รวมแผน ออกแบบเครื่องจักรกล

แผนการสอน/การจดั การเรียนรแู้ บบมุ่งเน้นสมรรถนะอาชีพ
และบูรณาการตามหลกั ปรชั ญาของเศรษฐกจิ พอเพียง

รหสั วชิ า 30100-0116 วิชา ออกแบบเครื่องจกั รกล
หลกั สูตรประกาศนยี บตั รวชิ าชีพ (ปวส.) พุทธศกั ราช 2563

ประเภทวิชาอตุ สาหกรรม

จัดทำโดย

นางสาวอนิ ทริ า โยธาสขุ
ตำแหนง่ ครูผชู้ ว่ ย

แผนกวชิ าชา่ งกลโรงงาน

ภาคเรียนท่ี 2 ปกี ารศกึ ษา 2565
วทิ ยาลัยเทคนิควาปีปทุม

สำนักงานคณะกรรมการการอาชีวศกึ ษา กระทรวงศึกษาธิการ

1

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

หน่วยการเรียนรู้ที่ 1

ระบบส่งกาลงั เคร่ืองจักรกล

(MOTION TRANSMISSIONS SYSTEMS)

สาระสาคญั

ในการส่งกาลงั ของชิ้นส่วนเครื่องจกั รกล เพื่อทาให้เกิดการเคล่ือนที่, การหมุน และเกิดเป็นกาลงั งาน
น้นั ตอ้ งใชช้ ิ้นส่วนต่าง ๆ หลายตวั ประกอบเขา้ ดว้ ยกนั โดยคานึงถึงความสามารถเฉพาะชิ้นส่วนน้นั ๆ
ระบบส่งกาลงั ของเคร่ืองจกั รกลมีความสาคญั มากสาหรับคนที่เรียนเก่ียวกบั ช่างเคร่ืองมือกล ดงั น้นั นกั ศึกษา
จะตอ้ งมีความรู้ความเขา้ ใจเกี่ยวกบั หลกั การของระบบส่งกาลงั ระบบส่งกาลงั และชิ้นส่วนท่ีใชส้ ่งกาลงั ของ
เครื่องจกั รกล เพ่ือจะไดน้ าความรู้ความเขา้ ใจไปใชใ้ นการซ่อมบารุงเคร่ืองจกั รกลและการศึกษาต่อไป

1.1 หลกั การระบบส่งกาลงั ของเคร่ืองจกั รกล

ระบบการส่งกาลงั ของเครื่องจกั รกลที่ใชต้ ามโรงงานอุตสาหกรรมโดยทวั่ ไปมีหลายอยา่ งแลว้ แตค่ วาม
เหมาะสมของแต่ละประเภทงานที่ทา ซ่ึงหลกั การส่งกาลงั ของเคร่ืองจกั รกล คือ การส่งกาลงั จากตน้ กาลงั หรือ
สามารถเรียกไดอ้ ีกอยา่ งวา่ เพลาขบั ส่งกาลงั ไปยงั จุดท่ีตอ้ งการ เพื่อจะใชก้ าลงั งานไปใชง้ านเรียกวา่ เพลาตาม
หรือ เพลางาน ระบบการส่งกาลงั ของเคร่ืองจกั รกลไดแ้ ก่ การส่งกาลงั ดว้ ยเฟื อง โซ่ สายพาน คบั ปลิ้ง
(Coupling) เพลา และลูกเบ้ียว เป็นตน้

1.1.1 เฟื อง (Gears)
เฟื องมีหนา้ ท่ีในการส่งกาลงั จากเพลาหน่ึงไปยงั อีกเพลาหน่ึง โดยอาศยั รูปทรงของฟันเฟื อง ตลอดจน

มีการทดกาลงั ใหห้ มุนชา้ หรือหมุนเร็วได้ ซ่ึงสามารถแบ่งไดด้ งั น้ี ดงั รูปที่ 1.1
A เฟื องตรง (Spur Gears)
B เฟื องเฉียง (Helical Gears)
C เฟื องดอกจอก (Bevel Gears)
D เฟื องหนอน (Worm Gears)

2

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

(a) (b)

(c) (d)

รูปที่ 1.1 แสดงเฟื องชนิดตา่ ง ๆ
1.1.2 โซ่ (Chain Drives)

โซ่ เป็ นชิ้นส่วนเครื่องจกั รกลท่ีส่งกาลงั เพลาหน่ึงไปยงั อีกเพราหน่ึงเช่นเดียวกบั เฟื องโดยลกั ษณะการ
ส่งกาลงั ที่ใชร้ ูปร่างของฟันที่จานโซ่ และร่องที่สายพานโซ่ในการส่งกาลงั แต่จะมีลกั ษณะที่แตกต่างจากเฟื อง
คือ สามารถส่งกาลงั จากเพลาท่ีอยหู่ ่างกนั มาก ๆ ได้ เพราะความยาวของสายพานโซ่น้นั เอง การใชง้ านของโซ่
เช่น การส่งกาลงั ของเคร่ืองรถจกั รยานยนต์ เป็นตน้ ดงั รูปที่ 1.2 โดยในการบารุงรักษาโซ่น้ีกระทาไดโ้ ดยใชน้ ้ี
สารหล่อล่ืนก่ึงของเหลว (จาระบี) เป็นตวั หล่อลื่น

รูปท่ี 1.2 การส่งกาลงั ดว้ ยโซ่

3

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

1.1.3 สายพานและล้อสายพาน (Belt and Pulley Drives)
สายพานและลอ้ สายพานเป็ นการส่งกาลงั ซ่ึงกระทาไดโ้ ดยที่เพลาอยู่ห่างกนั มาก ๆ และสามารถอยู่

ต่างระนาบกนั ได้ เช่น เพลาต้งั ฉากกนั เพลาสูงและต่าแตกต่างกนั เป็ นตน้ โดยการส่งกาลงั แบบน้ี เรียกว่า
การส่งกาลงั แบบอ่อนตวั ได้ (Flexible) แต่จะมีขอ้ เสีย คือ ไม่สามารถควบคุมอตั ราทดท่ีแน่นอนได้ และอาจ
เกิดการลื่นไถลขณะส่งกาลงั ได้ ดงั รูปท่ี 1.3

รูปท่ี 1.3 การส่งกาลงั ดว้ ยสายพาน

1.1.4 คับปลงิ้ (Coupling)
คบั ปลิ้งใชส้ ่งถ่ายกาลงั จากเพลา กรณีท่ีตอ้ งการส่งถ่ายกาลงั ที่มีแรงบิดมาก ๆ หรืออาจเรียกไดว้ า่ เป็น

ขอ้ ต่อระหวา่ งเพลาสองเพลาท่ีมีความแขง็ แรง หรือบางคร้ังอาจใชใ้ นการป้ องกนั การใชง้ านเกิดกาลงั ของเพลา
(Overload) โดยแบง่ ออกเป็ นคบั ปลิ้งเป็นแบบแขง็ เกร็งหรือตายตวั (Rigid Coupling) และคบั ปลิ้งแบบอ่อนตวั
(Flexible Coupling) ดงั รูป 1.4

รูปท่ี 1.4 การส่งกาลงั ดว้ ยคบั ปลิ้ง

4

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

1.1.5 คลตั ช์ (Clutch)
คลตั ช์มีลกั ษณะของการส่งถ่ายกาลงั จากเพลาเช่นเดียวกบั คบั ปลิ้ง แต่จะมีความแตกต่างกนั ท่ีในการส่ง

