โครงการ การพัฒนาคุณภาพชีวิตกลุ่มผู้สูงอายุโดยการส่งเสริมเศรษฐกิจ บนฐานทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ตำบลโชคชัย อำเภอนิคมคำสร้อย จังหวัดมุกดาหาร

136 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ รากแก่ รสฉุนเอียน สรรพคุณ ขับปัสสาวะ แก้ กามโรค รากอ่อน รสฉุนเอียนน้อย สรรพคุณ บ ารุงน้ านม ยาง สรรพคุณ กัดแผล หัวหูด สิว ฆ่าพยาธิผิวหนัง 124 มะลิ เถา รสขื่นเย็น สรรพคุณ แก้คุดทะราด ขับเสมหะ และโลหิต ใบสด รสเย็นฝาด สรรพคุณ แก้แผลพุพอง แก้แผล เรื้อรัง พิษฝีดาษ ดอก รสหอมเย็น สรรพคุณ ท าให้จิตใจแช่มชื่น แก้ไอ แก้ ร้อนในกระหายน้ า แก้เจ็บตา 125 มะแว้งต้น ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ รากแก่ รสฉุนเอียน สรรพคุณ ขับปัสสาวะ แก้ กามโรค รากอ่อน รสฉุนเอียนน้อย สรรพคุณ บ ารุงน้ านม ยาง สรรพคุณ กัดแผล หัวหูด สิว ฆ่าพยาธิผิวหนัง 126 มะสัง ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ แก่น รวมกับแก่นมะขาม ใช้ต้มน้ าดื่มขณะอยู่ไฟ รำก ต้มน้ าดื่ม หรือฝนน้ ากิน แก้ไข้ผลอ่อน แก้ ไข้ใบ แก้ท้องอืดเฟ้อ ใบ รสฝาดมัน บ ารุงร่างกาย สมานบาดแผล แก้ท้องเดิน 127 มะแหน่ง เมล็ดจำกผลที่แก่จัด - เป็นยาแก้ท้องขึ้น ท้องอืดเฟ้อ ขับลม - แก้คลื่นเหียนอาเจียน ขับน้ านมหลังจากคลอดบุตร ราก - แก้หืด แก้ไอ แก้ไข้เซื่องซึม ต้น - แก้คลื่นเหียน อาเจียน ใบ - ขับลม แก้ปัสสาวะพิการ ดอก - แก้พิษอันเกิดเป็นเม็ดผื่นคันตามร่างกาย ผล- รักษาโรคริดสีดวงทวาร แก้ท้องอืดเฟ้อ แก้ปวด ท้อง 128 มะอึก ราก รสเย็นเปรี้ยวเล็กน้อย สรรพคุณ กัดเสมหะ แก้ น้ าลายเหนียว ดับพิษร้อนภายใน กระทุ้งพิษ แก้ไข้เพื่อ ดี ไข้สันนิบาต 129 มันเทศ ทั้งต้นและหัวมีฤทธิ์ฆ่าเชื้อแบคทีเรียและเชื้อรา ทั้งต้นและหัวมีฤทธิ์ฆ่าเชื้อแบคทีเรียและเชื้อรา

137 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ รากและใบใช้ต าพอกบาดแผล แก้พิษแมลงป่อง 130 แมงลัก เมล็ด รสหอมร้อนระบายอุจจาระแก้บิด ใบรสหอมร้อนแก้ล าไส้พิการขับลมในล าไส้แก้พิษตาน ซางแก้ลมวิงเวียนบ ารุงหัวใจ 131 ยอบ้าน ใบ รสขมเฝื่อน ต าเอาน้ าสระผมฆ่าเหา ทาแก้ปวดข้อ นิ้วมือนิ้วเท้า ใบสดย่างไฟหรือปรุงยาประคบแก้บวมอักเสบแก้โรค เก๊า ต้มดื่มแก้ไข้บ ารุงธาตุ ลูกดิบ รสร้อนตราต้มดื่มแก้คลื่นเหียนอาเจียน ขับระดู ขับเลือดลมขับลมในล าไส้ ขับถ่ายลม เผาเป็นถ่านผสม เกลือเล็กน้อยยอมแก้เหงือกเปื่อยเป็นข่มบวมต้นรส เฝื่อนแก้วัณโรค ราก รสเฝื่อน ระบายท้อง 132 หญ้านาง ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ราก รสเย็นขม สรรพคุณ แก้ไข้ทุกชนิด ไข้พิษ ไข้ เหนือ ไข้หัว เหือด หัด สุกใส ฝีดาษ ไข้กาฬ ขับ กระทุ้งพิษได้ดี 133 รางจืด ราก รสเย็น สรรพคุณถอนพิษเบื่อเมา แก้ไข้ตัวร้อน ถอนพิษไข้ แก้ร้อนใน กระหายน้ า 134 ล าไย ราก รสเฝื่อนขื่น สรรพคุณ แก้เสมหะ แก้ลม กระจายเลือดเนื่องจากพลัดตกหกล้มแก้ช้ าใน แก้ น้ าลายเหนียว 135 ลิ้นมังกร ใบ มีรสเย็น เป็นยาถอนพิษอักเสบ ปวดบวม แก้ พิษตะขาบ แมงป่อง ถอนพิษต่างๆ โดยการโขลก แล้วพอกบาดแผล ซึ่งถือว่าเป็นว่านที่มีสรรพคุณใน การถอนพิษได้ดี 136 เล็บครุฑ ใบ น ามาต้มน้ าดื่มแก้ปวดหัว ปวดไมเกรน ปวดหัวข้าง เดียว ช่วยให้ร่างกายรู้สึกผ่อนคลาย แก้ปวดตามข้อ หรือใบบดต า พอกรักษาแผลอักเสบ แก้ผดผื่นคัน โรค ผิวหนัง กลากเกลื้อน ขย าใบอุดจมูกรักษาเลือดก าเดา ไหล ล ำต้น ต้มน้ าดื่มช่วยดับพิษร้อน ลดไข้ แก้ท้องร่วง แก้ ปวดหัว แก่นล ำต้น น ามาฝนทาสมานแผล

138 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ รำก ซึ่งมีรสร้อน ต้มดื่มช่วยขับปัสสาวะ ท าให้ผ่อน คลาย แก้ปวดข้อได้ 137 ว่านชัก มดลูก หัว รสฝาดเบื่อ สรรพคุณ แก้มดลูกพิการ แก้ปวดมดลูก ชัก มดลูกให้เข้าอู่หลังคลอดบุตร 138 ว่าน ตีนตะขาบ ใบสดน ามาต าให้ละเอียดผสมกับเหล้าใช้หยอดหู เพื่อ รักษาหูเป็นน้ าหนวก ต้นและใบสดน ามาต าผสมกับเหล้า เอาแต่น้ ามาใช้ทา รักษาอาการฟกช้ าบวม เคล็ดขัดยอกได้ดี น ามาพอก ถอนพิษตะขาบและพิษแมงป่องได้ 139 ว่านนกคุ่ม ชาวจีนรักษางูกัด ฝี โรคไขข้อ และโรคข้ออักเสบ 140 ว่าน พญานาค ราช ต้นน ามาเผาหรือสุมไฟให้เป็นถ่าน ใช้ผสมกับยาเย็น ปรุงเป็นยาเย็นถอนพิษแก้พิษงู พิษแมงป่อง พิษ ตะขาบ และพิษทั้งปวง 141 ว่านหาง จระเข้ ราก เหง้า รสเย็นเบื่อขม สรรพคุณ แก้กามโรค แก้ ทางเดินปัสสาวะอักเสบ ใบ รสเย็นเป็นเมือก สรรพคุณ ปิดแก้ปวดศีรษะ ดูด พิษอักเสบต่าง ๆ วุ้นเมือกที่ใบรับประทานแก้กามโรค 142 วาสนา ใบวาสนา แก้ปวดท้อง รากวาสนา บรรเทาอาการปวดในการคลอดบุตร 143 ส้มป่อย ใบ รสเปรี้ยวฝาดเล็กน้อย สรรพคุณ ถ่ายเสมหะ ล้างเมือกมันในล าไส้ แก้บิด ฟอกล้างโลหิตระดู ประคบให้เส้นเอ็นอ่อน 144 ส้มโอ เปลือกลูก รสร้อนหอม สรรพคุณ แก้ลมวิงเวียน หน้ามืด ตาลาย ใจสั่น 145 สลัดได ต้น เผาเป็นด่าง รสขมเมาเล็กน้อย สรรพคุณ แก้ หืดไอ ผอมแห้ง อัมพาตแก้ฟกบวม จุกเสียด แก้ ท้องผูก ยาง รสเบื่อเมาขมร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ ถ่าย อุจจาระ ถ่ายเสมหะ ถ่ายโลหิตเป็นยาถ่ายอย่างแรง 146 สะเดา เปลือกต้น รสฝาดขม สรรพคุณ แก้บิด มูกเลือด ท้องร่วง ใบแก่ รสขม สรรพคุณ บ ารุงธาตุ ช่วยย่อยอาหาร ใบอ่อน รสขม สรรพคุณ แก้โรคผิวหนัง น้ าเหลือง เสีย พุพอง

139 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ ก้าน รสขม สรรพคุณ แก้ไข้ บ ารุงน้ าดี แก้ร้อนใน กระหายน้ า ดอก รสขม สรรพคุณ แก้พิษโลหิต ก าเดา แก้ริดสีดวงในคอ (เป็นเม็ดยอดคันในคอ) ผล รสขมเย็น สรรพคุณ บ ารุงหัวใจให้เต้นเป็นปกติ แก่น รสฝาดเย็น สรรพคุณ แก้คลื่นเหียน อาเจียน ราก รสขมเย็น สรรพคุณ แก้เสมหะเกาะอยู่ในทรวง อก แก้เสมหะจุกคอ กระพี้ รสขม สรรพคุณ บ ารุงน้ าดี แก้ดีพิการท าให้ คลั่งเพ้อ ยาง รสขมเย็น สรรพคุณ ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ 147 สะเม็ด ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใช้ใบสด ต าป่นปิดพอกแก้เคล็ดยอก ฟกบวมได้ดี ใช้ ผลมะกรูด หรือใบพลู รมควันใต้ใบเสม็ดพออุ่นๆ นาบ ท้องเด็กแก้ท้องขึ้น ท้องอืด ท้องเฟ้อในเด็ก แก้ปวด ท้องได้ดีมาก 148 สะระแหน่ ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใบ รสหอมเย็น ขับเหงื่อ แก้หืด แก้ปวดท้อง ขับลมใน ล าไส้ แก้จุกเสียดแน่นเฟ้อ พอกหรือทาแก้ปวดบวม 149 สัก ใบ รสเฝื่อน สรรพคุณ แก้พิษเสมหะ แก้พิษโลหิต เนื้อไม้ รสเผ็ดเล็กน้อย สรรพคุณ บ ารุงโลหิต แก้ อ่อนเพลีย แก้ไอ ขับลมในกระดูก แก้บวม ขับ ปัสสาวะ คุมธาตุ 150 สับปะรด ใบ รสเปรี้ยวหวานแก้อักเสบแก้บวมท าให้แผลหายเร็ว กัดเสมหะแก้ลักปิดลักเปิด ผลอ่อน รสเปรี้ยวอมหวาน ขับปัสสาวะแก้หนองในแก้ อาการโรคพยาธิในเด็ก เปลือกผล รสจืด แก้กษัยบ ารุงไตขับปัสสาวะ เหง้า รสหวานเย็น ขับปัสสาวะขับนิ่วแก้มุตกิดระดูขาว แก้หนองใน 151 เสลดพังพอน ตัวผู้ ใบ รสเย็นจืด แก้ไฟลามทุ่งแก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อย ราก รสจืดเย็น ฝนกับสุราทาแก้พิษงูแมลงสัตว์กัดต่อย

140 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ 152 เสลดพังพอน ตัวเมีย ทั้งต้นรสจืดเย็นแก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อยแก้เริมงูสวัด แก้เม็ดผดผื่นคันแก้บิดท้องพิษไข้ รากรสจืดเย็นแก้พิษ งูตะขาบและแมลง 153 หญ้านาง ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ราก รสเย็นขม สรรพคุณ แก้ไข้ทุกชนิด ไข้พิษ ไข้ เหนือ ไข้หัว เหือด หัด สุกใส ฝีดาษ ไข้กาฬ ขับ กระทุ้งพิษได้ดี 154 หญ้านางแดง ราก รสเย็น สรรพคุณ ฝนใส่น้ ากิน แก้ไข้หมากไหม้ (ไข้พิษ) แก้พิษส าแดง แก้เมาเห็ด เมาสุรา ถอน พิษได้ดี (บางคนเรียก รางจืด) 155 หญ้าปักกิ่ง ยาจีนใช้หญ้าปักกิ่งบรรเทาอาการเกี่ยวกับทางเดิน หายใจและขับพิษ ส่วนในประเทศไทย ผู้ป่วยมะเร็ง ประเภทต่างๆ ดื่มน้ าคั้นจากส่วนเหนือดินของหญ้า ปักกิ่งรักษาตนเอง เพื่อช่วยยืดชีวิตและลดผลข้างเคียง จากการรักษาแผนปัจจุบัน 156 หนานเฉา เหว่ย ลดการปวดและการอักเสบได้ ช่วยลดน้ าตาลในเลือด ได้ 157 หนุมานนั่ง แท่น หัวหรือเหง้ำ ใช้กินเป็นยาบ ารุงพละก าลังส าหรับผู้ที่ใช้ ก าลังแบกหามหรือท างานหนัก น้ ำยำง ทา รักษาแผลมีดบาด ช่วยห้ามเลือด รักษาฝี เมล็ด ต้านเชื้อรา 158 หนุมาน ประสานกาย ใบ รสฝาดเย็นเอียน สรรพคุณ แก้ไอ แก้หืดหอบ แก้ อาเจียนเป็นโลหิต (วัณโรคปอด) ห้ามเลือดและสมาน แผลได้ดี 159 หม่อน ใบ รสเมา สรรพคุณ แก้ตาแดง ตาแฉะ ตาฟาง แก้ไอ ระงับประสาท 160 หมาน้อย ราก รสเย็นหอมสุขุม สรรพคุณ แก้ไข้ที่มีพิษร้อน แก้ดีซ่าน บ ารุงร่างกายให้แข็งแรง 161 หมาก ใบ รสเย็นเฝื่อน สรรพคุณ ต้มเอาน้ าอาบ แก้คัน แก้ เด็กออกไข้หัว รับประทานรสความร้อนในร่างกาย แก้ ไข้ ลูก รสฝาดจัด สรรพคุณ แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน ขับ เหงื่อ ฝนทาปาก แก้ปากเปื่อย สัตว์กินขับพยาธิ ราก รสฝาดเย็น สรรพคุณ แก้ร้อนในกระหายน้ า ทะลายหมาก รสเย็น สรรพคุณ แก้ไข้ตัวร้อน

