คติชนเรื่อง ยกอ้อหมอสูดขวัญ รายวิชาคติชนวิทยา

ยกอ้อหมอสูดขวัญ โดย นางสาวอทิตยา อรุณวิจิตร และคณะ เสนอ ผศ.ดร.กมลมาลย์ รักศรีอักษร รายงานฉบับนี้เป็นส่วนหนึ่งของรายวิชาคติชนวิทยา (TH๕๔๐๑) สาขาวิชาภาษาไทย คณะครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุดรธานี ภาคเรียนที่ ๒ ปีการศึกษา ๒๕๖๔

ยกอ้อหมอสูดขวัญ โดย นางสาวอทิตยา อรุณวิจิตร รหัสนักศึกษา ๖๒๑๐๐๑๐๑๑๐๔ นายพินิจนันท์ ซุยกระเดื่อง รหัสนักศึกษา ๖๒๑๐๐๑๐๑๑๐๗ นางสาวบุษบา เสนาพรหม รหัสนักศึกษา๖๒๑๐๐๑๐๑๑๐๘ นางสาวพิมพ์มาดา มะโนศิลป์รหัสนักศึกษา ๖๒๑๐๐๑๐๑๑๑๑ นางสาวนริศรา ซาผู รหัสนักศึกษา ๖๒๑๐๐๑๐๑๑๑๕ นางสาวกุลธิดา แสนวันดี รหัสนักศึกษา ๖๒๑๐๐๑๐๑๑๒๐ ชั้นปีที่ ๓ ห้อง ๑ เสนอ ผศ.ดร.กมลมาลย์ รักศรีอักษร รายงานฉบับนี้เป็นส่วนหนึ่งของรายวิชาคติชนวิทยา (TH๕๔๐๑) สาขาวิชาภาษาไทย คณะครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุดรธานี ภาคเรียนที่ ๒ ปีการศึกษา ๒๕๖๔

ก คำนำ รายงานเล่มนี้เป็นส่วนหนึ่งของรายวิชา คติชนวิทยา TH๐๕๔๐๑ ศึกษาในเรื่องเกี่ยวกับ หมอสูด เนื้อหาจะประกอบไปด้วย ประวัติและความรู้ของหมอสูด รวมทั้งคติความเชื่อของหมอสูด บ้านโคกสว่าง ตำบลสีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาภูมิปัญญา ของหมอสูด คติความเชื่อที่ปรากฏในการสูดขวัญและวัฒนธรรมจากการสูดขวัญของหมอสูดขวัญ ความเชื่อในการนับถือสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่หมอสูดเคารพบูชา ข้อคะลำในการปฏิบัติตัวของหมอสูด วิธีการ และขั้นตอนในการทำพิธีสูดขวัญของหมอสูด นอกจากนี้ยังมีความเชื่อเกี่ยวกับการทำพิธีสูดขวัญด้วย คณะผู้จัดทำต้องขอขอบพระคุณ ผศ.ดร.กมลมาลย์ รักศรีอักษร รวมไปถึงผู้ที่ให้ข้อมูล ที่เป็นประโยชน์ต่อการศึกษาเป็นอย่างสูง ที่คอยสนับสนุนและชี้แนะแนวทางการศึกษาให้แก่คณะ ผู้จัดทำ รายงานฉบับนี้สำเร็จลุล่วงไปได้ด้วยดีนั้น คณะผู้จัดทำหวังเป็นอย่างยิ่งว่ารายงานเล่มนี้ จะเป็นความรู้และประโยชน์แก่ผู้ที่มีความสนใจทุกท่านต่อไป คณะผู้จัดทำ

ง สารบัญตาราง ตารางที่ หน้า ตารางที่ ๑.๑ รายชื่อหมอสูดขวัญ................................................................................................... ๑๐ ตารางที่ ๑.๒ รายชื่อผู้ที่เคยสูดขวัญ ............................................................................................... ๑๑ ตารางที่ ๑.๓ ระยะเวลาการศึกษา ................................................................................................. ๑๓ ตารางที่ ๒.๑ รายชื่อผู้ใหญ่บ้านโคกสว่าง..........................................................................................๒๐ ตารางที่ ๒.๒ รายชื่อคณะกรรมการหมู่บ้านโคกสว่าง.......................................................................๒๐ ตารางที่ ๓.๑ รายชื่อผู้ใหญ่บ้านโคกสว่าง.......................................................................................๑๑๓ ตารางที่ ๓.๒ รายชื่อคณะกรรมการหมู่บ้านโคกสว่าง.....................................................................๑๑๓ ตารางที่ ๕.๑ การเปรียบเทียบสถานะภาพความเหมือนของหมอสูดขวัญในอดีตกับปัจจุบัน.........๑๗๖ ตารางที่ ๕.๒ การเปรียบเทียบสถานะภาพความแตกต่างของหมอสูดขวัญในอดีตกับปัจจุบัน.......๑๗๖

จ สารบัญรูปภาพ ภาพที่ หน้า ภาพที่ ๑.๑ แผนที่ทางกายภาพบ้านโคกสว่าง....................................................................๑๖ ภาพที่ ๓.๑ แผนที่ทางกายภาพบ้านโคกสว่าง..................................................................๑๐๙ ภาพที่ ๓.๒ พ่อทองคำ มะโนศิลป์....................................................................................๑๑๙ ภาพที่ ๓.๓ พ่อสำราญ ทาสะโก.......................................................................................๑๒๐ ภาพที่ ๓.๔ นางยุธยา สารยศ..........................................................................................๑๒๑ ภาพที่ ๓.๕ นายคำพอง วงษาลี......................................................................................๑๒๒ ภาพที่ ๓.๖ นางสุนีย์ มะโนศิลป์.....................................................................................๑๒๓ ภาพที่ ๓.๗ การทำพิธีสูดขวัญ........................................................................................๑๒๕ ภาพที่ ๓.๘ ขันธ์ ๕................................................................................................ .........๑๒๕ ภาพที่ ๓.๙ ขันน้ำมนต์............................................................................................ .......๑๒๖ ภาพที่ ๓.๑๐ ผ้าถุงและผ้าขาวม้า...................................................................................๑๒๖ ภาพที่ ๓.๑๑ หมอน............................................................................................... ........๑๒๗ ภาพที่ ๓.๑๒ บายศรี......................................................................................................๑๒๗ ภาพที่ ๓.๑๓ ขันบูชาครู.................................................................................................๑๒๘ ภาพที่ ๓.๑๔ ด้าย..........................................................................................................๑๒๘ ภาพที่ ๓.๑๕ ไข่ต้ม............................................................................................ ...........๑๒๙ ภาพที่ ๓.๑๖ สุรา.........................................................................................................๑๒๙ ภาพที่ ๓.๑๗ กล้วย.....................................................................................................๑๓๐ ภาพที่ ๓.๑๘ ข้าวต้มมัด..............................................................................................๑๓๐

ข สารบัญ เนื้อหา หน้า คำนำ...........................................................................................................................................ก สารบัญ.................................................................................................................................................ข สารบัญตาราง.......................................................................................................................................ง สารบัญรูปภาพ.....................................................................................................................................จ บทที่ ๑ ที่มาและความสำคัญ..................................................................................................... ๖ ๑.ที่มาและความสำคัญ .................................................................................................................๖ ๒.วัตถุประสงค์การศึกษา..............................................................................................................๘ ๓.ขอบเขตการศึกษา.....................................................................................................................๘ ๔.ขั้นตอนการดำเนินการ............................................................................................................ ๑๑ ๕. ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ.................................................................................................... ๑๓ ๖. คำจำกัดความที่ใช้ในการศึกษา.............................................................................................. ๑๔ บทที่ ๒ ความรู้ทั่วไป................................................................................................................๑๕ ๑. ประวัติบ้านโคกสว่าง............................................................................................................. ๑๕ ส่วนที่ ๒ การวิเคราะห์ข้อมูล...................................................................................................... ๒๑ ๒. ความรู้ทั่วไปทางด้านคติชนวิทยา.......................................................................................... ๒๖ ๓. ความรู้ทั่วไปเรื่องความเชื่อของคนไทย.................................................................................. ๓๘ ๔. ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับหมอพื้นบ้าน ......................................................................................... ๔๖ ๕. คะลำ ขะลำ : จารีตประเพณีชาวอีสาน ................................................................................. ๕๔ ๖. การสูดขวัญต่าง ๆ................................................................................................................. ๘๐ บทที่ ๓ ข้อมูลการศึกษา........................................................................................................๑๐๘ ๑. ประวัติบ้านโคกสว่าง.......................................................................................................... ๑๐๘ ส่วนที่ ๒ การวิเคราะห์ข้อมูล................................................................................................... ๑๑๔

ค ๒. ขนบธรรมเนียมประเพณี.................................................................................................... ๑๑๕ ๓. ประวัติผู้ให้ข้อมูล............................................................................................................... ๑๑๙ ๔. ที่มาของความรู้หมอสูดขวัญ............................................................................................... ๑๒๔ ๕. ภาษาที่ปรากฏใช้ในคำกล่าวและคาถา............................................................................... ๑๒๔ ๖. อุปกรณ์ที่ใช้ประกอบการทำพิธีสูดขวัญ.............................................................................. ๑๒๕ ๗. ขั้นตอนการสูดขวัญในงานพิธีต่าง ๆ................................................................................... ๑๓๑ ๘. การสะเดาะเคราะห์(แต่งแก้) .............................................................................................. ๑๔๖ ๙. การไหว้ครู ไหว้พระ ก่อนทำพิธีสูดขวัญ.............................................................................. ๑๔๙ ๑๐. ข้อคะลำสำหรับหมอสูดขวัญ ........................................................................................... ๑๔๙ ๑๑. การเลือกผู้สืบทอด หรือเลือกผู้ทำหน้าที่เป็นหมอสูดขวัญ................................................ ๑๕๐ บทที่ ๔ วิเคราะห์ข้อมูลการศึกษา..........................................................................................๑๕๒ ๑. วิถีชีวิตของชาวบ้าน บ้านโคกสว่าง..................................................................................... ๑๕๒ ๒.คติความเชื่อที่เกี่ยวข้องกับขวัญ........................................................................................... ๑๕๓ ๓. คติความเชื่อจากบุคคล....................................................................................................... ๑๕๔ ๔. คติความเชื่อจากวัตถุ.......................................................................................................... ๑๖๓ บทที่ ๕ สรุปและอภิปรายผล.................................................................................................๑๗๑ ๑. สรุปผลการศึกษา............................................................................................................... ๑๗๑ ๒. อภิปรายผลการศึกษา......................................................................................................... ๑๗๔ บรรณานุกรม.........................................................................................................................๑๘๐ ภาคผนวก ก - ประวัติผู้ให้ข้อมูล...........................................................................................๑๘๑ ภาคผนวก ข - รวมบทสัมภาษณ์...........................................................................................๑๘๗ ภาคผนวก ค – การดำเนินงาน..............................................................................................๑๙๖ ภาคผนวก ง – ประวัติผู้ดำเนินงาน .......................................................................................๒๔๒

บทที่ ๑ ที่มาและความสำคัญ ๑.ที่มาและความสำคัญ ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบันวัฒนธรรม ประเพณีการสูดขวัญหรือสู่ขวัญถือเป็นเรื่องที่มี ความสำคัญและมีความจำเป็นอย่างมากสำหรับการเริ่มต้นชีวิตของมนุษย์ตั้งแต่เกิดจนกระทั่งพิธีกรรม สำคัญต่อการดำรงชีวิต สามารถกล่าวได้ว่า การสูดขวัญนั้นเป็นส่วนหนึ่งในการดำรงชีวิตของมนุษย์ ทุกคน การสูดขวัญไม่ได้มีเพียงพิธีกรรมทางความเชื่อเท่านั้น แต่ยังเป็นการเสริมสิริมงคล การเคารพ บูชาสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เพื่อให้ชีวิตของตนมีความสุข และประสบความสำเร็จ เป็นต้น ซึ่งพิธีกรรม การสูดขวัญนั้น เป็นพิธีกรรมพื้นบ้านอีกรูปแบบของการเสริมกำลังใจ และเป็นจิตวิทยา การเสริมแรงด้วย หมอสูดขวัญ หรือเรียกอีกอย่างว่า “หมอพราหมณ์” ตามความเชื่อของคนอีสาน ถือเป็น บุคคลที่สามารถเรียกขวัญ หรือเป็นผู้นำทางศาสนาในการประกอบพิธีกรรมต่าง ๆ ซึ่งผู้ที่จะมารับ หน้าที่เป็นผู้สูดขวัญได้นั้น จะต้องมีคุณธรรม รักษาศีล และเป็นผู้ที่มีอายุพอสมควร หมอสูดขวัญ เป็นผู้ที่สำคัญอย่างมากในการดำเนินชีวิตของชาวอีสาน เนื่องจากชาวอีสานมีความเชื่อว่า ขวัญ อยู่ในทุกส่วนของร่างกาย และอยู่ตามสิ่งของต่าง ๆ รวมถึงสัตว์ที่มีบุญคุณต่อการประกอบอาชีพ เช่น วัว ควาย เป็นต้น จึงจำเป็นต้องมีหมอสูดขวัญในการเรียกขวัญ หรือทำพิธีกรรมต่าง ๆ เนื่องในยามที่มีเรื่องไม่ดี หรือตกใจกลัว ก็จะทำพิธีสูดขวัญ เพื่อเรียกขวัญกลับสู่ร่างกาย เพื่อเป็นการเรียกขวัญกำลังใจให้มีสติ ไม่ต้องใจกลัว ให้กำลังใจผู้ที่ป่วย หรือตกประหม่าอยู่ ให้มีชีวิตชีวาด้วย สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ (๒๕๔๐ : ๑) กล่าวว่า “ขวัญ” ตามที่เข้าใจกัน มีความหมายเป็น ๒ อย่าง คือหมายถึง ขนที่ขึ้นเวียนกันเป็นก้นหอย โดยมากมีที่ศีรษะ แต่อาจมีตาม ร่างกายส่วนอื่นก็ได้ และอีกอย่างหนึ่ง เป็นนามธรรมอันหนึ่งเป็นสิ่งที่ไม่มีตัวตน คล้ายกำลังของจิต นิยมกันว่ามีอยู่ในตัวหรือประจำชีวิตของมนุษย์และสัตว์ ตลอดสิ่งของบางอย่าง ตั้งแต่เกิดหรือสร้าง ขึ้นมา และเชื่อกันว่าถ้าขวัญอยู่กับเนื้อกับตัวก็เป็นสิริมงคล เป็นสุขสบาย ทำให้จิตใจมั่นคงตลอด ปลอดภัย ถ้าหากตกใจหรือขวัญเสีย ขวัญก็มักออกจากร่างหรือออกจากสิ่งนั้นไปอาจทำให้คน สัตว์ หรือสิ่งของนั้น ได้รับผลร้ายหรืออันตราย นอกจากคนที่นิยมว่ามีขวัญและทำการสู่ขวัญ ได้แก่ สัตว์ ใหญ่ซึ่งคนใช้เป็นพาหนะและใช้งานต่าง ๆ เช่น ควาย วัว ช้างม้า เป็นต้น เพราะคนถือว่าสัตว์เหล่านี้

๗ มีบุญคุณ บางโอกาสจึงทำพิธีสู่ขวัญให้ด้วย นอกจากนี้สิ่งที่มีค่าหรือที่ใช้เป็นประโยชน์สำคัญ ก็นิยม ว่ามีขวัญและสู่ขวัญให้สิ่งนั้นด้วย เช่น เรือน ล้อเกวียน รถยนต์ ปืน เป็นต้น การสู่ขวัญเป็นพิธีเรียก ขวัญตามความหมายอย่างหลังนี้ นอกคำว่า “ ขวัญ” ยังใช้เป็นคำเรียกสิ่งอันเป็นที่รักหรือที่ดีอีกด้วย เช่น ขวัญใจขวัญตา เมียขวัญ จอมขวัญ ขวัญเมือง ฯลฯ บุญเกิด พิมวรเมธากุล (๒๕๔๔ : ๒๓๑-๒๓๒) กล่าวว่า การสู่ขวันหรือ “การสู่ขวัญ” หรือ “สูดขวัน” ก็เรียกประเพณีนี้เป็นประเพณีที่เกี่ยวกับชีวิตและวัยของคนอีสาน ซึ่งคนอีสานเชื่อว่า “อวัยวะทุกส่วนในร่างกายของคนเราแบ่งเป็น ๒ ส่วน คือส่วนที่เป็นรูปธรรม” ซึ่งสามารถมองเห็น ได้ด้วยตาและจับต้อง หรือสัมผัสได้ ด้วยมือ จมูก หู ลิ้น และทุกส่วนของร่างกาย กับอีกส่วนที่เป็น นามธรรมเรียกว่า“ ขวัน” (ขวัญ) ของสิ่งนั้น ๆ เช่น ส่วนรวมทั้งหมดของตัวตนเราเรียกว่า “ขวัญตัว” ส่วนของร่างกายนับจากสะดือขึ้นมาถึงคอ (ใต้ลูกกระเดือก) เรียกว่า “ขวัญคีง” (คีง แปลว่าลำตัว) หูก็มีขวัญหู ตาก็มีขวัญตา ปากก็มีขวัญปาก ฯลฯ สรุปแล้วว่าอวัยวะทุกส่วนของร่างกายเรามี “ขวัน” (ขวัญ) ทั้งสิ้น เนื่องจากคนอีสานที่สืบเชื้อสายจากชนเผ่าลาว มีความเชื่อว่า “คนเราได้รับความสําเร็จ ในชีวิตถึงขั้นอยู่ดีมีสุขมากน้อยเพียงใด ขึ้นอยู่กับขวัญของคน ๆ นั้น” และยังเชื่ออีกว่าในโอกาส ที่จะเกิดเหตุการณ์หรือจะมีการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญในชีวิตของบุคคลในครอบครัว “ขวัญ” จะเป็น กำลังใจเป็นสิริมงคลให้คน ๆ นั้นได้รับความสุขความสำเร็จในชีวิตการงาน ดังนั้น ญาติพี่น้อง จึงจัดให้มี “พิธีสู่ขวัญ” ให้แก่บุคคลผู้นั้น โอกาสที่จะทำพิธีสู่ขวัญการทำพิธีสู่ขวัญจะทําเฉพาะ ในโอกาสที่สำคัญเท่านั้น ถึงแม้กาลเวลา ยุคสมัยจะเปลี่ยนไป หรือแม้ว่าความเจริญก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์ วิทยาการต่าง ๆ จะพัฒนาไปมากเพียงใดก็ตาม หรือวัฒนธรรมแบบชาติตะวันตกจะเข้ามามีบทบาท สำคัญต่อการดำเนินชีวิตประจำวันของคนไทยมากแค่ไหน โดยเฉพาะคนอีสานที่มีความหลากหลาย ด้านชาติพันธุ์ หรือมีการรับวัฒนธรรมแบบชาติตะวันตก ซึ่งทำให้วัฒนธรรมการแต่งงาน วิทยาการ ทางการแพทย์ การสร้างบ้าน การจัดพิธีการแต่งงาน การรับประทานอาหาร การแต่งกายก็มักเป็น แบบชาติตะวันตก แต่คนอีสานก็ยังคงรักษาไว้ทั้งวัฒนธรรม ขนบธรรมเนียม ประเพณีคติความเชื่อ วิถีชีวิตการเป็นอยู่ของคนอีสาน ไม่ว่าจะเป็นการนุ่งผ้าซิ่น การแต่งกายตามชาติพันธุ์การรับประทาน อาหาร การเป็นอยู่การสร้างบ้าน และความเชื่อที่ยังคงอยู่และยังสืบทอดกันมาเป็นเวลานานคือ “พิธีสู่ขวัญ” หรือ “สูดขวัญ” ซึ่งเป็นคติความเชื่อ ที่สะท้อนวิถีชีวิตการเป็นอยู่ที่มีความเชื่อเรื่องขวัญ ที่อยู่กับร่างกายทั้งคน สัตว์และสิ่งของต่าง ๆ การสูดขวัญขึ้นอยู่กับเหตุการณ์ หรือช่วงชีวิตที่มีสิ่งสำคัญเกิดขึ้นในช่วงเวลานั้น เช่น การรับ ราชการ การขึ้นบ้านใหม่ การแต่งงาน เป็นต้น ซึ่งการสูดขวัญในการแต่งงาน เพื่อความเป็นสิริมงคล ต่อการเริ่มต้น ในการใช้ชีวิตคู่ หรือการสูดขวัญในยามที่เจ็บไข้ได้ป่วย ก็เพื่อการเป็นกำลังใจและมี