กาลงั จากอีกเพลาหน่ึงไปยงั อีกเพลาหน่ึงน้นั คลตั ชส์ ามารถเล่ือนตวั ไดใ้ นขณะส่งกาลงั แต่คบั ปลิ้งตอ้ งหยดุ เพ่ือ
ตดั ต่อกาลงั ซ่ึงในบางคร้ังการช่วยเล่ือนตวั ในการตดั ต่อกาลงั ของคลตั ช์อาจใชค้ นั โยกเพื่อความรวดเร็วได้
ดงั รูป 1.5

รูปที่ 1.5 การส่งกาลงั ดว้ ยคลตั ช์

1.1.6 ลูกเบยี้ ว (Cams)
ลูกเบ้ียวเป็นชิ้นส่วนเครื่องจกั รกลท่ีใชส้ ่งถ่ายกาลงั ในลกั ษณะการเคลื่อนที่เชิงเส้นหรือการกลบั ไป

กลบั มา (Reciprocating) เพื่อเป็นการชลหรือหน่วงเวลาในระบบเครื่องจกั รกล ซ่ึงจะทาเป็นระบบการทางาน
อตั โนมตั ิ ลูกเบ้ียวมีลกั ษณะและรูปร่างหลายแบบเพื่อทาหนา้ ที่ใหเ้ กิดการเคลื่อนท่ีแบบตา่ ง ๆ ซ่ึงการถ่ายทอด
การเคล่ือนที่ของลูกเบ้ียวจะผา่ นตวั ตาม (Follower) ที่ทาใหเ้ กิดการเคล่ือนที่ตอ่ ไป ดงั รูปที่ 1.6

รูปที่ 1.6 แสดงการส่งกาลงั ดว้ ยลูกเบ้ียว

5

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

1.2 ระบบการส่งกาลงั เคร่ืองจักรกล

ระบบส่งกาลงั ของเครื่องจกั รกลท่ีใชก้ นั ตามโรงงานอุตสาหกรรมทวั่ ไปสามารถแยกออกไดเ้ ป็น 3
ระบบใหญ่ ๆ ดงั ตอ่ ไปน้ี

1.2.1 ระบบการส่งกาลังโดยตรง คือ ระบบการส่งกาลงั ท่ีออกจากแหล่งกาเนิด ซ่ึง ส่วนมากแลว้
แหล่งกาเนิดของเครื่องจกั รกลท่ีใชใ้ นโรงงานอุตสาหกรรมส่วนใหญ่จะมาจากมอเตอร์ไฟฟ้ า ระบบการส่งกาลงั
โดยตรงจะไมม่ ีชุดอตั ราทดความเร็วรอบของตน้ กาลงั ของมอเตอร์ไฟฟ้ าหากตน้ กาลงั มอเตอร์ไฟฟ้ ามีความเร็ว
เทา่ ใดกจ็ ะไดค้ วามเร็วออกมาเทา่ น้นั เช่น ระบบส่งกาลงั ของสวา่ นมือไฟฟ้ าท่ีใชท้ ว่ั ไปแบบฟอร์มเทเบิล หิน
เจียระไนมือ เป็นตน้ ซ่ึงเคร่ืองมือเหล่าน้ีไมส่ ามารถปรับความเร็วได้ ดงั รูป

หัวจับดอกสว่าน

รูปที่ 1.7 สวา่ นมือไฟฟ้ าแบบพอร์เทเบิล

รูปที่ 1.8 หินเจียระไนมือ

6

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

1.2.2 ระบบส่งกาลงั ทเี่ ป็ นข้นั ความเร็ว คือ ระบบส่งกาลงั ของเครื่องจกั รกลที่สามารถปรับความเร็วได้
พร้อมท้งั สามารถที่จะเลือกใชค้ วามเร็วรอบตามตอ้ งการ ยงั สามารถปรับความเร็วรอบใหช้ า้ หรือเร็วกไ็ ด้ โดย
การปรับความเร็วตามตารางที่กาหนดมาใหท้ ่ีเครื่องจกั รกลน้นั ๆ ดงั รูป

รูปที่ 1.9 ระบบการส่งกาลงั ที่เป็นข้นั ความเร็วของเฟื อง

รูปที่ 1.10 ระบบการส่งกาลงั ท่ีเป็นข้นั ความเร็วของพลู เลย์

7

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

1.2.3 ระบบส่ งกาลังท่ีไม่เป็ นข้ันความเร็ว คือ ระบบส่งกาลังท่ีสามารถเปล่ียนความเร็วรอบได้ แต่
ความเร็วท่ีเปลี่ยนน้นั จะเป็ นข้นั ความเร็ว โดยความเร็วที่ไดจ้ ะปรับไปตามที่ตอ้ งการ ซ่ึงการปรับความเร็วของ
ระบบการส่งกาลงั แบบน้ีสามารถปรับความเร็วไดล้ ะเอียดกวา่ สองระบบที่กล่าวมาแลว้ โดยอาศยั การใชอ้ ุปกรณ์
กลไกลระบบไฮดรอลิกส์และระบบไฟฟ้ าเขา้ มาช่วย เช่น การเคล่ือนท่ีของโต๊ะงานเจียระไนผิวราบ หรือการ
เคล่ือนที่ของเพลาเคร่ืองป้ัมระบบไฮดรอลิกส์ เป็นตน้

รูปท่ี 1.11 การทางานของระบบไฮดรอลิกส์

1.3 ชิ้นส่วนทใ่ี ช้ส่งก าลงั ของเครื่องจักรกล

ชิ้นส่วนที่ใชส้ ่งก าลงั ของเครื่องจกั รกลท่ีใชก้ นั ทวั่ ไปมีหลายอยา่ งประกอบดว้ ย โบลต์ นตั เพลา
ลิ่ม รองลื่น ตลบั ลูกปื น เฟื อง สายพาน พลู เลย์ ลูกเบ้ียว คลตั ช์ เบรก แตล่ ะอยา่ งท าหนา้ ที่ใชใ้ นการส่งก าลงั
แตกตา่ งกนั ดงั รายละเอียด

1.3.1 โบลต์ (BOLT) โบลตเ์ ป็นชิ้นส่วนประกอบที่ใชใ้ นการส่งก าลงั มีท้งั ชนิดที่
มีหวั และไม่มีหวั สามารถใส่แหวนรอง ปน้ิ ล๊อก หรอื ใส่แหวนลอ๊ กทีล่ าตวั โบลต์ ดงั รปู

8

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

รูปท่ี 1.12 โบลตช์ นิดต่าง ๆ ตามมาตรฐานเยอรมนั
1.3.2 นัต (NAT) นตั เป็นชิ้นส่วนประกอบที่ใชส้ ่งกาลงั คูก่ บั โบลต์ นตั ต่าง ๆ มีลกั ษณะ ดงั รูป

รูปท่ี 1.13 นตั ชนิดต่าง ๆ ตามมาตรฐานเยอรมนั
1.3.3 เพลา (SHAFT) เพลาเป็นชิ้นส่วนท่ีใชส้ ่งกาลงั จากจุดหน่ึงไปยงั อีกจุดหน่ึง มีท้งั เพลาธรรมดา
ทว่ั ไป เพลาสไปส์น เพลาขอ้ เหวยี่ ง ดงั รูป