141 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ 162 หมากผู้ หมากเมีย ใบ รสจืด สรรพคุณ แก้ไข้ตัวร้อน เหือด หัด สุกใส ด าแดง ต้มอาบ แก้คันตามผิวหนัง ราก ต้มเอาน้ าอม แก้ฟันผุ หรือแก้สารปรอทกิน 163 หมีเหม็น เปลือกต้น รสฝาด สรรพคุณ แก้บิดมูกเลือด แก้ปวด มดลูก แก้พิษฝี ผื่นคัน ยาง รสฝาดขม สรรพคุณ แก้แผลฟกช้ า ราก รสขมเบื่อ สรรพคุณ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย หรือกล้ามเนื้ออักเสบ 164 หวาย ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ หัว รสขมเย็น สรรพคุณ แก้ไอ บ ารุงน้ าดี แก้ร้อนใน กระหายน้ า 165 เหงือกปลา หมอ ใบ รสร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ ต าพอกรักษาโรคปวด บวมและแผลอักเสบ ใบอ่อน ต้มกับเปลือกต้นอบเชย รับประทานแก้ท้อง ขึ้นอืดเฟ้อ ลูก รสร้อน สรรพคุณ ขับโลหิตอย่างแรง แก้ฝี ตานซาง ราก รสเฝื่อนเค็ม สรรพคุณ ต้มอาบแก้พาไข้หัว ผื่นคัน แก้โรคผิวหนังทุกชนิด ต้นมัดต าให้ละเอียด พอกปิดแผลเรื้อรัง ถอนพิษ รับประทานแก้พิษฝีดาษ เป็นยาตัดรากฝี ใช้ทั้ง ๕ รส ร้อน สรรพคุณ แก้ไข้หัว แก้พาฝี แก้พิษกาฬได้ดี มาก 166 โหระพา ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใช้ทั้ง ๕ รสหอมร้อนปร่า สรรพคุณ แก้ปวดท้อง ขับผายลม 167 อ้มหอม ใบ ชงน้ าดื่ม แก้ไอ แก้หวัด แก้ไข้ บรรเทาอาการหอบ หืด ขับลมในล าไส้ กินผสมกับหมากพลู ท าให้ปากมี กลิ่นหอม ใบแห้ง ท าเป็นยานัตถุ์ รำก ท าเป็นยารักษาโรคมาลาเรีย พอกฝี หรือสิว 168 อ้อย ต้นอ้อยแดง เผาคั้นเอาน้ า รสหวานขม สรรพคุณ แก้เสมหะ แก้หืด แก้ไข้สัมประชวร ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้ช้ ารั่ว

142 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ ตาอ้อยแดง รสขม สรรพคุณ แก้ไข้ตัวร้อน แก้ พิษตานซาง บ ารุงธาตุน้ า บ ารุงก าลัง ขับปัสสาวะ 169 อังกาบหนู รักษาโรคคันตามผิวหนัง แก้ฝี ช่วยบ ารุงเส้นผม และ หนังศีรษะให้มีเส้นผมด าเงางาม 170 อัญชัน ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ราก รสจืด สรรพคุณขับปัสสาวะ แก้ปวดฟัน โคนฟันอักเสบ แก้ตาฝ้าฟาง ตามัว 2. แหล่งทรัพยำกรและกำรใช้ประโยชน์พืชผัก สมุนไพรป่ำชุมชน จากการเข้าส ารวจพื้นที่ป่าชุมชน เป็นการศึกษาแหล่งทรัพยากร และชนิดพืชพรรณ พืชผัก สมุนไพรที่อยู่ในป่าชุมชน มีหน่วยงานและบุคคลที่เข้าร่วมการส ารวจและแลกเปลี่ยนความรู้ ได้แก่ โรงพยาบาลนิคมค าสร้อย โรงเรียนบ ารุงพงษ์อุปถัมภ์ นักวิชาการด้านสาธารณสุขอิสระ หมอพื้นบ้าน ประชาชนต าบลโชคชัยผู้สนใจ พื้นที่ส ารวจมีสภาพป่าเป็นป่าเบญจพรรณ อยู่ในบริเวณวัดพุทธโธธัมมะธะโร (วัดภูด่านแต้) เชื่อมต่อกับโรงเรียนบ ารุงพงษ์อุปถัมภ์ บ้านโชคชัย ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย มีเนื้อที่ ประมาณ 15 ไร่ ชนิดพันธุ์ จากการส ารวจพบพรรณไม้ที่รู้จักทั้งสิ้นหลาย 57 ชนิด จ าแนกเป็น 2 กลู่ม ได้แก่ พืชผัก จ านวน 5 ชนิด และพืชสมุนไพร จ านวน 52 ชนิด (ดังแสดงตารางที่ 25) การกระจายพันธุ์ พืชผัก และสมุนไพร ในป่าชุมชน มีการกระจายพันธุ์หลากหลายวิธี ด้วยตัวพืชเองเช่น เมล็ด แตกกอ ส่วนของพืช เช่นล าต้นไต้ดิน ไหล นอกจากนี้มี สัตว์ แมลง ลม น้ า เป็น พาหะ การใช้ประโยชน์ เนื่องจากเป็นเขตพื้นที่อนุรักษ์ โดยความดูแลของชุมชน มีกฎระเบียบ ห้ามท าการบุกรุกป่าหรือเข้าป่าเพื่อน าทรัพยากรในป่าออกมาใช้ประโยชน์ แต่จากการเดินส ารวจและศึกษา สมุนไพร ชุมชนที่เคยเก็บหาของป่าจะพอทราบถึงสรรพคุณ หรือการน าไปใช้ประโยชน์ ซึ่งบางชนิดมีความ สอดคล้องกับต ารา บางชนิด ได้รับความรู้ถ่ายทอดมาจากบรรพบุรุษ บางชนิดเรียนรู้สรรพคุณจาก ประสบการณ์ในการใช้ยาสมุนไพรด้วยตนเอง เช่น ข่อย ใบ รักษาอาการปวดฟัน วิธีการใช้คือเคี้ยวใบสด ต้นแดง ช่วยบ ารุงน้ านม น าเปลือกท าเป็นยาต้มอาบแก้ผื่นคัน และใช้ท าลูกประคบที่มีคุณสมบัติในการเก็บ ความร้อนที่พอดีต่อการประคบไม่ร้อนมาก ร้อนนาน ต้นพันชาด มีคุณสมบัติเป็นไม้เนื้อแข็งใช้ในการสร้าง บ้านเรือน และการใช้สมุนไพรตานกกรดร่วมกับขันทองพยาบาท ด้วยวิธีการต้มหรือดอง ช่วยบ ารุงกระดูก เป็นต้น รายละเอียดตามตารางที่ 21

143 ตำรำงที่21 ชนิด สรรพคุณ และ การใช้ประโยชน์ของพืชผัก สมุนไพร ในป่าชุมชน ต าบลโชคชัย อ าเภอ นิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์ /สรรพคุณ 1 เขือง สรรพคุณ เถา หัว และเปลือกใช้เป็นยาบ ารุงก าลัง 2 เถาประสงค์ สรรพคุณ ทั้งต้น ปรุงเป็นยาขับน้ าคาวปลาและโลหิตเสียในสตรี ราก รสสุขุม แก้ไข้แก้ลมปลายไข้ ต้นหรือรำก ผสมกับสมุนไพรอื่น ต้มน้ าดื่ม แก้หอบหืดอย่าง แรง ชาวเขาเผ่าอีก้อ กะเหรี่ยง ใช้ ทั้ง ต้น ต้มน้ าดื่ม แก้ท้องเสีย แก้ 3 เปล้าใหญ่ อ่อนเพลีย บ ารุงก าลัง สรรพคุณ ใบ รสร้อนเมาเอียน สรรพคุณ บ ารุงธาตุ เปลือกต้น และกระพี้ รสร้อนเมาเอียน สรรพคุณ แก้ เลือดร้อน ผล รสร้อนเมาเอียน สรรพคุณ ขับโลหิตในเรือนไฟ ขับ น้ าคาวปลา แก่น รสร้อนเมาเอียน สรรพคุณ ขับเลือด ขับหนองให้ตก ขับพยาธิไส้เดือน ราก รสร้อนเมาเอียน สรรพคุณ ขับผายลม 4 เปือย สรรพคุณ เปลือกต้น รสฝาด แก้บิดมูกเลือด แก้ท้องร่วง แก้ลงท้อง แก้ปวดท้อง ปิดธาตุ สมานแผล แก้อุจจาระธาตุพิการ เนื้อไม้และแก่น รสขมปร่า แก้โรคโลหิตจาง ขับระดู แก้ กระษัย บ ารุงก าลัง แก้ธาตุพิการ 5 เล็บเหยี่ยว สรรพคุณ รำก เปลือกต้น รสจืดเฝื่อนเล็กน้อย ต้มดื่มเป็นยาขับระดู ขาว ขับปัสสาวะ แก้มดลูกพิการ แก้ฝีมุตกิด แก้ฝีในมดลูก และแก้โรคเบาหวาน ผล รสเปรี้ยวหวาน ฝาดเย็น แก้เสมหะ แก้ไอ ท าให้ชุ่มคอ ผลสุกรับประทานได้ มีรสเปรี้ยวอมหวาน เป็นยาระบาย ประเทศอินเดีย รำก ใช้ขับพยาธิตัวกลม ช่วยย่อย ฆ่าเชื้อ รักษาภาวะกรดเกิน ปวดท้องจากโรคกระเพาะอาหาร สมานแผล

144 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์ /สรรพคุณ 6 แคป่า สรรพคุณ เปลือกต้นใช้ต้มกินเป็นยารักษาโรคอัมพฤกษ์ 7 แดง สรรพคุณ ดอก รสสุขุม เข้ายาแก้ไข้ บ ารุงหัวใจ เปลือกต้น รสฝาดร้อน ช่วยสมานธาตุ ขับฟอกและบ ารุงเลือด เปลือกต้นผสมกับสมุนไพรอื่น แก้ประดง (อาการผิวหนัง มี ผื่นคัน เป็นเม็ดขึ้นคล้ายผด คันมากและมักมีไข้ร่วมด้วย) แก่น รสฝาดร้อนขื่น เข้ายาแก้โรคกระษัยโลหิต (อาการ มะเร็งที่มดลูกและรังไข่ในสตรี หรือมะเร็งปอดของบุรุษ) ขับ ฟอกและบ ารุงเลือด แก้กระษัยเลือดลม แก่นต้มน้ าดื่มเป็น ยาถ่าย เปลือกต้นหรือแก่น แก้ช้ าใน ตกเลือด เนื้อในเมล็ด ของฝักอ่อนและยอดอ่อน รับประทานได้ เนื้อในเมล็ดของฝักแก่ หรือแห้งน าไปคั่ว หรือเผาไฟให้สุก กินได้ รสมันคล้ายเมล็ดแตงโม เปลือกในสีแดง ชาวบ้าน นิยมขูดใส่ลาบเพื่อให้เนื้อจับตัวกันได้ดี ผล เมล็ด น ามาบดให้ละเอียดห่อด้วยผ้า แล้วน าไปประคบ ที่ปวด ฟกช้ า เปลือก น ามาต้มแก้เลือดและสมานล าไส้ แก้ โรคเบาหวาน" 8 แสลงพัน (กระไดลิง) สรรพคุณ เถา รสเบื่อเมา สรรพคุณแก้พิษทั้งปวง แก้ตัวร้อน ขับเหงื่อ แก้ไข้ แก้พิษฝี แก้ไข้เซื่องซึม 9 ลิ้นแฮด สรรพคุณ ล ำต้น และรำก ต้มน้ าดื่ม แก้ฝี แก้บวม ใบ รำก ต าพอกใช้ เป็นยาแก้ผื่นคัน ต้มดื่มใช้เป็นยาแก้ตกเลือดภายในปอด อม แก้แผลในปาก ดอก มีรสหอมขม ใช้ปรุงยาหอม บ ารุงหัวใจ แก้ลมวิงเวียน แก้อ่อนเพลีย ดอก รสหอมขม เข้ายาหอมบ ารุงหัวใจ แก้ลมวิงเวียน แก้ อ่อนเพลีย มักใช้คู่กับเถาอรคนธ์ ใบ รักษาโรคหิด น้ ำเลี้ยงจำกต้น ผสมต้นหอมใช้รักษาฝีหนอง ยำพื้นบ้ำนภำคใต้ ใช้ ใบ ต้มน้ าดื่มแก้สะอึก

145 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์ /สรรพคุณ 10 ไผ่ ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใบ รสชื่นเฝื่อน สรรพคุณ ฟอกล้างโลหิตระดูที่เสีย ตา สุมเป็นถ่าน รสจืด สรรพคุณ แก้ร้อนในกระหายน้ า ดูดแก๊สใน กระเพาะอาหาร ราก รสเฝื่อน สรรพคุณ ขับปัสสาวะ แก้ไตพิการ แก้ หนองใน ขับระดูสตรี 11 กรวยป่า สรรพคุณ ใบ รสเมา สรรพคุณ แก้พิษกาฬ แก้โรคผิวหนังผื่นคัน แก้ ริดสีดวงจมูก ดอก รสเมาเย็น สรรพคุณ แก้พิษกาฬ พิษไข้ เมล็ด รสเมาเย็น สรรพคุณ แก้ริดสีดวงทวาร" 12 กรุงเขมา สรรพคุณ ราก รสเย็นหอมสุขุม สรรพคุณ แก้ไข้ที่มีพิษร้อน แก้ดีซ่าน บ ารุง ร่างกายให้แข็งแรง 13 กล้วยเต่า สรรพคุณ รำก ใช้ฝนดื่มเป็นยาแก้ไข้ แก้วัณโรค ต้มดื่มแก้ปวดท้อง ผล รับประทานได้รสหวาน" 14 กลอย สรรพคุณ หัว รสขื่นคัน สรรพคุณ กัดเถาดานเป็นก้อนแข็งอยู่ในท้อง หุงกับน้ ามัน ทาแผล กัดหนองและฝ้า 15 กลิ้งกลางดง สรรพคุณ เถา ใช้เถาขับพยาธิ ขับโลหิตระดู กระจายลมที่แน่นในอก ใบ บ ารุงธาตุ รักษาแผลสด และแผลเรื้อรัง ดอก แก้โรคผิวหนังผื่นคัน ช่วยย่อยอาหาร ราก บ ารุงเส้นประสาท หัวใต้ดิน ดองเหล้ากินบ ารุงก าลังขับเสมหะ บ ารุงก าหนัด หรือตากแห้ง บด ปั้นเป็นลูกกลอนกินเป็นยาอายุวัฒนะ ช่วยเจริญอาหาร ขับลม รักษาโรคมะเร็งต่างๆ โรคเบาหวาน โรคโลหิตจาง โรคปวดศีรษะ

146 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์ /สรรพคุณ 16 ขมิ้นเครือ สรรพคุณ ต้น รสฝาดเฝื่อนร้อน สรรพคุณ แก้น้ าดีพิการ ขับฝายลม ท าให้เรอ ใบ รสฝาดเฝื่อน สรรพคุณ แก้บิดมดลูก ขับโลหิตระดู สตรีเสียให้เป็นปกติ ดอก รสฝาดเฝื่อน สรรพคุณ แก้บิดมูก เลือก ราก รสฝาดเฝื่อน สรรพคุณ แก้ลมอัม พฤกษ์ บ ารุงน้ าเหลือง ฝนหยอดตา แก้กระจกตา แก้ ตาแดง ตาแฉะ ตามัว และตาอักเสบ 17 ข่อย สรรพคุณ แก่น รสเมาเบื่อ แก้แมงกินฟัน แก้ริดสีดวงจมูก เปลือกต้นและเนื้อไม้ รสเมาเบื่อ แก้แมงกินฟัน แก้ปวดฟัน ใบ รสเมาอ่อน คั่วให้กรอบชงน้ ารับประทานเป็นยาระบาย อ่อนๆ เมล็ด รสมันร้อนน้อย บ ารุงธาตุ เจริญอาหาร แก้ท้องขึ้นอืด เฟ้อ เป็นยาอายุวัฒนะ รำก รสเมาเบื่อ ฆ่าพยาธิ แผลเน่าเปื่อย 18 ขยุ้มตีนหมา สรรพคุณของขยุ้มตีนหมำ รากขยุ้มตีนหมำ ใช้เป็นยารุ รักษาโรคไอเป็นเลือด (ราก) เมล็ดขยุ้มตีนหมำ ใช้เป็นยารักษาโรคท้องมาน (เมล็ด) ทั้งต้นน ามาต าให้ละเอียดผสมกับเนย ใช้ปิดหัวฝีไม่ให้ แพร่กระจาย (ทั้งต้น) ทั้งต้นใช้ท าเป็นยาระงับพิษสุนัขบ้า (ทั้งต้น) สรรพคุณ 19 ขันทองพยาบาท (หมากดูก) สรรพคุณ เนื้อไม้ รสเมาเบื่อ สรรพคุณ แก้ลมพิษ แก้ไข้ แก้ กามโรค เปลือกต้น รสเมาเบื่อ สรรพคุณ ท าให้ฟันทน รักษาโรค ตับพิการ แก้ประดง แก้พิษในกระดูก แก้โรคผิวหนัง ฆ่าพยาธิ แก้โรคเรื้อน มะเร็ง คุดทะราด กลาก เกลื้อน 20 จันทน์ผา สรรพคุณ เนื้อไม้ และแก่น รสขมเย็น สรรพคุณ แก้ไอ แก้ซางอัน บังเกิดแต่ดี แก้เลือดออกตามไรฟัน แก้บาดแผล แก้ไข้เพื่อดี พิการท าให้ชื่นใจ แก้ร้อนดับพิษไข้ทุกชนิด ฝนทาแก้ฟกบวม