๘ ความเชื่อว่า เมื่อขวัญกลับสู่ร่างกายก็จะหายเป็นปกติ หรือจะดีขึ้น โดยเฉพาะในยามที่มี การเจ็บป่วยโดยไม่ทราบสาเหตุ ก็จะมีการทำ “พิธีสู่ขวัญ” เพื่อเสริมกำลังใจ และปัดเป่าสิ่งไม่ดีออก จากร่างกาย จะสามารถทำให้ผู้ที่กำลังเจ็บป่วยอยู่ อาการดีขึ้น อีกทั้งในการสร้างบ้านหรือทำบ้าน เสร็จใหม่ จะมีพิธีสู่ขวัญขึ้นบ้านใหม่ เพื่อให้บ้านหรือที่พักอาศัย เมื่อเจ้าของบ้านเข้ามาพักอาศัยแล้ว จะมีแต่ความร่มเย็น เป็นสุข อีกด้วย ดังนั้น คณะผู้จัดทำจึงเล็งเห็นความสำคัญของหมอสูดขวัญ ที่มีความสำคัญในการดำเนินชีวิต ของคนอีสาน และเป็นผู้สืบทอดวัฒนธรรม ประเพณีของคนอีสานด้วย ๒.วัตถุประสงค์การศึกษา ๒.๑ เพื่อศึกษาพิธีกรรมการสู่ขวัญ หรือการสูดขวัญ บ้านโคกสว่าง ตำบลสีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี ๒.๒ เพื่อศึกษาคติชาวช้านที่เกี่ยวข้องกับพิธีกรรมสูดขวัญ บ้านโคกสว่าง ตำบลสีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี ๒.๓ เพื่อศึกษาคติความเชื่อที่ปรากฏในพิธีกรรมการสู่ขวัญ หรือการสูดขวัญ โดยหมอสูดขวัญ บ้านโคกสว่าง ตำบลสีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี ๓.ขอบเขตการศึกษา ๓.๑ ขอบเขตด้านข้อมูล การศึกษาเกี่ยวกับขนบธรรมเนียม คติความเชื่อ และพิธีกรรมเกี่ยวกับการสู่ขวัญ หรือการสูดขวัญได้มีการสืบค้นข้อมูล โดย ข้อมูลปฐมภูมิเป็นข้อมูลจากการสัมภาษณ์บุคคลที่เกี่ยวข้อง และการสอบถามจากผู้รู้และ ผู้ที่เคยรับการสู่ขวัญ ข้อมูลทุติยภูมิสืบค้นจากเอกสาร งานวิจัย และข้อมูลทางอินเทอร์เน็ตที่ เกี่ยวข้อง กับขนบธรรมเนียมคติความเชื่อ และพิธีกรรมการสู่ขวัญ เครื่องมือที่ใช้ในการเก็บรวบรวมข้อมูล คณะผู้ศึกษาได้ใช้เครื่องมือหลายรูปแบบ ในการเก็บรวบรวมข้อมูล และวิเคราะห์ข้อมูล เพื่อปรับตัวให้เหมาะสม กับสถานการณ์ที่แตกต่างกัน ดังนี้

๙ ๑. แบบสำรวจเบื้องต้น (Basic Surway) เพื่อบันทึกข้อมูลต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องทั้งที่เป็นข้อมูล เอกสารตำรา บทความวิชาการ งานวิจัย วิทยานิพนธ์ และการสำรวจภาคสนาม ๒. แบบสัมภาษณ์ (Interview) ใช้แบบสัมภาษณ์ชนิดมีโครงสร้าง (Structured Interview) เพื่อรวบรวมข้อมูลเฉพาะ และข้อมูลที่สามารถกำหนดคำถามตามวัตถุประสงค์ของการศึกษา ไว้ล่วงหน้า และ แบบสัมภาษณ์ชนิดไม่มีโครงสร้าง (Unstructured Interview) เพื่อรวบรวมข้อมูล ที่เป็นข้อคิดเห็นและประเด็นปลีกย่อยที่แตกต่างกันออกไปในแต่ละสถานการณ์ ๓. แบบสังเกต (Observation) ใช้แบบสังเกตชนิดมีส่วนร่วม (Participant Observation) เพื่อบันทึกข้อมูลในกิจกรรมที่คณะผู้ศึกษาเข้าไปมีส่วนร่วมสามารถทำการปฏิสัมพันธ์กับชาวบ้าน ได้โดยตรง อีกทั้งยังมีการใช้แบบสังเกตชนิดไม่มีส่วนร่วม (Non Participant Observation) เพื่อบันทึกสภาพ ภูมิทัศน์ สิ่งแวดล้อม และลักษณะทั่วไปของชุมชน ในฐานะผู้สังเกตการณ์ การเก็บรวบรวมข้อมูล การเก็บข้อมูลแบ่งเป็น ๒ ขั้นตอน คือ ขั้นแรก เป็นการรวบรวมเอกสารและงานวิจัย ที่เกี่ยวข้องกับขนบธรรมเนียม คติความเชื่อ และพิธีกรรมการสู่ขวัญ เพื่อสร้างองค์ความรู้เกี่ยวกับ เรื่องที่ทำการศึกษา ต่อมา ขั้นที่สองเป็นการเก็บข้อมูลภาคสนาม (Field Research) เพื่อให้ได้ข้อมูล ตามสภาพความเป็นจริงของพื้นที่ โดยทำการเก็บรวบรวมข้อมูลด้วยการสังเกต สัมภาษณ์ สนทนา กลุ่มและร่วมทำกิจกรรมกับผู้ให้สัมภาษณ์ และผู้ที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้ได้สภาพความเป็นจริงในปัจจุบัน ส่วนข้อมูลด้านวัฒนธรรม ขนบธรรมเนียม ประเพณี พิธีกรรมอื่น ๆ ที่อยู่นอกระยะเวลาเก็บข้อมูล ภาคสนาม ใช้วิธีเก็บรวบรวมข้อมูลจากการสัมภาษณ์ผู้รู้ ผู้ปฏิบัติ และบุคคลทั่วไป ภายในชุมชน อย่างละเอียดรอบด้าน เพื่อให้ได้ข้อมูลตามสภาพความเป็นจริง คณะผู้ศึกษาได้ทำการเก็บรวบรวม ข้อมูล โดยอาศัยความมุ่งหมายของการศึกษาเป็นหลักเกณฑ์ประกอบด้วย ความเป็นมา ของคติชาวบ้าน ภูมิปัญญาด้านการผสมผสานความเชื่อในพิธีกรรมการสู่ขวัญ บ้านโคกสว่าง ตำบลสีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี ในปัจจุบัน โดยใช้วิธีกรศึกษาอย่างหลากหลาย ตาม ขั้นตอน ดังนี้ ๑. การสำรวจเอกสารและพื้นที่ในการ ศึกษาที่เกี่ยวข้อง ๒. การสัมภาษณ์แบบมีโครงสร้างและ ไม่มีโครงสร้าง ๓. การสังเกตแบบมีส่วนร่วมและไม่มีส่วนร่วม

๑๐ ๔. การวิเคราะห์ข้อมูล ๕. การรวบรวมข้อมูล การจัดเรียงข้อมูลและการวิเคราะห์ข้อมูล ๑. ใช้ข้อมูลจากการศึกษาเอกสาร และงานวิจัยที่เกี่ยวข้องเป็นแนวทางในการจำแนกข้อมูล ที่ได้จากการศึกษาเอกสาร การสำรวจเบื้องต้น การสัมภาษณ์ การสังเกต การสนทนากลุ่ม ออกเป็น หมวดหมู่ โดยยึดหลักเกณฑ์ตามวัตถุประสงค์ของการศึกษาเป็นหลัก ๒. การตรวจสอบความน่าเชื่อถือของข้อมูลจากแหล่งต่าง ๆ ที่ได้จากการศึกษา การสำรวจ เบื้องต้น การสัมภาษณ์ การสังเกต ซึ่งเปรียบเทียบข้อมูลจากเอกสารที่เกี่ยวข้อง และข้อมูล จากการสัมภาษณ์มาเปรียบเทียบกันว่ามีความเหมือนหรือแตกต่างกันอย่าไร เพื่อวิเคราะห์ ความน่าเชื่อถือของข้อมูล ๓. ใช้การวิเคราะห์แบบอุปนัยตามวิธีวิจัยเชิงคุณภาพอธิบายสิ่งที่เป็นนามธรรม และข้อมูล จากการศึกษาการสำรวจเบื้องต้น การสัมภาษณ์ การสังเกต และการสนทนากลุ่ม ตามวัตถุประสงค์ ของการศึกษาที่ตั้งไว้ในเบื้องต้น โดยแบ่งรายละเอียดออกเป็นหัวข้อย่อย แล้วจึงนำมาวิเคราะห์ โดยวิธีอุปนัยให้ปรากฏผลเป็นองค์รวมอีกครั้ง ๔. ใช้การวิเคราะห์โดยจำแนกข้อมูล เพื่อจำแนกข้อมูลตามหมวดหมู่ของข้อมูลที่ได้ จากการศึกษาจากเอกสาร งานวิจัย ผู้ให้สัมภาษณ์ และบุคคลที่เกี่ยวข้อง ๕. ใช้การรวบรวมข้อมูล โดยการเรียบเรียงข้อมูลจากเอกสาร และบทสัมภาษณ์เกี่ยวกับผู้รู้ เพื่อจัดข้อมูลให้เป็นหมวดหมู่ ๓.๒ ด้านประชากร ๓.๒.๑ หมอสูดขวัญ ลำดับ ชื่อ-สกุล เพศ อายุ ภูมิลำเนา ๑ นายทองคำ มะโนศิลป์ ชาย ๗๕ บ้านเลขที่ ๗๒ หมู่ ๒ บ้านโคกสว่าง ตำบล สีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี ๒ นายสำราญ ทาสะโก ชาย ๖๖ บ้านเลขที่ ๔๐ หมู่ ๒ บ้านโคกสว่าง ตำบล สีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี ตารางที่ ๑.๑ รายชื่อหมอสูดขวัญ

๑๑ ๓.๒.๑ ผู้ที่เคยสูดขวัญ ลำดับ ชื่อ-สกุล เพศ อายุ ภูมิลำเนา ๑ นายคำพอง วงสาลี ชาย ๕๖ บ้านเลขที่ ๑๔๖ หมู่ ๒ บ้านโคกสว่าง ตำบลสีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัด อุดรธานี ๒ นางยุทธยา สานยศ หญิง ๕๙ บ้านเลขที่ ๔๓ หมู่ ๒ บ้านโคกสว่าง ตำบล สีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี ตารางที่ ๑.๒ รายชื่อผู้ที่เคยสูดขวัญ ๓.๓ ด้านพื้นที่ ศึกษาเฉพาะบ้านโคกสว่าง ตำบลสีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี ๔.ขั้นตอนการดำเนินการ ๔.๑ การกำหนดประชากรและกลุ่มตัวอย่าง ๔.๑.๑ กลุ่มประชากรและกลุ่มตัวอย่าง ๔.๑.๑.๑ หมอสูดขวัญ จำนวน ๒ คน ๔.๑.๑.๒ ผู้ที่เคยรับการสู่ขวัญจากหมอสูดขวัญ จำนวน ๒ คน ๔.๒ เครื่องมือที่ใช้ในการเก็บรวบรวมข้อมูล ๔.๒.๑ เครื่องคอมพิวเตอร์ ๔.๒.๒ สมุดจดบันทึก ๔.๒.๓ เทปบันทึกการสัมภาษณ์ ๔.๒.๔ โทรศัพท์มือถือ ๔.๒.๕ กล้องถ่ายภาพ/บันทึกภาพ

๑๒ ๔.๓ ขั้นตอนการดำเนินการ ๔.๓.๑ สำรวจพื้นที่และบุคคลที่ต้องการศึกษา ๔.๓.๒ คัดเลือกบุคคลที่ต้องการศึกษา ๔.๓.๓ ศึกษาข้อมูลที่เกี่ยวข้อง ๔.๓.๔ สัมภาษณ์และเก็บข้อมูลภาคสนาม ๔.๓.๕ รวบรวมข้อมูลและจำแนกข้อมูล ๔.๓.๖ วิเคราะห์ข้อมูล ๔.๓.๗ สรุปและนำเสนอข้อมูล ๔.๔ การวิเคราะห์ข้อมูล ๔.๔.๑ แบ่งกลุ่มข้อมูลซึ่งเป็นเนื้อหาที่รวบรวมมาได้ ๔.๔.๒ รวบรวมข้อมูลภาคสนามแล้วจัดประเภทข้อมูลเพื่อการวิเคราะห์ ๔.๔.๓ วิเคราะห์ภูมิปัญญาและคติความเชื่อที่ปรากฏในพิธีกรรมการสู่ขวัญโดยหมอ สูดขวัญ

๑๓ ๔.๕ ระยะเวลาการศึกษา วันเสาร์ ที่ ๑๕ มกราคม พ.ศ.๒๕๖๕ – วันเสาร์ ที่ ๑๙ มีนาคม พ.ศ.๒๕๖๕ ตารางที่ ๑.๓ ระยะเวลาการศึกษา ๕. ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ ๕.๑ ได้เรียนรู้ที่มาเกี่ยวกับวัฒนธรรมของพิธีกรรมการสู่ขวัญจากหมอสูดขวัญ รวมทั้ง พิธีกรรม เกี่ยวกับการสู่ขวัญ เพื่อเรียกขวัญกลับเข้าร่างกาย สัตว์ หรือสิ่งของต่าง ๆ จากหมอสูดขวัญ บ้านโคกสว่าง ตำบลสีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี ๕.๒ ได้เรียนรู้ภูมิปัญญา คติความเชื่อในพิธีกรรมการสู่ขวัญ เพื่อความเป็นสิริมงคลกับชีวิต การเสริมกำลังใจ จากหมอสูดขวัญ บ้านโคกสว่าง ตำบลสีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี ลำดับ ขั้นตอนการ ดำเนินงาน ระยะเวลาการดำเนินการ ๑๕- ๑๖ ม.ค. ๑๗- ๑๘ ม.ค. ๒๑- ๒๒ ม.ค. ๒๘- ๓๐ ม.ค. ๕-๗ ก.พ. ๒๐- ๒๒ ก.พ. ๕- ๑๒ มี.ค. ๑๓- ๒๓ มี.ค. ๗ เม.ย. ๑ ศึกษาวิธีการจัดทำ ข้อมูลคติชน ๒ วางแผนการทำงาน ๓ สำรวจพื้นที่และบุคคล ที่ต้องการศึกษา ๔ สัมภาษณ์และเก็บ ข้อมูลครั้งที่ ๑ ๕ สัมภาษณ์และเก็บ ข้อมูลครั้งที่ ๒ ๖ สัมภาษณ์และเก็บ ข้อมูลครั้งที่ ๓ ๗ จำแนกข้อมูลและ วิเคราะห์ข้อมูล ๘ สังเคราะห์ข้อมูล ๙ นำเสนอข้อมูล

๑๔ ๕.๓ ได้เรียนรู้เกี่ยวกับความเชื่อเรื่องหมอสูดขวัญ และนำความเรื่องหมอสูดขวัญ การสู่ขวัญ ไปเผยแพร่ เพื่อเป็นแนวทางในการศึกษาสำหรับผู้ที่สนใจ และเป็นการอนุรักษ์วัฒนธรรมประเพณี การสู่ขวัญของคนอีสานอีกด้วย ๖. คำจำกัดความที่ใช้ในการศึกษา การสู่ขวัญ หมายถึง เป็นการเรียกทำพิธีเชิญหรือเรียกขวัญ เพื่อเป็นสิริมงคลแก่ผู้รับทำพิธี และเป็นคำนิยมเรียกพิธีเชิญขวัญสมัยปัจจุบัน แต่คำว่า “สู่ขวัญ” นี้ ตามความหมายเดิมเข้าใจว่า คงหมายถึง การเรียกขวัญหรือเชิญขวัญกับผู้มีขวัญปกติ ไม่เจ็บป่วยไข้อะไร แต่ทำพิธีเพื่อเป็น การส่งเสริมเพิ่มเติมสิ่งที่เป็นมงคล ให้เกิดแก่ผู้รับการสู่ขวัญยิ่งขึ้น คือ คนนั้นปกติขวัญดีอยู่แล้ว แต่ทำเพื่อให้มีความสุข ความเจริญก้าวหน้า หรือดีงามยิ่ง ๆ ขึ้นอีก เช่น พิธีสู่ขวัญบ่าวสาว สู่ขวัญนาค สู่ขวัญพระภิกษุสามเณร สู่ขวัญเจ้านาย เป็นต้น หมอสูดขวัญ หมายถึง หมอสูดขวัญ (ไม่ใช่พราหมณ์) เป็นผู้อาวุโสคงแก่เรียนในท้องถิ่นนั้น ๆ อาจเป็นหญิงหรือชายก็ได้ แต่ต้องมีพร้อมทั้งวัยวุฒิ และคุณวุฒิ ไสยศาสตร์หมายถึง คาถาอาคมที่นำมาประกอบพิธีกรรมต่าง ๆ มีทั้งไสยขาวและไสยดำ โดยมีความเชื่อมาจากศาสนาพราหมณ์ คะลำ หมายถึง สิ่งที่ต้องห้าม เมื่อทำลงไปแล้วไม่ดีงามเป็นลักษณะความผิด บาป ผิดจารีต ไม่เหมาะไม่ควร เกิดโทษภัย เกิดเสนียดจัญไรแก่ตนเองและผู้อื่น ซึ่งอาจมีโทษมากหรือน้อยหรือ อาจไม่มีโทษ แต่จะไม่เป็นที่ยอมรับของสังคม คะลำจึงเป็นหลักคำสอนที่ปฏิบัติกันมานาน จนกลายเป็นขนบธรรมเนียมที่มีลักษณะเป็นข้อห้าม ความเชื่อ หมายถึง สิ่งที่ตกทอดมา ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน โดยเกิดขึ้นจากความรู้สึกนึกคิด ของมนุษย์ ความเชื่อต่าง ๆ ยังเป็นที่ยอมรับปฏิบัติ ละเว้นการปฏิบัติ ละเว้นการปฏิบัติตามข้อห้าม โดยมีอิทธิพลเหนือจิตใจของมนุษย์เหล่านั้น มีทั้งที่สามารถพิสูจน์ได้ว่าเป็นความจริง และไม่สามารถ พิสูจน์ได้ว่าเป็นความจริง

บทที่ ๒ ความรู้ทั่วไป ๑. ประวัติบ้านโคกสว่าง หมู่ที่ ๒ บ้านโคกสว่าง ๑.๑ ข้อมูลสภาพทั่วไป ๑.๑.๑ ประวัติความเป็นมาของหมู่บ้าน บ้านโคกสว่าง ตั้งเมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๒ ครั้งแรก มี ๒ ครัวเรือน ของพ่อใหญ่พัน ทาสะโก และ พ่อใหญ่โส เสนาวงศ์ ซึ่งมาจากบ้านสีออ สถานที่ตั้งเป็นที่โล่งกว้างขวาง พ่อใหญ่ผุน ทาสะโก พ่อพรม วงศ์สุริยา พ่อมี ศรีฑาพุฒ ได้พาลูกหลานย้ายมาจากบ้านสีออ มาตั้งบ้านเรือนเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ครั้งแรกยังไม่มีชื่อหมู่บ้านเป็นทางการ มีคนสมัยนั้นเรียกชื่อใหม่ ว่า “บ้านโนนขามป้อม” ตามภูมิประเทศสังกัดบ้านสีออได้มาเมื่อ พ.ศ ๒๔๙๑ มีครัวเรือนพอที่จะตั้งบ้านเรือนได้จึงขอแยก หมู่บ้านจากบ้านสีออ โดยนายอำเภอสมัยนั้นคือ นายเต็ม สุวรรณโพธิ์ศรี เป็นผู้จัดตั้งประกาศเป็น หมู่บ้านชื่อว่า บ้านโคกสว่าง หมู่ที่ ๒ ตำบลสีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี มีผู้ใหญ่บ้านคนแรก ชื่อนายศรีทัศน์ ฮามคำฮัก จากเป็นภูมิประเทศที่กว้างขวางและเหมาะสมที่จะตั้งบ้านเรือน จึงมีชาวบ้านย้ายถิ่นฐานมาตั้งเพิ่มเรื่อย ๆ ในปีพ.ศ ๒๕๒๔ จึงมีการขอแยกบ้านออกอีก ๑ หมู่ คือ บ้านศรีสว่างวัฒนา ปัจจุบันบ้านโคกสว่างสังกัด หมู่ที่ ๒ บ้านโคกสว่างแบ่งเป็น ๖ คุ้มได้แก่ ๑. คุ้มจันทร์สว่าง ๒. คุ้มราษฎร์สามัคคี ๓. คุ้มศรีสุวรรณ ๔. คุ้มโสภาสถาพร ๕. คุ้มดวงสีทอง ๖. คุ้มสันติสุข ๑.๑.๒ พื้นที่ทั้งหมด บ้านโคกสว่าง มีเนื้อที่ทั้งหมด ๓.๑๕ ตารางกิโลเมตร (๑,๙๖๘.๗๕ ไร่) ๑.๑.๓ อาณาเขตติดต่อ บ้านโคกสว่าง ตั้งอยู่ในตำบลสีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี ห่างจากอำเภอกุมภวาปี ไปทางทิศเหนือ ๑๖ กิโลเมตร ห่างจากจังหวัดอุดรธานี ไปทางทิศตะวันตก เฉียงเหนือ ๖๐ กิโลเมตร มีอาณาเขตติดต่อดังนี้ ทิศเหนือ ติดต่อกับ บ้านหนองกวาง หมู่ที่ ๔