9

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

รูปที่ 1.14 เพลาธรรมดาทวั่ ไป

รูปที่ 1.15 เพลาสไปส์น

รูปท่ี 1.16 เพลาขอ้ เหวยี่ ง
1.3.4 ลมิ่ (KEYS) ล่ิมเป็นชิ้นส่วนประกอบในการส่งกาลงั คูก่ บั เพลา จะมีร่องใส่ติดกบั เพลา ดงั รูป

10

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

รูปที่ 1.17 ล่ิมเป็ นส่วนประกอบอื่น
1.3.5 รองเพลา (BEARING) รองเพลาเป็นชิ้นส่วนประกอบท่ีใชส้ ่งกาลงั คูก่ บั เพลารองเพลาที่ใชก้ นั อยมู่ ี
ลกั ษณะรูปตา่ ง ๆ ดงั รูป

รูปที่ 1.18 รองเพลาและส่วนประกอบอื่น
1.3.6 ตลบั ลกู ปื น (BOLLING BEARINGS) ตลบั ลูกปื นเป็นชิ้นส่วนประกอบคู่กบั เพลามีลกั ษณะ ดงั รูป

รูปท่ี 1.19 ตลบั ลูกปื น

11

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

1.3.7 เฟื อง (GEARS) เฟื องเป็ นชิ้นส่วนเคร่ืองจกั รกลท่ีใชส้ ่งกาลงั จากจุดหน่ึงไปยงั อีกจุดหน่ึง และยงั
สามารถส่งกาลงั เพ่ือเปล่ียนทิศทางไดด้ ว้ ยมีลกั ษณะ ดงั รูป

รูปที่ 1.20 เฟื องส่งกาลงั ตา่ ง ๆ
(A) เฟื องตรงธรรมดา
(B) เฟื องตรงและเฟื องวงแหวน
(C) เฟื องสะพาน
(D) เฟื องตรงฟันเฉียง
(E) เฟื องตรงฟันเฉียงคู่
(F) เฟื องตรงฟันกา้ งปลา
1.3.8 สายพาน (BELTS) สายพานเป็นชิ้นส่วนเคร่ืองจกั รกลที่ใชส้ ่งกาลงั จากจุดหน่ึงไปอีกจุดหน่ึง
เช่นเดียวกบั เฟื อง และยงั สามารถส่งกาลงั เพ่ือเปล่ียนทิศทางไดด้ ว้ ย ดงั รูป

รูปที่ 1.21 สายพานส่งกาลงั

12

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

1.3.9 พลู เลย์ (PULEY) เป็นชิ้นส่วนประกอบที่ใชก้ าลงั คู่กบั สายพาน พลู เลยจ์ ะมีรูปร่างเป็นไปตาม
ลกั ษณะของสายพาน ดงั รูป

รูปท่ี 1.22 พลู เลย์

1.3.10 ลกู เบยี้ ว (ROTARY CAMS) เป็นชิ้นส่วนเครื่องจกั รกลที่ใชส้ ่งกาลงั คูก่ บั เพลาลูกเบ้ียวมีลกั ษณะ
ดงั รูป

รูปท่ี 1.23 ลกั ษณะของลูกเบ้ียว

13

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

1.3.11 คลตั ช์ (CLUTCH) คลตั ชเ์ ป็นชิ้นส่วนเครื่องจกั รกลท่ีใชส้ ่งกาลงั คู่กบั เพลาคลตั ช์หน่ึงชุดมี
ส่วนประกอบหลายอยา่ ง ดงั รูป

รูปที่ 1.24 คลตั ชแ์ ละส่วนประกอบ

1.3.12 เบรก (BRAKES) เบรกเป็นชิ้นส่วนเคร่ืองจกั รกลที่ใชใ้ นการหยดุ การส่งกาลงั ของเคร่ืองจกั รกล
ซ่ึงเป็นคลตั ช์ชนิดหน่ึง ดงั รูป

รูปท่ี 1.25 เบรกและส่วนประกอบ

14

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

หน่วยการเรียนรู้ท่ี 2

ระบบงานสวม

(SYSTEM OF FIT)

สาระสาคญั

ในการผลิตชิ้นส่วนเคร่ืองจกั รกล ผผู้ ลิตจะทาใหไ้ ดข้ นาดตามท่ีกาหนดน้นั คงเป็ นเร่ืองท่ียากลาบากมาก
ดงั น้นั จึงไดม้ ีการยอมใหส้ ามารถผลิตชิ้นส่วนโดยใหม้ ีความคาดเคลื่อนได้ และเป็นที่ยอมรับกนั ในสากล

ระบบสวมมีความสาคญั มากกบั ชิ้นส่วนเคร่ืองจกั รกลและการซ่อมบารุง ดงั น้นั จึงจาเป็ นตอ้ งมีความรู้
เขา้ ใจเก่ียวกบั จุดมุ่งหมายของระบบงานสวม ค่าตา่ ง ๆ ของพิกดั ความเผื่อ ชนิดของงานสวม ระบบของงาน
สวมแตล่ ะอยา่ ง และคา่ พกิ ดั ความเผอื่ ของระบบงานสวม

2.1 จุดม่งุ หมายของระบบงานสวม

ระบบงานสวมเป็นการประกอบชิ้นส่วน 2 ชิ้นเขา้ ดว้ ยกนั ระหวา่ งเพลากบั รูควา้ นโดยมีคา่ พกิ ดั ตา่ งๆ
เป็นตวั กาหนด ดงั รูป

รูปท่ี 2.1 แสดงระบบงานสวมระหวา่ งเพลากบั รูควา้ น
จุดมุ่งหมายของระบบงานสวม ในการผลิตชิ้นส่วนต่างๆ ของเคร่ืองจกั รกลท่ีออกมาเป็ นจานวนมาก ๆ
เป็นการยากที่จะทาใหช้ ิ้นส่วนทุกชิ้นไดข้ นาดออกมาเท่ียงตรงตามท่ีแบบกาหนดจึงมีความจาเป็นอยา่ งยงิ่ ตอ้ ง
ยอมใหม้ ีขนาดท่ีผิดพลาดไดใ้ นช่วงที่กาหนด ซ่ึงขนาดที่ยอมใหผ้ ดิ พลาดไดน้ ้นั เรียกวา่ พกิ ดั ความเผอ่ื

15

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

ดงั น้นั ในระบบงานสวมชิ้นส่วนของเครื่องจกั รกลพิกดั ความเผอ่ื มีความจาเป็ นอยา่ งยงิ่ สามารถกาหนดคา่
ผดิ พลาดไดท้ ้งั ค่าท่ีโตกวา่ และค่าท่ีเลก็ กวา่ ตามที่แบบกาหนด (ค่าบวก และคา่ ลบ) ดงั รูป

รูปที่ 2.2 แสดงค่าพกิ ดั ความเผอื่ ระบบงานสวม

2.2 พกิ ดั ความเผ่ือ (TOLERANCE)

ในการผลิตชิ้นส่วนเคร่ืองจกั รกลตา่ ง ๆ ใหไ้ ดข้ นาดตามท่ีตอ้ งการโดยท่ีขนาดของชิ้นส่วนไม่ผดิ พลาด
เลยน้นั ช่างทุกคนไม่สามารถทาได้ ดงั น้นั ในการกาหนดขนาดลงในแบบงานตอ้ งกาหนดค่าสูงสุดและคา่ ขนาด
ต่าสุด และคา่ ขนาดของชิ้นงานจริงที่จะสามารถใชง้ านไดเ้ อาไวเ้ สมอ ค่าขนาดที่ใชง้ านจริงจะอยรู่ ะหวา่ งคา่ โต
สุดและคา่ ต่าสุดท่ียอมใหไ้ ด้ ผลต่างของค่าท้งั สองเรียดกวา่ ค่าพกิ ดั ความเผอ่ื