147 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์ /สรรพคุณ 21 ชะเอมไทย สรรพคุณ เถำ รสหวานเอียน ถ่ายลม แก้คอแห้ง บ ารุงผิวหนัง แก้ โรคตา ใบ รสขมน้อย ถ่ายโลหิต ดอก รสขมน้อย แก้ดีและโลหิตพิการ ผล รสขมน้อย สรรพคุณ ถ่ายเสมหะ รำก รสหวานเอียน สรรพคุณ แก้กระหายน้ า ท าให้ชุ่ม คอ 22 ชะมวง สรรพคุณ ใบ ผล รสเปรียว ระบายท้อง แก้ไข้ กัดฟอกเสมหะ แก้ธาตุ พิการ รำก รสเปรี้ยว แก้ไข้ตัวร้อน 23 ตะไคร้ต้น สรรพคุณ เนื้อไม้และราก รสร้อนกลิ่นหอมฉุน สรรพคุณ แก้ท้อง ขึ้นอืดเฟ้อ ขับลมในล าไส้ แก้ลมขึ้นเบื้องสูง หน้ามืด 24 ตาไก้ วิงเวียน สรรพคุณ เถำ รสเบื่อเมา สรรพคุณ ขับโลหิตระดูสตรี บ ารุงโลหิต ขับผายลม แก้ไข้ แก้ปวดตามข้อ แก้เม็ดประดงผื่นคัน 25 ตากวง สรรพคุณ เนื้อไม้ รสฝาดเมา เป็นยาถ่ายของเสียออกจากร่างกาย ระบายลมร้าย แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ ขับลม เป็นยาระบาย บ ารุงเอ็น บ ารุงเส้น บ ารุงตับไต บ ารุงก าลัง บ ารุงร่างกาย บ ารุงโลหิต แก้โลหิตจาง แก้โลหิตและน้ าเหลืองพิการ แก้ ระดูขาว แก้กระษัยไตพิการ แก้ปวดเมื่อย แก้ปวดหลังปวด เอว รำก ผสมกับต้นตาไก้ (ก าแพงเจ็ดชั้น) รากค้อนตีหมา รากอีล่ า (ก าลังทรพี) ต้มรับประทาน แก้ไข้สูง ประเทศลำว ไม่ระบุส่วนที่ใช้ ใช้รักษาโรค กระเพาะอาหารอักเสบ

148 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์ /สรรพคุณ 26 ตานกกรด สรรพคุณ เนื้อไม้รสฝาดขมมัน ถ่ายพิษเสมหะ และโลหิต แก้กระษัย ปวดเมื่อย ถ่ายพิษตับ แก้ตับทรุด ต้มดื่มแก้ปวดท้อง คลาย อาการเกร็งของกล้ามเนื้อท้อง แก้โรคเกี่ยวกับทางเดิน ปัสสาวะ ขับปัสสาวะ รักษาอาการไตพิการ เป็นยาบ ารุง ก าลัง แก้ปวดเมื่อย กิ่งและล ำต้น ช่วยเรียกน้ าย่อย ช่วยเจริญอาหาร ป้องกัน อาการท้องอืด รักษาอาการบีบเกร็งของช่องท้อง กิ่งก้ำนและต้น ผสมกับแก่นพลับพลา ต้นก าแพงเจ็ดชั้น ต้น สบู่ขาว ต้นพลองเหมือด และแก่นจ าปา ต้มน้ าดื่ม แก้หอบ หืด เปลือกและเนื้อไม้ต้มสกัด ใช้รักษาการท างานที่ผิดปกติ ของไต ต้มน้ าดื่มแก้ไตพิการ หรือโรคทางเดินปัสสาวะ รำก ตานกกด ผสมกับรากตาไก้ รากตากวง ต้มกินเป็นยา บ ารุงร่างกาย บ ารุงเลือด รากตานกกด ต้มกินต่างน้ าเป็นยา บ ารุงหลังคลอด รากตานกกด ผสมกับนมวัวทั้งห้า ข้าวเย็นเหนือและข้าวเย็นใต้ อ้อยด า แก่นจวง อย่างละ เท่าๆกัน ต้มกินรักษาประดงที่มีอาการปวดวิ่งตามตัว เนื้อไม้ต้มน้ าดื่ม แก้ปวดเมื่อย เข้ายากับตาไก้ และ ขันทองพยาบาท ต้มน้ าดื่ม แก้ท้องผูก 27 นมน้อย (หมาก ต้องแล่ง) สรรพคุณ รำก เข้ายากับเครือไส้ไก่ และตะไคร้ป่า ต้มน้ าดื่ม แก้โรค กระเพาะอาหาร เข้ากับรากลกคก และรากหุ่นไห้ ต้มน้ าดื่ม ช่วยบ ารุงน้ านมหญิงหลังคลอด ยำพื้นบ้ำนจังหวัดมุกดำหำร ใช้รำก แก้ฝีภายใน ยำพื้นบ้ำนจังหวัดอ ำนำจเจริญ ใช้รำก แก้ร้อนใน ท้องอืด ท้องเฟ้อ แก้ปวดเมื่อย ต้มรากดื่มขณะอยูไฟหลังคลอดบุตร ยำพื้นบ้ำน ใช้รำก ต้มน้ าดื่ม แก้กล้ามเนื้อท้องเกร็ง บ ารุง น้ านม แก้ปวดเมื่อย

149 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์ /สรรพคุณ 28 ปอขี้ไก่ (ปอขี้ ตุ่น) สรรพคุณ ดอก รสเฝื่อนกลิ่นหอม ตากแห้งผสมบุหรี่สูบ แก้ริดสีดวง จมูก รำก รสเฝื่อน ปิ้งให้กรอบต้มรับประทาน แก้ท้องร่วง บิด แก้ ปวดเบ่ง แก้เสมหะพิการ ใบสด รสฝาด เคี้ยวอม ดับกลิ่นสุรา ลูกสุก รสฝาดหวาน ระบายท้อง กล่อมอาจม ดูดกลิ่นเหม็น วางบนหีบศพดับกลิ่นเหม็น 29 พนมสวรรค์ รำก สรรพคุณรสฝาด แก้น้ าเหลืองเสีย รำก ฝนทา แก้ฝี ประดงลม ประดงไฟ ฝนกับน้ าดื่ม แก้ปวด ท้อง แก้ไข้ หรือต้มน้ าดื่ม ช่วยขับน้ าคาวปลา บ ารุงน้ าน ใบ รสเมาออกร้อน ใช้ต าพอกแก้ลมในทรวงอก แก้ทรวงอก อักเสบ รักษาอาการแน่นหน้าอก พอกแก้ไข่ดันบวม และ พอกแก้ลูกหนูใต้รักแร้ แก้พิษฝีดาษ ดอก มีรสเมาออกร้อน แก้โลหิตในท้อง แก้พิษฝีกาฬ แก้ตก เลือด แก้พิษสัตว์กัดต่อย และพิษที่เกิดจากการติดเชื้อ ต้น มีรสเมาออกร้อน แก้พิษตะขาบแมลงป่องต่อย แก้ฝีผัก บัว แก้อักเสบเนื่องจากตะขาบ และแมงป่องต่อย แก้พิษฝี ฝักบัว รำก ดอก และล ำต้น แก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อยและแก้ฝี ภายใน 30 พริกนายพราน (พริกป่า) สรรพคุณ ยำสมุนไพรพื้นบ้ำนจังหวัดอุบลรำชธำนีใช้รำก ต้มน้ าดื่ม ช่วยสมานแผล แก้ท้องเสีย ยำพื้นบ้ำนอีสำน ใช้รำก ต้มน้ าดื่ม แก้ตกขาว แก้ไอ แก้ เจ็บคอ ต าละเอียดทาแก้ฝี ฝนน้ าดื่ม แก้ไอเป็นเลือด ยำพื้นบ้ำนมุกดำหำร ใช้รำก แก้ไข้ ต ำรำยำไทย ใช้ทั้งต้น รสเย็น แก้ไข้ แก้ร้อนใน ดับพิษร้อน ราก รสสุขุม แก้โรคลม ใช้ปรุงยาแก้โลหิตเป็นพิษเนื่องจาก ชอกช้ า แก้ช้ าใน ยำพื้นบ้ำนภำคกลำง ใช้รำก ผสมรากต่อไส้และรากหนาม พุงดอ ฝนเหล้าดื่ม แก้ปวดท้อง

150 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์ /สรรพคุณ 31 พลูช้าง สรรพคุณ ผลพลูช้ำง ใช้เป็นยาบ ารุง ยากระตุ้น ขับพยาธิขับเหงื่อ และยังเป็นยาทารักษาอาการปวดตามข้อ 32 พันชาด (กระจะ) เนื้อไม้น ามาเผาให้เป็นถ่านแล้วบดให้เป็นผง ใช้ปรุงเป็นยา แก้โรคเกี่ยวกับเด็กได้ดี ช่วยดับพิษตานซาง ถ่านที่ได้จากการเผาเนื้อไม้มีสรรพคุณ เป็นยาแก้พิษไข้ แก้อาการเซื่องซึม หรือใช้ปรุงผสมกับ สมุนไพรชนิดอื่นเป็นยาแก้พิษไข้ เซื่องซึม ต้นมีสรรพคุณเป็นยาแก้ไข้ที่มีพิษร้อน กระสับกระส่าย และ ช่วยแก้ไข้เซื่องซึม ช่วยแก้ไข้สันนิบาต 1. ช่วยดับพิษโลหิต 2. ใช้เป็นยาแก้โรคผิวหนัง 33 พุดผา หมอยำพื้นบ้ำนจังหวัดอุบลรำชธำนีใช้ เนื้อไม้ รำก ต้ม น้ าดื่ม แก้เบื่อเมา แก้พิษ ช่วยถอนพิษเห็ดเมา เปลือก ต้น แช่เหล้าพอท่วม เอาส่วนน้ าทา แก้อัมพาต ปวด ชา ตามแขนขา ล ำต้น ต้มน้ าดื่มแก้เบื่อเมา 34 มะขามเครือ เถา รสเปรี้ยว สรรพคุณ ขับเสมหะ ถ่ายท้อง ฟอก โลหิตระดู 35 ย่านลิเภา ต ำรำยำไทย ใช้ทั้งเถำ รสจืดเย็น ปรุงยาแก้พิษฝีภายใน ฝี ภายนอก ขับเสมหะ ใช้เถาฝน พอกปิดแผลที่ถูกอสรพิษขบ กัดต่อย เป็นยาถอนพิษ แก้ฟกบวมท าให้เย็น ใบ มีฤทธิ์ต้าน เชื้อแบคทีเรีย หมอยำพื้นบ้ำนล้ำนนำ ใช้ต้น ใบ ผสมหัวยาข้าวเย็น ต้ม น้ าดื่มต่างน้ าชา แก้ปวดเมื่อยในผู้สูงอายุ ชำวเขำเผ่ำอีก้อ แม้ว มูเซอ เย้ำ ใช้รำก ล ำต้น เหง้ำ ทั้ง ต้น ต้มน้ าดื่ม แก้เจ็บคอ เสียงแหบ ปวดหลัง ขับปัสสาวะ รักษาโรคทางเดินปัสสาวะ นิ่วในไต เลือดตกใน ใบ ต าพอก แก้อักเสบจากงู ตะขาบ แมงป่อง และแมลงมี พิษกัดต่อย ป้องกันอาการปวดข้อ อาการแพลง โรคหิด ผื่น แดง บาดแผล ฝีฝักบัว และแผลพุพอง 36 ราชดัด สรรพคุณ ลูก รสขม แก้กระษัย บ ารุงน้ าดี เจริญอาหาร เมล็ด รสขมฝาด แก้บิดมูกเลือด และแก้ท้องล่วง รำก รสขม แก้ไข้ตัวร้อน แก้ไข้พิษ

151 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์ /สรรพคุณ 37 ลิ้นกวาง สรรพคุณทางยา : ทั้งต้น ยาแก้โรคกระษัย ไตพิการ และไข้ป่า ราก ยารักษาโรคไข้จับสั่น ยารักษาโรคบิด ยาแก้ปวดเมื่อย เถา ยาขับพยาธิ ใบอ่อน ยาขับพยาธิ ยารักษาอาการบวมตามตัวและเม็ดผื่น คันตามผิวหนัง 38 ส้มกบ(อุโลก) สรรพคุณ ราก แก่นและเปลือกต้น มีสรรพคุณเป็นยาแก้ไข้พิษต่าง ๆ ช่วยระงับความร้อน ใช้เป็นยาขับพิษร้อนถอนพิษไข้ แก้ไข้ ตัวร้อน ไข้หวัด แก้ไข้จับสั่น ใช้เป็นยาแก้อาการร้อนในกระหายน้ า ช่วยแก้อาการไอ ช่วยขับเสมหะ 1. ใบและรากใช้เป็นยาดูดพิษฝีหนอง 2. ใบและราก ใช้เป็นยาภายนอกแก้ไขข้ออักเสบ แก้ ปวดบวมแดงตามข้อ 39 ส้มกุ้ง (องุ่นป่า) สรรพคุณ ใบ รสเปรี้ยว สรรพคุณ กัดเสมหะในคอ แก้ไอ แก้หอบหืด

152 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์ /สรรพคุณ 40 โมกเครือ (ไส้ตัน) ต ารายาไทย เถา มีรสเฝื่อนฝาด ใช้ทาฝี แก้เมื่อยขบ แก้ ผดผื่นคัน น ามาผสมกับผลมะตูมอ่อน เถาสิงโต และว่าน มหากาฬ ต้มน้ าดื่มรักษาโรคเบาหวาน เข้ายารักษาประดง แก้พิษภายใน ราก ต้มดื่มแก้โรคทางเดินปัสสาวะ แก้ไต และตับพิการ บ ารุงก าลังตอนฟื้นไข้ ช่วยเจริญอาหาร เป็น ยาระบาย ขับระดู หรือผสมกับแก่นลั่นทม ต้มน้ าดื่ม เป็น ยาระบาย ยอด ใช้แก้ท้องเสีย ใบ แก้เมื่อยขบ เข้ายาทา รักษาฝี และริดสีดวงทวาร ยาสมุนไพรพื้นบ้านจังหวัดอุบลรำชธำนีใช้รำก ต้มน้ า ดื่ม แก้ตกขาว ถ่ายเป็นมูกเลือด เถำ เข้ากับหัวข้าวเย็น ต้ม น้ าดื่ม ส าหรับสตรีอยู่ไฟหลังคลอดบุตร ยอดอ่อน ใบ อ่อน น ามาแกงหรือลวกจิ้มน้ าพริก ใบสด ใช้รับประทาน เป็นผักเครื่องเคียงกับอาหาร เช่น ลาบ ฯลฯ มีรสฝาด เล็กน้อย ผลอ่อน น ามาแกงและผัด ยำสมุนไพรพื้นบ้ำนจังหวัดอ ำนำจเจริญ ใช้เถำ ต้มน้ า ดื่มเป็นยาอายุวัฒนะ เป็นยาแก้โรคกระเพาะอาหาร ยอดใช้ แกงอ่อม ยอดต ากับมดแดงรับประทานแก้ปวดท้องบิด