๑๖ ทิศใต้ ติดต่อกับ บ้านแสงสว่าง ตำบลท่าลี่ ทิศตะวันออก ติดต่อกับ บ้านศรีสว่าง หมู่ที่ ๓ ทิศตะวันตก ติดต่อกับ บ้านโนนเขวา หมู่ที่ ๘ ๑.๑.๔ ลักษณะภูมิประเทศและภูมิอากาศ ๑.๑.๔.๑ ลักษณะภูมิประเทศ สภาพพื้นที่ทั่วไปของบ้านโคกสว่างเป็นพื้นที่ราบ ลักษณะดินเป็นดินร่วนปนดินเหนียว เหมาะแก่การทำการเกษตรกรรมพืชสวน พืชไร่และพืชไร่นาสวนผสม ๑.๑.๔.๒ ลักษณะภูมิอากาศ สภาพภูมิอากาศโดยทั่วไปของบ้านโคกสว่าง มีสภาพร้อนแห้งแล้งและมีสภาวะฝนทิ้งช่วง เป็นเวลานานสภาพอากาศแยกได้ดังนี้ ฤดูร้อน เริ่มตั้งแต่เดือนกุมภาพันธ์-เมษายน ฤดูฝน เริ่มตั้งแต่เดือนพฤษภาคม-ตุลาคม ฤดูหนาว เริ่มตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน-มกราคม ๑.๑.๕ การคมนาคม/สาธารณูปโภค ชาวบ้านใช้ถนนสายกุมภวาปี- ท่าลี่เป็นสายหลักในการสัญจรโดยระยะทาง จากหมู่บ้านถึงที่ทำการองค์การบริหารส่วนตำบลสีออประมาณ ๖ กิโลเมตร ถนนภายในหมู่บ้านมีการสัญจรที่สะดวก ซึ่งเป็นถนนคอนกรีต บ้านโคกสว่างมีน้ำประปา ไฟฟ้าใช้ทุกครัวเรือน มีร้านค้าสหกรณ์ประจำหมู่บ้าน ๑ แห่ง ร้านค้าภายในหมู่บ้าน ๓ แห่ง มีหอกระจายข่าว ๑ แห่ง มีโรงเรียนในหมู่บ้าน ๑ แห่ง ๑.๑.๖ แผนที่หมู่บ้าน ภาพที่ ๑.๑ แผนที่ทางกายภาพบ้านโคกสว่าง

๑๗ ๑.๒ ข้อมูลสภาพทางสังคม ๑.๒.๑ จำนวนประชากร บ้านโคกสว่าง หมู่ที่ ๒ ตำบลสีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี มีจำนวน ครัวเรือนทั้งหมด ๑๒๐ ครัวเรือน มีประชากรทั้งหมด ๕๖๙ คน แยกเป็นชาย ๒๘๕ คน หญิง ๒๘๔ คน มีผู้สูงอายุ (อายุ ๖๐ ปีบริบูรณ์ขึ้นไป) จำนวนทั้งสิ้น ๕๑ คนแยกเป็นชาย ๒๒ คน หญิง ๓๑ คน คนพิการรวมทั้งสิ้น ๑๔ คน แยกเป็นชาย ๑๐ คนหญิง ๔ คน ๑.๒.๒ การศึกษา บ้านโคกสว่าง มีโรงเรียนในหมู่บ้าน ๑ แห่ง คือโรงเรียนบ้านสีออสว่างราษฎร์สามัคคี สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาอุดรธานี เขต ๒ โดยเปิดทำการเรียนการสอนตั้งแต่ ระดับชั้น อนุบาลมัธยมศึกษาตอนต้น ปัจจุบันมี นายพิชิต ลุนสะแกวงษ์ เป็นผู้อำนวยการ โรงเรียน ๑.๒.๓ วัฒนธรรม ประเพณีและความเชื่อ วัดศรีมงคล บ้านสีออ เป็นวัดที่มีความสำคัญและเป็นศูนย์รวมใจของคนในชุมชน เป็นสถานที่ประกอบพิธีกรรมที่สำคัญทางศาสนา ซึ่งเป็นที่ชาวบบ้านโคกสว่าง ได้ไปใช้ประกอบ พิธีกรรมร่วมกับชาวบ้านสีออและหมู่บ้านใกล้เคียง ส่วนใหญ่ชาวบ้านสามแยกนับถือศาสนาพุทธ นิยมไปทำบุญวันสำคัญทางศาสนามีการเข้าวัดฟังธรรม มีการทำบุญแจกข้าวจะทำให้แก่ผู้ล่วงลับไป แล้ว การทำบุญเฮือน (ทำบุญบ้าน) การทำบุญซำฮะ (บุญชำระ) เป็นการทำบุญเพื่อชำระล้างสิ่งไม่ดี เป็นการปัดเป่าความชั่วร้ายให้ออกไปจากหมู่บ้าน ประเพณีแต่งงาน จะนิยมแต่งงานในเดือนคู่ ส่วนมากแล้วจะเป็นเดือน ๔ เดือน ๖ เดือน ๑๒ ส่วนความเชื่อของชาวบ้านยังคงมีความเชื่อในเรื่องผี วิญญาณ ไสยศาสตร์ บุญ - บาป เวรกรรม และความเชื่อในเรื่องโชคลาง พิธีสะเดาะเคราะห์เมื่อชาวบ้านเกิดการเจ็บป่วย อย่างรุนแรง หรือเกิดเหตุการณ์ที่ทำให้คิดว่าตนเองกำลังจะมีเคราะห์กรรมจึงยังทำกันอยู่ ส่วนข้อห้าม ต่างๆ นั้นเริ่มผ่อนปรนลงและบางอย่างเล็กน้อยก็เลิกปฏิบัติกัน แต่มีข้อห้ามที่ยังคงปฏิบัติกันอยู่ มี ค่านิยมและความเชื่อการรักษา ขนบธรรมเนียมประเพณีต่าง ๆ สืบทอดกันมาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ซึ่งเป็นการปฏิบัติตนตามประเพณีฮีตสิบสองคลองสิบสี่

๑๘ ปราชญ์ชาวบ้าน ๑. หมอพราหมณ์ ได้แก่ ๑.๑ นายทองคำ มะโนศิลป์ ๑.๒ นายสำราญ ทาสะโก ๒. ทำบายศรี ได้แก่ ๒.๑ นางละมัย พิลาหา ๒.๒ นางภู แสงจักร ๒.๓ นางบุญนำ วิบูลย์กุล ๓. มัคทายก ได้แก่ ๓.๑ นายสุวรรณ วิบูลย์กุล ๓.๒ นายถวิล แสงธิมา ๔. จักสาน ได้แก่ ๔.๑ นายพรม ทาสะโก ๔.๒ นายกรม ทาสะโก ๕. ทอผ้า ได้แก่ ๕.๑ นางเสงี่ยม ทาสะโก ๕.๒ นางสมใจ อุดมพันธ์ ๕.๓ นางแสงจันทร์ วงศ์วิชัย ๕.๔ นางไพรวรรณ ศรีจุมพล ๖. งานช่าง ได้แก่ ๖.๑ นายวันชัย ศิริกังวาล ๖.๒ นายโทรี่ ทาสะโก ๖.๓ นายนิคม แก้วดวงดี ความเชื่อ ๑. ห้ามนอนหันหัวไปทางทิศตะวันตก เนื่องจากเป็นที่ของคนตาย ๒. ห้ามใส่ชุดดำไปเยี่ยมคนป่วย ๓. ห้ามเผาศพได้แก่วัน วันพุธ วันศุกร์ วันปากเดือน (ขึ้น ๑ ค่ำ) วันโกน (ก่อนวันพระ) วันพระและวันเข้าพรรษา ๔. วันพระห้ามนำฟืนผ่านหรือเข้ามาในหมู่บ้าน ห้ามเปิดเล้า ห้ามฆ่าสัตว์ และชาวบ้าน ว่างเว้นจากการทำงาน

๑๙ ๑.๓ ข้อมูลสภาพทางเศรษฐกิจ ๑.๓.๑ การประกอบอาชีพหลัก/ครัวเรือน ๑.๓.๑.๑ อาชีพ เกษตรกร จำนวน ๙๕ ครัวเรือน ๑.๓.๑.๒ อาชีพ รับราชการ จำนวน ๑๐ ครัวเรือน ๑.๓.๑.๓ อาชีพ ค้าขาย จำนวน ๓ ครัวเรือน ๑.๓.๑.๔ อาชีพ รับจ้างทั่วไป จำนวน ๑๒ ครัวเรือน ๑.๓.๒ การประกอบอาชีพเสริมหรืออาชีพรอง ๑.๓.๒.๑ อาชีพเย็บผ้า จำนวน ๓ ครัวเรือน ๑.๓.๒.๒ อาชีพชีพตัดผม/เสริมสวย จำนวน ๔ ครัวเรือน ๑.๓.๓ ผู้ว่างงาน กลุ่มอายุ ๑๓-๑๘ ปี จำนวน ๔๐ คน กลุ่มอายุ ๑๙-๒๔ ปี จำนวน ๑๐ คน กลุ่มอายุ ๒๕ ปีขึ้นไป จำนวน ๑๕ คน ๑.๓.๔ จำนวนกลุ่มกิจกรรมอาชีพ/กองทุนหมู่บ้าน - กลุ่มสาธิตการตลาด มีสมาชิกทุกครัวเรือน - กลุ่มเลี้ยงสุกร มีสมาชิก ๓๐ คน - กลุ่มเลี้ยงโค มีสมาชิก ๕ คน - กลุ่มทอผ้าย้อมสีธรรมชาติ มีสมาชิก ๓๐ คน - กลุ่มเกษตรพอเพียงต้นแบบ มีสมาชิก ๓๐ คน - กลุ่มอสม. มีสมาชิก ๙ คน - กลุ่มสตรี มีสมาชิก ๓๐ คน - กลุ่ม อปพร. มีสมาชิก ๖ คน - กองทุนแม่ของแผ่นดิน มีสมาชิก ๗๐ คน - กองทุนฌาปนกิจครัวเรือน ๑.๓.๕ ข้อมูลความต้องการพัฒนาฝีมือแรงงานของคนในหมู่บ้าน - ช่างเย็บผ้า จำนวน ๔๕ คน - ช่างตัดผม/เสริมสวย จำนวน ๓๐ คน ๑.๔ ข้อมูลสภาพทางการบริหาร/การปกครอง ๑.๔.๑ รายชื่อผู้ใหญ่บ้านโคกสว่าง ที่ ชื่อ-นามสกุล ระยะเวลาดำรงตำแหน่ง ๑ นายศรีทัศน์ ฮามคำฮัก ๒๔๙๑-๒๕๐๒

๒๐ ๒ นายจันทร์ ทาสะโก ๒๕๐๓-๒๕๓๐ ๓ นายกรม ทาสะโก ๒๕๓๑-๒๕๔๐ ๔ นายสำราญ ทาสะโก ๒๕๔๑-๒๕๔๗ ๕ นายมงคล คำพุก ๒๕๔๘-๒๕๕๓ ๖ นายจิระยุทธ ทาสะโก ๒๕๕๔-๒๕๕๘ ๗ นายเทิดทูล ลุนสะแกวงษ์ ๒๕๕๙-๒๕๖๓ ๘ นายคำพอง วงษาลี ๒๕๖๔-ปัจจุบัน ตารางที่ ๒.๑ รายชื่อผู้ใหญ่บ้านโคกสว่าง ๑.๔.๒ รายชื่อคณะกรรมการหมู่บ้านโคกสว่าง ที่ ชื่อ-นามสกุล ตำแหน่ง ๑ นายคำพอง วงษาลี ผู้ใหญ่บ้าน ๒ นายเสริม มะโนมัย ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านคนที่ ๑ ๓ นางสาวอัจฉรา อินทิเสน ผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้านคนที่ ๒ ๔ นางสุนีย์ แก้วตวงดี เหรัญญิก ๕ นายสำราญ ทาสะโก สมาชิก อบต. ๖ นายเทิดทูล ลุนสะแกวงษ์ สารวัตรกำนัน ๗ นายสังเวียน วงศ์วิชัย อาสาสมัครป้องกันภัยฝ่ายพลเรือน(อปพร.) ๘ นางวัชรีพร วิบุญกุล กรรมการ ๙ นางเสงี่ยม ทาสะโก กรรมการ ๑๐ นายสมหวัง บุญรอด กรรมการ ๑๑ นายสมชัย ศรีจุมพล กรรมการ ๑๒ นางมุกดา เทอำรุง กรรมการ ๑๓ นายสมศรี พิลาหา กรรมการ ๑๔ นายเสถียร วงศ์สุริยา กรรมการ ๑๕ นายปรีชา แสงธิมา กรรมการ ๑๖ นายทองม้วน ศรีเคนา กรรมการ ตารางที่ ๒.๒ รายชื่อคณะกรรมการหมู่บ้านโคกสว่าง

๒๑ ส่วนที่ ๒ การวิเคราะห์ข้อมูล ๒.๑ การวิเคราะห์ปัจจัยภายในหรือสภาพแวดล้อมภายในจะทำให้หมู่บ้านทราบถึงความสามารถ หรือความเป็นตัวตนของหมู่บ้าน ๑. จุดอ่อน คือ ลักษณะหรือข้อด้อยของหมู่บ้านเมื่อเทียบกับหมู่บ้านอื่น มีดังนี้ ๑.๑ รายได้ของครัวเรือนไม่เพียงพอกับค่าใช้จ่าย ๑.๒ เด็กและเยาวชนในหมู่บ้านส่วนใหญ่นิยมตามกระแสวัฒนธรรมต่างชาติ เพิ่มมากขึ้น ๑.๓ ทรัพยากรธรรมชาติเสื่อมโทรม เช่นดินขาดคุณภาพสารอาหารแข็งตัวทำให้ พืชต่างๆอาหารไม่ได้ เกษตรกร ต้องหาธาตุอาหารต่างๆ ช่วยบำรุงพืช ๑.๔ ประชาชนในหมู่บ้านขาดความรู้เรื่องประชาธิปไตยไม่กล้าแสดงออก ในที่ประชุมเนื่องจากตัวผู้อื่นไม่ชอบ ไม่พอใจที่จะนำเสนอผลงานนั้น ๑.๕ มีแหล่งน้ำไม่เพียงพอสำหรับทำการเกษตร เนื่องจากขาดระบบชลประทาน ทำให้พืชไร่มีปัญหาในกรณีฝนทิ้งช่วง ๑.๖ ในช่วงฤดูฝนประชาชนในหมู่บ้านต้องพบกับปัญหาการแพร่ระบาดของ โรคไข้เลือดออก ๒. จุดแข็ง คือ ศักยภาพความสามารถหรือข้อเด่นของหมู่บ้านเมื่อเทียบกับหมู่บ้านอื่น มีดังนี้ ๒.๑ ประชาชนส่วนใหญ่ของหมู่บ้านมีการดำเนินชีวิตตามแนวทางปรัชญาเศรษฐกิจ พอเพียง ๒.๒ เด็กและเยาวชนของหมู่บ้านส่วนใหญ่มีความกระตือรือร้นและเอาใจใส่ ในการศึกษา ๒.๓ หมู่บ้านมีผู้นำชุมชนที่มีความมุ่งมั่น มีจิตสาธารณะและเสียสละอุทิศตน เพื่อพัฒนาหมู่บ้านให้มีความเข้มแข็งและประชาชนให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น ๒.๔ ระบบสาธารณูปโภคของหมู่บ้านโดยส่วนใหญ่มีความพร้อม ๒.๕ ประชาชนในหมู่บ้านส่วนใหญ่ให้ความสำคัญกับการ ใช้ชีวิตในช่วงโรคระบาด covid-19 โดยมีการสวมเเมสทุกครั้งก่อนออกจากบ้านและล้างมือด้วยเจลแอลกอฮอล์ ๒.๖ มีโรงงานรับซื้อผลผลิตทางการเกษตร ที่ทำให้คนในชุมชนมีความสะดวก ต่อการขายผลผลิตทางการเกษตร ๒.๗ ในหมู่บ้านมีระบบการรักษาความปลอดภัย โดยมีการจัดเวรยามเฝ้าดูแล ๒.๘ คนในหมู่บ้านมีการปฏิบัติตามกฎระเบียบข้อบังคับที่เข้มงวด ๒.๒ การวิเคราะห์ปัจจัยภายนอกหรือสภาพแวดล้อมภายนอกจะทำให้หมู่บ้านทราบถึงโอกาส และ อุปสรรคการทำงานของหมู่บ้าน

๒๒ ๑. โอกาส คือ สิ่งที่จะเป็นประโยชน์หรือทำให้การดำเนินงานของหมู่บ้านเหนือหมู่บ้านอื่น มีดังนี้ ๑.๑ นโยบายของรัฐให้ความสำคัญและเปิดโอกาสในการส่งเสริม สนับสนุน กระบวนการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน เพื่อการแก้ปัญหาความยากจนแบบบูรณาการ โดยยึดหลัก ปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง ๑.๒ รัฐบาลกำหนดให้มีการพัฒนาสินค้า OTOP เป็นนโยบายเร่งด่วนและสำคัญ ๑.๓ นโยบายรัฐบาลมีนโยบายในการสนับสนุนเงินทุนให้กับหมู่บ้านในรูปของ กทบ.และกองทุนสตรี ๒. อุปสรรค คือ ข้อจำกัดศักยภาพความสามารถหรือข้อเด่นของหมู่บ้านเมื่อเทียบกับ หมู่บ้านอื่น มีดังนี้ ๒.๑ ราคาพืชผลทางการเกษตรตกต่ำ ๒.๒ การเลือกตั้งเป็นตัวสร้างปัญหาของความแตกแยกของกลุ่มคนในหมู่บ้านตามมา ๒.๓ การดำเนินงานตามนโยบายของรัฐมีความไม่ต่อเนื่องและมีการเปลี่ยนแปลง และแน่นอน ๒.๔ วิสัยทัศน์ “คนบ้านโคกสว่าง อยู่ดีมีสุข อย่างยั่งยืน ภายใต้หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง” ๒.๕ ยุทธศาสตร์ ประเด็นยุทธศาสตร์ที่ ๑ การพัฒนาอาชีพและการพัฒนาคุณภาพชีวิตตามแนวปรัชญา เศรษฐกิจพอเพียง ประเด็นยุทธศาสตร์ที่ ๒ การพัฒนาแบบมีส่วนร่วม ขนบธรรมเนียมประเพณี ฮีต มาจากคำว่า จารีต หมายถึงแบบอย่าง เยี่ยงอย่าง ประเพณี ฮีต ๑๒ หมายถึง ประเพณี หรือจารีตประเพณี ๑๒ ประการของท้องถิ่น ในหมู่ชาวอีสานเมื่อมีโอกาสประกอบกิจตามประเพณี ท้องถิ่นร่วมกันในแต่ละเดือน เป็นการแสดงออกถึงเอกลักษณ์ของสังคม หรือของแต่ละท้องถิ่นนั้น ๆ อาจคล้ายคลึงกัน หรือเหมือนกัน หรือแตกต่างกันตามสภาพภูมิศาสตร์ และสิ่งแวดล้อมของ แต่ละท้องถิ่น หรือสังคมนั้น ๆ ขนบธรรมเนียมประเพณีของชาวบ้านโคกสว่าง ตำบลสีออ อำเภอกุมภวาปี จังหวัดอุดรธานี เป็นปัจจัยสำคัญที่สร้างความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ทั้งนี้เกิดจาก ความเชื่อและสภาพทางจิตใจ และสภาพความรู้สึกนึกคิดของชาวบ้าน อันเป็นประเพณีที่มีมาตั้งแต่ โบราณกาลที่ได้ประกอบพิธีและกิจกรรมต่าง ๆ ร่วมกัน ๑๒ ประการ คือ