2.2.1 ความหมายระบบมาตรฐานของพกิ ดั ความเผื่อ จะกาหนดคา่ ตา่ งๆ ดงั รูป

รูปท่ี 2.3 แสดงระบบมาตรฐานพิกดั ความเผอื่
2.2.1.1 ขนาดก าหนด (NORMINAL SIZE) คือ ขนาดปกติของชิ้นงานท่ีวดั ขนาด
เสน้ ผา่ ศนู ยก์ ลาง หรอื ขนาดของชิ้นงานที่ก าหนดลงในแบบงาน

16

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

2.2.1.2 ค่าความเผอ่ื ต่าสุด (ALLOWANCE BELOW NORMINAL SIZE) คือระยะท่ี
วดั จากเส้นศูนยถ์ ึงเส้นต่าสุด

2.2.1.3 ค่าความเผอ่ื สูงสุด (ALLOWMCE ABOVE NORMINAL SIZE ) คือ ระยะวดั
จากเส้นศูนยถ์ ึงเส้นสูงสุด

2.2.1.4 พกิ ดั ความเผอื่ (TOLERANCE) คือ ผลต่างระหวา่ งขนาดท่ียอมให้โตสุดกบั ขนาด
ท่ีเล็กสุด

2.2.1.5 เส้นศูนย์ (ZERO LINE) คือ เส้นแสดงตาแหน่งของขนาดกาหนด

สรุป

เป็นที่ยอมรับกนั โดยทว่ั ไปวา่ การกาหนดคา่ พกิ ดั ความเผือ่ น้นั ควรจะกาหนดใหม้ ากเทา่ ท่ีจะมากได้
เพราะวา่ ถา้ กาหนดคา่ พกิ ดั ความเผอื่ นอ้ ยค่าจา้ งในการผลิตจะสูงตามไปดว้ ย เนื่องจากตอ้ งใชเ้ คร่ืองมือเคร่ืองจกั ร
ในการผลิตท่ีมีค่าความละเอียดสูงจาเป็นตอ้ งระมดั ระวงั ในการผลิตมากเพราะจะทาใหช้ ิ้นส่วนที่ผลิตออกมา
ผดิ พลาดไดง้ ่าย ทางท่ีดีควรผลิตชิ้นส่วนใหม้ ีขนาดพอดี แตก่ ารที่จะผลิตใหไ้ ดข้ นาดพอดีน้นั ทาไดย้ ากมาก
ดงั น้นั วศิ วกรตอ้ งตดั สินใจวา่ ควรกาหนดค่าพิกดั ความเผอื่ สาหรับชิ้นส่วนน้นั ๆ เท่าไร โดยตอ้ งคานึงถึง
ประสิทธิภาพและอายกุ ารใชง้ านดว้ ย

คา่ พกิ ดั ความเผอ่ื ยงิ่ นอ้ ยเทา่ ใดกจ็ ะตอ้ งใชค้ วามระมดั ระวงั ในการผลิตชิ้นมากเท่าน้นั และตอ้ งเสีย
ค่าใชจ้ า่ ยในการผลิตสูงมากข้ึน การกาหนดพิกดั ความเผ่ือนอ้ ยจะสิ้นเปลืองทุน เวลา เครื่องจกั ร และพลงั งาน
ในการผลิตเกินความจาเป็ น

2.2.2 การกาหนดมาตรฐานของพกิ ดั ความเผอ่ื มีดงั ตอ่ ไปน้ี
ในการผลิตที่ประหยดั ในการผลิตจานวนมาก ๆ และในการผลิตท่ีสามารถใชช้ ิ้นส่วนแทนกนั ได้

จาเป็นตอ้ งมีมาตรฐานของพิกดั ความเผอื่ ข้ึนอยกู่ บั องคป์ ระกอบ 2 ประการ คือขนาด และความละเอียดของ
ชิ้นงาน ดว้ ยเหตุท่ีไมส่ ะดวกในการกาหนดพกิ ดั ความเผือ่ ไวส้ าหรับทุก ๆ ขนาดของเส้นผา่ นศนู ยก์ ลางพกิ ดั
ความเผอื่ จึงมีมาตรฐานโดยแบ่งออกเป็นช่วงของเส้นผา่ ศูนยก์ ลาง คา่ ของพกิ ดั ความเผอ่ื ข้ึนอยกู่ บั ขนาด
กาหนดและจะเพิ่มมากข้ึนเมื่อขนาดกาหนดน้นั เพม่ิ ข้ึน

2.2.2.1 ตาแหน่งช่วงพกิ ดั ความเผอ่ื ของเพลา จะกาหนดคา่ ดว้ ยตวั อกั ษรภาษาองั กฤษ ตวั พมิ พเ์ ล็ก
ต้งั แต่ a-z ดงั รูป

17

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

รูปที่ 2.4 แสดงช่วงพิกดั ความเผอ่ื ของเพลา
2.2.2.2 ตาแหน่งช่วงพกิ ดั ความเผอ่ื ของรูคว้าน จะกาหนดค่าตวั อกั ษรภาษาองั กฤษ ตวั พมิ พใ์ หญ่
ต้งั แต่ A-Z ดงั รูป

รูปท่ี 2.5 แสดงช่วงพิกดั ความเผอ่ื ของรูควา้ น

18

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

ตารางท่ี 2.1 ตารางพกิ ดั ความเผอื่ ตามระบบ ISO

.

2.2.3 ระดับความละเอยี ดของความพกิ ดั ความเผอื่ เป็นค่าของพิกดั ความเผอื่ ซ่ึงข้ึนอยกู่ บั ขนาด
กาหนดของชิ้นงานและจะเพิ่มมากข้ึน ระบบพกิ ดั ความเผอ่ื แบ่งออกได้ 2 ระดบั มาตรฐานของความละเอียด
(IT 1 ถึง IT 18 ) ดงั รูป

ตัวเลข IT มาก ค่าพิกดั ความเผอ่ื มากดว้ ย หากตวั เลข IT นอ้ ย คา่ พกิ ดั ความเผ่อื กน็ อ้ ยดว้ ย 19
IT 1-5 ใชส้ าหรับงานละเอียดมาก ๆ เช่น งานผลิตเคร่ืองมือวดั

รี

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

IT 6-11 ใชส้ าหรับงานสวมประกอบชิ้นส่วนเครื่องจกั รกล
IT 12-18 ใชส้ าหรับงานหยาบ ๆ เช่น เชื่อม หล่อ

รูปท่ี 2.6 แสดงระดบั ความละเอียดของพิกดั ความเผอ่ื
ตารางที่ 2.2 ตารางพิกดั พ้นื ฐานตามระบบ ISO

2.2.4 การกาหนดค่าพกิ ดั ความเผอ่ื ในแบบงาน ใหก้ าหนดคา่ พิกดั ความเผอื่ ของรูควา้ นโดยกาหนด
เป็นตวั อกั ษรภาษาองั กฤษตวั พมิ พใ์ หญ่ เหนือมุมขวามือขนาดท่ีกาหนด และคา่ พกิ ดั ความเผอ่ื ของเพลาให้
กาหนดเป็นตวั อกั ษรพมิ พเ์ ล็กใตม้ ุมขวามือของขนาดท่ีกาหนดดงั รูป

