potvr|en
b je i nedaleko od Cari~inog grada, na lokalitetu Kalja-
ja u Rujkovcu (kat. 202), i to folis Anastasija I (kat.
Cari~in grad, novac Justinijana I i Foke 202.40),400 emitovan izme|u 512. i 517. godine, po-
lufolis Justina I (kat. 202.41),401 iz 522–527. godine,
Mrkonje, Mrkonjski vis, i dva folisa Justinijana I (kat. 202. 42, 43),402 iz 540/1
novac Justinijana I (foto: Toni ^er{kov) i 558/9. godine. U blizini utvr|enja u Rujkovcu, na
lokalitetu Vaskina porta (kat. 207), na|ena su dva pri-
i za vreme vladavine Justina II. Pod Tiberijem II i merka iz 6. veka.403 Novac iz ovog perioda ~est je na
Mavrikijem cirkulacija novca je drasti~no opala zbog prostoru Leskova~ke kotline. Javlja se uglavnom u
~estih napada varvara i slabljenja sistema odbrane i utvr|enjima, ali i na polo`ajima okarakterisanim kao
privrede u balkanskim provincijama. Takva tendenci- naselja ili na nalazi{tima neodre|enog tipa, koja su
ja se nastavila i u vreme Foke, kada je protok novca ~esto evidentirana jedino na osnovu slu~ajnih numiz-
bio ograni~en samo na centralni deo severnog Ilirika, mati~kih nalaza. U selima Re~ici i Turjanu otkriveni
odnosno na gradove Nais i Cari~in grad.396 su solid Justina I (kat. 24.1) i tremisis Justinijana I
(kat. 29.1).404 Prvi je emitovan od 518. do 522, a dru-
Od ranovizantijskog novca, na Cari~inom gradu gi izme|u 527. i 565. godine. Primerak Justina I na-
su najbrojniji komadi Justina II, zatim Justinijana I |en je i u Grdelici (kat. 85). Nalazi novca iz 6. veka
(sl. 79a), Mavrikija, Foke (sl. 79b), Justina I, Tiberi- zabele`eni su i na lokalitetima u pobr|u Babi~ke go-
ja II, Anastasija I i Iraklija. Uglavnom su kovani u re i Kru{evice. Sa polo`aja Gradac ili Gradi{te u selu
Solunu, geografski najbli`em administrativnom cen- Grada{nici (kat. 76) i sa lokaliteta Padina u Ora{cu
tru. U Konstantinopolju je kovan novac naro~ito u (kat. 131.1) poti~e po jedan komad Justinijana I,405
prvoj polovini 6. veka, tokom vladavine Anastasija I od kojih je drugi emitovan 539/540. godine. U ataru
i Justina I. Treba pomenuti i kovnice u Nikopolju i sela Lipovice, u op{tini Leskovac, na|en je tremisis
Kiziku.397 U slojevima iz 6. i 7. veka zabele`en je i Justinijana I (kat. 107.1),406 kovan izme|u 527. i 565.
rimski novac, {to se obja{njava isklju~ivo monetarnim godine. Primerak Justinijana I slu~ajno je na|en i u
razlozima, a koji je cirkulisao zahvaljuju}i vrednosti Konopnici (kat. 231). Iz Rafune, sa polo`aja Crkvena
metala i njegovoj te`ini koja je bila pribli`na te`ini livada (kat. 45),407 poznat je ranovizantijski folis. U
vizantijskih nominala. To je potvr|eno i njegovim zapadnom delu Kotline, folis Justinijana I, emitovan
532/7. godine, otkriven je i u Sijarini, na lokalitetu
396 Ivani{evi} 2010, 450.
397 Ivani{evi} 1990, 259, 260.
398 Popovi} 1984, 58.
399 Mini} 1984, 39.
400 Neobjavljeno. Narodni muzej u Leskovcu.
401 Neobjavljeno. Narodni muzej u Leskovcu.
402 Neobjavljeno. Narodni muzej u Leskovcu.
403 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
nika kulture u Ni{u.
404 Zbirka vizanijskog novca Narodnog muzeja u Leskovcu.
405 Krasovski 1930, 205, 206.
406 Arheolo{ko blago Ni{a 2004, 268, br. 30; Crnoglavac
2005, 90, br. 83.