๒๓ ๑. บุญเข้ากรรม คือ ภิกษุต้องสังฆาทิเสส ต้องอยู่กรรมถึงจะพ้นได้นิยมทำกัน ในเดือนอ้าย เดือน ๑ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือนอ้าย โยมจะไปเข้ากรมด้วยก็ได้ เพื่อหวังเอาบุญเอากุศล หรือไม่ก็หาดอกไม้ ธูปเทียน ไปถวายพระก็จะได้ผลานิสงส์เช่นกัน ๒. บุญคูณลานหรือบุญกุ้มข้าวใหญ่ นิยมทำกันในเดือนยี่ หรือเดือนสอง บุญคูณลานหรือ บุญเดือนยี่ เป็นประเพณีดั้งเดิมของชาวบ้านโคกสว่าง หลังจากที่ทำนาเสร็จแล้วชาวบ้านโคกสว่าง จะมีประเพณีทำบุญร่วมกันอีกประเพณีหนึ่ง คือบุญคูณลาน เพื่อเป็นสิริมงคลแก่ข้าวในลานของตน คำว่า คูณ หมายถึง เพิ่ม คำว่า ลาน หมายถึง สนามที่นวดข้าว วิธีการทำลาน ก็คือดายหญ้าในผืนนา ปราบพื้นที่ ให้ราบเรียบ แล้วทาลาดด้วยมูลกระบือ (ขี้ควาย) ผสมน้ำ เทลาดพื้นที่เตรียมไว้แล้วปล่อยให้แห้งแล้ว ก็นำข้าวที่เกี่ยวแล้วมัดเป็นฟ่อน ลำเลียงมากองไว้ที่ลาน เรียกว่า ลอมข้าว เพื่อเตรียมนวดข้าว ซึ่งชาวบ้านในหมู่บ้านเรียกว่า ตีข้าว การทำบุญคูณลานไม่ได้ทำที่วัดแต่ทำที่ลานข้าวเรียกว่า บุญคูณข้าว วิธีทำบุญคูณลาน ก่อนที่จะทำบุญคูณลาน บรรพบุรุษได้ผูกกลอน เป็นผะหยาไว้ว่า “เถิงฤดูเดือนยี่มาฮอดแล้ว ให้นิมนต์พระสงฆ์องค์เจ้ามาตั้งสวดมุงคุณเอาบุญคูณข้าว เข้าป่าหาไม้เอ็ด หลัวอย่าได้ไลลืมถิ่มฮีตเก่าคองเดิมเฮาเด้อ” หมายความว่า เมื่อฤดูยี่มาถึง ให้นิมนต์พระสงฆ์มาสวด มงคลทำบุญคูณลานข้าว ให้ไปเก็บเกี่ยวในป่ามาทำฟืน หรือเชื้อเพลิง อย่าได้ละลืมประเพณีดั้งเดิม ของเราก่อนที่จะถึงวันที่ขนข้าวขึ้นยุ้ง เจ้าภาพจะบอกบุญไปยังญาติพี่น้องให้มาร่วมกันฟังพระพุทธ มนต์เย็น (สวดมนต์เย็น) ก่อนที่จะถึงวันทำบุญหนึ่งวัน การนิมนต์พระก็นิยมนิมนต์ตั้งแต่ ๕ รูปขึ้นไป มาสวดมนต์เย็นที่ลานข้าวในตอนเช้าของวันขนข้าวขึ้นยุ้ง ฉาง เล้า เจ้าภาพจะทำบุญตักบาตร ถวาย ภัตตาหารเช้าแด่พระสงฆ์ หลังจากเสร็จพิธีพระสงฆ์ก็จะประพรมน้ำมนต์แก่เจ้าภาพ น้ำมนต์ที่เหลือ เจ้าภาพก็จะนำไปโปรดที่นาเพื่อให้ข้าวงอกงาม ในปีต่อ ๆ ไป ทำนาได้ผลทวีคูณขึ้นไปเรื่อย ๆ ๓. บุญข้าวจี่หรือบุญมาฆบูชา นิยมทำกันในเดือนที่ ๓ ขึ้น ๑๕ ค่ำ คนเฒ่าคนแก่ในสมัย โบราณ จะพูดเป็นผะหยาล้อเลียน หยอกล้อสามเณร มูลเหตุแห่งการทำบุญข้าวจี่ เป็นเวลาที่ชาวบ้าน บ้านโคกสว่างหมดภาระจากการทำงานจึงร่วมกันทำข้าวจี่ถวายพระสงฆ์ วิธีทำบุญข้าวจี่การทำบุญข้าวจีใช้เวลาในการทำวันเดียวชาวบ้านโคกสว่างก็จะมีการประชุม ตกลงกำหนดวัน พอได้วันที่แน่นอนชาวบ้านก็จะส่งตัวแทนซึ่งเป็นมรรคทายกหรือผู้สูงอายุ ไปนิมนต์ พระที่วัดมาร่วมทำบุญด้วย ตอนเย็นก่อนจะถึงวันงาน ชาวบ้านจะร่วมกันฟังพระสงฆ์สวดชัยมงคล ที่วัดจอมแจ้งและเตรียมหมาก พลู บุหรี่มวน ถวายพระในวันรุ่งขึ้น เมื่อถึงวันทำบุญชาวบ้านจะตื่น

๒๔ แต่เช้า นำข้าวจี่มาตักบาตร เสร็จแล้วร่วมกันถวายภัตตาหาร คาว หวาน เมื่อพระฉันเสร็จแล้ว จะเทศนาโปรดหนึ่งกัณฑ์เป็นเสร็จพิธี ๔. บุญมหาชาติหรือบุญผะเหวด นิยมทำกันในเดือน ๔ เมื่อถึงเดือนสี่ข้างแรม พระภิกษุ ต่างตั้งตาคอยบุญพระเวส สาเหตุที่ตั้งตาบุญพระเวส คือในเดือนที่ ๔ เป็นวาระของพระภิกษุสงฆ์ จะได้เทศนามหาชาติคาถาพันโปรดสาธุชน หลังจากได้ฝึกฝนการเทศน์มาเป็นเวลานาน พระภิกษุสงฆ์ บางรูปฝึกเทศน์มหาชาติเป็นเวลานานได้อย่างไพเราะ วิธีการทำบุญผะเหวด (พระเวส) เมื่อชาวบ้านได้ตกลงกันว่า จะทำบุญพระเวสในวันไหน พวกผู้หญิงก็จะพากันไปเตรียมดอกไม้ป่า เช่น ดอกจาน (ดอกทองกวาว) ดอกเปือย (ดอกตะแบก) ดอกกุง (ดอกเต็ง) และดอกฮัง (ดอกรัง) มาตากแดดให้แข็ง เพื่อจะได้จัดเป็นดอกไม้บูชาตามคำสั่ง ของบรรพบุรุษ ๕. บุญตรุษสงกรานต์เป็นบุญสรงน้ำ ก่อพระทราย ชาวบ้านเรียกว่า ตบปั้นทรายหรือ ตบปะทราย ก่อเจดีย์ทราย ปล่อยสัตว์ ปล่อยนก ปล่อยปลา นิยมทำกันในเดือนที่ ๕ วิธีการทำบุญสงกรานต์เป็นพิธีกรรมที่เกิดขึ้นในสมาชิกครอบครัวหรือชุมชน แต่ปัจจุบัน ได้เปลี่ยนไปสู่สังคมวงกว้าง ประเพณีดั้งเดิมจึงมีการใช้น้ำเป็นองค์ประกอบหลักในพิธี ใช้รดให้แก่กัน เพื่อความชุ่มชื่น มีการสรงน้ำพระเพื่อเป็นสิริมงคล ทำบุญตักบาตรไหว้พระ การขนทรายเข้าวัด การก่อกองทราย และขอพรจากผู้ใหญ่รำลึกถึงบรรพบุรุษที่ล่วงลับ สังคมไทยสมัยใหม่เกิดประเพณี กลับบ้านในเทศกาลสงกรานต์และนับวันสงกรานต์เป็นวันครอบครัว ๖. บุญบั้งไฟหรือบุญบ้องไฟ การบุญบั้งไฟ เกิดจากความเชื่อของชาวบ้านโคกสว่าง ว่า เทพเจ้าจะสามารถดลบันดาลให้ข้าวปลาอาหารพืชผลในท้องนาของตนอุดมสมบูรณ์ได้เทพเจ้า องค์นั้นคือพระยาแถน พระยาแถนเป็นเทพดา ผู้ที่ควบคุมฝนฟ้าให้ตกถูกต้องตามฤดูกาล ถ้าได้ มีการเช่นสรวงบูชาให้พระยาแถนท่านพอใจแล้ว ท่านก็จะบันดาลให้ฝนตก ให้การทำนาในปีนั้น ได้ผลบริบูรณ์ดีแล้วข้าวปลาอาหารก็อุดมสมบูรณ์ด้วย วิธีการทำบุญบั้งไฟ พอถึงวันโฮม วันรวมบุญ ส่วนใหญ่มักจะเริ่มทำบุญกันในวันหยุดราชการ เพื่อจะให้บุตรหลานและญาติ ๆ ที่รับราชการได้ไปร่วมทำบุญด้วย เริ่มจากการตีกลองโฮม เพื่อให้ชาวบ้านนำบั้งไฟไปรวมกันหรือไปโฮมกัน หลังจากที่ท่านฉันท์ภัตตาหารเช้าเสร็จ โดยลำดับพิธี ดังนี้ ขั้นตอนที่ ๑ ชาวบ้านจะร่วมกันทำบุญ ถวายภัตตาหารเช้าพระภิกษุสามเณร ขั้นตอนที่ ๒ หลังจากท่านฉันท์ภัตตาหารเช้าเสร็จ กรรมการที่ได้รับการแต่งตั้งจากกรรมการ หมู่บ้านจะเริ่มลงบัญชี ลงทะเบียนบั้งไฟจากกลุ่มต่าง ๆ จากหมู่บ้านต่าง ๆ

๒๕ ขั้นตอนที่ ๓ ช่วงบ่ายจะเริ่มแห่บั้งไฟ ในวันนั้นจะมีการประกวดขบวนแห่ประกวดการประดับ ประดาหรือการเอ้บั้งไฟ นี้เป็นการแสดงออกถึงการรวมพลังการเป็นน้ำหนึ่งใจเดียงกัน ขบวนแห่ แต่ละขบวน จะมีการฟ้อนรำอย่างสวยงามมีการแต่งตัวเป็นแบบต่าง ๆ ตามตำนานผาแดงนางไอ่ เป็นการสะท้อนให้เห็นถึงสภาพชีวิตของชาวบ้านโคกสว่าง รวมทั้งความเป็นอยู่ของชาวบ้านโคกสว่าง ที่แท้จริง ๗. บุญซำฮะหรือบุญเบิกบ้าน สำหรับชาวบ้านโคกสว่างจะเริ่มจากการเลี้ยงปู่ตา (เลี้ยงบ้าน) และมีการตั้งบุญคูณบ้าน ๓ คืน เป็นการทำบุญอุทิศส่วนกุศลส่งไปให้บรรพบุรุษที่ล่วงลับไปแล้ว เพราะเมื่อปูตามีชีวิตอยู่นั้น ได้สร้างคุณงามความดีให้กับลูกหลานและสังคมไว้อย่างมาก วิธีการทำบุญชำฮะ ซึ่งการเลี้ยงปูตาจะทำกันเป็นประเพณี โดยกระทำพร้อมกันทั้งหมู่บ้าน โดยกำหนดเวลาระหว่างเดือน ๖-๗ โดยชาวบ้านโคกสว่างจะเลี้ยงปู่ตา ก่อนตาแฮก สถานที่เลี้ยงปู่ตา คือ ศาลากลางบ้าน นิมนต์พระมาเจริญพระพุทธมนต์เป็นเวลา ๓ คืน ในตอนเช้าของวันรุ่งขึ้น ชาวบ้านจะพากันไปร่วมทำบุญตักบาตรที่ศาลากลางบ้านพร้อมกับทำกระทงสามเหลี่ยมหรือกระทง หน้างัวมีข้าวดำ ข้าวแดง หมากเมี่ยง บุหรี่ อาหาร นำมาให้พระท่านสวดชัยมงคลคาถา เป็นการ สะเดาะเคราะห์ ไล่สิ่งเสนียดจัญไรไปจากครอบครัว ๘. บุญเข้าพรรษา แห่เทียนพรรษา บุญวันอาสาฬหบูชา ชาวบ้านโคกสว่างนิยมทำกัน ในเดือน ๘ วันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘ เป็นวันอาสาฬหบูชา และวันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๘ เป็นวัน เข้าพรรษา วิธีการทำบุญเข้าพรรษา ชาวบ้านโคกสว่างส่วนใหญ่ที่เป็นชาวพุทธจะนิยมไปทำบุญตัก บาตรในตอนเช้าหรือไม่ก็จัดหาอาหารคาวหวานไปทำบุญฟังเทศน์ที่วัด ในตอนบ่ายฟังพระแสดงธรรม เทศนาและในตอนกลางคืนจะพากันนำดอกไม้ธูปเทียน ไปวัดเพื่อชุมนุมกัน ทำพิธีเวียนเทียน รอบพระอุโบสถพร้อมกับพระภิกษุสงฆ์ ๙. บุญข้าวประดับดิน ชาวบ้านโคกสว่าง จังหวัดอุดรธานีจะนิยมทำกันในช่วงเดือน ๙ คือ เดือน ๙ แรม ๑๕ ค่ำ นั่นเอง วิธีการทำบุญข้าวประดับดิน ซึ่งบุญข้าวประดับเป็นการห่อข้าวและของคาวหวาน พร้อมทั้งจีบหมากพลู มวนบุหรี่ ห่อด้วยใบตองกล้วยแล้วนำไปไว้ในพื้นดิน ๑๐. บุญข้าวสาก ชาวบ้านโคกสว่างจะนิยมทำกันในเดือน ๑๐ ขึ้น ๑๕ ค่ำ ก่อนจะถึง วันทำบุญข้าวสาก ชาวบ้านจะพากันคั่วข้าวเปลือก บ้านโคกสว่างเรียกว่าคั่วข้าวตอกแตก

๒๖ วิธีการทำบุญข้าวสาก เตรียมทำข้าวสากหรือข้าวกระยาสาด วันทำบุญคือวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐ ตอนเช้าชาวบ้านจะพร้อมกันทำบุญตักบาตรพร้อมกันที่วัดจอมแจ้ง ฟังพระธรรมเทศนา ๑ กัณฑ์ เป็นต้น ๑๑. บุญออกพรรษา ตรงกับวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๑ ของชาวพุทธ พระสงฆ์แสดงอาบัติ ทำการปวารณา คือ การเปิดโอกาสให้ว่ากล่าวตักเตือนกันได้ วิธีการทำบุญออกพรรษา ต่อมาเจ้าอาวาสหรือพระผู้ใหญ่จะให้โอวาทเตือนพระสงฆ์ ให้ปฏิบัติตนอย่างผู้ทรงศีล พอตกกลางคืนจะมีการจุดประทีปโคมไฟนำไปแขวนไว้ตามต้นไม้ในวัด หรือตามริมรั้ววัด ชาวบ้านจะมีการไปทำบุญตักบาตรรวมถึงการไปฟังเทศน์ที่วัด ๑๒. บุญมหากฐิน บุญกฐินของชาวบ้านโคกสว่างจะเริ่มขึ้นในวันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๑๑ ไปสิ้นสุดในวันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒ บุญกฐินที่จัดขึ้นจะได้รับความสนใจจากชาวบ้านเป็นอย่างมาก เนื่องจากผู้คนในชุมชนส่วนใหญ่เป็นพุทธศาสนิกชนจึงมีความเลื่อมใสศรัทธาทำบุญกันไปตาม ประเพณีสืบต่อมาจนปัจจุบัน ๒. ความรู้ทั่วไปทางด้านคติชนวิทยา ๒.๑ ความเป็นมาของคติชนวิทยา แต่เดิมวิทยาการที่ศึกษาเกี่ยวกับมนุษย์ที่นักวิชาการสนใจศึกษากันมีหลายสาขานักปราชญ์ ในยุโรปสนใจศึกษาวิเคราะห์ระบบความคิด เหตุการณ์ทางการเมือง และวรรณศิลป์มากกว่าด้านอื่น เช่น ผลงานของเพลโต และอลิตโตเติล เป็นต้น ส่วนในโลกตะวันออกการศึกษาที่ลึกซึ้งเป็นไป เพื่อความเข้าใจธรรมชาติจิตใจของมนุษย์ กับเพื่อปลูกฝังหลักการประพฤติปฏิบัติเพื่อความสันติสุข จึงปรากฏเป็นผลงานทางศาสนาต่าง ๆ เช่น ฮีบรู พราหมณ์ พุทธ และขงจื๊อ ต่อมาจึงสนใจศึกษา วิทยาการด้านอื่น ๆ ได้แก่ ปรัชญา ภาษา วรรณคดี ศิลปะ และประวัติศาสตร์ ความสนใจวิทยาการ ดังกล่าว ผู้ศึกษาเลือกศึกษาเฉพาะเนื้อหาเด่น ๆ เรื่องสำคัญ ๆ ตามความสนใจของผู้ศึกษาเท่านั้น ทางด้านประวัติศาสตร์ ศึกษาเรื่องราวการเมืองของมนุษยชาติเป็นเรื่องใหญ่ เหตุการณ์ที่สนใจศึกษา จารึกไว้มักเป็นเรื่องศึกสงคราม และเรื่องที่มีพระมหากษัตริย์เป็นศูนย์กลางด้านปรัชญา สนใจศึกษา จริยศาสตร์ ปัญหาและอุดมการณ์สากลของมนุษย์ วิเคราะห์ความเป็นมาของมนุษยชาติ ระบบ จักรวาลในลักษณะที่อิงนามธรรม เพื่อแสดงแนวคิด ความเชื่อและการปฏิบัติ ด้านศิลปะ ภาษา และวรรณคดี มีความสนใจในผลงานของศิลปินฝีมือดีเด่นเป็นพิเศษกับผลงานของนักเขียน เป็นส่วนใหญ่ ผลงานที่เป็นข้อคิดเกี่ยวกับชีวิต ความคิด และผลงาน ของประชาชนที่เป็นส่วนรวม จึงหาได้ยาก ประมาณศตวรรษที่ ๑๙ ความสนใจศึกษาเรื่องของมนุษย์จึงหันมาสู่วิถีชีวิต ของประชาชน นักมานุษยวิทยา นักคติชนวิทยา เริ่มรวบรวมข้อมูลจากปากคำของคนทั่วไป