153 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์ /สรรพคุณ 41 สมัดใหญ่ ยำสมุนไพรพื้นบ้ำนจังหวัดอุบลรำชธำนีใช้ รำก ฝนกับ น้ าดื่ม แก้โรคงูสวัด ทั้งต้น ต้มน้ ากลั้วปาก แก้ปวดฟัน ต ำรำยำไทย ใช้ รำก มีกลิ่นหอม รสร้อน มีสรรพคุณขับ เลือด และหนองให้ตก พอกแผล ริดสีดวงและคุดทะราด ขับพยาธิ แก้โรคผิวหนัง แก้แน่น กระจายเลือดลม เปลือกต้น มีกลิ่นหอม รสร้อน มีสรรพคุณแก้โลหิตในล าคอ และล าไส้ให้กระจาย ใช้รมแก้ริดสีดวงจมูก กระพี้และแก่น มีรสร้อน แก้โลหิตในล าไส้ ขับลม ขับพยาธิไส้เดือน ใบ มีกลิ่นหอม มีรสเผ็ดร้อน ซ่า มีสรรพคุณแก้ลมอันผูกเป็น ก้อนให้กระจาย กระจายเลือดลมให้เดินสะดวก แก้ลมอัม พฤกษ์อัมพาต แก้ขัดยอก เสียดแทง แก้ไข้ แก้หืดไอ ต าพอก ประคบ แก้ผื่นคัน ใช้รมแก้ริดสีดวงจมูก ต้น รสหอมร้อน ขับลมภายใน แก้ไอ ขับพยาธิไส้เดือน ดอก มีรสร้อน มีสรรพคุณแก้เสมหะให้ตก ผล มีรสเปรี้ยว ร้อน มีสรรพคุณฆ่าเสียซึ่งพยาธิอันบังเกิดแต่ไส้ด้วน ไส้ลาม เป็นยาถ่าย ในต ารายาไทยเมื่อน ามาใช้ร่วมกันในพิกัด “สหัสคุณทั้ง 2” คือสหัสคุณไทย หรือสมัดน้อย และสหัสคุณเทศ หรือสมัด ใหญ่ โบราณว่า มีรสร้อน มีสรรพคุณขับลมในท้อง แก้ ริดสีดวง ผอมแห้ง แก้หืดไอ ขับเลือด และขับหนองให้ตก นอกจากนี้ ล ำต้น และใบ น ามาเผารมควันตามเล้าไก่ก าจัดไร ยำสมุนไพรพื้นบ้ำนจังหวัดมุกดำหำร ใช้ รำก แก้ไข้ 42 สิรินธรวัลลี ต ำรำยำไทย เนื้อไม้ใช้รักษาอาการประดงที่เกิดจากระบบ โลหิตในร่างกายชนิดต่างๆ รวมเรียกว่า ประดงทั้งสามสิบ สองประการ อาการโดยรวมคือเป็นเม็ด ผื่นคัน ปวดแสบ ปวดร้อน แก้น้ าเหลืองเสีย แก้ลมพิษ หรือภูมิแพ้ต่างๆ ต ำรำยำพื้นบ้ำนมุกดำหำร ใช้ แก้โรคประดง บ ารุงก าลัง 43 สีเสียด เปลือกต้น - แก้บิด แก้ท้องร่วง สมานแผล แก้ท้องเดิน เมล็ดในฝัก - ฝนแก้โรคหิด แผลน้ ากัดเท้า

154 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์ /สรรพคุณ 44 หญ้าขัดมอน สรรพคุณ ทั้งต้น รสเย็น ฉุนเล็กน้อย ใช้ดับร้อน แก้พิษ แก้บวม แก้ ปวด สมานเนื้อ แก้หวัด เต้านมอักเสบ บิด ล าไส้อักเสบ หก ล้มกระดูกหัก แผลบวมเป็นพิษ เลือดออก ใบ อังไฟพอสุก ทาน้ ามันเอามาปิดฝี ท าให้ฝีหัวแก่เร็วขึ้น (กลัดหนองเร็วขึ้น) นอกจากนี้ใบพืชนี้ยังใช้ท าให้แท้งลูกได้ รำก ใช้เป็นยาขมเจริญอาหาร เป็นยาเย็น ฝาดสมาน บ ารุง ธาตุ ขับเหงื่อและแก้ไข้ ใช้ในโรคประสาท อาการไข้ผิดปกติ ต่างๆ โรคเกี่ยวกับทางเดินปัสสาวะ โรคเรื้อรังเกี่ยวกับท้อง และแก้อ่อนเพลีย โดยใช้รากต้นนี้ผสมกับขิงต้มน้ าดื่มวันละ 2 ครั้งๆ ละขนาด 1 ถ้วยชาเล็กๆ 45 หญ้าคา ราก รสหวานเย็นเล็กน้อย สรรพคุณ ขับปัสสาวะ แก้ ร้อนในกระหายน้ า บ ารุงไต แก้ดีซ่าน แก้ตับอักเสบ แก้ อ่อนเพลีย แก้เบื่ออาหาร 46 หญ้านาง ราก รสเย็นขม สรรพคุณ แก้ไข้ทุกชนิด ไข้พิษ ไข้เหนือ ไข้หัว เหือด หัด สุกใส ฝีดาษ ไข้กาฬ ขับกระทุ้งพิษได้ดี 47 หมักม่อ ต ำรำยำไทย: ใช้ แก่น รสสุขุม (จืดมันฝาดหวานร้อน) ปรุง ยาต้มดื่มแก้ไข้ ถ่ายเส้นเอ็น แก้อัมพฤกษ์อัมพาต เหน็บชา ถ่ายพิษในตับ ขับปัสสาวะ แก้โรคทางเดินปัสสาวะ ยำพื้นบ้ำน: ใช้ แก่นหรือราก ต้มน้ าดื่มแก้ไข้ ล าต้น ผสมกับ สมุนไพรอื่น ต้มน้ าดื่มรักษากามโรค ต ำรำยำพื้นบ้ำนอ ำนำจเจริญ: ใช้ แก่น น ามาต้มกินแก้ ท้องผูก ต้มดื่มตอนที่อยู่ไฟ เป็นสมุนไพรแก้เส้นเอ็น 48 หมีเหม็น เปลือกต้น รสฝาด สรรพคุณ แก้บิดมูกเลือด แก้ปวดมดลูก แก้พิษฝี ผื่นคัน ยาง รสฝาดขม สรรพคุณ แก้แผลฟกช้ า ราก รสขมเบื่อ สรรพคุณ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย หรือ กล้ามเนื้ออักเสบ

155 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์ /สรรพคุณ 49 หวาย ต ำรำยำไทย หัวหรือรำกและยอดหวำย มีรสขมเย็นเมา เล็กน้อย ใช้ปรุงยากินดับพิษร้อน พิษไข้ แก้เซื่องซึม แก้พิษ ตับปอดพิการ แก้ไอ บ ารุงน้ าดี แก้ร้อนในกระหายน้ า หน่อหวำย คือล าต้นอ่อนของหวาย แทงขึ้นจากเหง้าใต้ดิน มีกาบแข็งเต็มไปด้วยหนามหุ้ม เนื้อในอ่อน กรอบ สีขาว มี รสขม น ามาปรุงอาหาร ก่อนน าไปปรุงอาหารต้องน าไปต้ม ให้หายขม จากนั้นน าไปท าแกง ดอง หรือจิ้มน้ าพริก หน่อ หวาย มีธาตุสังกะสี ในปริมาณสูง ใช้เสริมธาตุสังกะสี ช่วย เจริญอาหาร ลดภาวะเครียด ช่วยส่งเสริมสมรรถภาพทาง เพศชาย 50 สมัดน้อย เนื้อหุ้มเมล็ด สรรพคุณ รับประทานได้ ต้น รสร้อน สรรพคุณ ขับลมในล าไส้ ขับไส้เดือน ใบ รสร้อน สรรพคุณ แก้ปวดท้อง เสียดแทง แก้หืดไอ ดอก รสร้อน สรรพคุณ ขับเสมหะให้ลงสู่ทวารหนัก ผล รสร้อนเอียน สรรพคุณ ขับเสมหะให้ลงสู่ทวารหนัก ราก รสร้อน สรรพคุณ ขับเลือดและหนองให้ออก แก้ คุดทะราด แก้ริดสีดวงจมูก 51 หางกวาง สรรพคุณ ต ารายาไทย ทั้งต้น เข้าต ารับยารักษาโรคเบาหวาน รำก น ามาต้มน้ าดื่ม แก้ผิดส าแดง (กินอาหารแสลง ท าให้ เกิดโรค) แก้เบาหวาน แก่น ต้มน้ าดื่ม แก้ปัสสาวะขัด ล ำต้น ต้มน้ าดื่มแก้ปวดเมื่อย ใบแก่ ใช้ห่อขี้ไต้

156 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์ /สรรพคุณ 52 หุนไห้ สรรพคุณ ต ำรำยำพื้นบ้ำนอุบลรำชธำนี ใช้ รำก รักษาโรคไตพิการ บ ารุงน้ านม แก้ผิดส าแดง เปลือก ใช้เป็นส่วนผสมเครื่องยาบ ารุงก าลังร่างกาย และใช้ เบื่อปลา ต ำรำยำไทย ใช้ เปลือกต้น รสเมา แก้เส้นเอ็นพิการ แก้ ปวดเมื่อย และแก้เหน็บชา ตามปลายมือปลายเท้า ยำพื้นบ้ำน ใช้เปลือกต้น เข้ายาบ ารุงร่างกาย โดยใช้ราก 1-2 ก ามือ ต้มดื่มต่างน้ า แก้ไตพิการ (โรคเกี่ยวกับระบบ ทางเดินปัสสาวะ มีปัสสาวะขุ่นข้น เหลืองหรือแดง มักมี อาการแน่นท้อง กินอาหารไม่ได้) เปลือกต้นใช้เบื่อปลา ทั้ง ต้น และรำกแห้ง ต้มแก้ซาง 53 อบเชยเถา สรรพคุณ รำก รสหอมเย็น สรรพคุณ บ ารุงหัวใจ แก้ลมวิงเวียน ท า จิตใจให้ชุ่มชื่น ขับลมใน ล าไส้ แก้ปวดมวนในท้อง 54 ออบแอบ สรรพคุณ ใบและเถาใช้เป็นยาฟอกเลือด ดับพิษตานซาง ราก แก้ อักเสบเนื่องจากเป็นแผลในกระเพาะอาหาร และต้มเป็นยา ขับพยาธิไส้เดือนส าหรับเด็ก 55 อะราง สรรพคุณ เปลือกต้น แก้ท้องร่วง ท้องเสีย ขับลม 56 อีรอก สรรพคุณ หัวมีสรรพคุณช่วยลดระดับน้ าตาลในเลือด ช่วยลดการดูด ซึมของน้ าตาลจากทางเดินอาหาร ช่วยลดระดับคอเลสเตอรอล ลดน้ าหนัก ใช้เป็นยากัดเสมหะ หัวใช้เป็นยาแก้เถาดาล ที่จุดเป็นก้อนกลิ้งอยู่ในท้อง

157 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์ /สรรพคุณ 57 ทองหลางใบมน สรรพคุณ ใบ รสมันเย็น ดับพิษไข้แก้ริดสีดวงทาแก้ปวดตามข้อแก้ลม คั่วให้เกรียมเป็นยาเย็นดับพิษใบแก่รมควันชุบน้ าสุราปิดแผล เนื้อร้ายน้ าคั้นจากใบสดหยอดตาแก้ตาแดงตาแฉะดับพิษ อักเสบ ดอก รสขมเอียน ขับระดู ลูก รสขมเอียน บ ารุงน้ าดี เปลือกต้น รสเฝื่อน ขม แก้เสมหะแก้ลมทั้งปวงแก้ดีพิการตัด ไข้แก้ตาบวมขับนิ่ว กระพี้ รสขมเอียน แก้พิษฝี แก้ฝีในท้อง รากรสขมเอียนแก้พิษทั้งปวงแก้ดีพิการแก้ไข้แก้โรคตาแก้ ร้อนในกระหายน้ า 3. แหล่งทรัพยำกรและกำรใช้ประโยชน์พืชผัก สมุนไพรในวนอุทยำนดงบังอี่ ศึกษาพรรณไม้ ในเส้นทางธรรมชาติของวนอุทยานดงบังอี่ โดยมีผู้ร่วมกิจกรรมได้แก่ เจ้าหน้าที่กลุ่มงานแพทย์แผนไทยและแพทย์ทางเลือก ส านักงานสาธารณสุขจังหวัดมุกดาหาร นักวิชาการ ด้านสาธารณสุขอิสระ ประชาชนผู้สนใจ และเจ้าหน้าที่วนอุทยาน ลักษณะทั่วไปของพื้นที่วนอุทยานดงบังอี่ อยู่ในเขตป่าสงวนแห่งชาติป่าดงบังอี่ มีเนื้อที่ 1,300 ไร่ มีลักษณะภูมิประเทศเป็นเทือกภูเขาหิน ระดับความสูงประมาณ 500 - 600 เมตร จาก ระดับน้ าทะเล ตามภูเขามีถ้ าอยู่หลายแห่ง มีไม้ขึ้นตามเชิงเขาเป็นลักษณะไม้ขนาดเล็กอยู่รอบเชิงเขา ส าหรับบนเขาเป็นป่าเบญจพรรณและป่าดิบเขาอยู่เป็นบางกลุ่ม ซึ่งเป็นแหล่งต้นน้ าล าธารของห้วยดงบังอี่ ลักษณะภูมิอากาศบนยอดภูผาผึ้งอุณหภูมิต่ าสุดเฉลี่ยอยู่ระหว่าง ๑๒ – ๒๖ องศาเซลเซียส อุณหภูมิสูงสุด เฉลี่ยประมาณ ๓๙ องศาเซลเซียส พืชพรรณส่วนใหญ่จะมีขนาดกลาง - เล็ก พรรณไม้ที่ส าคัญที่มีค่าทาง เศรษฐกิจ ได้แก่ ไม้มะค่า ไม้พยุง ไม้เข็ง ไม้ตะแบก ไม้โมก ไม้งิ้วป่า ไม้ตะเคียน ไม้สะตอป่า ไม้พื้นล่าง ได้แก่ ไผ่ลวก ไผ่โจด ไผ่ไร่ สัตว์ป่าที่พอจะได้พบเห็นอยู่บ้างในปัจจุบันมีจ าพวกนกตะขาบ นกอีจู้ นกปลอด นก กางเขนดง กระรอก กระแต พังพอน ตุ่น กิ้งก่า แย้ และงู ชนิดพันธุ์ พบว่ามีพืชผัก จ านวน 5 ชนิด และพืชสมุนไพร จ านวน 95 ชนิด การกระจายพันธุ์ พืชผัก และสมุนไพร ในป่าชุมชน มีการกระจายพันธุ์หลากหลายวิธี ด้วยตัวพืชเองเช่น เมล็ด แตกกอ ส่วนของพืช เช่นล าต้นไต้ดิน ไหล นอกจากนี้มี สัตว์ ลม น้ า การใช้ประโยชน์ เนื่องจากเป็นเขตพื้นที่อนุรักษ์ ภายใต้การดูแลของวนอุทยานดงบังอี่ ทีม วิจัยจึงได้รับการอนุญาตเพียงการศึกษาหาความรู้ ไม่สามารถเผยแพร่ชนิดพรรณไม้ในวนอุทยานได้ ตาม ระเบียบกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ว่าด้วยการอนุญาตให้กระท าการเพื่อการส ารวจ การศึกษา การวิจัย หรือการทดลองทางวิชาการ ในวนอุทยาน สวนพฤกษศาสตร์ หรือสวนรุกขชาติ พ.ศ. 2563 แต่โดยภาพรวมจะมีชนิดพรรณไม้แตกต่างกับป่าชุมชนบ้าง เนื่องจากมีระบบนิเวศต่างกัน การศึกษาการแบ่งช่วงอายุของผู้สูงอายุต าบลโชคชัย จ าแนกตามการแบ่งกลุ่มเส้นความยากจน 4 กลุ่ม ตามตารางที่ 22