รูปท่ี 2.7 แสดงการกาหนดพิกดั ความเผอ่ื ลงในแบบงาน

20

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

2.3 ชนิดของงานสวม

งานสวมท่ีใชก้ บั ชิ้นส่วนเครื่องจกั รกลตามมาตรฐานมีอยู่ 3 อยา่ ง คือ งานสวมคลอน งาน
สวมพอดี งานสวมอดั ดงั รูป

รูปท่ี 2.8 เปรียบเทียบงานสวมแบบตา่ ง ๆ

2.3.1 งานสวมคลอน คือ เพลาจะเล็กกวา่ รูควา้ นเสมอ ดงั น้นั จึงมีระยะคลอนเกิดข้ึนทาใหเ้ พลา
สามารถหมุนไดอ้ ยใู่ นรูควา้ นดงั น้ี

รูปที่ 2.9 ลกั ษณะงานสวมคลอน
2.3.2 งานสวมพอดี คือข้ึนอยกู่ บั ขนาดที่แทจ้ ริงของชิ้นส่วนน้นั ที่นามาประกอบกนั สามารถ
เป็นไดท้ ้งั งานสวมพอดี และงานสวมอดั ดงั รูป

รูปท่ี 2.10 ลกั ษณะงานสวมพอดี

21

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

2.3.3 งานสวมอดั คือ เพลาจะใหญก่ วา่ รูควา้ นจึงจาเป็นตอ้ งอดั หลงั จากสวมอดั เขา้
ไปแลว้ จะเกิดความเครียดข้ึนท่ีผวิ งานท้งั 2 ดงั รูป

รูปที่ 2.11 ลกั ษณะงานสวมอดั

2.3.4 ระยะอดั และระยะคลอน ในระบบงานสวมจะกาหนดระยะอดั และระยะคลอนไวเ้ ป็ นคา่ มาก
ที่สุด และค่านอ้ ยท่ีสุดเอาไวด้ งั รูป

รูปท่ี 2.12 แสดงการกาหนดระยะอดั มากสุด

รูปท่ี 2.13 แสดงการกาหนดระยะอดั นอ้ ยสุด

22

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

รูปท่ี 2.14 แสดงการกาหนดระยะคลอนมากสุด

รูปท่ี 2.15 แสดงการกาหนดระยะคลอนนอ้ ยสุด

2.4. ระบบงานสวม

ระบบงานสวมของชิ้นส่วนเคร่ืองจกั รกลที่ใชเ้ ขา้ ดว้ ยกนั จาเป็นตอ้ งใชช้ ิ้นส่วนชิ้นใดชิ้นหน่ึง
เป็นหลกั หรือเป็ นคา่ คงท่ีไวก้ ่อน จากน้นั ค่อยปรับชิ้นส่วนอีกชิ้นเพอ่ื ใหส้ ามารถสวมกนั ได้ จึงท าใหเ้ กิดงาน
สวมข้ึนมา 2 อยา่ ง คือ งานสวมระบบรูคงท่ี และงานสวมระบบเพลาคงท่ี ดงั น้ี

2.4.1 งานสวมระบบรูคว้านคงท่ี งานสวมระบบน้ีจะตอ้ งก าหนดใหร้ ูควา้ นคงที่ ซ่ึงรูควา้ นมีพกิ ดั ความ
เผอื่ H เม่ือสวมกบั เพลาพกิ ดั ความเผอื่ จาก a ถึง h จะเป็นงานสวมคลอน จาก j ถึง n จะเป็นงานสวมพอดี
และจาก p ถึง z จะเปน็ งานสวมอดั ดงั รปู

ี 23

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

รูปท่ี 2.16 งานสวมระบบรูควา้ นคงท่ี

2.4.2 งานสวมระบบเพลาคงที่ งานสวมระบบน้ีจะตอ้ งกาหนดใหเ้ พลาคงท่ี ซ่ึงเพลามีพกิ ดั ความเผอ่ื
h เม่ือสวมกบั รูควา้ นพกิ ดั ความเผอื่ จาก a ถึง h จะเป็นสวมคลอน จาก j ถึง n จะเป็ นงานสวมพอดี และ
จาก p ถึง z จะเป็นงานสวมอดั ดงั รูป

รูปที่ 2.17 งานสวมระบบเพลาคงท่ี

24

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

2.4.3 ตวั อย่างงานสวมระบบรูคว้านคงที่ และระบบเพลาคงที่ จากตวั อยา่ งน้ีคา่ พิกดั ความเผอื่ ใหอ้ า่ น
จากตารางมาตรฐาน

ตารางที่ 2.3 งานสวมระบบรูคว้านคงท่ี

หมายเหตุ ค่าพกิ ดั ความเผอื่ อ่านจากตารางมาตรฐาน

25

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

2.4.4 ข้อดแี ละข้อเสียของงานสวมระบบรูคว้านคงท่ี และเพลาคงท่ี มีดงั ต่อไปน้ี

ระบบรูควา้ นคงท่ี ขอ้ ดี ขอ้ เสีย
ระบบเพลาคงท่ี 1. ปรับขนาดเพลาใหเ้ ขา้ กบั รูควา้ น 1. เพลามีขนาดเปลี่ยนแปลงไปมาก

ทาไดง้ ่าย 1. ปรับขนาดรูควา้ นใหเ้ ขา้ กบั เพลาทาไดย้ าก
2. ใชเ้ ครื่องมือราคาแพงจานวนนอ้ ย 2. ใชเ้ ครื่องมือราคาแพงจานวนมาก
1. เพลามีขนาดคงท่ีอยใู่ นช่วงเดียวกนั

2.4.5 พกิ ดั ความเผอื่ อสิ ระ โดยทวั่ ไปการใชพ้ กิ ดั ความเผอ่ื จะใชก้ บั งานที่ไม่มีการสวมประกอบ เช่น
งานเช่ือม งานหล่อ งานรีด คา่ ตา่ ง ๆ ดูไดจ้ ากตาราง

ตาราง 2.4 พกิ ดั ความเผอื่ อสิ ระ

26

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

2.5 การนาค่าพกิ ดั ความเผอื่ ไปใช้งาน

ตารางท่ี 2.5 การนาค่าพกิ ดั ความเผอ่ื ไปใช้งาน

หมายเหตุ รายละเอียดเพิ่มเติมอ่านจากตารางมาตรฐาน

27

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

ตารางที่ 2.6 ตารางมาตรฐานระบบงานสวมท่ี 1

28

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

ตารางที่ 2.7 ตารางมาตรฐานระบบงานสวมท่ี 2

29

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

ตารางที่ 2.8 ตารางมาตรฐานระบบงานสวมท่ี 3

30

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

ตารางท่ี 2.9 ตารางมาตรฐานระบบงานสวมที่ 4

31

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

หน่วยการเรียนรู้ท่ี 3

สกรู โบลต์ และนัต

(SCREW BOLT AND NUT)

สาระสาคญั

ในการจบั ยดึ หรือยดึ ประสานชิ้นส่วนเครื่องจกั รกล ทวั่ ไปแบบชว่ั คราว โดยท่ีเมื่อถอดออกแลว้ ไม่
เกิดความเสียหายแก่ชิ้นส่วนเครื่องจกั ร และชิ้นงานตา่ ง ๆ ทาใหต้ อ้ งศึกษาการใชส้ กรู โบลต์ และนตั เพ่ือ
เขา้ ใจถึงหลกั การที่ถูกวธิ ี และการซ่อมแซมสกรู โบลต์ และนตั ซ่ึงจะทาใหเ้ กิดทกั ษะท่ีดีต่อการปฏิบตั ิงาน
ต่อไป