๒๗ และให้ความสำคัญ บุคคลทุกระดับชั้นในสังคม ความสนใจศึกษาค้นคว้าดังกล่าว ส่งผลให้มีการพัฒนา ระเบียบวิธีการสำรวจและรวบรวมข้อมูลอย่างรัดกุม ตลอดจนพัฒนาความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับ ตัวเราเอง และสังคมมนุษย์อย่างมีเหตุผล และใช้ระเบียบวิธีแบบวิทยาศาสตร์มากขึ้น สำหรับในประเทศไทย การศึกษารวบรวมข้อมูลทางคติชนพึ่งเริ่มอย่างจริงจังประมาณ สมัยรัชการที่ ๕ สมเด็จพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงค้นคว้ารวบรวม และทรงอำนวยการให้ผู้มีความรู้ ความสามารถ รวบรวมข้อมูลพื้นบ้านพื้นเมืองไว้จำนวนหนึ่ง เช่น เพลงกล่อมเด็กของไทย บทนำขวัญ เป็นต้น บุคคลสำคัญอีกท่านหนึ่งที่ริเริ่มศึกษาค้นคว้าวัฒนธรรมพื้นบ้าน วัฒนธรรมไทยบันทึกไว้ เป็นหลักฐาน คือ พระยาอนุมานราชธน นอกจากนี้ ท่านเองยังเป็นผู้ให้ข้อมูลและถ่ายทอดข้อมูล ที่สำคัญอีกด้วย การศึกษาค้นคว้าคติชนได้รับความสนใจกว้างขวางเป็นระบบ และเป็นหลักฐานมากขึ้น รวมทั้งได้รับความสำคัญมากขึ้น นับแต่ ดร. กิ่งแก้ว อัตถากร สำเร็จการศึกษาปริญญาเอกด้านคติชน วิทยา จากประทศสหรัฐอเมริกา เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๐ และนำสาขาวิชาคติชนวิทยามาเผยแพร่ ในวงการศึกษาไทย รวมทั้งเป็นผู้เสนอใช้คำคติชนและคติชนวิทยาดังกล่าวข้างต้น ดร.กึ่งแก้ว อัตถาวร ได้เรียบเรียงวิทยานิพนธ์ปริญญาเอกฉบับภาษาอังกฤษเป็นภาษาไทยชื่อ วรรณกรรมจากบ้าน ซึ่งเก็บข้อมูลจากหมู่บ้าน ในอำเภอเมือง จังหวัดราชบุรี (๒๕๑๔) นับเป็นต้นแบบการศึกษาคติชน ตาม หลักวิชาคติชนวิทยาที่เป็นสากล ทั้งการเก็บรวบรวมข้อมูลภาคสนามและการจำแนกประเภท นิทาน ซึ่งนักคติชนรุ่นหลังได้ใช้เป็นแนวทางในการศึกษา นอกจากนี้ท่านยังได้เป็นอาจารย์พิเศษ สอนวิชา คติชนวิทยา ในสถาบันอุตมศึกษาหลายแห่ง ทำให้วงวิชาการให้ความสนใจศึกษาและ เก็บรวบรวม ข้อมูลคติชนมากขึ้น จากความเป็นมาของคติชนวิทยาจะเห็นได้ว่า ได้ความสนใจศึกษาอย่างกว้างขวาง จาก นักวิชาการ มีทั้งที่เป็นวิทยานิพนธ์และงานวิจัย แต่ข้อมูลทางคติชนก็มีมากมายและหลากหลาย ข้อมูลบางอย่างก็สูญสลายไป เพราะไม่อาจหาผู้ให้ข้อมูลได้ ดังนั้นควรช่วยกันรวบรวมข้อมูลที่ยังมีอยู่ ไว้ก่อนที่จะสูญหายไปกับกาลเวลาและการเปลี่ยนแปลงของสังคม (เรไร ไพรวรรณ์. ๒๕๕๓ : ๔-๘) ๒.๒ ความหมายและขอบเขตของคติชน ๒.๒.๑ ความหมายของคติชนวิทยา นักคติชนวิทยาได้ให้ความหมายของคำว่า “คติชาวบ้าน” หรือ “คติชนวิทยา” ไว้หลายท่าน ด้วยกัน ในที่นี้จะขอยกมากล่าวเพียงบางท่านเพื่อช่วยทำให้พอเข้าใจเนื้อหาและความหมายของวิชานี้ ได้ดีขึ้น

๒๘ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.๒๕๒๕ ได้ให้ความหมายของ “คติชาวบ้าน” ว่าหมายถึงเรื่องราวของชาวบ้านที่เป็นของเก่าเล่าต่อปากและประพฤติสืบ ๆ กันมาหลายชั่วอายุคน ในรูปคติ ความเชื่อ ประเพณี นิยาย นิทาน เพลง ภาษิต ปริศนา บททาย ศิลปะ สถาปัตยกรรม ตลอดจนการละเล่นของเด็กและอีกความหมายหนึ่ง หมายถึง วิชาที่ว่าด้วยเรื่องเหล่านั้น วิลเลียม ฮอมส์ (William Thoms) ผู้บัญญัติศัพท์ Folklore อธิบายได้ว่า จะใช้คำว่า “คติชนวิทยา” หรือ “คติชาวบ้าน” หรือ Folklore ในความหมายว่าคติของประชาชนและ กล่าวเพิ่มเติมว่า วิชาแขนงนี้ศึกษาเกี่ยวกับวิถีชีวิต ประเพณี สิ่งที่ถือปฏิบัติ โชคลาง บทเพลง สุภาษิต ฯลฯ จากอดีต ตอนหนึ่งว่า “ได้แก่สิ่งที่มีการถ่ายทอโดยทางประเพณี อาจถ่ายทอดโดยทางคำพูด” อาร์เชอร์ เทเลอร์ (Archer Taylor) อธิบายความหมายของคติชนวิทยาหรือคติชาวบ้าน ขนบธรรมเนียมประเพณีและปฏิบัติสืบทอดมาอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น เพลงชาวบ้าน นิทานชาวบ้าน ปริศนาคำทาย สุภาษิต หรือเรื่องอื่น ๆ ซึ่งเก็บรักษาไว้ได้จากการถ่ายทอดโดยทางวาจา สืบ ๆ ต่อมา สติธ ทอมป์สัน (Stith Thompson) ให้คำอธิบายไว้ว่า “คดีวิทยาคือ สิ่งที่สืบทอดจาก คนหนึ่งไปสู่อีกคนหนึ่งและรักษาไว้ด้วยวิธีการจำหรือปฏิบัติมากกว่าที่จะจดบันทึกไว้” เคนเนธ และแมรี่ คล้าค (Kenneth & Mary Clarke) กล่าวถึงความหมายของวิชานี้ไว้ “คติชนวิทยาหรือคติชาวบ้านประกอบขึ้นด้วยเรื่องราวเก่า ๆ (ความรู้,การรู้จักโลก,กิจกรรม) ที่มีสืบทอดต่อ ๆ กันมาแต่ครั้งปู่ย่าตายาย” บาสคอม (Bascom) ได้ให้ความหมายของคติชนวิทยาในแง่มานุษวิทยาว่า สำหรับ นักมานุษวิทยาแล้วคติชนเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมแต่ไม่ใช่วัฒนธรรมทั้งหมด คติชนรวมเอานิยาย ตำนาน นิทาน สุภาษิต ปริศนาคำทายและรูปแบบอื่น ๆ ที่มีความสำคัญน้อยกว่า เอาศิลปะชาวบ้าน การเต้นรำของชาวบ้าน คนตรีของชาวบ้าน เครื่องแต่งกายของชาวบ้าน ยาพื้นบ้าน ประเพณีพื้นบ้าน และความเชื่อของชาวบ้านเข้าไว้ ด้วยเนื่องจากเรื่องเหล่านี้เป็นของวัฒนธรรม (วีระวัชร์ ปิ่นเขียน ๒๕๔๒ : ๒-๓) พระยาอนุมานราชธนได้ให้ความหมายไว้ว่า “คติชาวบ้านก็คือวัฒนธรรมดั้งเดิม ของประเทศชาติที่สืบต่อเป็นประเพณีกันมาแต่ปรัมปรา” กุหลาบ มัลลิกะมาศ ได้กล่าวถึงความหมายของคติชาวบ้านว่า “คติชาวบ้านเป็นเครื่องแสดง ระดับวัฒนธรรม ศีลธรรม ความเชื่อถือ ความต้องการ แนวความคิด อุคมคติ และสิ่งอื่น ๆ อีกหลาย ประการ ซึ่งอาจกล่าวโดยสรุปได้ว่า เป็นเครื่องบอกลักษณะสภาพของชีวิตและสังคมของคนในท้องถิ่น ต่าง ๆ ตามกาลเวลาที่ล่วงมา จึงเป็นที่ประมวลไว้ซึ่งเป็นชาติอย่างแท้จริงของแต่ละชาติแต่ละภาษา” (กุหลาบ มัลลิกามาศ. : ๒๕๐๙)

๒๙ มัลลิกา คนานุรักษ์ ได้ให้ความหมายของ คติชนวิทยา ไว้ว่า คติชนวิทยาเป็นความรู้ ที่เกี่ยวกับชีวิตความเป็นอยู่คนกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งในสังคม ที่มีวัฒนธรรมของคนกลุ่มนั้นปรากฏให้เห็น เด่นชัด ผู้ศึกษาด้านคติชนวิทยาจึงมุ่งความสนใจไปที่กลุ่มคนพื้นบ้านที่ความเจริญทางเทคโนโลยี ยังเข้าไม่ถึงในหมู่บ้าน คนพื้นบ้านจะมีลักษณะเด่นตรงที่มีการดำเนินชีวิตที่คล้าย ๆ กันแตกต่าง จากคนในเมืองที่มีอาชีพต่างกัน ในขณะที่คนในเมืองจะอยู่แบบตัวใครตัวมัน สำหรับการศึกษาคติชน วิทยาในประเทศไทย มักเป็นการศึกษาเฉพาะกลุ่มหรือเฉพาะทางเท่านั้น เช่น การรวบรวมข้อมูล นิทานพื้นบ้าน สุภาษิต ปริศนาคำทาย เป็นต้น แต่ก็ยังไม่เป็นที่แพร่หลาย จนกระทั่งในช่วงปี ๒๕๑๕-๒๕๒๕สถาบันการศึกษาส่วนภูมิภาคได้เริ่มสนใจที่จะเก็บรวบรวมนิทาน พื้นบ้านและเพลง พื้นบ้านในท้องถิ่นด้วยเกรงว่ามรดกทางวัฒนธรรมเหล่านี้จะสูญหายไป อีกทั้งในช่วง ปี ๒๕๒๐ เกิดกระแสนิยมศึกษาวรรณคดีท้องถิ่น สืบเนื่องจากวรรณคดีท้องถิ่น มีความหมายเกี่ยวข้องกับนิทาน ท้องถิ่นอยู่มาก จึงทำให้มีการศึกษาเปรียบเทียบระหว่างวรรณคดีท้องถิ่นกับนิทานท้องถิ่น (ศิราพร ฐิตะฐาน ณ ถลาง ๒๕๓๗ : ๙) สรุปได้ว่า “คติชนวิทยา” เป็นวิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับวัฒนธรรม วิถีชีวิต และความเป็นอยู่ ของมนุษย์ในสังคมนั้น ๆ ที่สืบต่อกันมาจนถึงปัจจุบัน ๒.๒.๒ ขอบเขตของวิชาคติชนวิทยา ดังที่กล่าวแล้วว่าคติชนวิทยาเป็นเรื่องราวเกี่ยวกับวัฒนธรรมท้องถิ่น ในปัจจุบันมีวิชาการ หลายด้านที่ศึกษาเรื่องราวเกี่ยวกับวัฒนธรรมกลุ่มชน เช่น มานุษยวิทยา สังคมวิทยา โบราณคดี นักมานุษวิทยาพยายามที่จะกล่าวว่า ข้อมูลทางคติชนนั้น เป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมมิใช่วัฒนธรรม ทั้งหมด ควรจะกำหนดขอบเขตการศึกษาเฉพาะในเรื่องราวเกี่ยวกับตำนานตึกคำบรรพ์ นิยาย นิทาน สุภาษิต ปริศนา บทเพลง ไม่รวมถึงศิลปะ การฟ้อนรำ ตนตรี เครื่องแต่งกาย การรักษาโรค ประเพณี ความเชื่อ ดังที่ บาสคัม เขียนไว้ว่า “คติชนทั้งหมดถ่ายทอดด้วยปาก แต่ทุกสิ่งที่ถ่ายทอด ด้วยปาก มิใช่คติชน” (William Bascom ๑๙๕๓ : ๒๘๓) ซึ่งความเป็นจริงแล้วคติชนวิทยา ควรจะศึกษาครอบคลุมถึงวัฒนธรรมทั้งหมดของมนุษย์ ทั้งในสังคมมนุษย์ที่มีความเจริญมีภาษาหนังสือ และสังคมมนุษย์ที่ไม่รู้ภาษาหนังสือ ไม่ได้รับ การอบรมตามระบบโรงเรียน เพราะเป็นที่ยอมรับกันแล้วว่า ข้อมูลทางสติชนวิทยาสามารถ ที่จะ ถ่ายทอดกันในหมู่บุคคลทุกระดับการศึกษา ทุกคนมีความเป็นพื้นเมือง (Folk) อยู่ในตนเอง เท่าเทียมกัน (สุมามาลย์ พงษ์ไพบูลย์. ๒๕๔๒ : ๔)

๓๐ ๒.๓ ความสำคัญของคติชนวิทยา คติชนเป็นการศึกษาเรื่องราวในอดที่มีความสำคัญต่อปัจจุบัน ประมวล ดิคคินสัน ผลที่จำเป็นต้องเรียนรู้อดีต ไว้ดังนี้ ๑. อดีตเป็นรากเหง้าของปัจจุบัน การที่มนุษย์สามารถเรียนรู้และมีพัฒนาความรู้ ความก้าวหน้ามาถึงปัจจุบัน ก็เพราะอาศัยวิทยาการความรู้อันเป็นสิ่งที่สั่งสมมาแต่ในอดีตวิทยาการ ใน อดีตจึงเท่ากับเป็น “กองทุน” ให้แก่คนรุ่นต่อ ๆ ไป ๒. เป็นธรรมดาวิสัยของมนุษย์ที่สนใจใคร่รู้ว่าตนเป็นใคร มาจากไหนเสียก่อน จึงจะสามารถ มั่นใจได้ว่าจะก้าวไปข้างหน้าอย่างมั่นใจ การเข้าใจอดีตจึงจะสามารถรับมือกับปัจจุบันและวางหลัก สร้างอนาคตได้อย่างมั่นคง ๓. การศึกษาอดีตทำให้เข้าใจถึงความเจริญและความเปลี่ยนแปลงในแต่ละยุคและสามารถ สืบทอดความเจริญไว้ใต้อย่างต่อเนื่อง ๔. เป็นการศึกษาเพื่อความเข้าใจและความรู้คุณค่าของปัจจุบัน มิใช่ถอยหลังไปสู่อดีต แต่เพื่อจะรับมือกับสถานการณ์เพาะหน้าได้อย่างมีประสิทธิภาพและจัดวางอนาศตอย่างฉลาด รอบคอบ จากเหตุผลดังกล่าวข้างต้นแสดงให้เห็นว่าการศึกษาเรื่องราวในอดีตซึ่งเป็นข้อมูลคติชน มีความสำคัญในฐานะที่เป็นตัวบ่งชี้วัฒนธรรมและเป็นเครื่องมือที่ช่วยให้เข้าใจมนุษย์ ความสัมพันธ์ ระหว่างมนุษย์กับมนุษย์ สังคมและธรรมชาติ และรักษาดุลยภาพของความสัมพันธ์ เพื่อให้ดำรงชีวิต อยู่ร่วมกันอย่างสันติสุขในปัจจุบัน และเป็นพื้นฐานของอนาคต (เรไร ไพรวรรณ์. ๒๕๕๓ : ๘) เมื่อยังใช้คำว่าคติชาวบ้านอยู่นั้น มีผู้กล่าวถึงความสำคัญและคุณค่าของคติชาวบ้าน หรือ วัฒนธรรมท้องถิ่นไว้หลายประการ เทือก กุสุมา ณ อยุธยา กล่าวสรุปความได้ดังนี้ ๑. คติชาวบ้าน เป็นมรดกหรือสมบัติของชาติ ในฐานะที่เป็นวัฒนธรรมประจำชาติเป็นเรื่อง เกี่ยวกับมนุษย์แต่ละชาติ แต่ละภาษา มีการจดจำและถือปฏิบัติกันต่อ ๆ มา ๒. คติชาวบ้าน ทำให้รู้จักสภาพชีวิตในท้องถิ่น โดยพิจารณาหลักที่ว่า คติชาวบ้านเป็น พื้นฐานชีวิตของคนชาติหนึ่ง ๆ ๓. คติชาวบ้าน ทำให้เกิดความนิยมภาคภูมิในท้องถิ่นของตน เป็นเครื่องมือที่ช่วยให้เห็น คนสภาพของตนว่า คล้ายคลึงกับที่อื่น ๆ ทั่วโลก ความคิดเช่นนี้จะไม่สร้างความรู้สึกแบ่งแยกและ ขณะเดียวกันก็สร้างความภูมิใจในท้องถิ่น ใดในโลก (เทือก กุสุมา. ๒๕๑๒ : ๓๐๓-๓๐๕) ดังนั้นเมื่อได้ศึกษาเรื่องราวเกี่ยวกับวัฒนธรรมท้องถิ่นของชาติใดมากขึ้นเท่าใด ก็เห็น ความเป็นอยู่ ความเป็นเอกลักษณ์ของคนในสังคมมากขึ้นเพียงนั้นว่า เป็นคนที่อยู่ในสังคม

๓๑ ที่มีวัฒนธรรมอยู่ ในระดับใด ชนใดมีวัฒนธรรมประจำถิ่นถือเป็นชนที่มีความเจริญ เพราะสามารถ ตัดแปลงและปรับ ตนเองให้สอดคล้องกับสิ่งแวดล้อม รู้จักหลักจิตวิทยาสังคมเป็นอย่างตี เราสามารถ ศึกษาเรื่องเหล่านี้จากวัฒนธรรมประจำถิ่นทุกสาขาไม่ว่าจะเป็นนิทานพื้นเมือง เพลงพื้นเมือง สถาปัตยกรรม ฯลฯ (สุมามาลย์ พงษ์ไพบูลย์. ๒๕๔๒ : ๓) คติชนวิทยาเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่ควรคำแก่การศึกษาค้นคว้าอย่างยิ่ง ๑. คติชนวิทยาหรือคดีชาวบ้านเป็นเสมือนเครื่องที่ช่วยให้มนุษย์รู้จักเข้าใจสถานะของชีวิต มนุษย์โดยทั่วไปตียิ่งขึ้น เพราะเป็นที่ประมวลความรู้สึกนึกคิด ความเชื่อ ความกลัว ความนิยม ความบันเทิงใจ ระเบียบ แบบแผนและอื่น ๆ ๒. คติชนวิทยาหรือคติชาวบ้านเป็นเสมือนกรอบล้อมให้ชีวิตอยู่ในของเขตที่นิยมกันว่าตีและ ถูกต้อง แม้กฎหมายบ้านเมืองก็ยังไม่บังคับจิตใจมนุษย์ได้เท่า เพราะได้ยิน ได้ฟังและไต้อบรมอยู่กับ วิถีชีวิตแบบนั้น ๆ ๓. คติชนวิทยาหรือติชาวบ้านทำให้รู้จักสภาพชีวิตในท้องถิ่นโดยพิจารณาตามหลัก ที่ว่า คติชนวิทยาหรือคติขาวบ้านเป็นพื้นฐานของคนชาติหนึ่ง ๆ หรือกลุ่มชนนั้น ๆ ๔. คติชนวิทยาหรือคติชาวบ้านเป็นมรดกหรือสมบัติของชาติ ในฐานะที่เป็นวัฒนธรรม ประจำชาติ เป็นเรื่องเกี่ยวกับชีวิตของมนุษย์แต่ละชาติ แต่ละภาษา มีการจดจำ และถือปฏิบัติกัน ต่อ ๆ มา ๕. คติชนวิทยามีคุณค่าทั้งในทางศิลปะและทางศาสตร์ ช่วยในการศึกษาวิชาการสาขาอื่น ๆ ให้กว้างขวางลึกซึ้งยิ่งขึ้น ๖. คติชนวิทยาช่วยให้คนเกิดความนิยมภาคภูมิในห้องถิ่นของตน เป็นเครื่องมือช่วยให้ตน แลเห็นสภาพความแตกต่าง และคล้ายคลึงกับสภาพของท้องถิ่นอื่น ๆ อันจะทำให้เข้าใจสภาพของคน ในถิ่นที่ต่าง ๆ ออกไป ช่วยให้ไม่เกิดความรู้สึกแบ่งแยก (วีระวัชร์ ปิ่นเขียน. ๒๕๔๒ : ๔) ๒.๔ หน้าที่หรือบทบาทของคติชนวิทยา หน้าที่หรือบทบาทของคติชนวิทยามีหลายประการ วิลเลียม อาร์ บาสคอม ได้กล่าวไว้ ในหนังสือการศึกษาเรื่องคติชนวิทยา (The study Folkore) ว่ามี ๔ ประการ ๑. ให้ความบันเทิงสนุกสนาน คติชนประเภทที่ให้ความบันเทิง เช่น เพลงชาวบ้าน เพลงกล่อม เด็ก นิทาน การละเล่นพื้นบ้าน สิ่งเหล่านี้เป็นสิ่งที่ช่วยให้ชาวบ้านเกิดความรู้สึกรื่นเริง และทำให้งาน ที่ทำเพลิตเพลินไปได้ เช่น เพลงเท่เรือ สมเด็จกรมพระยาคำรงราชานุภาพ ทรงนิพนธ์ ไว้ในหนังสือ นิทานโบราณดีว่าด้วยการเห่เรือว่า การเห่เรือเป็นประเพณีของไทยที่มีมาเก่าแก่