407 Neobjavljeno.
Gradina I ili Gradi{te I (kat. 208). Me|utim, po{to je (kat. 98.1–6). Ostava je pohranjena 573/4. godine.410
u zbirci vizantijskog novca Narodnog muzeja u Le- Iz okoline Leskovca su poznata i dva komada Justi-
skovcu navedeno da je na|en u Sijarini, na lokalitetu nijana I (kat. 101.9, 10), i to jedan solid, emitovan u
Gradina, ne treba isklju~iti mogu}nost da poti~e sa periodu od 542. do 565. godine, i jedan tremisis, ko-
lokaliteta Gradina II.408 Na Mrkonjskom visu je za- van od 527. do 565. godine. Treba pomenuti i folis
bele`en folis Justinijana I, kovan u Konstantinopolju Anastasija I ili Justinijana I (kat. 101.8).411 U Gor-
(kat. 190.1, sl. 80).409 Va`na je ostava folisa i polufo- njem Brijanju (kat. 11), na utvr|enju Kale ili Grgec,
lisa (6 komada) sa utvr|enja na Hisaru u Leskovcu na|en je veliki broj ranovizantijskih folisa i polufoli-
(kat. 98), kovanih u rasponu od Justina I do Justina II sa iz 6–7. veka.412
408 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
nika kulture u Ni{u.
409 Dokumentacija projekta Sistematsko rekognosciranje op{ti-
na Bujanovac, Pre{evo i Medve|a Zavoda za za{titu spome-
nika kulture u Ni{u.
410 Bogdanovi}, Joci}, Popovi} 1995, 14, 15, sl. 5.
411 Crnoglavac 2005, 101, br. 132.
412 Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 39, br. 303.
nim natpisom ITIV IVRO u dva reda (kat. 180.1, sl.
82),415 dok je druga, posve}ena Omfali (kat. 180.2,
Sa prostora Leskova~ke kotline poti~e 14 epigrafskih sl. 83). Nekoliko stotina metara od Crkve Sv. Proko-
spomenika,413 od kojih su najbrojnije (7) votivne are pija na Kopranu na|ena je votivna plo~a posve}ena
(kat. 147.2, 172.1, 175.1, 180.1, 2, 193.1, 2). Osim njih, Liberu (kat. 193.3, sl. 40). Bila je ugra|ena u temeljni
evidentirane su jedna votivna i jedna nadgrobna plo- zid uru{ene crkve na mestu zvanom Gornji Kopran u
~a (kat. 193.3, 110a.1), zatim plo~ica od slonova~e Pustom [ilovu. Njen terminus post quem je gentilno
(kat. 98.7), sekira-kramp sa urezanim krstom i li~nim ime Flavius, dok tip slova (pravilna i jednake visine od
imenom (kat. 183.1), opeka s natpisom (kat. 120.1), 5,5 cm, izuzev u poslednjem redu, gde su ne{to ni`a,
bronzani pe~at sa tekstom aklamacije (kat. 87.1) i 3,5 cm) ukazuje na prvu polovinu 3. veka.416
srebrna plo~ica s natpisom (sl. 86).
Dva epigrafska spomenika slu~ajno su na|ena i u
Najve}i broj nalaza (votivne are, nadgrobni spo- isto~nom delu Leskova~ke kotline, u oblasti oko Rup-
menici) datovan je u kraj 2. i po~etak 3. veka, dok iz ske reke i u Maloj Kopa{nici. Iz Sejanice (kat. 147.2)
kasnoanti~kog i ranovizantijskog perioda poti~u uglav- je poznata votivna ara sa posvetom Jupiteru, a sa lo-
nom predmeti s natpisom (kat. 55, 87.1, 98.8, 183.1) kaliteta Beli Breg (kat. 110a.1, sl. 84) nadgrobna plo~a
i jedna opeka (kat. 120.1). s natpisom Luci(i) Flavii Proculus et Constans patri
b(ene) m(erenti) p(osuerunt).417
Epigrafski spomenici iz 2–3. veka koncentrisani
su u oblasti Lepa{tice, Lecke i Gazdarske reke (Lece, U kasnoanti~ki i ranovizantijski period oprede-
Gazdare, Pusto [ilovo), i u isto~nom delu Kotline ljeni su slede}i nalazi: fragmentovana plo~ica od slo-
(Sejanica, Mala Kopa{nica). nova~e s natpisom REDDETA, iz 4. veka, na|ena na
Tri are su posve}ene Herkulu: dve sa lokaliteta 413 Od are iz Gazdara (kat. 172.1) sa~uvan je samo fragment
Brdo Kopran – Crkva Sv. Prokopija u Pustom [ilovu bez natpisa (dokumentacija Arheolo{kog instituta u Beo-
(kat. 193.1, 2, sl. 81), a jedna sa polo`aja Ku}a Coki- gradu).
}a u Gazdaru (kat. 175.1). Epiteti sanctus i invictus su
na ovim spomenicima navedeni kada je posveta upu- 414 Petrovi} 1968, 52–54.