3.1 สกรู โบลต์ และนัต

สกรู โบลต์ และนตั เป็นชิ้นส่วนประกอบของเครื่องจกั รกล เพ่ือใชใ้ นการจบั ยดึ ชิ้นส่วนต่าง ๆ ให้
ติดกนั และยงั สามารถถอดออกไดเ้ ม่ือตอ้ งการใหช้ ิ้นส่วนสองชิ้นน้นั แยกจากกนั ดงั รายละเอียด

3.1.1 สกรู (SCREW) คือ สลกั เกลียวท่ีมีขนาดเล็ก บางแบบมีเกลียวตลอดท้งั ตวั สกรูจะมีหวั แตกต่าง
กนั มีท้งั หวั กลม หวั หกเหล่ียม หวั สี่เหลี่ยม และหวั ฝัง บนหวั จะทาเป็ นร่องผา่ เอาไวห้ รือเป็นหลุมลงไปใช้
สาหรับขนั หรือคลายเกลียว สกรูตวั เลก็ ๆ ส่วนใหญ่จะมีปลายเรียวดงั รูป

รูปท่ี 3.1 สกรูรูปร่างต่าง ๆ
3.1.2 โบลต์ (BOLT) คือ สลกั เกลียวอยา่ งหน่ึงมีหลายรูปแบบ รูปร่างของโบลต์ ดา้ นหน่ึงมีหวั
ลาตวั มีเกลียว ลาตวั มีเกลียว ส่วนใหญโ่ บลตจ์ ะใชค้ วบคู่กบั เกลียวตวั เมีย (NUT) เสมอ ดงั รูป

32

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

รูปท่ี 3.2 โบลตร์ ูปร่างต่าง ๆ
3.1.3 นัต (NUT) เกลียวตวั เมียท่ีใชค้ ู่กบั สลกั เกลียว นตั จะมีเกลียวอยภู่ ายใน นตั ที่ใชม้ ีนตั หวั กลม
นตั หวั เหล่ียม นตั หวั ส่ีเหลี่ยม และนตั บางแบบจะมีปี กเพ่ือใชส้ าหรับขนั หรือคลายนตั ออก ดงั รูป

รูปที่ 3.3 นตั รูปร่างต่าง ๆ

33

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

3.2 ชนิดของสกรู โบลต์ และนัต

สกรู โบลต์ และนตั ท่ีใชก้ บั ชิ้นส่วนเครื่องจกั รกลมีหลายชนิด ดงั รายละเอียด
3.2.1 ชนิดของสกรู สกรูท่ีใชก้ นั ในวงการอุตสาหกรรมหรือใชก้ นั ทว่ั ไปมีอยหู่ ลายชนิด เช่น สกรูหวั
หกเหลี่ยม สกรูหวั ฝัง สกรูส่ีเหล่ียม สกรูโลหะแผน่ และสกรูยดึ ไมเ้ ป็นตน้ ดงั รูป

รูปที่ 3.4 สกรูชนิดต่าง ๆ
3.2.2 ชนิดของโบลต์ โบลตท์ ่ีใชใ้ นวงการอุตสาหกรรมและในงานชิ้นส่วนเคร่ืองจกั รกล ทวั่ ไปมีหลาย
ชนิด เช่น โบลตห์ วั หกเหลี่ยมทวั่ ไป โบลตอ์ ดั โบลตร์ ับแรงดึง โบลตร์ ับแรงดึง และโบลตง์ านไมเ้ ป็นตน้
ดงั รูป

โบลต์ (Bolt) = สกรู + นัต

โบลต์ (Bolt) งานได้ศูนย์ โบลต์ (Fitting Bolt)

รูปท่ี 3.5 โบลตช์ นิดตา่ ง ๆ

3.2.3 ชนิดของนัต นตั ท่ีใชค้ ู่กบั สลกั เกลียววงการอุตสาหกรรมและการใชง้ านทวั่ ไปมีหลายชนิด เช่น
นตั หวั กลม นตั หวั ส่ีเหลี่ยม นตั หวั กลมเจาะรูขา้ ง นตั หวั กลมร่องผา่ ขา้ ง นตั หางปลา นตั หวั กลมพิมพล์ าย
และหวั ผา่ ดงั รปู

34

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

รูปท่ี 3.6 นตั ชนิดต่าง ๆ

3.3 มาตรฐานของสกรู โบลต์ และนัต

มาตรฐานของสกรู โบลต์ และนตั จะมีมาตรฐานเป็นไปตามมาตรฐานและรูปร่างของเกลียว ปัจจุบนั
นิยมใชม้ าตรฐาน ISO มาตรฐานเกลียวที่ใชก้ บั สกรู โบลต์ และนตั ส่วนใหญ่จะมาจาก 2 ระบบ คือระบบ
เมตริก และระบบองั กฤษ ชิ้นส่วนเคร่ืองจกั รกลโดยทว่ั ไปปัจจุบนั น้ีจะใชม้ าตรฐานของระบบเมตริกเป็น
ส่วนมากที่มีหน่วยวดั เป็นมิลลิเมตร ส่วนต่าง ๆ ของเกลียวท่ีใชก้ นั อยรู่ ะหวา่ งสลกั เกลียวกบั นตั จะ
ประกอบดว้ ยส่วนตา่ ง ๆ ดงั รูป

รูปที่ 3.7 ส่วนประกอบตา่ ง ๆ ของเกลียว 35
รี

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

3.3.1 ตวั อกั ษรแทนค่าต่าง ๆ ของเกลยี ว ตวั อกั ษรองั กฤษท่ีใชแ้ ทนค่าตา่ งของเกลียวมีท้งั ตวั พิมพใ์ หญ่
และตวั พิมพเ์ ล็ก เช่น

D ตวั พิมพใ์ หญ่แทนค่าความโตเกลียวของนตั
d ตวั พิมพเ์ ล็กแทนค่าความโตของสลกั เกลียว
p แทนคา่ ระยะพิตซ์ของเกลียว
 แทนคา่ ของมุมเกลียว
3.3.2 เกลยี วยอดแหลม เป็ นเกลียวสามเหลี่ยมที่มีใชก้ นั มากท่ีสุดในโลก เป็นเกลียวสามเหลี่ยมมุมของ
เกลียว 60 องศา ลกั ษณะเกลียว คือ ยอดเกลียวตดั โคนเกลียว ดงั รูป

D = d คือ ขนาดเส้นผา่ ศนู ยข์ องเกลียว
P = คือ ระยะพิตชข์ องเกลียว
d3 = d - 1.2269 x P คือ ขนาดเส้นศนู ยก์ ลางโคนเกลียว
D1 = d - 1.0825 x P คือ ขนาดเส้นผา่ ศูนยย์ อดฟันเกลียวนตั
d2 = D2 = d - 0.649 x P
60 องศา คือ มุมรวมของเกลียว

รูปที่ 3.8 เกลียวยอดแหลมและคา่ ระยะต่าง ๆ
3.3.3 เกลยี ววติ เวอต จะมีมุมรวมของเกลียว 55 องศา นิยมใชท้ าเกลียวทอ่ ประปา และทาทอ่ สุขภณั ฑ์
ทว่ั ไป ดงั รูป