๓๒ “การเห่เรือ พระที่นั่งนั้น สังเกตตามประเพณีในชั้นหลังเห่เวลาเสด็จโดยขบวนพยุหยาตรา ซึ่งชวน ให้เห็นว่าจะใช้เวลาไปทางไกล เช่น ยกขบวนทัพเพื่อให้พลพายรื่นเริง” ของอินเดียเองก็มีการขานคำ บูชาพระราม และการขานรับเป็นจังหวะในการพายเรือเช่นเดียวกันคล้ายกับการขานยาวของไทย ในเวลาพานเรือ พระที่นั่ง ซึ่งมีจังหวะเหยอวเย่อวช่วยในการพายเรือ การร้องเพลงเป็นจังหวะ ช่วยในการทำงานนี้มีอีกมากมาย เช่น ในเวลาที่กรรมกรทำงานเกี่ยวกับการตึง อุด ชัก ลาก ฯลฯ ก็มักมีการร้องเฮโล สาระพา ฮุยเลฮุย ฯลฯ เพลงที่ร้องเพื่อให้ความบันเทิงในเวลาทำงานประเภทอื่น ได้แก่ เพลง เกี่ยวข้าว เป็นเพลงที่ร้องเล่นในเวลาลงแขกเกี่ยวข้าว การเล่านิทาน การละเล่นต่าง ๆ และการเล่นทายปริศนาก็มีจุดประสงค์เพื่อความบันเทิง เป็นการใช้เวลาว่างให้เป็นด้วยความสนุกสนาน แม้คติชาวบ้านจะมีจุดมุ่งหมายแอบแฝงอย่างอื่น แทรกอยู่ เช่น เพื่อให้คำสั่งสอน เร้าอารมณ์ ฯลฯ ซึ่งเป็นเรื่องที่แยกศึกษาออกเป็นแต่ละประเภท ๆ ไปก็ตาม แต่หน้าที่ของคติชาวบ้านก็คือการให้ความบันเทิงและความสนุกสนาน ๒. เป็นกระจกส่องให้เห็นวัฒนธรรม คติชนมีหน้าที่ในแง่เป็นกฎบัตร แสดงวัฒนธรรมและ โครงสร้างของสังคม เป็นเสมือนเครื่องนำทางในการดำเนินชีวิต เป็นผู้นำทางในเชิงปฏิบัติของคน พอถึงฤดูกาลจะมีพิธีต่าง ๆ เช่น เมื่อใกล้เข้าพรรษาก็จะมีการบวช เมื่อใกล้ออกพรรษา จะมีการทอดกฐิน นอกจากนี้ยังช่วยอธิบายหรือให้รายละเอียดเกี่ยวกับขนบธรรมเนียมประเพณี สถาบันทางสังคมและเทคโนโลยีต่าง ๆ รวมทั้งเป็นการแสดงออกของชาวบ้านในด้านความเชื่อ และทัศนคติบางประการ คติชนยังช่วยในการศึกษาวิถีชีวิตของประชาชนและจิตใจของชาวบ้าน เป็นกุญแจที่ทำให้ ผู้ศึกษารู้ถึงสถานการณ์ในอดีตและประเพณีสมัยโบราณซึ่งสูญไปแล้ว สุภาษิต สำนวน คำพังเพย และขนบธรรมเนียมประเพณีต่าง ๆ ที่อยู่ในคติชนวิทยานั้น จะช่วยให้เราเข้าใจและรู้วัฒนธรรมต่าง ๆ ของคนแต่ก่อน เมื่อคนเข้าใจวัฒนธรรมของคนโบราณ ก็จะทำให้เกิดความนิยม ภาคภูมิในท้องถิ่นในประเทศชาติของตนด้วย ๓. ช่วยในต้านการศึกษากล่อมเกลา คติชนวิทยามีบทบาทในการให้การศึกษาแก่ชนทั่วไป ในหลายด้าน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสังคม ซึ่งไม่รู้หนังสือและในสมัยก่อนที่ยังไม่มีโรงเรียน เป็นแบบแผน ทุกวันนี้คติชนวิทยาได้ให้การศึกษาแบบนอกระบบในหลายทาง เช่น นิทานต่าง ๆ ของไทย มักมีจุดมุ่งหมายชี้ให้เห็นค่านิยมในสังคม เช่น การทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว เพลงกล่อมเด็ก ก็มีการแทรกคำสั่งสอนต่าง ๆ เอาไว้ เช่น สอนให้มีความกตัญญูต่อพ่อแม่หรือผู้ที่ดูแลเรามา คติชน วิทยาประเภท ปริศนาคำทาย รวมทั้งนิทานบางเรื่องให้ความรู้เกี่ยวกับความเชื่อบางอย่าง การใช้ยาสมุนไพร ยากลางบ้าน คติชนวิทยาประเภทสุภาษิต สำนวน คำพังเพย เป็นเครื่องวิพากย์

๓๓ วิจารณ์ การกระทำ ของบุคคลในสังคมว่าสังคมชอบหรือไม่ชอบในสิ่งใด เป็นสิ่งเตือนใจบุคคลในสังคม จึงมีความสำคัญในการสั่งสอนคนในสังคมในหลายด้าน เช่น ทางแพทยศาสตร์ ให้ความรู้เกี่ยวกับยา กลางบ้าน ว่านยา สมุนไพรต่าง ๆ ในด้านพฤกษศาสตร์ และสัตวศาสตร์ให้ความรู้และรายละเอียด ของพืชและสัตว์บางชนิด ในด้านศาสนาทำให้ทราบว่าระยะก่อนมีลัทธิศาสนาเรามีความเชื่อ ในสิ่งที่มองไม่เห็น เช่น เทพ ผีต่าง ๆ เกิดการอ้อนวอนของพรต่าง ๆ ในทางสุขศาสตร์ทำให้เห็นสภาพ ความเป็นอยู่ เช่น สอนให้คนมีอนามัยรู้จักความสะอาด เช่น ความเชื่อที่ว่า “นุ่งผ้าเปียกเข้าบ้าน ผีไม่กรงไม่คุ้ม” หรือให้ยิ้มแย้มแจ่มใสเมื่อตื่นนอน ให้ความรู้ด้านกฎหมายประเพณี เช่น ผู้หญิงได้รับ สิทธิบางอย่างไม่เท่าเทียมชายหรือสามีสามารถขายภรรยาแก่ผู้อื่นได้ นอกจากนั้นยังสอน เรื่องจริยธรรม คุณธรรม และระเบียบวินัยทั้งของตนเองและต่อส่วนรวมด้วย ๔. ช่วยรักษาแบบแผนหรือมาตรฐานความประพฤติความนิยมของสังคม คติชนวิทยา เป็นสิ่งหนึ่งที่ช่วยควบคุมสังคมโดยเฉพาะระเบียบหรือแบบของพฤติกรรมสังคม คติชนจะสอน ว่าอะไรดี อะไรไม่ดี ถ้าหากปฏิบัติก็จะได้รับการยกย่องจากสังคมว่าประพฤติได้สอดคล้องกับสังคม ถ้าหากประพฤติผิดจากสังคมก็ย่อมได้รับการลงโทษจากสังคมไม่ว่าวิธีใดวิธีหนึ่ง คติชนประเภทสุภาษิตต่าง ๆ จะบอกเป็นทำนองห้ามว่า อย่าทำ บางทีก็แนะนำว่าสิ่งใด ควรทำ เช่น ในนิทานสุภาษิตต่าง ๆ หรือสวัสดิรักษาจะแนะการประพฤติ ปฏิบัติให้สอดคล้องกับ สังคมไว้ ภาษิตสำนวน คำพังเพยบางข้อก็จะเป็นสิ่งที่คล้าย คอยแนะนำ สอน และตักเตือน จะเห็นว่าสุภาษิตสำนวนคำพังเพยต่าง ๆ ของไทยส่วนใหญ่มีลักษณะเป็นเครื่องเตือนใจให้คนในสังคม ประพฤติปฏิบัติตามค่านิยมและบรรทัดฐานทางสังคม ช่วยควบคุมสังคมทางอ้อม เป็นกลไก ที่คอยเตือนชาวบ้านให้ระลึกถึงขนบธรรมเนียมประเพณีค่านิยมบรรทัดฐานที่ควรปฏิบัติ สำนวนที่ชาวบ้านนิยมใช้ในโอกาสต่าง ๆ เช่น ไม้งามกระรอกเจาะ ปากหวานก้นเปรี้ยว น้ำขึ้น ให้รีบตัก น้ำลดตอผุด ตำน้ำพริกละลายแม่น้ำ เป็นต้น คำกล่าวเหล่านี้เป็นได้ทั้งคำตักเตือน สั่งสอน เยาะเย้ย ท้าทาย เสียดสี ประชด เปรียบเทียบ ฯลฯ นอกจาสุภาษิต สำนวน คำพังเพยแล้ว นิทานและ เพลง ประเภทต่าง ๆ ก็เป็นไปในลักษณะเดียวกัน คือ ช่วยรักษาแบบแผนพฤติกรรมหรือมาตรฐาน ทางสังคมหนึ่ง ๆ เช่น นิทานประเภทที่ให้คติสอนใจ หรือนิทานเกี่ยวกับสัตว์มักเป็นเรื่องที่แต่งขึ้น โดยมีจุดมุ่งหมายให้รู้ว่าการกระทำอย่างไรดี อย่างไรไม่ดี อย่างไรควรทำ อย่างไรไม่ควรทำเพลง ชาวบ้านบางเพลงจะมีเนื้อร้องที่เยาะเย้ยบุคคลบางคนบางพวก อันเป็นวิธีการห้ามการแสดง พฤติกรรมที่ผิดไปจากวัฒนธรรมของสังคมทางหนึ่งด้วย นอกจากหน้าที่ที่กล่าวมาแล้ว คติชนวิทยายังเป็นสิ่งที่ช่วยให้อารมณ์เก็บกดและคับข้องใจ ของชาวบ้านคลี่คลายลงด้วยความกดดันที่เกิดขึ้นอาจเป็นกดดันด้านสังคมและวัฒนธรรม ความกดดัน

๓๔ ทางเพศ ความกดดันในการดำเนินชีวิตทางเศรษฐกิจ ฯลฯ หรือความกดดัน จากข้อห้ามต่าง ๆ เช่น ข้อห้ามการแต่งงานระหว่างญาติสนิท เป็นต้น สิ่งเหล่านี้อาจแสดงออกมาในรูปของนิทานประเภทเพ้อ ฝัน นิทานที่มีอภินิหารต่าง ๆ เพื่อเอาชนะอุปสรรคบางประการเหล่านั้น อันเป็นแสดงถึง ความปรารถนาที่ขจัดอารมณ์และความคับข้องใจที่เกิดจากเหตุการณ์ในชีวิตจริง ถ้าจะสรุปถึงหน้าที่ต่าง ๆ ที่คติชนวิทยามีอยู่จะเห็นได้ว่าหน้าที่สำคัญที่สุดได้แก่การดำรง รักษาความมั่นคงของวัฒนธรรม คติชนช่วยทำให้ชาวบ้านปฏิบัติพิธีกรรมและขนบธรรมเนียมประเพณี ต่าง ๆ ถูกต้องตามแบบแผนของวัฒนธรรม ช่วยให้เกิดความสนุกสนานเพลิดเพลินทั้งแก่ผู้ใหญ่ และ เด็กเป็นเครื่องที่ช่วยผ่อนคลายความคับข้องใจและความตึงเครียดของชาวบ้าน คติชนยังช่วยทำหน้าที่ ควบคุมสังคม ยอมรับผู้ปฏิบัติตามบรรทัดฐานทางสังคมหรือตามแบบแผนของสังคมนั้น เป็นมาตรฐานทางจริยธรรมและขนบธรรมเนียมประเพณีของคนในท้องถิ่น และเป็นการให้การศึกษา นอกระบบที่สำคัญในสมัยก่อน (วีระวัชร์ ปิ่นเขียน. ๒๕๔๒ : ๖-๙) ๒.๕ ประเภทของข้อมูลทางคติชน การแบ่งประเภทข้อมูลทางคติชน โดยทั่วไปแบ่งเป็น ๓ ประเภทใหญ่ คือ ๑. ข้อมูลมุขปาฐะ (verbal) หมายถึง ข้อมูลที่เป็นถ้อยคำ ได้แก่ นิทานพื้นบ้าน บทเพลง ปริศนาคำทาย ภาษิต คำพังเพย ภาษาถิ่น ความเชื่อ ๒. ข้อมูลอมุขปาฐะ (non verbal) หมายถึง ข้อมูลที่ไม่ใช่ถ้อยคำ ได้แก่ หัตถกรรมพื้นบ้าน ศิลปะ สถาปัตยกรรม อาหารพื้นบ้าน การแต่งกายท้องถิ่น ๓. ข้อมูลผสม (mixed) ได้แก่ การร้องรำ การละเล่น ละคร ประเพณี พิธีกรรม สำหรับ การแบ่งประเภทย่อยของข้อมูลทางคติชนทั้ง ๓ ประเภทนี้ นักคติชนวิทยา มีการจำแนกประเภทย่อย ต่างกันไปบ้าง เช่น กิ่งแก้ว อัตถากร แบ่งประเภทย่อย เป็นดังนี้ ๑. ข้อมูลมุขปาฐะ แบ่งเป็น ๑.๑ บทเพลง ๑.๒ นิทาน ๑.๓ ปริศนา ๑.๔ ภาษิต คำพังเพย ๑.๕ ภาษาถิ่น ๑.๖ ความเชื่อ ๒. ข้อมูลอมุขปาฐะ แบ่งเป็น

๓๕ ๒.๑ ศิลปะ ๒.๒ หัตถกรรม ๒.๓ สถาปัตยกรรม ๓. ข้อมูลผสม แบ่งเป็น ๓.๑ การร้องรำ ๓.๒ การละเล่น ๓.๔ ละคร ๓.๔ พิธีกรรม ๓.๕ ประเพณี โรเบิร์ต เอ็ช โลวี่ แบ่งเป็นประเภทย่อยของข้อมูลคติชน ดังนี้ ๑. ประเภทมุขปาฐะ แบ่งเป็นประเภทย่อยเป็น ๑.๑ เพลงพื้นบ้าน ๑.๒ นิทานพื้นบ้าน ๑.๓ ภาษิต สำนวน ๑.๔ ปริศนา หรือบททาย ๑.๕ ความเชื่อและโชคลางต่าง ๆ ๑.๖ ภาษาถิ่น ๑.๗ เพลงกล่อมเด็ก บทปลอบ บทขู่ ๒. ประเภทอมุขปาฐะ แบ่งประเภทย่อยเป็น ๒.๑ ศิลปะชาวบ้าน ๒.๒ สถาปัตยกรรมชาวบ้าน ๒.๓ การฝีมือหรือหัตถกรรมชาวบ้าน ๓. ประเภทผสม แบ่งประเภทย่อยเป็น ๓.๑ การรำและมีบทเพลงประกอบของชาวบ้าน ๓.๒ การละเล่นของเด็กมีบทเพลงประกอบ ๓.๓ ละครพื้นบ้าน ๓.๔ ประเพณีต่าง ๆ ๓.๕ งานรื่นเริงตามเทศกาลต่าง ๆ

๓๖ ดอร์สัน ได้จัดแบ่งข้อมูลเป็นประเภทต่าง ๆ ในขอบเขตของการศึกษาวิถีชีวิตของกลุ่มคน (Folklife studies) ในหนังสือ Folklore and Folklife ไว้ดังนี้ ๑. ประเภทที่ใช้ถ้อยคำ (Oral Folklore) ๑.๑ เรื่องเล่าของชาวบ้าน (Folk Narrative) ๑.๒ บทร้อยกรอง/บทเพลงของชาวบ้าน (Folk Poetry) ๑.๓ ภาษิต (Proverbs) ๑.๔ ปริศนาคำทาย (Riddles) ๑.๕ คำพูดของชาวบ้าน (Folk Speech) ๒. ประเภทประเพณีพื้นบ้าน (Social Folk Custom) ๒.๑ ประเพณีและงานฉลอง (Festival and Celebrations) ๒.๒ การละเล่น (Recreations and Games) ๒.๓ ยาพื้นบ้าน (Folk Medicine) ๒.๔ ความเชื่อและศาสนาพื้นบ้าน (Folk Religion) ๓. ประเภทวัฒนธรรมวัตถุ (Material Culture) ๓.๑ หัตถกรรมพื้นบ้าน (Folk Crafts) ๓.๒ สถาปัตยกรรมพื้นบ้าน (Folk Architecture) ๓.๓ เสื้อผ้า เครื่องแต่งกายพื้นบ้าน (Folk Costume) ๓.๔ อาหารพื้นบ้าน (Folk Cookery) ๔. ประเภทศิลปะพื้นบ้าน (Folk Arts) ๔.๑ การแสดงพื้นบ้าน (Folk Drama) ๔.๒ ดนตรีพื้นบ้าน (Folk Music) ๔.๓ การเต้นรำพื้นบ้าน (Folk Dance) ฟรานซิส ลี อัทเลย์ แบ่งประเภทข้อมูลคติชนเป็น ๔ ประเภท ดังนี้ ๑. วรรณกรรม และศิลปะอื่นๆ ๒. ความเชื่อ ประเพณี และพิธีกรรม ๓. หัตถกรรม เช่น การทอผ้า และวิธีกองฟาง ๔. ภาษาหรือคำพูดประจำถิ่น ศิราพร ณ ถลาง แบ่งข้อมูลคติชนออกเป็น ๔ ประเภท ดังนี้ ๑. ประเภทที่ใช้ถ้อยคำ ได้แก่ นิทานพื้นบ้าน ภาษิต ปริศนาคำทาย

๓๗ ๒. ประเภทการละเล่น ได้แก่ การแสดงพื้นบ้าน ละครชาวบ้าน ๓. ประเภทที่เป็นวัตถุ ได้แก่ เครื่องมือเครื่องใช้พื้นบ้าน เครื่องจักสาน ผ้าทอ ยา อาหาร พื้นบ้าน ๔. ประเภทขนบธรรมเนียมประเพณี พิธีกรรม และความเชื่อ เจ รัสเซล รีฟเวอร์ และยอร์ช ดับบลิว บอสเวลล์ แบ่งประเภทข้อมูลคติชนออกเป็น ๔ ประเภท คือ ๑. คติชาวบ้านที่เกี่ยวข้องกับการกระทำ ๒. คติชาวบ้านที่เกี่ยวข้องกับวิทยาศาสตร์ ๓. คติชาวบ้านที่เกี่ยวกับภาษาศาสตร์ ๔. คติชาวบ้านที่เกี่ยวข้องกับวรรณกรรม เจ เอช บรุนแวนด์ จำแนกประเภทข้อมูลของคติชนออกเป็น ๓ ประเภท ดังนี้ ๑. ข้อมูลที่ใช้คำพูด (Verbal Folklore) คือข้อมูลประเภทที่ใช้ภาษาหรือคำพูด ได้แก่ ๑.๑ คำพูดของชาวบ้าน ภาษาถิ่น และการตั้งชื่อ (Folk Speech, Dialect, Naming) ๑.๒ สุภาษิตและคำที่กล่าวเป็นสุภาษิต (Folk Proverbial Sayings) ๑.๓ ปริศนาคำทาย (Riddles) ๑.๔ คำพูดที่คล้องจองกัน (Folk Rhymes) ๑.๕ เรื่องเล่า (Folk Narratives) ๑.๖ เพลงชาวบ้าน (Folk Songs) ๑.๗ เพลงกล่อมเด็ก (Lullaby) ๑.๘ นิทานและขำขัน (Folk toles and Jokes) ๒. ข้อมูลคติชนที่ไม่ใช้คำพูด (Non Verbal Folklore) คือ ข้อมูลประเภทที่ไม่ต้องใช้ภาษา พูดหรือคำพูด สามารถสืบทอดกันได้โดยไม่ใช้วิธีสังเกตและการฝึกปฏิบัติ ข้อมูลประเภทนี้ได้แก่ ๒.๑ สถาปัตยกรรมชาวบ้าน (Folk Architecture) ๒.๒ ศิลปะชาวบ้าน (Folk Art) ๒.๓ งานฝีมือของชาวบ้าน (Folk Craft) ๒.๔ การแต่งกายของชาวบ้าน (Folk Costumes) ๒.๕ อาหารของชาวบ้าน (Folk Food) ๒.๖ กริยาท่าทางของชาวบ้าน (Folk Gesture) ๒.๗ ดนตรีชาวบ้าน (Folk Music)