158 ตำรำงที่ 22 จ านวนและค่าเฉลี่ยการแบ่งช่วงอายุของผู้สูงอายุต าบลโชคชัย จ าแนกตามการแบ่งกลุ่มเส้น ความยากจน 4 กลุ่ม กลุ่ม จ ำนวนผู้สูงอำยุ 60 ปี – 65 ปี 66 ปี – 70 ปี 71 ปี – 75 ปี 76 ปีขึ้นไป กลุ่มที่ 1 มีรายได้น้อยกว่าเส้น ความยากจนในพื้นที่จังหวัด เป้าหมาย 2 3 7 6 กลุ่มที่ 2 มีรายได้มากกว่าเส้น ความยากจนน้อยกว่า 40 % ที่ จนที่สุด 6 2 3 2 กลุ่มที่ 3 มีรายได้มากกว่า 40 % ที่จนที่สุดน้อยกว่าเส้นมัธยฐาน 1 0 2 1 กลุ่มที่ 4 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่า เส้นมัธยฐาน 8 6 1 0 รวม 17 11 13 9 จากตารางที่ 22 พบว่า จ านวนและค่าเฉลี่ยช่วงอายุของผู้สูงอายุต าบลโชคชัย จ าแนกตามการ แบ่งกลุ่มเส้นความยากจน 4 กลุ่ม กลุ่มที่ 1 กลุ่มที่มีรายได้น้อยกว่าเส้นความยากจนในต าบลโชคชัย ช่วง อายุที่มีจ านวนมากที่สุด คือ อายุระหว่าง 71-75 ปี จ านวน 7 คน คิดเป็นร้อยละ 14 กลุ่มที่ 2 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่าเส้นความยากจนน้อยกว่า 40 % ที่จนที่สุดในต าบลโชคชัย ช่วง อายุที่มีจ านวนมากที่สุด คือ อายุระหว่าง 60-65 ปี จ านวน 6 คน คิดเป็นร้อยละ 12 กลุ่มที่ 3 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่า 40 % ที่จนที่สุดน้อยกว่าเส้นมัธยฐานในต าบลโชคชัย ช่วงอายุที่มี จ านวนมากที่สุด คือ อายุระหว่าง 71-75 ปี จ านวน 2 คน คิดเป็นร้อยละ 4 กลุ่มที่ 4 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่าเส้นมัธยฐานในต าบลโชคชัย ช่วงอายุที่มีจ านวนมากที่สุด คือ อายุ ระหว่าง 60-65 ปี จ านวน 8 คน คิดเป็นร้อยละ 16 การศึกษาเกี่ยวกับปัญหาสุขภาพของสมาชิกชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย ตามตารางที่ 23 ตำรำงที่ 23 ปัญหาสุขภาพของสมาชิกชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย แบ่งตามเส้นความยากจน ปัญหำสุขภำพของ สมำชิกชมรมผู้สูงอยุ จ ำนวนผู้สูงอำยุที่พบปัญหำสุขภำพแบ่งตำมเส้นควำมยำกจน กลุ่มที่ 1 มีรำยได้น้อยกว่ำ เส้นควำมยำกจน กลุ่มที่ 2 มีรำยได้มำกกว่ำ เส้นควำมยำกจน น้อยกว่ำ 40 % ที่จนที่สุด กลุ่มที่ 3 มีรำยได้มำกกว่ำ 40 % ที่จนที่สุด น้อยกว่ำ เส้นมัธยฐำน กลุ่มที่ 4 กลุ่มที่มีรำยได้ มำกกว่ำ เส้นมัธยฐำน เบาหวาน 4 4 1 3 ความดัน 6 2 4 ปวดเหมื่อยกล้ามเนื้อ 1 โรคไต 0

159 ปัญหำสุขภำพของ สมำชิกชมรมผู้สูงอยุ จ ำนวนผู้สูงอำยุที่พบปัญหำสุขภำพแบ่งตำมเส้นควำมยำกจน กลุ่มที่ 1 มีรำยได้น้อยกว่ำ เส้นควำมยำกจน กลุ่มที่ 2 มีรำยได้มำกกว่ำ เส้นควำมยำกจน น้อยกว่ำ 40 % ที่จนที่สุด กลุ่มที่ 3 มีรำยได้มำกกว่ำ 40 % ที่จนที่สุด น้อยกว่ำ เส้นมัธยฐำน กลุ่มที่ 4 กลุ่มที่มีรำยได้ มำกกว่ำ เส้นมัธยฐำน โรคตับ 1 ปวดเข่า 1 1 มะเร็ง 2 โลหิตจาง 1 ขับถ่ายยาก ไขมันในเลือดสูง 1 กระเพาะอาหาร 1 ไทรอยด์ 1 1 ภูมิแพ้ 1 ลูกหมากโต 1 หอบหืด รวม 17 11 2 12 จากตารางที่ 23 พบว่า ปัญหาสุขภาพของสมาชิกชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย แบ่งตามเส้นความ ยากจน พบว่า กลุ่มที่ 1 กลุ่มที่มีรายได้น้อยกว่าเส้นความยากจนในต าบลโชคชัย พบว่า มีปัญหาสุขภาพ ทั้งหมด จ านวน 17 คน มากที่สุดคือ โรคความดัน จ านวน 6 คน กลุ่มที่ 2 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่าเส้นความยากจนน้อยกว่า 40 % ที่จนที่สุดในต าบลโชคชัย พบว่า มีปัญหาสุขภาพ ทั้งหมด จ านวน 11 คน มากที่สุดคือ โรคเบาหวาน จ านวน 4 คน กลุ่มที่ 3 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่า 40 % ที่จนที่สุดน้อยกว่าเส้นมัธยฐานในต าบลโชคชัย มีปัญหา สุขภาพทั้งหมด จ านวน 2 คน คือโรคเบาหวาน จ านวน 1 คน และลูกหมากโต จ านวน 1 คน กลุ่มที่ 4 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่าเส้นมัธยฐานในต าบลโชคชัย ชัย พบว่า มีปัญหาสุขภาพทั้งหมด จ านวน 12 คน มากที่สุดคือ โรคความดัน จ านวน 4 คน การศึกษาเกี่ยวกับการปลูกและการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรของสมาชิกชมรม ผู้สูงอายุต าบลโชคชัย จ าแนกตามกลุ่มเส้นความยากจน 4 กลุ่ม ตามรูปภาพที่ 25

160 ภำพที่ 26 ชนิดพืชผัก สมุนไพรที่มีการปลูกและใช้ประโยชน์จ าแนกตามกลุ่มเส้นความยากจน จากตารางที่ 26 พบว่า การศึกษาชนิดพืชผัก สมุนไพรที่มีการปลูกและใช้ประโยชน์ในกลุ่มสมาชิก ชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย จ าแนกตามกลุ่มเส้นความยากจน พบว่า กลุ่มที่ 1 กลุ่มที่มีรายได้น้อยกว่าเส้น ความยากจนในต าบลโชคชัย พบว่า มีการปลูก ข่า ตะไคร้บ้าน และว่านหางจระเข้ มากกว่าพืชชนิดอื่น เพื่อ ใช้ประโยชน์ในการบริโภคและรักษาสุขภาพเบื้องต้น กลุ่มที่ 2 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่าเส้นความยากจนน้อยกว่า 40 % ที่จนที่สุดในต าบลโชคชัย พบว่า มีการปลูก ข่า ตะไคร้บ้าน ต้นหนาดและ ฟ้าทะลายโจร มากกว่าพืชชนิดอื่น เพื่อใช้ประโยชน์ในการบริโภค และรักษาสุขภาพเบื้องต้น กลุ่มที่ 3 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่า 40 % ที่จนที่สุดน้อยกว่าเส้นมัธยฐานในต าบลโชคชัย พบว่า มีการ ปลูก ข่า ตะไคร้ และมะขาม มากกว่าพืชชนิดอื่น เพื่อใช้ประโยชน์ในการบริโภค กลุ่มที่ 4 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่าเส้นมัธยฐานในต าบลโชคชัย ชัย พบว่า มีการปลูก ข่า ตะไคร้บ้าน ว่านหางจระเข้ และขมิ้นบ้าน มากกว่าพืชชนิดอื่น เพื่อใช้ประโยชน์ในการบริโภค 4.2 เพื่อศึกษำและพัฒนำศักยภำพกำรผลิต กำรแปรรูป กำรตลำด ผลิตภัณฑ์จำกสมุนไพร . การวิเคราะห์ข้อมูลสภาพเศรษฐกิจ สังคมผู้สูงอายุ/ศักยภาพการผลิต การแปรรูป การตลาดและ ผลิตภัณฑ์เพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้ข้อมูล กระบวนการด าเนินงานของกลุ่ม กระบวนการผลิต นวัตกรรมและ เทคโนโลยีที่เหมาะสมส าหรับการกลุ่มผู้ผลิตพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน และการสร้างเอกลักษณ์ของผลิตภัณฑ์ สมุนไพรผู้สูงอายุต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ผลการวิจัยพบว่า 1) เกิดรูปแบบและ กระบวนการในการแปรรูปสมุนไพรพื้นบ้าน โดยใช้ทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรในชุมชน 2) เกิดความเข้าใจ เกี่ยวกับมาตรฐานการปลูกสมุนไพรปลอดภัยตามมาตรฐานโรงพยาบาลนิคมค าสร้อย 3) มีแผนในการแปร

161 รูปสมุนไพร จากพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้านที่มีในชุมชน จ านวน 3 ผลิตภัณฑ์ คือ ลูกประคบสมุนไพร น้ ามัน เหลืองสมุนไพร และยาหม่องสมุนไพร และ 4) เกิดตราสินค้าภายใต้ชื่อ สมุนไพรโชคชัย ที่มาของตราสินค้า เน้นการใช้โทนสีเขียวที่สะท้อนความเป็นธรรมชาติในชุมชน ส่วนประกอบมี รูปภูเขาที่แสดงถึงความอุดม สมบูรณ์ของพืชผัก สมุนไพรในต าบลโชคชัย มีรูปพระอาทิตย์ที่แสดงถึงความเจริญรุ่งเรือง และรูปกังหันลม เนื่องจากในต าบลโชคชัยอยู่ในภูมิประเทศที่ใกล้กับกังหันลมเพื่อผลิตไฟฟ้า Landmark แห่งใหม่ของอ าเภอ นิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร และช่องทางการตลาดที่เหมาะสมส าหรับการกลุ่มผู้ผลิตพืชผัก สมุนไพร พื้นบ้าน ณ ชมรมผู้สูงอายุ ต าบลโชคชัย องค์การบริหารส่วนต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัด มุกดาหาร ได้เชิญผู้ใช้ผลิตภัณฑ์สมุนไพรมาให้แนวทาง ข้อคิดเห็นเกี่ยวกับสถานการณ์ทางการตลาดสินค้า สมุนไพรในจังหวัดมุกดาหาร และทางสื่อออนไลน์ ภำพที่ 27 ตราสินค้าของชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย การปฏิบัติการเพื่อการผลิต การแปรรูปผลิตภัณฑ์สมุนไพร และการตลาด ของชมรมผู้สูงอายุ ต าบลโชคชัย องค์การบริหารส่วนต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร สรุปผลวิจัย พบว่า 1) การคัดเลือกพันธุ์ การคัดเลือกพันธุ์สมุนไพรเพื่อใช้ในการปลูกเพื่อเป็นวัตถุติดในการแปรรูป ผลิตภัณฑ์จากสมุนไพร มีจ านวน 7 ชนิด ได้แก่ ขิง ข่า มะแหน่ง ขมิ้น ไพล ตระไคร้หอม และ ขมิ้นชัน เนื่องจากเป็นสมุนไพรหลักในการแปรรูปผลิตภัณฑ์สมุนไพรและเป็นสมุนไพรที่มีในพื้นที่ศึกษา 2) การการเตรียมพื้นที่ปลูก โดยใช้พื้นที่ขององค์การบริหารส่วนต าบลโชคชัย จ านวน 1 ไร่ เป็น แปลงสาธิตได้รับความร่วมมือจากองค์การบริหารส่วนต าบลโชคชัยในการเตรียมแปลง โดยสมาชิกชมรม ผู้สูงอายุเป็นผู้ปลูก และดูแล แหล่งน้ าที่ใช้ในการดูแลจะใช้ถังน้ าประปา 3) การจัดการอบรมเชิงปฏิบัติจะมีการจัด 2 ครั้ง 3.1) ครั้งที่ 1 การแปรรูปผลิตภัณฑ์สมุนไพร เพื่อทดสอบการแพ้หลังการใช้ผลิตภัณฑ์ จ านวน 3 ผลิตภัณฑ์ คือ ลูกประคบสมุนไพร น้ ามันเหลืองสมุนไพร และยาหม่องสมุนไพร มีกลุ่มเป้าหมาย ในการทดสอบ จ านวน 50 คน ใช้วิธีการจดบันทึกผลการหลังใช้ พบว่า กลุ่มทดลองทั้ง 50 คน ใช้แล้วไม่ เกิดอาการแพ้ ตามตารางที่ 24

162 ตำรำงที่ 24 ผลการทดสอบการแพ้ของผลิตภัณฑ์สมุนไพรต าบลโชคชัย กลุ่มทดสอบ จ านวน 50 คน ผลิตภัณฑ์สมุนไพร ผลกำรทดสอบกำรแพ้ของผลิตภัณฑ์สมุนไพรหลังกำรใช้ 12 ชั่วโมง ผื่นขึ้นตำม ผิวหนัง ปวดหัว หำยใจติดขัด แสบร้อน ผิวหนัง แผลพุพอง ลูกประคบสมุนไพร N/A N/A N/A N/A N/A น้ ามันเหลืองสมุนไพร N/A N/A N/A N/A N/A ยาหม่องสมุนไพร N/A N/A N/A N/A N/A ผลิตภัณฑ์สมุนไพร ผลกำรทดสอบกำรแพ้ของผลิตภัณฑ์สมุนไพรหลังกำรใช้ 24 ชั่วโมง ผื่นขึ้นตำม ผิวหนัง ปวดหัว หำยใจติดขัด แสบร้อน ผิวหนัง แผลพุพอง ลูกประคบสมุนไพร N/A N/A N/A N/A N/A น้ ามันเหลืองสมุนไพร N/A N/A N/A N/A N/A ยาหม่องสมุนไพร N/A N/A N/A N/A N/A ผลิตภัณฑ์สมุนไพร ผลกำรทดสอบกำรแพ้ของผลิตภัณฑ์สมุนไพรหลังกำรใช้ 48 ชั่วโมง ผื่นขึ้นตำม ผิวหนัง ปวดหัว หำยใจติดขัด แสบร้อน ผิวหนัง แผลพุพอง ลูกประคบสมุนไพร N/A N/A N/A N/A N/A น้ ามันเหลืองสมุนไพร N/A N/A N/A N/A N/A ยาหม่องสมุนไพร N/A N/A N/A N/A N/A การแปรรูปครั้งที่ 2 ชนิดของผลิตภัณฑ์สมุนไพรเพื่อจ าหน่ายสร้างรายได้ จ านวน 3 ผลิตภัณฑ์ ตามตารางที่ 25 ตำรำงที่ 25 จ านวน ปริมาณ และราคาขายของผลิตภัณฑ์สมุนไพรของชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย ผลิตภัณฑ์สมุนไพร จ ำนวน ปริมำณ รำคำขำย ลูกประคบสมุนไพร 46 ลูก 200 กรัม 60 บาท น้ ามันเหลืองสมุนไพร 50 ขวด 24 กรัม 80 บาท ยาหม่องสมุนไพร 50 ขวด 20 กรัม 50 บาท การทดสอบตลาด มีการจัดกิจกรรมทดสอบตลาดสินค้า ใน 3 รูปแบบ คือ การจ าหน่ายในชุมชนใช้ พื้นที่ตลาดชุมชนของต าบลโชคชัย การจ าหน่ายนอกพื้นที่ด าเนินงาน และการตลาดออนไลน์ ระยะเวลา 2 เดือน โดยแบ่งพื้นที่ในการจ าหน่าย 3 แหล่ง คือ จ าหน่ายในชุมชนใช้พื้นที่ตลาดชุมชนของต าบลโชคชัย จ าหน่ายนอกพื้นที่ปฏิบัติการ และช่องทางออนไลน์ ผลการทดสอบตลาด ตามตารางที่ 26