}ena samo Herkulu, i to u okviru oficijelnog rimskog 415 Petrovi} 1969, 227, br. 2, sl. 2; Petrovi} 1979, 123, no.
kulta, koji je krajem 2. i po~etkom 3. veka, u vreme
poslednjih Antonina i dinastije Severa, dobio sna`an 112.
podsticaj.414 U isti period datovane su i are iz Leca, 416 Petrovi} 1966, 245, br. 1; Petrovi} 1979, 121, no. 109.
sa lokaliteta Crkvina, jedna, sa plitko i nemarno klesa- 417 Gara{anin M. i D. 1951, 134; Petrovi} 1979, 125, no. 117;
Ercegovi}-Pavlovi}, Kosti} 1988, 37, br. 331.
Pusto [ilovo, Crkva Sv. Prokopija, votivna ara
Lece, Crkvina, votivna ara
Lece, Crkvina, votivna ara
Mala Kopa{nica, Beli Breg, nadgrobna plo~a (Petrovi} 1979, 125, no. 117)
Lece, Livada Stevana Petrovi}a,
sekira-kramp (Petrovi} 1979, 138, no. 137)
Cari~in grad, Bazilika s transeptom,
srebrna plo~ica (Petrovi} 1979, 123, no. 113)
Hisaru u Leskovcu (kat. 98.7, sl. 107),418 pravougaoni ciji.” Imala je simboli~no zna~enje prilikom osve}e-
bronzani pe~at sa urezanim tekstom – aklamacijom nja temelja crkve.
Vivas in deo ei, otkriven pored temelja crkve Ro|enja
Sv. Jovana Krstitelja u Grdelici (kat. 87.1),419 opeka Isti autor je izneo svoje tuma~enje teksta, koji na-
s natpisom u kurzivu Deus adiuvet vobis et nobis vodi u integralnom obliku:
(Bog poma`e tebi i meni), slu~ajno na|ena na prosto-
ru izme|u Miro{evca i Vu~ja (kat. 120.1), sekira- “+ ¦gp_r eÙchj ++ ’Iw£nnou tou lamprot£tou,
kramp iz Leca, sa urezanim krstom i imenom Bene- sledi eventualno funkcija ili komitiva, kai twn AÙg-
natus, datovana u 6. vek (kat. 183.1, sl. 85),420 kao i oÚstwn ili ’Aeiseb£stwn ¹mwn aÙtwn. ’En ÑnÒma-
srebrna plo~ica sa Cari~inog grada, dimenzija 2,5 x ti PatrÕj ka< ¦giou kai ¦Ag/ou PneÚmatoj.”
1,9 cm, sa urezanim gr~kim slovima na obe strane
(sl. 86). Forma plo~ice je tabula ansata, a natpis je, Tekst u prevodu glasi: „Prema zavetu presvetlog
prema P. Petrovi}u, slede}i: Jovana (odre|ene ali nama nepoznate funkcije ili ko-
mitive) i Avgusta na{ih li~no, u ime Oca i Sina i sve-
(a) + ‘Up_r ¡± 6¿ ¤ ’Iw£n ¡nou tou¿ ¤ lam toga Duha.”423
¡prot£tou¿ ¤
V. Popovi} isti~e da bi, ukoliko se usvoji ovakvo
(b) ¡---¿.twn ¤ ¡---¿ Øtwn ¤ ¡---¿ (chrisme).421 ~itanje, pomen vladara u mno`ini potvr|ivao ve} na-
Na|ena je u trobrodnoj crkvi s transeptom u Do-
njem gradu, u temelju severne baze tribelona, na me- 418 Stoji}, Pe{i}, Jovi} 2007, 33, sl. na str. 38.
stu stuba koji je nosio kapitel sa ugraviranim Justini- 419 Joci} 2000, 311.
janovim monogramom.422 V. Popovi} navodi da 420 Petrovi} 1979, 138, no. 137; Popovi} 1988, 59, 60.
„~vrsto ustanovljena veza izme|u kapitela sa Justini- 421 Petrovi} 1979, 123, no. 113.
janovim monogramom i zavetne plo~ice sa o~uvanim 422 Mano-Zisi 1955, 156, sl. 75; Kondi}, Popovi} 1977,
imenom dedikanta u temelju baze istog stuba, pru`a
nove mogu}nosti arheolo{koj i istorijskoj interpreta- 204, kat. 75, T. XXII; Nikolajevi} 1984, 498, 499, nap. 50;
Popovi} 1990a, 53–108.