๓๘ ๓. ข้อมูลคติชนประเภคผสม (Partly Verbal Folklore or Mix Folklore) เป็นข้อมูล ประเภทผสมระหว่างประเภทที่ใช้ภาษาและท่าทางประกอบกัน ได้แก่ ๓.๑ ความเชื่อและคติในเรื่องโชคลาง (Beliefs and Superstitions) ๓.๒ การละเล่นของชาวบ้าน (Folk Games) ๓.๓ การละคร (Folk Drama) ๓.๔ ระบำ รำเต้น (Folk Dances) ๓.๕ ประเพณีของชาวบ้าน (Folk Customs) ๓.๖ งานมหกรรม พิธี การฉลองรื่นเริง (Folk Customs) การจำแนกประเภทของข้อมูลคติชนนี้ อาจจะจัดจำแนกแตกต่างกันไปบ้าง ยังไม่เป็นที่ตกลง ว่าจะใช้แบบใดแบบหนึ่ง แต่โดยทั่วไปก็จะใช้การแบ่งประเภทใหญ่ ๆ ๓ ประเภท คือ ประมุขปาฐะ ประเภทอมุขปาฐะ และประเภทผสม ซึ่งในบางครั้งอาจจะมีลักษณะคาบเกี่ยวกันบ้าง ทั้งนี้ ต้องพิจารณาตามลักษณะที่แสดงออกตามโอกาสด้วย เช่น บทร้องลิเก ถ้าร้องให้ฟังเพื่อให้รู้ว่า เป็นทำนองเพลงลิเก ไม่มีการแสดงประกอบก็ถือได้ว่าเป็นข้อมูลประเภทมุขปาฐะ แต่ถ้าเป็นการร้อง ประกอบการแสดงลิเกก็ถือว่าเป็นข้อมูลผสม เป็นต้น คติชนเป็นข้อมูลซึ่งเป็นแหล่งความรู้ของมนุษย์ ข้อมูลคติชนมีทั้งที่เป็นมุขปาฐะ อมุขปาฐะ และข้อมูลผสม ซึ่งเป็นข้อมูลที่ถ่ายทอดสืบต่อกันมาช้านานโดยใช้วาจาเป็นสื่อสำคัญ การศึกษาคติชน จะช่วยให้เข้าใจกลุ่มชนที่เป็นเจ้าของข้อมูล ได้มองเห็นถึงอดีตซึ่งเป็นรากฐานของปัจจุบัน และ ส่งผลถึงอนาคต ทุกคนแก้ไขอดีตไม่ได้ แต่การเข้าใจอติดแล้วนำมาเป็นข้อคิด นำมาปรับแก้ในปัจจุบัน ทำให้มีความพร้อมที่จะอยู่กับปัจจุบันอย่างรอบคอบแลtวางแผนสำหรับอนาคตได้ดีที่สุด ๓. ความรู้ทั่วไปเรื่องความเชื่อของคนไทย ๓.๑ ความรู้ทั่วไปเรื่องความเชื่อ ๓.๑.๑ ความหมายของความเชื่อ คำว่า “ความเชื่อ” มีความหมายอยู่หลากหลายความหมาย โดยมีผู้รู้และนักวิชาการ ให้ความหมายของความเชื่อ ไว้ดังนี้ ความเชื่อ หมายถึง ความตกลงใจเกี่ยวกับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง อาจพิจารณาได้ ๒ ลักษณะคือ ความตกลงใจในความมีหรือความเป็นของสิ่งใดสิ่งหนึ่งและตกลงใจในความเป็นเหตุเป็นผล ของสิ่งใด สิ่งหนึ่ง (กิ่งแก้ว อัตถากร, ๒๕๒๘ : ๖๑๒)

๓๙ ความเชื่อ หมายถึง ความรู้สึกนึกคิดของคนในอดีตที่สืบทอดต่อ ๆ กันมา และมีผล ต่อพฤติกรรมการแสดงออกของบุคคลหรือกลุ่มชนโดยไม่คำนึกถึงเหตุผล ความเชื่อจะมีลักษณะ สอดคล้องกับสภาพสิ่งแวดล้อมของแต่ละท้องถิ่น คนไทยมีความเชื่อที่สืบต่อมาจากบรรพบุรุษด้วยกันในทุกท้องถิ่น และความเชื่อเรื่อง ต่าง ๆ นั้นแตกต่างกันออกไปตามสภาพของวัฒนธรรมที่รับมาจากบรรพบุรุษในอดีต ตัวอย่างเกี่ยวกับ ความเชื่อในสิ่งที่เป็นข้อห้าม หรือห้ามกระทำถ้าทำจะถือว่าผิดหรืออัปมงคลมีอยู่ในภูมิภาค (ประชิด สกุณะทัฒน์. ๒๕๔๖ : ๔๒) ความเชื่อ หมายถึง การยอมรับอันเกิดอยู่ในจิตสำนึกของมนุษย์ต่อพลังอำนาจเหนือ ธรรมชาติที่เป็นผลดีหรือผลร้ายต่อมนุษย์นั้น ๆ หรือสังคมมนุษย์นั้น ๆ แม้ว่าพลังอำนาจเหนือ ธรรมชาติเหล่านั้น ไม่สามารถที่จะพิสูจน์ได้ว่าเป็นความจริงแต่มนุษย์ในสังคมหนึ่งยอมรับและ ให้ความเคารพเกรงกลัวสิ่งเหล่านั้น เรียกว่าความเชื่อ ฉะนั้นความเชื่อจึงมีขอบเขตกว้างขวางมาก ไม่เพียงแต่จะหมายถึงความเชื่อ ในดวงวิญญาณทั้งหลาย (belief in spiritual beings) ภูตผี คาถาอาคม โชคลาง ไสยเวท ต่าง ๆ ยังรวมถึงปรากฏการณ์ธรรมชาติที่มนุษย์ยอมรับนับถือ เช่น ต้นไม้(ต้นโพธิ์ ต้นไทร) ป่าเขา เป็นต้น (ธวัช ปุณโณทก ๒๕๒๘ : ๓๕๐) พระยาอนุมานราชธน ได้กล่าวถึงเรื่องความเชื่อในสิ่งต่าง ๆ ไว้ในคำนำหนังสือ เรื่อง “ชุมชนสิ่งศักดิ์สิทธิ์” ของหลวงสารานุประพันธ์ว่า ความจริงซึ่งมนุษย์มีความเชื่อนั้นมีหลายแง่ ถ้าจะเปรียบก็เหมือนดวงมณีที่เจียรไนแล้วย่อมมีหลายเหลี่ยม แต่ละเหลี่ยมก็มาจากมณีดวงเดียวกัน ท่านจะให้ดวงมณีนั้นมีเหลี่ยมเท่ากันหมดทุกเหลี่ยมและเป็นรูปเดียวกันทั้งหมดหาได้ไม่นี้ มีฉันใด ว่าในเรื่องมนุษย์ก็ฉันนั้น มนุษย์มีอยู่มากมายหลายชาติหลายภาษา แม้ในชาติเดียวกัน ก็ยังต่างชั้น ต่างเพศ ต่างวัยและต่างการศึกษาอบรมกัน แต่ถึงจะต่างกันก็เป็นมนุษย์ร่วมโลกเดียวกันทั้งนั้น ควรที่จะถือว่าเป็นที่ป้องกันแต่ที่ไม่เป็นเช่นนั้นเพราะไม่ทราบความจริงซึ่งซ่อนเร้นอยู่ในศาสนา ได้ทุกคน ความเชื่อ คือ การยอมรับว่าสิ่งใดสิ่งหนึ่งเป็นความจริงหรือเป็นสิ่งที่เราไว้ใจ ความจริง หรือความไว้วางใจที่เป็นรูปของความเชื่อนั้น ไม่จำเป็นว่าจะต้องเป็นความจริงที่ตรงตามหลักเหตุผล หรือหลักวิทยาศาสตร์ ใด ๆ คนที่เชื่อในฤกษ์ยามก็จะถือว่า วันเวลาการโคจรของดวงดาว จะก่อให้เกิดผลต่อตัวมนุษย์ คนที่เชื่อเครื่องรางของขลังก็จะมีความยึดมั่นว่า เครื่องรางของขลังให้คุณ ให้โทษแก่ตนได้จริง ตัวอย่าง ของความเชื่อ ได้แก่ ไสยศาสตร์ โหราศาสตร์ โชคลาง ของขลัง ผีสาง นางไม้ ความเชื่ออำนาจลึกลับ สิ่งศักดิ์สิทธิ์ อิทธิฤทธิ์ปาฏิหาริย์ เหล่านี้เป็นต้น (ลัดดาวัลย์ วีณิน, ๒๕๖๐ : ออนไลน์)

๔๐ ทัศนีย์ ทานตวณิช (๒๕๒๓ : ๔) กล่าวว่า ความเชื่อ คือการยอมรับนับถือว่าเป็นความจริง หรือมีอยู่จริง การยอมรับหรือยึดมั่นนี้อาจมีหลักฐานเพียงพอที่จะพิสูจน์ได้หรืออาจไม่มี หลักฐาน ที่จะพิสูจน์สิ่งนั้นให้เห็นจริงได้ สถาพร ศรีสัจจัง (๒๕๓๓ : ๑๖) ให้ความหมายของความเชื่อไว้ว่าความเชื่อ หมายถึง การยอมรับข้อเสนออย่างใดอย่างหนึ่งว่าเป็นความจริง การยอมรับนี้อาจเกิดจากสติปัญญา เหตุผล หรือศรัทธา โดยไม่ต้องมีเหตุผลใด ๆ รองรับก็ได้ สมปราชญ์ อัมมะพันธ์ (๒๕๓๖ : ๗) กล่าวว่า ความเชื่อ คือระดับสภาพจิตใจของบุคคล ที่มอบความไว้วางใจความเชื่อใจ หรือความเชื่อมั่นต่อบุคคล หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่ง สรุปได้ว่า “ความเชื่อ” เป็นสิ่งที่ตกทอดมาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน โดยเกิดขึ้นจาก ความรู้สึกนึกคิดของมนุษย์ ความเชื่อต่าง ๆ ยังเป็นที่ยอมรับปฏิบัติ ละเว้นการปฏิบัติตามข้อห้าม โดยมีอิทธิพลเหนือจิตใจของมนุษย์เหล่านั้น มีทั้งที่สามารถพิสูจน์ได้ว่าเป็นความจริงและไม่สามารถ พิสูจน์ได้ว่าเป็นความจริง ๓.๑.๒ ประเภทของความเชื่อ (ประชิด สกุณะพัฒน์. ๒๕๔๖ : ๔๒-๔๓) แบ่งได้ หลายแบบตามวิธีการพิจารณา ถ้าจำแนกความเชื่อตามหลักเหตุผล จะแบ่งออกเป็น ๒ ประเภท คือ ๑. ความเชื่อที่มีเหตุผล ๒. ความเชื่อที่ไม่มีเหตุผล ถ้าพิจารณาความเชื่อจากจำนวนบุคคล จะแบ่งความเชื่อออกเป็นสองประเภท คือ ๑. ความเชื่อส่วนบุคคล ๒. ความเชื่อของกลุ่มชน ๓.๑.๓ ความเชื่อในสังคมไทย อาจแบ่งออกเป็น ๗ ประเภท (อารี ถาวรเศรษฐ์. ๒๕๔๖ : ๑๑๑-๑๑๔) ๓.๑.๓.๑ ความเชื่อเกี่ยวกับธรรมชาติ ความเชื่อเกี่ยวกับธรรมชาติเกิดจากการที่มนุษย์ไม่สามารถหาคำตอบ สำหรับปรากฏการณ์ ทางธรรมชาติได้ จึงอธิบายในรูปของสิ่งเหนือธรรมชาติ ความเชื่อเกี่ยวกับ ธรรมชาติ ที่ถือว่าเป็นความเชื่อหลักมี ๖ ประการ ๑. กำเนิดจักรวาล โลก และสรรพสิ่งที่มีชีวิต ๒. โครงสร้างของจักรวาล และสรรพสิ่งที่มีชีวิต ๓. หน้าที่และบทบาทของการแสดงออกที่ถือว่าถูกผิด เป็นบุญบาป

๔๑ ๔. ผลที่เกิดจากการกระทำที่ถูกต้อง ๕. ผลที่เกิดจากการกระทำที่ผิดพลาด ๖. การแก้ปัญหาที่เกิดจากการกระทำที่ผิดพลาด ๓.๑.๓.๒ ความเชื่อเกี่ยวกับการเกิดและการตาย ความเชื่อเกี่ยวกับการเกิดและการตายจะขอแยกกล่าวเป็นความเชื่อเกี่ยวกับการเกิด และความเชื่อกับการตาย ดังนี้ ๑. ความเชื่อเกี่ยวกับการเกิด การเกิดเป็นช่วงเริ่มต้นของชีวิตที่มนุษย์สนใจว่าตนเอง เกิดมาได้อย่างไร และหาทางที่จะทำให้สิ่งมีชีวิตที่จะเกิดขึ้นมาบนโลกเกิดขึ้นมาด้วยความ ปลอดภัยและมีชีวิตรอดเติบโตเป็นผู้ใหญ่ได้ ซึ่งจะขอกล่าวถึงประเด็นเกี่ยวกับความเชื่อดังต่อไปนี้ ๒. สาเหตุของการเกิด ๓. การเตรียมตัวของมารดาขณะตั้งครรภ์ ๔. การปฏิบัติต่อทารก ๕. การดูแลมารดาหลังจากคลอดใหม่ ๆ ๖. ความเชื่อเกี่ยวกับการตาย ความตายเป็นช่วงสุดท้ายของชีวิตที่มนุษย์ยังกลัวและ หาคำตอบไม่ได้ว่าเหตุใดตาย ตายแล้วจะไปไหน มนุษย์จึงอาศัยการคาดเดาจากคำบอกกล่าวหรือ เหตุการณ์ในชีวิตประจำวันมาสร้างเป็นความเชื่อเกี่ยวกับความตายหลายประการเพื่อช่วยขจัด ความกลัว ๗. สาเหตุของการเจ็บป่วยและภัยที่จะนำไปสู่ความตาย ๘. ตายแล้วสูญหรือตายแล้วไปไหน ๙. ส่วนประกอบของการมีชีวิตและความแตกต่างที่เกิดขึ้นหลังจากการตาย ๑๐. การจัดงานศพให้คนตาย ๓.๑.๓.๓ ความเชื่อเกี่ยวกับการรักษาโรค ในสมัยก่อนวิชาการแพทย์ยังไม่เจริญ เมื่อเกิดมีการเจ็บป่วยกันขึ้น มนุษย์จึงไม่สามารถมีวิธีการรักษาโรคตามความเชื่อของชนแต่ละกลุ่ม แม้ในปัจจุบันการรักษาโรค บางโรครักษาด้วยวิธีการทางแพทย์แผนปัจจุบันไม่ได้ผล แต่รักษาด้วยวิธีการแพทย์แผนโบราณแล้ว กลับหายได้ก็มีความเชื่อเกี่ยวกับการรักษาโรคจึงเป็นเรื่องที่น่าสนใจศึกษาอย่างยิ่ง การรักษาโรคตามวิธีดั้งเดิม แบ่งออกเป็น ๓ ขั้นตอน คือ การวินิจฉัยสาเหตุ ของการเจ็บป่วย การรักษาการเจ็บป่วยด้วยสมุนไพร และการรักษาการเจ็บป่วยด้วยไสยศาสตร์ ดังจะได้กล่าวถึงแต่ละขั้นตอนโดยสังเขปดังนี้

๔๒ ๑. การวินิจฉัยสาเหตุของการเจ็บป่วย เมื่อมีการเจ็บป่วยญาติหรือคนในครอบครัวจะนำ ผู้ป่วยไปปรึกษาผู้รู้ในหมู่บ้าน เล่าอาการให้ฟัง ถ้าผู้ป่วยไม่สามารถเดินทางไปได้ ญาติของผู้ป่วย ก็จะนำผู้รู้มาดูอาการของผู้ป่วยที่บ้าน ผู้รู้จะวิเคราะห์หาสาเหตุของการเจ็บป่วยโดยอาศัย ประสบการณ์ การตรวจดวงชะตา การเข้าทรงเจ้า เป็นต้น สาเหตุของการเจ็บป่วย แบ่งออกได้ ๕ ประการคือ ๑. อาการป่วยด้วยโรคธรรมดา ได้แก่อาการป่วยที่เกิดกับร่างกายของตนเอง เนื่องจากสภาพแวดล้อม เช่น อากาศหนาวจัดหรือร้อนจัด ทำให้ปวดศีรษะ เป็นไข้ตัวร้อน รับประทาน อาหารบางประเภทมากเกินไปหรือน้อยเกินไปทำให้ท้องเสีย เกิดจากอุบัติเหตุ เช่น เป็นแผลเพราะคมอาวุธหรือสัตว์ร้าย อาการป่วยเนื่องจากเกิดความผิดปกติของอวัยวะบางส่วน ของร่างกาย เช่น ปวดฟัน เป็นต้น ๒. อาการป่วยเพราะถูกผีกระทำ ๓. อาการป่วยเพราะถูกคุณไสย ๔. อาการป่วยที่เกิดจากชะตาขาด ๕. อาการป่วยที่เกิดจากการหมดอายุ ๒. การรักษาการเจ็บป่วยด้วยสมุนไพร เมื่อผู้รู้ในชุมชนวินิจฉัยว่าอาการเจ็บป่วยนั้น เป็นการป่วยด้วยโรคธรรมดา ก็จะแนะนำการรักษาการเจ็บป่วยด้วยวิธีธรรมชาติ คือ สมุนไพร ซึ่งส่วนใหญ่จะเป็นพืชที่หาได้ในท้องถิ่น และเคยใช้รักษาอาการเจ็บป่วยได้ผลมาก่อน มีการจดจำ และถ่ายทอดต่อ ๆ กันมา ส่วนใหญ่จะใช้ส่วนต่าง ๆ ของพืช เช่น ราก กิ่ง ใบ ดอก ผล ส่วนใด ส่วนหนึ่งหรือทั้ง ๕ ส่วน นำมาต้ม แล้วดื่มน้ำอุ่นและเติมน้ำไปดื่มไปจนมีรสจืด บางชนิดจะเป็นผง ต้องน้ำมาผสมกับน้ำผึ้งปั้นเป็นลูกอมกลอน การรักษาโรคด้วยสมุนไพรเป็นการรักษา แบบค่อยเป็น ค่อยไปเนื่องจากสมุนไพรจะให้รสสุขุม ตัวอย่างสรรพคุณของพืชสมุนไพร อังกาบทั้ง ๕ แก้โรคเลือด บำรุงเลือด กรรณิการ์ แก้โรคความดันโลหิตสูง มึนศีรษะ พยับเมฆหรือหนวดแมว แก้ปวดนิ่ว ปัสสาวะไม่สะดวก ว่านหอยแครง แก้ร้อนใน หิดหอบ หญ้าใต้ใบ แก้ไข้ แก้อักเสบ แก้เชื้อรา ปัจจุบันการรักษาสุขภาพด้วยสมุนไพรได้รับความนิยมมากขึ้น เช่น บางคน รับประทาน กะเทียมสดเพื่อลดไขมันในเส้นเลือด ปัจจุบันได้ใช้เทคโนโลยีในการสกัดตัวยา