163 ตำรำงที่ 26 ผลการทดสอบตลาดของผลิตภัณฑ์สมุนไพรของชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย ผลิตภัณฑ์สมุนไพร ยอดกำรจ ำหน่ำยผลิตภัณฑ์สมุนไพร จ าหน่ายในชุมชนใช้พื้นที่ ตลาดชุมชนของ ต าบลโชคชัย การจ าหน่ายนอก พื้นที่ต าบลโชคชัย ช่องทางออนไลน์ Facebook, Line ลูกประคบสมุนไพร (46ลูก) 32 14 0 น้ ามันเหลืองสมุนไพร (50ขวด) 29 21 3 ยาหม่องสมุนไพร (50ขวด) 32 18 3 จากตารางที่ 28 พบว่า ผลการทดสอบตลาดของผลิตภัณฑ์สมุนไพรของชมรมผู้สูงอายุ ต าบลโชคชัย จ านวน 3 ผลิตภัณฑ์ ยอดการจ าหน่ายในชุมชนพื้นที่ตลาดชุมชนของต าบลโชคชัย ส่วนมาก คือ ลูกประคบสมุนไพร จ านวน 32 ชิ้น คน คิดเป็นร้อยละ 69.57 และและยาหม่องสมุนไพร จ านวน 32 ชิ้น คน คิดเป็นร้อยละ 64.00 การจ าหน่ายนอกพื้นที่ต าบลโชคชัย ส่วนมาก คือ น้ ามันเหลืองสมุนไพร จ านวน 21 ชิ้น คน คิดเป็นร้อยละ 42.00 และและยาหม่องสมุนไพร จ านวน 18 ชิ้น คน คิดเป็นร้อยละ 36.00 และการจ าหน่ายช่องทางออนไลน์ ส่วนมาก คือ น้ ามันเหลืองสมุนไพร จ านวน 3 ชิ้น คน คิดเป็น ร้อยละ 6.00 และยาหม่องสมุนไพร จ านวน 3 ชิ้น คน คิดเป็นร้อยละ 6.00 ตำรำงที่ 27 การจ าแนกกลุ่มผู้ซื้อผลิตภัณฑ์สมุนไพรของชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย กลุ่มผู้ซื้อผลิตภัณฑ์ สมุนไพร จ ำนวนคนซื้อผลิตภัณฑ์สมุนไพร รวม (คน) จ ำหน่ำยในชุมชน พื้นที่ตลำดชุมชนของ ต ำบลโชคชัย จ ำหน่ำยนอก พื้นที่ ต ำบลโชคชัย ช่องทำงออนไลน์ Facebook, Line ร้านขายยา 0 2 0 2 ลูกค้าร้านนวดแผนไทย 5 3 0 8 เจ้าของธุรกิจนวดแผนไทย 4 3 0 7 ประชาชนทั่วไป 16 9 0 25 ผู้สูงอายุ 10 7 3 20 รวม 35 24 3 จากตารางที่ 27 พบว่า กลุ่มผู้ซื้อผลิตภัณฑ์สมุนไพรของชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัยจากการ จ าหน่ายในชุมชนพื้นที่ตลาดชุมชนของต าบลโชคชัย จ านวน 35 คน ส่วนมาก คือ ประชาชนทั่วไป จ านวน 16 คน คิดเป็นร้อยละ 45.71 การจ าหน่ายนอกพื้นที่ต าบลโชคชัย จ านวน 24 คน ส่วนมาก คือ ประชาชน ทั่วไป จ านวน 9 คน คิดเป็นร้อยละ 37.50 และการจ าหน่ายช่องทางออนไลน์ จ านวน 3 คน เป็นผู้สูงอายุ จ านวน 3 คน คิดเป็นร้อยละ 100.00

164 4.3 กำรพัฒนำคุณภำพชีวิตผู้สูงอำยุ โดยกำรส่งเสริมส่งเศรษฐกิจบนฐำนทรัพยำกรพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้ำน ต ำบลโชคชัย อ ำเภอนิคมค ำสร้อย จังหวัดมุกดำหำร จากการศึกษาวิจัยการพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ โดยการส่งเสริมส่งเศรษฐกิจบนฐานทรัพยากร พืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ซึ่งเป็นผลสืบเนื่องจาก จุดประสงค์ในการวิจัยที่ศึกษาสภาพทางเศรษฐกิจและสังคมของผู้สูงอายุของต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค า สร้อย จังหวัดมุกดาหาร และน ามาพัฒนาศักยภาพการผลิต การแปรรูป การตลาด ผลิตภัณฑ์จากสมุนไพร จนมีรายได้สร้างกันชนทางการเงิน และเพื่อการใช้ประโยชน์จากพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้านในการดูแลสุขภาพ ที่ถูกต้องเป็นการสร้างกันชนทางสุขภาพให้กับสมาชิกชมรมผู้สูงอายุ ผลการศึกษาตามตารางที่ 30 ตำรำงที่28 รายได้ระดับครัวเรือนก่อน-หลังเข้าร่วมโครงการแบ่งกลุ่มตามเกณฑ์เส้นความยากจน 40 % ล ำดับ ค ำ น ำหน้ำ ชื่อ สกุล กลุ่ม รวมรำยได้ ก่อนเข้ำ ร่วม โครงกำร (คน/ปี) รวมรำยได้ หลังเข้ำ ร่วม โครงกำร (คน/ปี) สถำนะ ครัวเรือน หลังสิ้นสุด โครงกำร 1 นาย บัวลอย ราชเจริญ 1 27,025.00 27,997.00 1 2 นาย ค าใบ ด ารงบุญ 1 30,925.00 31,897.00 1 3 นาย ถวิล สีงาม 1 30,326.42 31,298.42 1 4 นาย หมอน ช านิสาร 1 31,825.00 32,797.00 1 5 นาย ณรงค์ ทรายทอง 1 33,025.00 33,997.00 2 * 6 นาย ค าจันทร์ เข็มพันธ์ 1 25,825.00 26,797.00 1 7 นาง สบาย พรหมจันทร์ 1 22,590.00 23,562.00 1 8 นาง ค าเปียง ลีหุง 1 32,190.00 33,162.00 2 * 9 นาง ข า รูปสะอาด 1 18,050.00 19,022.00 1 10 นาย มาน พรหมจันทร์ 1 28,225.00 29,197.00 1 11 นาง ค ากอง มุ่งหมาย 1 24,936.42 25,908.42 1 12 นาย ปีรชา มุ่งหมาย 1 24,936.42 25,908.42 1 13 นาง สมหมาย วงชาลี 1 32,571.42 33,543.42 2 * 14 นาย มศิน ภูแช่มโชติ 1 24,571.42 25,543.42 1 15 นาง จริยาพร เบญยมาตร 1 21,390.00 22,362.00 1 16 นาง มะลี สุคาบุตร 1 16,225.00 17,197.00 1 17 นาง เลย ศิริโชติ 1 21,390.00 22,362.00 1 18 นาง ลม โนนทิง 1 29,790.00 30,762.00 1 19 นาย ธนพล ห้วยทราย 2 32,600.00 33,572.00 2 20 นาง วรรณภร วงค์สวัสดิ์ 2 35,425.00 36,397.00 2 21 นาง แพงศรี สมหวัง 2 43,696.42 44,668.42 2 22 นาง ค าใบ บุญโสม 2 57,736.42 58,708.42 2 19 คน

165 ล ำดับ ค ำ น ำหน้ำ ชื่อ สกุล กลุ่ม รวมรำยได้ ก่อนเข้ำ ร่วม โครงกำร (คน/ปี) รวมรำยได้ หลังเข้ำ ร่วม โครงกำร (คน/ปี) สถำนะ ครัวเรือน หลังสิ้นสุด โครงกำร 23 นาง มะลิ สุดาบุตร 2 46,465.00 47,437.00 2 24 นาง สงกา กุลรักษ์ 2 45,025.00 45,997.00 2 25 นาง ทองพูน พนมจันทร์ 2 60,711.42 61,683.42 2 26 นาง ปิ่น ชื่นตา 2 53,425.00 54,397.00 2 27 นาง อัสมาพร พิลาวุธ 2 49,825.00 50,797.00 2 28 นาง ทองสุก สอนการ 2 52,325.00 53,297.00 2 29 นาย วันค า สังคะฤกษ์ 2 34,390.00 35,362.00 2 30 นาง อารมณ์ ค าหอม 2 53,171.42 54,143.42 2 31 นาย สนอง สายเหง้า 2 57,771.42 58,743.42 2 32 นาง สมพร ห้วยทราย 3 67,125.00 68,097.00 3 33 นาย ชาตรี วรโยธา 3 73,111.42 74,083.42 3 34 นาย ตื่ม แสงเมือง 3 66,990.00 67,962.00 3 35 นาย เพ็ง ค านนท์ 3 70,045.00 71,017.00 3 36 นาย ประยงค์ พันธ์พจน์ 4 92,196.42 93,168.42 4 37 นาง ติ๋ม ขันแก้ว 4 117,025.00 117,997.00 4 38 นาง ดอกไม้ ห้อวยทราย 4 108,390.00 109,362.00 4 39 นาง ดอกจันทร์ นนทพจน์ 4 79,285.00 80,257.00 4 40 นาง อุดร ค าเคน 4 81,571.42 82,543.42 4 41 นาง อนงค์ ดาลัย 4 140,258.42 141,230.42 4 42 นาย ฮัก อุค า 4 193,236.42 194,208.42 4 43 นาง ผ่องศรี หินเนาว์ 4 109,771.42 110,743.42 4 44 นาง เสถียร วงศ์ชื่น 4 126,025.00 126,997.00 4 45 นาง กองแก้ว สอนการ 4 129,316.42 130,288.42 4 46 นาย สมใจ บัวใหญ่ 4 305,431.42 306,403.42 4 47 นาง บุญมา บุญทอง 4 146,125.00 147,097.00 4 48 นาย ค าปลิว สุขจันทดี 4 124,786.42 125,758.42 4 49 นาย โกม แก้วดี 4 116,571.42 117,543.42 4 50 นาง ทองทิ้ม ลีหุง 4 135,471.42 136,443.42 4 จากตารางที่ 28 พบว่า จากการวิเคราะห์แหล่งที่มาของรายได้ของกลุ่มเป้าหมาย 4 กลุ่ม พบว่า กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน จ านวน 18 คน มีรายได้เพิ่มขึ้นหลังเข้าร่วมโครงการ จ านวน 18 คน โดยจ าแนกเป็น ผู้ที่มีรายได้เพิ่มแต่ยังเป็น กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน

166 จ านวน 15 คน คิดเป็นร้อยละ 83.33 และมีผู้ที่มีรายได้เพิ่มตามเกณฑ์กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความ ยากจน แต่ต่ ากว่า 40 % จ านวน 3 คน คิดเป็นร้อยละ 16.67 กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจน แต่ต่ ากว่า 40 % พบว่ามีรายได้เพิ่มขึ้นหลังเข้าร่วม โครงการ จ านวน 13 คน คิดเป็นร้อยละ 100.00 กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า มีพบว่ามีรายได้เพิ่มขึ้นหลังเข้าร่วม โครงการ จ านวน 4 คน คิดเป็นร้อยละ 100.00 กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า พบว่ามีรายได้เพิ่มขึ้นหลังเข้าร่วมโครงการ จ านวน 15 คน คิดเป็นร้อยละ 100.00

ตำรำงที่ 29 เปรียบเทียบการใช้ประโยชน์จากพืชผัก สมุนไพรของสมาชิกชมรมผู้สูงอ ค ำน ำหน้ำ ชื่อ สกุล กลุ่มสถำนครันเรือน ชนิดของสมุนสมุน แก้กินผิด ขมิ้นชัน ขมิ้นบ้ำน ขมิ้นอ้อย ข่ำ ชุมเห็ดเทศ ตะไคร้บ้ำน นาย บัวลอย ราชเจริญ 1 นาย ค าใบ ด ารงบุญ 1 นาย ถวิล สีงาม 1 นาย หมอน ช านิสาร 1 นาย ณรงค์ ทรายทอง 1 นาย ค าจันทร์ เข็มพันธ์ 1 นาง สบาย พรหมจันทร์ 1 นาง ค าเปียง ลีหุง 1 นาง ข า รูปสะอาด 1 นาย มาน พรหมจันทร์ 1 นาง ค ากอง มุ่งหมาย 1 นาย ปีรชา มุ่งหมาย 1 นาง สมหมาย วงชาลี 1

167 อายุต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร นไพรที่ปลูกและใช้ประโยชน์ กำรใช้ประโยชน์ก่อน เข้ำร่วมโครงกำร ร้อยละ กำรใช้ประโยชน์หลัง เข้ำร่วมโครงกำร ร้อยละ เตย หนำด เป้ำใหญ่ ไพล ฟ้ำทะลำยโจร มะขำม มะแหน่ง ว่ำนหำงจระเข้ อังกำบหนู

ค ำน ำหน้ำ ชื่อ สกุล กลุ่มสถำนครันเรือน ชนิดของสมุนสมุน แก้กินผิด ขมิ้นชัน ขมิ้นบ้ำน ขมิ้นอ้อย ข่ำ ชุมเห็ดเทศ ตะไคร้บ้ำน นาย พศิน ภูแช่มโชติ 1 นาง จริยาพร เบญยมาตร 1 นาง มะลิ สุคาบุตร 1 นาง เลย ศิริโชติ 1 นาง ลม โนนทิง 1 รวมกลุ่มที่ 1 นาย ธนพล ห้วยทราย 2 นาง วรรณภร วงค์สวัสดิ์ 2 นาง แพงศรี สมหวัง 2 นาง ค าใบ บุญโสม 2 นาง มะลิ สุดาบุตร 2 นาง สงกา กุลรักษ์ 2 นาง ทองพูน พนมจันทร์ 2 นาง ปิ่น ชื่นตา 2

168 นไพรที่ปลูกและใช้ประโยชน์ กำรใช้ประโยชน์ก่อน เข้ำร่วมโครงกำร ร้อยละ กำรใช้ประโยชน์หลัง เข้ำร่วมโครงกำร ร้อยละ เตย หนำด เป้ำใหญ่ ไพล ฟ้ำทะลำยโจร มะขำม มะแหน่ง ว่ำนหำงจระเข้ อังกำบหนู 3 16.67 18 100

ค ำน ำหน้ำ ชื่อ สกุล กลุ่มสถำนครันเรือน ชนิดของสมุนสมุน แก้กินผิด ขมิ้นชัน ขมิ้นบ้ำน ขมิ้นอ้อย ข่ำ ชุมเห็ดเทศ ตะไคร้บ้ำน นาง อัสมาพร พิลาวุธ 2 นาง ทองสุก สอนการ 2 นาย วันค า สังคะฤกษ์ 2 นาง อารมณ์ ค าหอม 2 นาย สนอง สายเหง้า 2 รวมกลุ่มที่ 2 นาง สมพร ห้วยทราย 3 นาย ชาตรี วรโยธา 3 นาย ตื่ม แสงเมือง 3 นาย เพ็ง ค านนท์ 3 รวมกลุ่มที่ 3 นาย ประยงค์ พันธ์พจน์ 4 นาง ติ๋ม ขันแก้ว 4 นาง ดอกไม้ ห้อวยทราย 4

169 นไพรที่ปลูกและใช้ประโยชน์ กำรใช้ประโยชน์ก่อน เข้ำร่วมโครงกำร ร้อยละ กำรใช้ประโยชน์หลัง เข้ำร่วมโครงกำร ร้อยละ เตย หนำด เป้ำใหญ่ ไพล ฟ้ำทะลำยโจร มะขำม มะแหน่ง ว่ำนหำงจระเข้ อังกำบหนู 2 15.38 13 100 1 25 4 100

ค ำน ำหน้ำ ชื่อ สกุล กลุ่มสถำนครันเรือน ชนิดของสมุนสมุน แก้กินผิด ขมิ้นชัน ขมิ้นบ้ำน ขมิ้นอ้อย ข่ำ ชุมเห็ดเทศ ตะไคร้บ้ำน นาง ดอกจันทร์ นนทพจน์ 4 นาง อุดร ค าเคน 4 นาง อนงค์ ดาลัย 4 นาย ฮัก อุค า 4 นาง ผ่องศรี หินเนาว์ 4 นาง เสถียร วงศ์ชื่น 4 นาง กองแก้ว สอนการ 4 นาย สมใจ บัวใหญ่ 4 นาง บุญมา บุญทอง 4 นาย ค าปลิว สุขจันทดี 4 นาย โกม แก้วดี 4 นาง ทองทิ้ม ลีหุง 4 รวมกลุ่มที่ 4