รูปที่ 3.9 เกลียววติ เวอตและค่าระยะต่าง ๆ

36

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

3.3.4 เกลยี วสี่เหลย่ี มคางหมู จะมีมุมเกลียวรวม 30 องศา เกลียวชนิดน้ีจะมีแรงเสียดทานผวิ ขา้ ง
นอ้ ยกวา่ เกลียวยอดแหลม จึงนิยมใชท้ าเกลียวสาหรับการขบั เคล่ือน เกลียวสี่เหล่ียมคางหมจู ะมีรูปร่าง
ดงั รูป

D4 = d + 2ac
d3 = d – (P + 2ac)
D1= d-P
d2 = d – 0.5P
30 องศา คือ มุมเกลยี ว

รูปท่ี 10 เกลียวส่ีเหล่ียมคางหมูและคา่ ระยะต่าง ๆ

3.3.5 เกลยี วฟันเลอ่ื ย จะมีมุมยอดเกลียว 33 องศา เกลียวชนิดน้ีจะมีรูปร่างไม่สมมาตรนิยมใชใ้ ห้
ดา้ นขา้ งหน่ึงรับแรงสูงกวา่ เกลียวท่ีขบั เคล่ือน เช่น เกลียวบีบ เกลียวอุปกรณ์ยกเกลียวชนิดน้ีมีรูปร่าง ดงั น้ี

d=D
d1 = d - 1.736 P
D1 = d - 1.5 P
d2 = d - 0.682 P
30 + 3 = 33 องศา คือมุมเกลียว

รูปที่ 3.11 เกลียวฟันเล่ือยและคา่ ระยะต่าง ๆ

37

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

3.3.6 เกลยี วกลม เกลียวชนิดน้ีจะมียอดเกลียวมนโคง้ มีมุมรวมยอดเกลียว 30 องศา ใชส้ าหรับ
ขนั ยดึ ในที่ท่ีมีความสกปรกสามารถรับความร้อนไดส้ ูง รับแรงกระแทกไดด้ ี เหมาะสาหรับงานหยาบ ๆ เกลียว
ชนิดน้ีมีรูปร่างดงั น้ี

รูปที่ 3.12 ลกั ษณะเกลียวกลม

3.4 หน้าทก่ี ารใช้งานของสกรู โบลต์ และนัต

สกรู โบลต์ และนตั แตล่ ะขนาดมีหนา้ ที่การใชง้ าน คือ ช่วยในการจบั ยดึ ชิ้นส่วนเครื่องจกั รกล หรือ
ชิ้นส่วนทว่ั ไปใหย้ ดึ ติดกนั ดงั รายละเอียดต่อไปน้ี

3.4.1 หน้าทกี่ ารใช้งานของสกรู

38

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

39

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

นอกจากสกรูที่แนะนาใหร้ ู้จกั แลว้ ยงั มีสกรูที่สามารถเลือกใชไ้ ดต้ ามความเหมาะสม ดงั น้ี

40

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

3.4.2 หน้าทกี่ ารใช้งานของโบลต์

41

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

3.4.3 หน้าทกี ารใช้งานของนัต

42

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

3.5 การป้ องกนั การคลายตวั

ในการใชส้ กรู โบลต์ และนตั ในการยดึ ชิ้นส่วนเคร่ืองจกั รกลที่ตอ้ งรับภาระในการสน่ั สะเทือนอยู่
ตลอดเวลาในบางที ทาใหช้ ิ้นส่วนที่ถูกยดึ อยหู่ ลุดออกจากกนั ในขณะที่มีการเคล่ือนไหว โดยจะทาให้เกิด
อุบตั ิเหตุตอ่ คนและเคร่ืองจกั ร การป้ องกนั การคลายตวั จึงเป็นวธิ ีที่จะทาใหส้ กรู โบลต์ และนตั เกิดความ
แขง็ แรงในการจบั ยดึ โดยสามารถแบ่งออกไดด้ งั น้ี

3.5.1 การป้ องกนั การคลายตัวแบบความฝื ด (Friction Locking)
3.5.1.1 ใส่แหวนรองกนั คลายเช่น
แหวนสปริง (Spring Washer) เป็นแหวนท่ีใชใ้ ส่รองการร้อย เพ่ือขนั นตั และโบลต์ โดย

อาศยั แรงเสียดทานจากความฝืดของแรงจากตวั แหวนสปริง ซ่ึงสามารถถอดประกอบไดห้ ลายคร้ัง และผวิ งาน
ไม่เกิดความเสยี หาย ดงั รปู

43

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

รูปท่ี 3.13 แสดงแหวนสปริง (Spring Washer)

แหวนจักร (Fan Disk) เป็นแหวนที่ตอ้ งใชข้ นั ยดึ ชิ้นส่วนตายตวั เวลาถอดชิ้นส่วนจะทา
ใหช้ ิ้นงานเกิดการเสียหาย ดงั รูป

รูปที่ 3.14 แสดงแหวนจกั รแบบต่าง ๆ

3.5.1.2 ใชน้ ตั กนั คลาย เช่น
นัตล็อคนัต (Anti Locking) เป็ นการป้ องกนั การคลายตวั อีกอย่างหน่ึง โดยอาศยั แรง

จากนตั 2 ตวั ที่มีทิศทางของแรงต่างกนั เมื่อเกิดการคลายตวั ของนตั ตวั ล่างจะส่งแรงไปอดั นตั ตวั
บน ทาใหเ้ กิดการแน่น ไมส่ ามารถเคล่ือนหลุดออกได้ ดงั รูป

รูปท่ี 3.15 แสดงนตั ล็อคนตั

44

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบตั รวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

นัตลอ็ คตวั เอง (Self Locking Nut) ในการขนั นตั ชนิดน้ี อาศยั การอดั ตวั ของ
พลาสติกท่ีสอดอยใู่ นตวั ของนตั ซ่ึงจะเบียดเขา้ ไปในฟันเกลียว ทาใหน้ ตั ชนิดน้ีกนั การคลายตวั ได้
อยา่ งแน่นอน ดงั รูป

รูปท่ี 3.16 แสดงนตั ล็อคตวั เอง

3.5.2 การป้ องการคลายตัวแบบขดั ตวั (Fitting Locking)
3.5.2.1 ล็อคดว้ ยสลกั (Split Pins) เป็นการลอ็ คเพ่ือกนั คลายที่หวั ของนตั ใชก้ บั งานที่มีการ

เคล่ือนไหว หรือมีการสัน่ สะเทือนอยา่ งมาก เช่น ขอ้ ต่อต่าง ๆ ลูกหมากชิ้นส่วนของรถยนตเ์ ป็นตน้ ดงั รูป

รูปที่ 3.17 แสดงการลอ็ คดว้ ยสลกั

ใช้แหวนลอ็ ค (Tab Washer1) เ ป็นการลอ็ คกนั คลายท่ีนตั หรือที่หวั ของโบลตก์ ไ็ ด้ โดยมี
ขอ้ กาหนดวา่ จะตอ้ งอยใู่ กลข้ อบของชิ้นงาน เพ่ือทาการร้ังแหวนลอ็ คได้ ดงั รูป

รูปที่ 3.18 แสดงแหวนล็อค

45

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

ใช้แผ่นลอ็ ค (Locking Plate) การล็อคกนั คลายโดยใชแ้ ผน่ ล็อคน้ีจะมีลกั ษณะคลา้ ยกบั การใช้
แหวนล็อค แต่จะต่างกนั ท่ีแผน่ ล็อคสามารถล็อคนตั ในบริเวณใดก็ไดบ้ นชิ้นงาน แต่จะตอ้ งทาร่องบาก เพ่ือใส่
คีบส่วนที่ล็อคของแผน่ ล็อคลงไปเทา่ น้นั เอง ดงั รูป