423 Popovi} 1990a, 76.
gove{tenu pretpostavku po kojoj su temelji crkve po-
stavljeni pre Teodorine smrti, ali da je posve}ena na-
kon toga po{to se na kapitelima tribelona nalazio samo
Justinijanov monogram.424
Osim na Cari~inom gradu, dekorativna kamena pla- Cari~in grad, Akropolj, kompozitni kapitel
stika otkrivena u Leskova~koj kotlini naj~e{}e je bila
u sekundarnoj upotrebi u dana{njim seoskim crkva- veni su u baptisterijumu i naosu episkopske bazilike
ma. Gotovo svi evidentirani nalazi opredeljeni su u (sl. 87). Njihov ukras je sme{ten u ~etiri pojasa: dva
ranovizantijski period. Najvi{e su zastupljeni kapiteli i sa ornamentom u vidu li{}a, zatim ivica ~a{e kapitela
delovi stubova, ~ije su analogije uo~ene na Cari~i- ukra{ena listovima i nizak abakus. Po na~inu klesa-
nom gradu, a po mi{ljenju pojedinih autora, sa ovog nja i rasporedu re`njeva, akantus je veoma neobi~an;
lokaliteta su i doneti. Tako|e su prisutni stubi}i, ven- ~a{u kapitela ukra{avaju koso postavljeni listi}i, dok
ci i plo~e sa ograde amvona. abakus nije profilisan.429 Kapiteli ciborijuma su se
nalazili u krstoobraznoj crkvi, u bazilici s transeptom
U Podrimcu je slu~ajno na|ena ostava novca po- i u trikonhosu. Korintskog su tipa i izra|eni od belog
hranjena u vreme Filipa I,425 na osnovu koje se mo`e krupnozrnog mermera. Kapiteli iz krstoobrazne cr-
ponuditi datovanje tri kapitela iz istog sela, koja su da- kve ukra{eni su akantusovim listovima raspore|enim
nas izgubljena, a ~iji detaljniji opis nije publikovan.426 u jednom redu, koji se {ire uz stablo stuba.430 Svaka-
ko treba pomenuti i mnogobrojne mermerne frag-
Najve}e bogatstvo ranovizantijske kamene plasti- mente otkrivene na Akropolju, koji odgovaraju a`u-
ke iz Justinijanove epohe pru`a Cari~in grad (kat. 55), riranim kapitelima justinijanskog tipa. Pretpostavlja
odakle poti~u kapiteli, baze i stabla stubova, venci, se da su krasili ciborijum.431 Jedan ulomak je na|en
ostaci kamenog name{taja, pravougaoni mermerni i prilikom iskopavanja jugozapadnog dela Donjeg
stubi}i (delovi oltarnih pregrada) i temelji amvona. grada. V. Ivani{evi} bele`i da je sasvim izvesno da su
Kapiteli sa Cari~inog grada mogu se podeliti u dve ovi kapiteli, kao i mnogi drugi elementi arhitektonske
grupe: jonski impost kapiteli i kompozitni kapiteli.
Jonski impost kapiteli jednostavnog tektonskog obli- 424 Popovi} 1990a, 76, 77.
ka kori{}eni su za stubove portika, ulica i atrijuma. 425 Stamenkovi} 2005, 149, 150.
Znatno su brojniji kapiteli kakvi se nalaze u episkop- 426 Ercegovi} Pavlovi}, Kosti} 1988, 34, br. 188.
skoj bazilici, bazilici s kriptom i drugim crkvama, a 427 Ivani{evi} 2008, 82, 83, sl. 3, 4.
jedan je otkriven i na prostoru jo{ uvek neistra`ene 428 Nikolajevi}-Stojkovi} 1957, 51–53, sl. 90, 91.
bazilike u jugoisto~nom delu Donjeg grada.427 Na- 429 Nikolajevi}-Stojkovi} 1957, 54, sl. 43, 45, 46.
stali su spajanjem imposta i jonskog dela, koji ~ini 430 Ivani{evi} 2008, 84, kat. 23, 24.
bitnu karakteristiku kapitela iz Cari~inog grada. Na 431 Duval 1982, 410.
prednjoj i zadnjoj strani kapitela su dve sna`ne spo-
jene volute, koje prelaze na impost, dok su bo~ne
strane glatke ili su ukra{ene kopljastim li{}em. Na
prednjoj strani imposta je krst izme|u voluta i akan-
tusovog li{}a, a na zadnjoj su samo volute. Volute su
klesane u vidu traka, ali su ponekad formirane oblim
klesanjem vrata kapitela. Iznad mesta gde se spajaju
nalazi se krst ili rozeta. Treba pomenuti kapitel sa Ju-
stinijanovim monogramom, kao i njegov pandan, na
kome se, umesto cari~inog monograma, nalazi roze-
ta.428 Kompozitni kapiteli sa Cari~inog grada otkri-
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
rimsko nasledje u leskova_koj kotlini
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search