170 นไพรที่ปลูกและใช้ประโยชน์ กำรใช้ประโยชน์ก่อน เข้ำร่วมโครงกำร ร้อยละ กำรใช้ประโยชน์หลัง เข้ำร่วมโครงกำร ร้อยละ เตย หนำด เป้ำใหญ่ ไพล ฟ้ำทะลำยโจร มะขำม มะแหน่ง ว่ำนหำงจระเข้ อังกำบหนู 3 20 15 100

171 จากตารางที่ 29 ผลการเปรียบเทียบการใช้ประโยชน์จากสมุนไพรของสมาชิกชมรมผู้สูงอายุ ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ก่อนและหลังการเข้าร่วมโครงการ พบว่า กลุ่มสมาชิก ชมรมผู้สูงอายุมีการใช้ประโยชน์จากพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้านก่อนเข้าร่วมโครงการหลังเข้าร่วมโครงการ เพิ่มขึ้น จากชนิดสมุนไพร จ านวน 16 ชนิด คือ กลุ่มที่ 1 ผู้ที่มีรายได้น้อยกว่าเส้นความยากจน จ านวน 18 คน ก่อนเข้าร่วมโครงการมีการใช้ ประโยชน์จากพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้านที่ จ านวน 3 คน คิดเป็นร้อยละ 16.67 หลังเข้าร่วมโครงการมีการใช้ ประโยชน์จากพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้านที่ จ านวน 18 คน คิดเป็นร้อยละ 100.00 กลุ่มที่ 2 ผู้ที่มีรายได้มากกว่าเส้นความยากจนน้อยกว่า 40 % ที่จนที่สุด พบว่า ผู้มีรายได้ต่ ากว่า เส้นความอยากจน จ านวน 13 คน ก่อนเข้าร่วมโครงการมีการใช้ประโยชน์จากพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้านที่ จ านวน 2 คน คิดเป็นร้อยละ 15.38 หลังเข้าร่วมโครงการมีการใช้ประโยชน์จากพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้านที่ จ านวน 13 คน คิดเป็นร้อยละ 100.00 กลุ่มที่ 3 ผู้ที่มีรายได้มากกว่า 40 % ที่จนที่สุดน้อยกว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า มีผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้น ความอยากจน จ านวน 4 คน ก่อนเข้าร่วมโครงการมีการใช้ประโยชน์จากพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้านที่ จ านวน 1 คน คิดเป็นร้อยละ 25.00 หลังเข้าร่วมโครงการมีการใช้ประโยชน์จากพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้านที่ จ านวน 4 คน คิดเป็นร้อยละ 100.00 กลุ่มที่ 4 ผู้ที่มีรายได้มากกว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน จ านวน 15 คน ก่อนเข้าร่วมโครงการมีการใช้ประโยชน์จากพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้านที่ จ านวน 3 คน คิดเป็นร้อยละ 20.00 หลังเข้าร่วมโครงการมีการใช้ประโยชน์จากพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้านที่ จ านวน 15 คน คิดเป็นร้อยละ 100.00 การศึกษาผลการบรรลุเป้าหมายและการประเมินระดับการมีส่วนร่วมโครงการวิจัยการพัฒนา คุณภาพชีวิตกลุ่มผู้สูงอายุโดยการส่งเสริมเศรษฐกิจบนฐานทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบล โชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ของสมาชิกชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย จ าแนกตามกลุ่ม เส้นความยากจน 4 กลุ่มผลการศึกษา ตามตารางที่ 30 ตำรำงที่ 30 จ านวนและค่าเฉลี่ยในการบรรลุเป้าหมายและการประเมินระดับการมีส่วนร่วมโครงการวิจัย การพัฒนาคุณภาพชีวิตกลุ ่มผู้สูงอายุโดยการส ่งเสริมเศรษฐกิจบนฐานทรัพยากรพืชผัก สมุนไพร พื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ของสมาชิกชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย จ านวน 50 คน จ าแนกตามกลุ่มเส้นความยากจน 4 กลุ่ม เป้ำหมำย และระดับ กำรมีส่วนร่วม จ ำนวนคนจ ำแนกตำมกลุ่มเส้นควำมยำกจน กลุ่มที่ 1 มีรำยได้น้อยกว่ำเส้น ควำมยำกจนในพื้นที่ จังหวัดเป้ำหมำย (18คน) กลุ่มที่ 2 มีรำยได้มำกกว่ำ เส้นควำมยำกจน น้อยกว่ำ 40 % ที่จนที่สุด (13คน) กลุ่มที่ 3 มีรำยได้มำกกว่ำ 40 % ที่จนที่สุดน้อย กว่ำเส้นมัธยฐำน (4คน) กลุ่มที่ 4 กลุ่มที่มีรำยได้ มำกกว่ำ เส้นมัธยฐำน (15คน) จ ำนวนคนที่บรรลุเป้ำหมำยในกำรเข้ำร่วมโครงกำรวิจัย เพื่อรายได้ 18 13 4 10 เพื่อสุขภาพ 18 11 3 11

172 เป้ำหมำย และระดับ กำรมีส่วนร่วม จ ำนวนคนจ ำแนกตำมกลุ่มเส้นควำมยำกจน กลุ่มที่ 1 มีรำยได้น้อยกว่ำเส้น ควำมยำกจนในพื้นที่ จังหวัดเป้ำหมำย (18คน) กลุ่มที่ 2 มีรำยได้มำกกว่ำ เส้นควำมยำกจน น้อยกว่ำ 40 % ที่จนที่สุด (13คน) กลุ่มที่ 3 มีรำยได้มำกกว่ำ 40 % ที่จนที่สุดน้อย กว่ำเส้นมัธยฐำน (4คน) กลุ่มที่ 4 กลุ่มที่มีรำยได้ มำกกว่ำ เส้นมัธยฐำน (15คน) เพื่อสร้างสังคม 18 13 4 15 รวมเฉลี่ย 18.00 12.33 3.67 12.00 ร้อยละ 100.00 94.87 91.67 80.00 กำรประเมินระดับกำรมีส่วนร่วมโครงกำรวิจัย ระดับ 1 ผู้ให้ข้อมูล 0 (0.00%) 0 (0.00%) 0 (0.00%) 0 (0.00%) ระดับ 2 ผู้ให้ข้อมูล และผู้ร่วมคิด 3 (16.67%) 2 (15.38%) 0 (0.00%) 1 (6.67%) ระดับ 3 ผู้ร่วมคิด และร่วมท า 4 (22.22%) 1 (7.69%) 2 (50.00%) 2 (13.33%) ระดับ 4 ผู้ร่วมคิด และผู้ร่วมท า และ ผู้ร่วมออกแบบ 8 (44.44%) 1 (7.69%) 1 (25.00%) 4 (26.67%) ระดับ 5 ร่วมคิด และผู้ร่วมท า และ ผู้ ร่ ว ม อ อ ก แ บ บ และผู้ร่วมต่อยอด 3 (16.67%) 9 (69.23%) 1 (25.00%) 8 (53.33%) จากตารางที่ 30 พบว่า จ านวนและค่าร้อยละในการบรรลุเป้าหมายการมีส่วนร่วมโครงการวิจัย การพัฒนาคุณภาพชีวิตกลุ ่มผู้สูงอายุโดยการส ่งเสริมเศรษฐกิจบนฐานทรัพยากรพืชผัก สมุนไพร พื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ของสมาชิกชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย จ านวน 50 คน จ าแนกตามกลุ่มเส้นความยากจน 4 กลุ่ม พบว่ากลุ่มที่ 1 มีรายได้น้อยกว่าเส้นความยากจน ในพื้นที่ ด้านรายได้ สุขภาพ และสังคม มีระดับมากบรรลุเป้าหมายมากที่สุด คิดเป็นร้อยละ 100.00 รองลงมาคือ กลุ่มที่ 2 มีรายได้มากกว่าเส้นความยากจนน้อยกว่า 40 % ที่จนที่สุด ด้านรายได้ สุขภาพ และ สังคม มีระดับมากบรรลุเป้าหมายมากที่สุด คิดเป็นร้อยละ 94.87 และกลุ่มที่บรรลุเป้าหมายในการเข้าร่วม น้อยที่สุดคือ กลุ่มที่ 4 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่าเส้นมัธยฐาน คิดเป็นร้อยละ 80.00 จ านวน และค่าร้อยละ การประเมินระดับการมีส่วนร่วมโครงการวิจัยการพัฒนาคุณภาพชีวิตกลุ่ม ผู้สูงอายุโดยการส่งเสริมเศรษฐกิจบนฐานทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคม ค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ของสมาชิกชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย จ านวน 50 คน จ าแนกตามกลุ่มเส้น ความยากจน 4 กลุ่ม พบว่า ระดับ 2 ผู้ให้ข้อมูล และผู้ร่วมคิด ส่วนมากเป็นกลุ่มที่ 1 มีรายได้น้อยกว่าเส้น ความยากจนในพื้นที่ จ านวน 3 คน คิดเป็นร้อยละ 16.67 ระดับ 3 ผู้ร่วมคิด และร่วมท า ส่วนมากเป็นกลุ่ม ที่ 3 มีรายได้มากกว่า 40 % ที่จนที่สุดน้อยกว่าเส้นมัธยฐาน จ านวน 2 คน คิดเป็น 50.00 ระดับ 4 ผู้ร่วม

173 คิด และผู้ร่วมท า และผู้ร่วมออกแบบ ส่วนมากเป็นกลุ่มที่ 1 มีรายได้น้อยกว่าเส้นความยากจนในพื้นที่ จ านวน 8 คน คิดเป็นร้อย 44.44 และ ระดับ 5 ร่วมคิด และผู้ร่วมท า และผู้ร่วมออกแบบ และผู้ร่วมต่อ ยอด ส่วนมากเป็นกลุ่มที่ 2 มีรายได้มากกว่าเส้นความยากจนน้อยกว่า 40 % ที่จนที่สุด จ านวน 9 คน คิด เป็นร้อยละ 69.23 กำรเปรียบเทียบระดับกำรมีส่วนร่วมของกลุ่มเป้ำหมำยในกำรด ำเนินงำนโครงกำรวิจัย กำร พัฒนำคุณภำพชีวิตกลุ่มผู้สูงอำยุโดยกำรส่งเสริมเศรษฐกิจบนฐำนทรัพยำกรพืชผัก สมุนไพร พื้นบ้ำน ต ำบลโชคชัย อ ำเภอนิคมค ำสร้อย จังหวัดมุกดำหำร จากการวิเคราะห์พบว่า ก่อนเข้าร่วมโครงการระดับการมีส่วนร่วมในการด าเนินการวิจัยเพื่อ ท้องถิ่น โครงการวิจัยย่อย การพัฒนาคุณภาพชีวิตกลุ ่มผู้สูงอายุโดยการส ่งเสริมเศรษฐกิจบนฐาน ทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหารก่อนเข้าร่วม โครงการมีระดับการมีส่วนร่วมเฉลี่ยที่ 2.94 เมื่อจ าแนกเป็นระดับ พบว่า ค่าคะแนน 4 จ านวน 4 คน คิด เป็นร้อยละ 8.00 ระดับการมีส่วนร่วมค่าคะแนน 3 จ านวน 39 คน คิดเป็นร้อยละ 78.00 และ ระดับการ มีส่วนร่วมค่าคะแนน 2 จ านวน 7 คน คิดเป็นร้อยละ 14.00 หลังเข้าร่วมโครงการ ระดับการมีส่วนร่วมใน การด าเนินการวิจัยเพื่อท้องถิ่น โครงการวิจัยย่อย การพัฒนาคุณภาพชีวิตกลุ่มผู้สูงอายุโดยการส่งเสริม เศรษฐกิจบนฐานทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัด มุกดาหาร หลังเข้าร่วมโครงการมีระดับการมีส่วนร่วมเฉลี่ยที่ 4.02 เมื่อจ าแนกเป็นระดับ พบว่า ค่าคะแนน 5 จ านวน 22 คน คิดเป็นร้อยละ 44.00 ค่าคะแนน 4 จ านวน 13 คน คิดเป็นร้อยละ 26.00 ระดับการมี ส่วนร่วมค่าคะแนน 3 จ านวน 9 คน คิดเป็นร้อยละ 18.00 และ ระดับการมีส่วนร่วมค่าคะแนน 2 จ านวน 6 คน คิดเป็นร้อยละ 12.00 จึงสามารถสรุปได้ว่าระดับการมีส่วนร่วมในการด าเนินการวิจัยเพื่อท้องถิ่น โครงการวิจัยย่อย การพัฒนาคุณภาพชีวิตกลุ ่มผู้สูงอายุโดยการส ่งเสริมเศรษฐกิจบนฐานทรัพยากร พืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหารสูงขึ้นหลังเข้าร ่วม โครงการ ตำรำงที่ 31 ระดับการมีส่วนร่วมของกลุ่มเป้าหมายก่อนและหลังเข้าร่วมโครงการวิจัย ที่ ชื่อ- สกุล ระดับกำรมีส่วนร่วม ก่อนร่วมโครงกำร ระดับกำรมีส่วนร่วม หลังร่วมโครงกำร 1 นาย ประยงค์ พันธ์พจน์ 3 4 2 นาย บัวลอย ราชเจริญ 3 4 3 นาย ค าใบ ด ารงบุญ 4 4 4 นาย ถวิล สีงาม 3 4 5 นาย หมอน ช านิสาร 3 4 6 นาง ติ๋ม ขันแก้ว 3 4 7 นาย ธนพล ห้วยทราย 3 3 8 นาง วรรณภร วงค์สวัสดิ์ 3 2 9 นาง ดอกไม้ ห้วยทราย 3 5 10 นาง สมพร ห้วยทราย 3 3 11 นาง ดอกจันทร์ นนทพจน์ 3 5

174 ที่ ชื่อ- สกุล ระดับกำรมีส่วนร่วม ก่อนร่วมโครงกำร ระดับกำรมีส่วนร่วม หลังร่วมโครงกำร 12 นาย มาน พรหมจันทร์ 3 4 13 นาย โกม แก้วดี 3 4 14 นาง ทองสุข สอนการ 3 5 15 นาง ทองทิ้ม ลีหุง 3 4 16 นาย ชาตรี วรโยธา 4 5 17 นาย ฮัก อุค า 3 5 18 นาง อนงค์ ดาลัย 3 5 19 นาง ค าใบ บุญโสม 3 5 20 นาง มะลิ สุดาบุตร 3 5 21 นาย ค าจันทร์ เข็มพันธ์ 2 4 22 นาย สมใจ บัวใหญ่ 4 5 23 นาง อุดร ค าเคน 2 2 24 นาง สบาย พรหมจันทร์ 2 4 25 นาง สงกา กุลรักษ์ 3 5 26 นาง ค าเปียง ลีหุง 3 5 27 นาง แพงศรี สมหวัง 3 5 28 นาง ผ่องศรี หินเนาว์ 3 5 29 นาง ทองพูน พนมจันทร์ 3 5 30 นาง เสถียร วงศ์ชื่น 3 3 31 นาย เพ็ง ค านนท์ 3 3 32 นาง กองแก้ว สอนการ 3 5 33 นาง ปิ่น ชื่นตา 3 5 34 นาง อัสมาพร พิลาวุธ 4 5 35 นาง บุญมา บุญทอง 3 3 36 นาย ค าปลิว สุขจันทดี 3 5 37 นาย ณรงค์ ทรายทอง 3 5 38 นาง ข า รูปสะอาด 3 4 39 นาย ตื่ม แสงเมือง 3 4 40 นาย วันค า สังคะฤกษ์ 3 5 41 นาง ค ากอง มุ่งหมาย 3 3 42 นาย ปีรชา มุ่งหมาย 3 2 43 นาง สมหมาย วงชาลี 3 5 44 นาย พศิน ภูแช่มโชติ 3 3 45 นาง จริยาพร เบญยมาตร 3 3 46 นาง มะลิ สุคาบุตร 2 3