รูปที่ 3.19 แสดงการใชแ้ ผน่ ลอ็ ค
การลอ็ คด้วยลวด (Safety Wire) เป็นการลอ็ คท่ีหวั ของสกรู หรือโบลต์ พร้อม ๆ กนั ต้งั แต่
2 ตวั ข้ึนไป ใชก้ บั งานที่ตอ้ งการความปลอดภยั เป็นพเิ ศษ ดงั รูป

รูปที่ 3.20 แสดงการลอ็ คดว้ ยลวด

3.6 เครื่องมอื ในการถอดประกอบ

เคร่ืองมือท่ีจะใชใ้ นการถอดประกอบ สกรู นตั โบลต์ เป็นส่วนสาคญั ท่ีจะทาใหไ้ ม่เกิดความ
เสียหายกบั หวั ของสกรู นตั และโบลต์ ซ่ึงสามารถอธิบายถึงลกั ษณะของสกรูที่เหมาะสมกบั การใชง้ าน
เครื่องมือ ดงั น้ี

46

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเคร่ืองจกั รกล รหสั วชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

สอนโดย นายชัยวฒั น์ นึกชนะ ตาแหน่งครูพเิ ศษสอน วิทยาลยั เทคนิครัตนบุรี 47

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนยี บัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอตุ สาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเคร่ืองมอื กล

หน่วยการเรียนรู้ท่ี 4
เพลา และ ลิ่ม (SHAFT AND KEYS)

สาระสาคญั

เพลา เป็นชิ้นส่วนเคร่ืองจกั รกลที่ใชใ้ นการส่งกาลงั ซ่ึงมีความสาคญั มาก ดงั น้นั จึงจาเป็นตอ้ งมีความรู้
ความเขา้ ใจเก่ียวกบั ชนิดของเพลา ลกั ษณะของเพลา และหนา้ ท่ีการใชง้ านของเพลา เพอื่ จะไดน้ าความรู้ความ
เขา้ ใจไปใชใ้ นการซ่อมบารุงชิ้นส่วนเคร่ืองจกั รกลตอ่ ไป
4.1 การส่งกาลงั ดว้ ยเพลา

ชิ้นส่วนเครื่องจกั รกลที่สาคญั อีตวั หน่ึง คือ เพลา (Shaft) ซ่ึงเป็นชิ้นส่วนเครื่องจกั รกลที่หมุนได้
เพลาจะรับโมเมนตบ์ ิดถ่ายภาระมาจากลอ้ เฟื อง ลอ้ สายพาน หรือคลตั ช์ เพลาจึงสามารถรับภาระบิดและภาระ
ไดโ้ ดยเพลา จะใชท้ าหนา้ ท่ีเป็นชิ้นส่วนเครื่องจกั รกลที่อยนู่ ิ่งหรือหมุน และเป็ นที่รองรับการหมุนหรือการ
สั่นสะเทือน

การออกแบบเพลาจึงจาเป็นตอ้ งพจิ ารณาถึงองคป์ ระกอบดงั น้ี
1. กาลงั งานและภาระ (Power and Load) ที่ใชใ้ นการส่งกาลงั
2. ความเคน้ ที่เกิดข้ึนกบั เพลา ตลอดจนรูปร่าง วสั ดุ ขนาดและผวิ งานท่ีสาเร็จ ซ่ึงจะเป็น
สาเหตุที่ท าใหเ้ กิดความเคน้ ณ ตาแหน่งตา่ ง ๆ ของเพลา
3. ความแกร่ง (Stiffness หรือ Rigidity) คือ ความทนต่อการแอ่นตวั หรือการบิดไปมาของ
เพลา เมื่อมีภาระเกิดข้ึน
4. ความเร็ววกิ ฤต (Critical Speed หรือ Whrilling Speed) คือ การสัน่ ตวั ของเพลาอนั เป็น
ผลต่อเน่ืองมาจาการแอน่ ตวั

ซ่ึงการออกแบบเพลาโดยทว่ั ๆ ไปในงานปกติ ขนาดของเพลาจะพจิ ารณาเฉพาะก าลงั งานและ
ภาระท้งั การค านวณความเคน้ ท่ีเกิดข้ึน เพอื่ ใหไ้ ดค้ า่ ความปลอดภยั เพียงพอ ส าหรับงานพเิ ศษในบางกรณี จึง
พิจารณาความแกร่ง และความเร็ววกิ ฤต (Critical Speed) ดว้ ย
4.2 ชนิดของเพลา

เพลาเป็นชิ้นส่วนเครื่องจกั รกลที่หมุนได้ เพลาจะรับโมเมนตบ์ ิดที่ถ่ายภาระมาจากลอ้ เฟื องลอ้ สายพาน
หรือคลตั ช์ เพลาจึงสามารถรับภาระบิดและดดั จึงมีการเพลาออกเป็น 2 อยา่ ง คือ เพลาส่งก าลงั และเพลา
รองรับภาระ ดงั รายละเอียด

48

เอกสารประกอบการจดั กจิ กรรมการเรียนรู้วชิ า การออกแบบเครื่องจกั รกล รหัสวชิ า 3100-0116
หลกั สูตรประกาศนียบัตรวชิ าชีพช้ันสูง ประเภทวชิ าอุตสาหกรรม
สาขาวชิ าเทคนิคการผลติ สาขางานเครื่องมอื กล

4.2.1 เพลาส่งกาลงั (TRANSMISSION SHAFTS) เพลาชนิดน้ีใชเ้ ฉพาะบิดหรืออาจรับท้งั การบิดและ
การตดั ผสมกนั กไ็ ด้ การส่งกาลงั จะทอดผา่ นเพลาโดยอาศยั แผน่ ประกบั ต่อเพลา (COULPING) ผา่ นเฟื อง ผา่ น
พลู เลย์ ผา่ นสายพาน จานโซ่ หรือโซ่ เป็นตน้ ดงั รูป

รูปท่ี 4.1 เพลาส่งกาลงั และส่วนประกอบอ่ืน ๆ

4.2.2 เพลารองรับภาระ เป็ นเพลาชิ้นส่วนเครื่องจกั รกลเช่นกัน ขณะใช้งานเพลาชนิดน้ีอาจหมุน
หรือไม่หมุนกไ็ ด้ แต่ที่สาคญั เพลาชนิดน้ีไมไ่ ดส้ ่งกาลงั จะทาหนา้ ที่เป็นตวั รองรับชิ้นส่วนอ่ืนใหห้ มุน เช่น เพลา
ลูกรอกสายพาน เพลาลูกลอ้ สลิงต่าง ๆ ซ่ึงเป็ นเพลาที่รับภาระน้าหนกั ของอุปกรณ์อ่ืนที่กดทบั อยู่ทาให้สภาพ
การเสียหายของเพลาเกิดการดดั งอเป็นส่วนใหญ่ เช่น เพลา ลอ้ รถไป เป็นตน้ ดงั รูป

รูปที่ 4.2 เพลารองรับภาระ

4.3 ลกั ษณะของเพลา
เพลาที่ใชง้ านซ่ึงเป็นชิ้นส่วนเคร่ืองจกั รที่ใชก้ นั ทว่ั ไปจะมีลกั ษณะรูปร่าง ดงั ต่อไปน้ี

49