๔๓ จากสมุนไพรและอัดเป็นเม็ดหรือแคปซูล ทำให้สมุนไพรที่มีรสขม รสเฝื่อน รับประทานยาก เช่น มะแว้ง บอระเพ็ด ขมิ้นเครือรับประทานง่ายขึ้น เหล่านี้แสดงให้เห็นว่าสารอาหารจากพืชส่วนใหญ่เป็นยารักษาโรคและบำรุงสุขภาพ จากข่าวเกี่ยวกับผู้ที่อายุยืนพบว่าสาเหตุหนึ่ง คือ อาหารส่วนใหญ่ที่รับประทานเป็นผัก ดังนั้น ความเชื่อในการรักษาอาการเจ็บป่วยด้วยสมุนไพร จึงไม่ใช่ความเชื่อที่เลื่อยลอย ตำราแพทย์โบราณ เป็นผลมาจากการทดลอง การเรียนรู้ การปฏิบัติจริงมาหลายชั่วอายุคน ๓. การรักษาอาการเจ็บป่วยด้วยไสยศาสตร์ หลังจากการรักษาด้วยสมุนไพร ไม่ได้ผลชาวบ้านก็จะใช้วิธีการทางไสยศาสตร์ดังนี้ ๑. การเชื้อเชิญผู้ที่มีอำนาจเหนือมนุษย์ให้ช่วย เช่น เชิญผีมาเข้าทรง เพื่อถามวิธีรักษา ๒. การปราบ การข่มศัตรูและพิษภัย ๓. การใช้คาถาหรือเวทมนตร์ เป็นการบริการคาถา เสกเป่าอย่างเดียว หรือประกอบกับวัตถุอื่น ๔. การใช้อุปกรณ์ประกอบการรักษา ในการรักษาการเจ็บป่วยบางครั้ง หมอไสยศาสตร์จะใช้อุปกรณ์ประกอบการรักษา เช่น น้ำ หมอจะนำมาปลุกเสกเป็นน้ำมนต์สำหรับรดพรมหรืออาบผู้ป่วย หมาก หมอไสยศาสตร์บางคนนิยมเคี้ยวหมากแล้วพ่นใส่หน้าผู้ป่วย เป็นการไล่ผีหรือพ่นบนร่างกายที่เป็นแผลพกช้ำดาเขียว ๕. การต่อชะตา เป็นวิธีรักษาผู้ป่วยที่เจ็บป่วยเพราะชะตาขาดหรือหมดอายุ เช่น การสะเดาะเคราะห์การสืบชะตา การสู่ขวัญ เป็นต้น ๓.๑.๓.๔ ความเชื่อเกี่ยวกับการพยากรณ์ ความเชื่อเกี่ยวกับการพยากรณ์ เป็นความเชื่อที่คนในสมัยก่อได้รวบรวมเอาไว้ สำหรับทำนายหรือคาดการณ์เกี่ยวกับบุคคล องค์กร และเหตุการณ์ในอนาคต ในการพยากรณ์ จะศึกษาความเชื่อที่คนสมัยก่อนได้รวบรวมไว้และสังเกตสิ่งต่าง ๆ ประกอบการพยากรณ์ ได้แก่ ลักษณะร่างกาย วันเดือนปีเกิด ชื่อ การเสี่ยงทาย การดูฤกษ์ยาม การดูไพ่ การอัญเชิญภูติผี เทวดามาเข้าทรง การเข้าฌาน การทำนายจากลางสังหรณ์และทำเลเป็นต้น กิ่งแก้ว อัตถากร (๒๕๒๘ : ๖๘๗) ได้จัดหมวดหมู่ของสิ่งที่นักพยากรณ์จะต้องสังเกต ประกอบด้วยการพยากรณ์ไว้ ๔ หมวด คือ หมวดนรลักษณ์ หมวดหัตถศาสตร์ หมวดไสยศาสตร์ และหมวดโหราศาสตร์

๔๔ ๓.๑.๓.๕ ความเชื่อเกี่ยวกับครัวเรือน ครัวเรือนหรือบ้านเรือนเป็นที่ ๆ มีความหมายมากสำหรับคนไทยแม้จะแตกต่างกัน ด้วยขนาด รูปแบบ และสถานที่ตั้ง บ้านทุกหลังล้วนเป็นที่รวมของบุคคลที่ใกล้ชิดสนิทสนม ในครอบครัว ความเชื่อเกี่ยวกับครัวเรือนอาจพิจารณาได้ ๔ ประการ ๑. ตัวบุคคล คนไทยมีความเชื่อที่เกี่ยวกับบุคคลในครัวเรือนทั้งอดีต ปัจจุบันและอนาคต ๒. ความเชื่อเกี่ยวกับบ้าน คนไทยมีความเชื่อเกี่ยวกับการสร้างบ้าน ตั้งแต่การเลือกที่ตั้ง ๓. ความเชื่อเกี่ยวกับเครื่องใช้ ๔. ความเชื่อเกี่ยวกับอาหาร ๕. ความเชื่อเกี่ยวกับต้นไม้ ๖. ความเชื่อเกี่ยวกับเสน่ห์ยาแฝด ๗. ความเชื่อเกี่ยวกับเครื่องรางของขลัง ๘. ความเชื่อเกี่ยวกับวัตถุมงคล ๓.๑.๓.๖ ความเชื่อเกี่ยวกับอาชีพ ความเชื่อเกี่ยวกับอาชีพเป็นความเชื่อหรือพิธีกรรมที่เกี่ยวข้องกับความสำเร็จ ในการประกอบอาชีพ การป้องกันความเสียหายจากธรรมชาติ ภูติผีปีศาจ และขอความคุ้มครอง จากเทพยดา เป็นต้น ๓.๑.๓.๗ ความเชื่อเกี่ยวกับการสูญเสียและได้กลับคืน ความเชื่อประเภทนี้เป็นการช่วยแก้ปัญหา เพื่อบรรเทาความไม่สบายใจที่เกิด การสูญเสีย โดยวิธีการให้ได้สิ่งที่สูญเสียไปกลับคืนมา เช่น วิธีการเสี่ยงทาย การบนบาน ขอให้ สิ่งศักดิ์สิทธิ์ช่วยดลใจให้หาสิ่งนั้นพบ ในบางแห่งจะอาศัยคนทรงให้ช่วยบอกหรือแนะนำว่าต้องปฏิบัติ อย่างไรจึงจะพบสิ่งนั้น ๓.๑.๔ คุณค่าของความเชื่อ (อารี ถาวรเศรษฐ์. ๒๕๔๖ :๑๔๕) ความเชื่อมีคุณค่าต่อมนุษย์และสังคมหลายประการ ดังนี้ ๑. เป็นหลักในการธำรงไว้ซึ่งพิธีกรรม ขนบธรรมเนียมประเพณี ๒. เป็นเครื่องกำหนด ควบคุม พฤติกรรมของมนุษย์ในสังคมให้มีระเบียบ วินัยและอยู่ร่วมกัน ได้อย่างมีความสุข ๓. เป็นเครื่องช่วยผ่อนคลายความตึงเครียดอันเกิดจากปัญหาที่ยังไม่มีทางออก ๔. เป็นการส่งเสริมจริยธรรม ความสามัคคี ความกตัญญูในชุมชน

๔๕ ๕. เป็นการส่งเสริมให้บุคคลเป็นผู้มีสติรอบคอบและมีความสังเกต ๓.๒ ความรู้ทั่วไปเรื่องไสยศาสตร์ ๓.๒.๑ ความหมายของไสยศาสตร์ พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน (๒๕๕๔ : ๑๒๗๖) ให้คำจำกัดความไว้ คือ วิชาทางไสยอันเป็นลัทธิเกี่ยวกับเวทมนตร์คาถา ที่เชื่อว่ามาจากศาสนาพราหมณ์ โดยเฉพาะจากคัมภีร์ อถรรพเวทที่มีพิธีเพื่อให้เกิดสิริมงคลป้องกันอันตรายต่อตนเอง หรือทำอันตรายต่อผู้อื่น วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี (ออนไลน์) ได้ให้ความหมายว่า ไสยศาสตร์ หมายถึง วิชาทางไสย อันเป็นลัทธิเกี่ยวกับเวทมนตร์คาถาที่เชื่อว่ามาจากศาสนาพราหมณ์ โดยเฉพาะจากคัมภีร์อาถรรพเวท การสมาธิ การลงเลขยันต์ ที่มีพิธีเพื่อให้เกิดสิริมงคลป้องกันอันตรายต่อตนเองหรือทำอันตรายต่อผู้อื่น ไสย นี้แปลความหมายอีกอย่าง หมายถึง สิ่งที่ลึกลับที่ไม่สามารถมองเห็นด้วยตาเนื้อได้ นอกจากเมื่อมันได้ออกมาเป็นผลลับแล้วเท่านั้น ส่วนคำว่า ศาสตร์ หมายถึง ตำรา วิชา วิทยา คำสั่ง ข้อบังคับบัญชา ศาสนา รวมเข้ากับไสย เป็นไสยศาสตร์ อันหมายถึง ตำราทางไสยยาศาสตร์ลึกลับ เกี่ยวกับอิทธิฤทธิ์ปาฏิหาริย์ เวทย์มนต์ คาถา อำนาจจิต เป็นต้น ไสยเวทย์ ไสยศาสตร์ หมายถึงตำรา ทางไสย วิชาทางไสย ไสยศาสตร์ เป็นวิชาว่าด้วยลัทธิเวทย์มนต์คาถาและวิทยาคมเป็นศาสตร์ ๆ หนึ่ง ที่แยกย่อยมาจากศาสตร์ ๑๘ ประการของอินเดียโบราณไสยศาสตร์แทรกอยู่ในความเชื่อของคนไทย มาตราบนานเท่านานกว่า ๗,๐๐๐ ปีและแทรกอยู่กับความเป็นอยู่ของคนไทยตั้งแต่เกิดจนกระทั่งตาย เช่น การเสกทำน้ำมนต์ให้คลอดง่าย โกนผมไฟ ทำขวัญ สร้างบ้านใหม่ ขึ้นบ้านใหม่ ทำขวัญ สวดบ้าน ตราสังข์ ทำโลงศพ เอาศพลงจากเรือน ทำประตูป่า ทำบันไดผี นำศพขึ้นเผา การเสกน้ำมนต์ สะเดาะเคราะห์ และประเพณีไทยหลาย ๆ อย่างล้วนแต่แทรกด้วยสยศาสตร์ทั้งสิ้น ไม่ว่าวิทยาศาสตร์ จะเจริญไปถึงไหนเพียงใดวิทยาการอินฟอเมชั่นเทคโนโลยีจะก้าวหน้าไปเพียงใดขนาดไหน แต่ความเชื่อทางไสยศาสตร์ไม่มีวันที่จะหมดไปจากมนุษย์ชาติได้เหตุผลเพราะว่าเป็นศาสตร์ ๆ หนึ่ง ที่ดำรงอยู่ในโลกมนุษย์มานานมากแล้วและมิใช่เพียงแต่เมืองไทยเท่านั้นที่มีความเชื่อในด้านไสย ศาสตร์หลาย ๆ ประเทศที่เจริญและพัฒนาแล้วก็ยังมีความเชื่อในด้านไสยศาสตร์ของประเทศนั้น ๆ อยู่ (ศักดิ์สิทธิ์ อนุแสน, ๒๕๕๔ : ออนไลน์) สรุปได้ว่า “ไสยศาสตร์” คือคาถาอาคมที่นำมาประกอบพิธีต่าง ๆ มีทั้งไสยขาวและไสยดำ โดยมีความเชื่อมาจากศาสนาพราหมณ์ ๓.๒.๒ ประเภทของไสยศาสตร์ อำไพร เลือลำอินทร์ (๒๕๕๙ : ออนไลน์) ได้กล่าวว่า ไสยศาสตร์ยังแบ่งออกเป็น อีก ๒ สาย คือ

๔๖ ๑. ไสยวิชชา หมายถึง วิชาหรือพิธี, วิธี ที่ได้รับการสั่งสอน อบรมสั่งสอนหรือมอบให้ (บางคนเรียกว่าครอบให้ ต่อ ๆ กันมาแบ่งออกเป็น ๑.๑ วิชชาไสยขาว โดยทั่วไปหลักการของวิชชาไสยขาวจะต้องมีหลักการหรือหัวใจ สำคัญคือต้องใช้ไปในทางช่วยเหลือผู้อื่นเท่านั้น ๑.๒ วิชชาไสยดำ หลักการโดยทั่วไปของวิชชาไสยดำจะแตกต่างจากวิชชาไสยขาว โดยสิ้นเชิงคือมุ่งเน้นสร้างความเดือดร้อนให้กับผู้อื่นเป็นหลักสำคัญโดยไม่ต้องมีแรงจูงใจหรือหลักการ ใด ๆ ทั้งสิ้น (ยิ่งมีผู้เดือดร้อนกับการกระทำของผู้เรียนวิชชาไสยดำมากเท่าไหร่พลังของผู้ที่ศึกษาของ วิชชานี้ก็จะยิ่งแกร่งและแก่กล้าขึ้นมากเท่านั้น) ๒. ไสยอวิชชา หมายถึง วิชาหรือพิธี, วิธี ที่คิดค้นขึ้นเองโดยผู้ทำพิธี ซึ่งต้องอาศัยอำนาจของ สิ่งที่มีพลัง มีฤทธิ์ มีอาถรรพ์ นำมาเป็นปัจจัยหลัก ๔. ความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับหมอพื้นบ้าน ๔.๑ ความหมายของหมอพื้นบ้าน หมอพื้นบ้าน หมายถึง บุคคลซึ่งมีความรู้ความสามารถในการส่งเสริมและดูแลสุขภาพของ ประชาชนในท้องถิ่นด้วยภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย ตามวัฒนธรรมของชุมชนที่มีการสืบทอดกัน มานาน (กระทรวงสาธารณสุข. ๒๕๖๒ : ๓) หมอพื้นบ้าน หมายถึง คนที่ทำหน้าที่รักษาความเจ็บไข้ของคนในสังคมในชุมชน มีความรู้ และวิธีการรักษาที่สัมพันธ์กับวิถีชีวิต สภาพแวดล้อม สังคม และวัฒนธรรมของชุมชน ไม่ว่าจะเป็น การวินิจฉัยโรคจากสมุฏฐานของธาตุทั้ง ๔ คือ ดิน น้ำ ลม ไฟ หรือการรักษาโรคด้วยการใช้วิธีการ ทางไสยศาสตร์ เช่น การเป๋า การเข้าทรง ฯลฯ ผสมผสานกันเพื่อให้เกิดความเชื่อมั่นในการรักษาและ ประการสำคัญก็คือ ความสัมพันธ์ของผู้เป็นหมอกับคนไข้ตั้งอยู่บนพื้นฐานของการช่วยเหลือเกื้อกูลกัน หมอพื้นบ้านจะมีความเป็นมิตรหรือความเป็นกันเองกับคนไข้มากกว่าหมอหรือแพทย์แผนปัจจุบัน (มูลนิธิสารานุกรมวัฒนธรรมไทย. ๒๕๔๒ : ๓๑๓๓) หมอพื้นบ้าน หมายถึง บุคคลที่มีบทบาทและมีความชำนาญในการรักษาอาการเจ็บป่วย ต่าง ๆ ในชุมชน ซึ่งได้รับการยอมรับจากชุมชนโดยอาศัยความรู้ในการรักษาจากการสืบทอด จากบรรพบุรุษ หรือครูบาอาจารย์และจากการสั่งสมประสบการณ์ (ปียนุช ยอดสมสวย และ สุพิมพ์วงษ์ทองแท้. ๒๕๕๒ : ๓)

๔๗ สรุปได้ว่า “หมอพื้นบ้าน” หมายถึง บุคคลซึ่งทำหน้าที่รักษาโรคและอาการเจ็บป่วยเฉพาะ ในกลุ่มชน ซึ่งมีความเกี่ยวข้องกับคติความเชื่อและเป็นภูมิปัญญาที่ได้รับการสืบทอดในท้องถิ่นจาก รุ่นสู่รุ่น ๔.๒ ลักษณะการเป็นหมอพื้นบ้าน แบ่งออกเป็น ๒ ลักษณะ ดังนี้ ลักษณะที่ ๑ เป็นหมอพื้นบ้านที่มีประสบการณ์รักษาโรคจากเหตุการณ์หรือ ประสบการณ์เฉพาะที่เป็นไปตามความเชื่อและศรัทธาของมนุษย์ ซึ่งอาจเกี่ยวข้องกับอำนาจเหนือ ธรรมชาติ(ผีและอำนาจศักดิ์สิทธิ์) และพิธีกรรมในการรักษาโรคเช่น คนทรง หมอรำผีฟ้าและเฒ่าจ้ำ หมอเป่าของชาวอีสาน หมอขวัญในหลายชาติพันธุ์ หมอเหยาของชาวผู้ไท หมอมะม็วดของชาวเขมร เป็นต้น ในชุมชน หมอบางคนมีความสามารถทั้งสองลักษณะช่วยรักษโรคทางกายและทางใจให้กับ ชาวบ้าน ลักษณะที่ ๒ เป็นหมอพื้นบ้านที่เรียนรู้และฝึกฝนความชำนาญจากการปฏิบัติ มีการเรียนวิชาจากครูหมอพื้นบ้านคนเดียวหรือหลายคน และอาจมีการศึกษาเพิ่มเติมจากตำรา พื้นบ้านหรือคัมภีร์ใบลานเช่น หมอยาสมุนไพร หมอนวด หมอตำแย หมอกระดูก หมองู เป็นต้น (กระทรวงสาธารณสุข. ๒๕๖๒ : ๑๙) ๔.๓ คุณสมบัติของหมอพื้นบ้าน การที่จะเป็นหมอพื้นบ้านได้นั้นใช่ว่าทุกคนจะเป็นกันได้ง่าย ๆ ผู้ที่จะเป็นหมอพื้นบ้านนั้น จะต้องมีคุณสมบัติหลายประการ ตลอดจนต้องผ่านการสั่งสมการเรียนรู้ถึงวิธีการวินิจฉัยโรคและวิธี รักษามาแล้วเป็นเวลานาน โดยทั่วไปแล้วการเรียนรู้และการถ่ายทอดตำราตลอดจนวิธีการรักษา จะถ่ายทอดกันอยู่ในวงศ์ตระกูลจากพ่อมาสู่ลูกหรือจากปู่ไปสู่หลานแต่กฎเกณฑ์นี้มิได้ตายตัวเสมอไป เพราะมีหมอพื้นบ้านบางคนถ่ายทอดวิชาการต่าง ๆ ให้แก่บุคคลอื่น ๆ ที่มาสมัครเป็นศิษย์หรือในหมอ พื้นบ้านบางประเภท เช่น หมอลำผีฟ้าหรือนางเทียมก็จะถ่ายทอดวิชาให้กับบุคคลที่ถูกเลือกโดยผีทำ ที่เข้ามาทรงอยู่ในตัวหมอพื้นบ้าน คุณสมบัติของผู้ที่จะเป็นหมอพื้นบ้านนั้นที่สำคัญจะต้องเป็นคนสุขุม เยือกเย็น เฉลี่ยวฉลาด มีคุณธรรมประจำใจ มีเมตตาจิตในการรักษาผู้เจ็บไข้ได้ป่วยไม่ถือชั้นวรรณะ และถือว่าการรักษาผู้เจ็บไข้เป็นการประกอบกุศลช่วยเหลือเพื่อนมนุษย์ มูลนิธิสารานุกรมวัฒนธรรม ไทย. ๒๕๔๒ : ๓๑๓๓) ๔.๔ ประเภทของหมอพื้นบ้าน หมอพื้นบ้านเป็นสถาบันทางสังคมที่อยู่คู่กับชุมชนอีสานเสมอมา โดยเฉพาะชุมชนชนบทและ นับว่ามีความสำคัญยิ่งในการบำบัดความเจ็บไข้ได้ป่วยของชาวบ้านในชุมชน หมอพื้นบ้านซึ่งมีบทบาท ในการให้การรักษาโรคภัยไข้เจ็บนั้น มีหลายประเกท ตั้งแต่หมอทำนายทายทักและชี้แนะเรื่อง