175 ที่ ชื่อ- สกุล ระดับกำรมีส่วนร่วม ก่อนร่วมโครงกำร ระดับกำรมีส่วนร่วม หลังร่วมโครงกำร 47 นาง เลย ศิริโชติ 2 2 48 นาง ลม โนนทิง 2 2 49 นาง อารมณ์ ค าหอม 2 2 50 นาย สนอง สายเหง้า 3 5 ค่ำเฉลี่ยรวม 2.94 4.02 จากตารางที่ 31 พบว่า ก่อนเข้าร่วมโครงการระดับการมีส่วนร่วมในการด าเนินการวิจัยเพื่อท้องถิ่น โครงการวิจัยย่อย การพัฒนาคุณภาพชีวิตกลุ ่มผู้สูงอายุโดยการส ่งเสริมเศรษฐกิจบนฐานทรัพยากร พืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหารก่อนเข้าร่วมโครงการมี ระดับการมีส่วนร่วมเฉลี่ยที่ 2.94 เมื่อจ าแนกเป็นระดับ พบว่า ค่าคะแนน 4 จ านวน 4 คน คิดเป็นร้อยละ 8.00 ระดับการมีส่วนร่วมค่าคะแนน 3 จ านวน 39 คน คิดเป็นร้อยละ 78.00 และ ระดับการมีส่วนร่วมค่า คะแนน 2 จ านวน 7 คน คิดเป็นร้อยละ 14.00 หลังเข้าร่วมโครงการ ระดับการมีส่วนร่วมในการ ด าเนินการวิจัยเพื่อท้องถิ่น โครงการวิจัยย่อย การพัฒนาคุณภาพชีวิตกลุ ่มผู้สูงอายุโดยการส ่งเสริม เศรษฐกิจบนฐานทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัด มุกดาหาร หลังเข้าร่วมโครงการมีระดับการมีส่วนร่วมเฉลี่ยที่ 4.02 เมื่อจ าแนกเป็นระดับ พบว่า ค่าคะแนน 5 จ านวน 22 คน คิดเป็นร้อยละ 44.00 ค่าคะแนน 4 จ านวน 13 คน คิดเป็นร้อยละ 26.00 ระดับการมี ส่วนร่วมค่าคะแนน 3 จ านวน 9 คน คิดเป็นร้อยละ 18.00 และ ระดับการมีส่วนร่วมค่าคะแนน 2 จ านวน 6 คน คิดเป็นร้อยละ 12.00 จึงสามารถสรุปได้ว่าระดับการมีส่วนร่วมในการด าเนินการวิจัยเพื่อท้องถิ่น โครงการวิจัยย่อย การพัฒนาคุณภาพชีวิตกลุ ่มผู้สูงอายุโดยการส ่งเสริมเศรษฐกิจบนฐานทรัพยากร พืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหารสูงขึ้นหลังเข้าร ่วม โครงการ ตำรำงที่ 32 การวิเคราะห์ภาคีและการเข้ามามีส่วนร่วมในโครงการวิจัย กระบวนกำรต้นทำง กระบวนกำรกลำงทำง กระบวนกำรปลำยทำง ภำคี หน่วยงำน ระดับ กำรมี ส่วน ร่วม ภำคี หน่วยงำน ระดับ กำรมี ส่วน ร่วม ภำคี หน่วยงำน ระดับ กำรมี ส่วน ร่วม กลุ่ม ที่ 1 อาจารย์วิทยาลัย ชุมชนมุกดาหาร 4 กลุ่ม ที่ 1 อาจารย์วิทยาลัย ชุมชนมุกดาหาร 4 กลุ่ม ที่ 1 อาจารย์วิทยาลัย ชุมชนมุกดาหาร 4 อาจารย์สาขารัฐ ประศาสนศาสตร์ ม. ราชภัฏสกลนคร 4 ผู้ประกอบการร้าน นวดแผนไทย 2 ผู้ประกอบการร้าน นวดแผนไทย 1 มูลนิธิสถาบันวิจัย เพื่อพัฒนาท้องถิ่น อีสาน 4 มูลนิธิสถาบันวิจัย เพื่อพัฒนาท้องถิ่น อีสาน 4 มูลนิธิสถาบันวิจัย เพื่อพัฒนาท้องถิ่น อีสาน 4

176 กระบวนกำรต้นทำง กระบวนกำรกลำงทำง กระบวนกำรปลำยทำง ภำคี หน่วยงำน ระดับ กำรมี ส่วน ร่วม ภำคี หน่วยงำน ระดับ กำรมี ส่วน ร่วม ภำคี หน่วยงำน ระดับ กำรมี ส่วน ร่วม อาจารย์สาขารัฐ ประศาสนศาสตร์ ม.ราชภัฏสกลนคร 4 อาจารย์สาขารัฐ ประศาสนศาสตร์ ม. ราชภัฏสกลนคร 4 ศิรภัณสรคลินิก แพทย์แผนไทย ประยุกต์ 1 ส านักงาน สาธารณสุขจังหวัด มุกดาหาร 1 กลุ่ม ที่ 2 องค์การบริหารส่วน ต าบลโชคชัย 4 กลุ่ม ที่ 2 องค์การบริหาร ส่วนต าบลโชคชัย 4 กลุ่ม ที่ 2 องค์การบริหารส่วน ต าบลโชคชัย 4 ส านักงานส่งเสริม การศึกษานอก ระบบและ การศึกษาตาม อัธยาศัยจังหวัด มุกดาหาร (กศน.) 2 ส านักอุทยาน แห่งชาติ กรม อุทยานแห่งชาติ (วนอุทยานดงบัง อี่) 2 กลุ่ม ที่ 3 กลุ่มผู้สูงอายุที่ เกณฑ์รายได้ของคน 40% ที่จนที่สุด 1 กลุ่ม ที่ 3 กลุ่มผู้สูงอายุที่ เกณฑ์รายได้ของ คน 40% ที่จน ที่สุด 2 กลุ่ม ที่ 3 กลุ่มผู้สูงอายุที่ เกณฑ์รายได้ของคน 40% ที่จนที่สุด 4 กลุ่มผู้สูงอายุที่มี รายได้มากกว่า เกณฑ์มัธยฐาน 4 กลุ่มผู้สูงอายุที่มี รายได้มากกว่า เกณฑ์มัธยฐาน 4 กลุ่มผู้สูงอายุที่มี รายได้มากกว่า เกณฑ์มัธยฐาน 4 กลุ่มผู้สืบทอด 3 คะแนนรวมกำรมีส่วนร่วม 21 คะแนนรวมกำรมีส่วนร่วม 28 คะแนนรวมกำรมีส่วนร่วม 30 จากตารางที่ 32 การวิเคราะห์ภาคีและการเข้ามามีส่วนร่วมในโครงการวิจัยการพัฒนาคุณภาพ ชีวิตกลุ่มผู้สูงอายุโดยการส่งเสริมเศรษฐกิจบนฐานทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ดังนี้ กระบวนกำรต้นทำง

177 กลุ่มที่ 1 ผู้มีเจตนาดีอยากช่วยแก้ปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคม ได้แก่ อาจารย์วิทยาลัยชุมชน มุกดาหาร มีส่วนในการส ารวจความต้องการและน าเสนอประเด็นการวิจัยที่สามารถแก้ปัญหาความเลื่อมล้ า ในสังคมของผู้สูงอายุในต าบลโชคชัย อาจารย์สาขารัฐประศาสนศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร เป็น ผู้จัดสรรหางบประมาณวิจัย และร่วมพัฒนานักวิจัยให้มีความรู้ความเข้าใจในการท างานวิจัยเพื่อแก้ปัญหา ความเลื่อมล้ าในสังคม และมูลนิธิสถาบันวิจัยเพื่อพัฒนาท้องถิ่นอีสาน มีบทบาทในการเป็นพี่เลี้ยงนักวิจัย เพื่อให้การด าเนินงานเป็นไปตามวัตถุประสงค์ของการวิจัยแก้ปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคม เนื่องด้วยนักวิจัย หลักยังขาดประสบการณ์ด้านการท าวิจัยเพื่อสังคม กลุ่มที่ 2 ภาครัฐที่รับผิดชอบหรือมีส่วนร่วมในการช่วยแก้ปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคม ได้แก่ องค์การบริหารส่วนต าบลโชคชัย เป็นหน่วยงานในพื้นที่ๆมีบทบาทในการพัฒนาชุมชนและส่งเสริมให้คนใน ชุมชนสามารถด ารงชีวิตได้อย่างปกติสุข กลุ่มที่ 3 ประชาชนที่เป็นผู้ได้รับผลกระทบจากปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคม คือ กลุ่มสมาชิก ชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย กระบวนกำรกลำงทำง กลุ่มที่ 1 ผู้มีมีเจตนาดีอยากช่วยแก้ปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคม ได้แก่ อาจารย์วิทยาลัยชุมชน มุกดาหาร มีบทบาทการด าเนินงานตามกิจกรรมของการวิจัยที่สามารถแก้ปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคมของ ผู้สูงอายุในต าบลโชคชัยในทุกขั้นตอน อาจารย์สาขารัฐประศาสนศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร เป็น ผู้จัดสรรหางบประมาณวิจัย และร่วมพัฒนานักวิจัยให้มีความรู้ความเข้าใจในเครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยเพื่อ แก้ปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคม ผู้ประกอบการร้านนวดแผนไทย มีส่วนช่วยในการให้ข้อมูลความต้องการ ในการใช้สมุนไพรเพื่อการดูแลสุขภาพ และมูลนิธิสถาบันวิจัยเพื่อพัฒนาท้องถิ่นอีสาน มีบทบาทในการเป็น พี่เลี้ยงนักวิจัยในการเก็บข้อมูลและการปฏิบัติการให้เป็นไปตามวัตถุประสงค์ของการวิจัยแก้ปัญหาความ เลื่อมล้ าในสังคม กลุ่มที่ 2 ภาครัฐที่รับผิดชอบหรือมีส่วนร่วมในการช่วยแก้ปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคม ได้แก่ องค์การบริหารส่วนต าบลโชคชัย สนับสนุนสถานที่ปฏิบัติการงานวิจัย และพื้นที่ดินส าหรับการจัดท าแปลง สาธิตสมุนไพรของชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย ส านักงานส่งเสริมการศึกษานอกระบบและการศึกษาตาม อัธยาศัยจังหวัดมุกดาหาร (กศน.) ให้ความรู้เกี่ยวกับการดูแลสุขภาพเบื้องต้นเพื่อลดปัญหาสุขภาพสร้างกัน ชนทางสุขภาพ และส านักอุทยานแห่งชาติ กรมอุทยานแห่งชาติ (วนอุทยานดงบังอี่) มีบทบาทในการให้ ความรู้เกี่ยวกับแหล่งทรัพยากรธรรมชาติในวนอุทยานดงบังอี่ กลุ่มที่ 3 ประชาชนที่เป็นผู้ได้รับผลกระทบจากปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคม คือ กลุ่มสมาชิกชมรม ผู้สูงอายุต าบลโชคชัย เป็นกลุ่มผู้ที่ได้รับความรู้และทักษะที่เกี่ยวข้องกับการใช้สมุนไพรเพื่อดูแลสุขภาพ การ อนุรักษ์ทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรที่สามารถน ามาดูแลสุขภาพและสร้างรายได้ การแปรรูปสมุนไพร การตลาดสมุนไพร สรรพคุณสมุนไพร และการสร้างรายได้จากพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน กระบวนกำรปลำยทำง กลุ่มที่ 1 ผู้มีเจตนาดีอยากช่วยแก้ปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคม ได้แก่ ผู้มีมีเจตนาดีอยากช่วย แก้ปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคม ได้แก่ อาจารย์วิทยาลัยชุมชนมุกดาหาร มีบทบาทการด าเนินงานตาม กิจกรรมของการวิจัยที่สามารถแก้ปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคมของผู้สูงอายุในต าบลโชคชัยในทุกขั้นตอน อาจารย์สาขารัฐประศาสนศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร เป็นผู้จัดสรรหางบประมาณวิจัย และร่วม พัฒนานักวิจัยให้มีความรู้ความเข้าใจในเครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยเพื่อแก้ปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคม ผู้ประกอบการร้านนวดแผนไทย มีส่วนช่วยในการให้ข้อมูลความต้องการในการใช้สมุนไพรเพื่อการดูแล

178 สุขภาพ ศิรภัณสรคลินิกแพทย์แผนไทยประยุกต์สนับสนุนในการเป็นสถานที่จัดจ าหน่าย ส านักงาน สาธารณสุขจังหวัดมุกดาหาร สนับสนุนในการเป็นสถานที่จัดจ าหน่าย และมูลนิธิสถาบันวิจัยเพื่อพัฒนา ท้องถิ่นอีสาน มีบทบาทในการเป็นพี่เลี้ยงนักวิจัยในการเก็บข้อมูลและการปฏิบัติการให้เป็นไปตาม วัตถุประสงค์ของการวิจัยแก้ปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคม กลุ่มที่ 2 ภาครัฐที่รับผิดชอบหรือมีส่วนร่วมในการช่วยแก้ปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคม ได้แก่ องค์การบริหารส่วนต าบลโชคชัย สนับสนุนสถานที่ปฏิบัติการงานวิจัย สถานที่จัดข าหน่ายผลิตภัณฑ์ใน ตลาดชุมชน และพื้นที่ดินส าหรับการจัดท าแปลงสาธิตสมุนไพรของชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย ซึ่งมีการ วางแผนให้เป็นศูนย์เรียนรู้ด้านสมุนไพรในพื้นที่ต าบลชคชัย กลุ่มที่ 3 ประชาชนที่เป็นผู้ได้รับผลกระทบจากปัญหาความเลื่อมล้ าในสังคม คือ กลุ่มสมาชิกชมรม ผู้สูงอายุต าบลโชคชัย มีบทบาทในการอนุรักษ์ทรัพยากรพืชผัก สมุนไพร การผลิตและจ าหน่ายผลิตภัณฑ์ สมุนไพร และเป็นผู้มีรายได้เพิ่มจากการจ าหน่ายผลิตภัณฑ์สมุนไพร ทั้งยังเป็นผู้ที่ถ่ายทอดความรู้เกี่ยวกับ พืชผัก สมุนไพรในชุมชนให้กับคนรุ่นหลัง และกลุ่มผู้สืบทอด คือกลุ่มผู้ที่มีอายุน้อยกว่า 60 ปี ที่สนใจในการ แปรรูปและพัฒนาผลิตภัณฑ์สมุนไพรเพื่อสร้างรายได้ เข้ามาร่วมในการผลิตและจ าหน่ายผลิตภัณฑ์

179 บทที่5 สรุป อภิปรำยผล และข้อเสนอแนะ การศึกษาวิจัย เรื่อง การพัฒนาคุณภาพชีวิตกลุ ่มผู้สูงอายุโดยการส ่งเสริมเศรษฐกิจบนฐาน ทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร กลุ่มเป้าหมาย คือ สมาชิกชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย จ านวน 50 คน โดยมีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อสภาพทางเศรษฐกิจและ สังคมของผู้สูงอายุของต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร 2) เพื่อศึกษาและพัฒนา ศักยภาพการผลิต การแปรรูป การตลาด ผลิตภัณฑ์จากสมุนไพร และ 3) เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ โดยการส่งเสริมส่งเศรษฐกิจบนฐานทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค า สร้อย จังหวัดมุกดาหาร ผลการศึกษาดังนี้ 5.1 สรุปผลการวิจัย 5.2 อภิปรายผล 5.3 ข้อเสนอแนะ 5.1 สรุปกำรวิจัย ตอนที่ 1 เพื่อสภำพทำงเศรษฐกิจและสังคมของผู้สูงอำยุของต ำบลโชคชัย อ ำเภอนิคมค ำสร้อย จังหวัดมุกดำหำร การศึกษาภาพทางเศรษฐกิจและสังคมของผู้สูงอายุของต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัด มุกดาหาร มีการจัดเก็บข้อมูลโดยใช้เครื่องมือ 2 ชุด คือ กำรศึกษำสภำพเศรษฐกิจของกลุ่มผู้สูงอำยุ ต ำบลโชคชัย อ ำเภอนิคมค ำสร้อย จังหวัดมุกดำหำร จ านวน 50 คน ข้อมูลเกี่ยวกับระดับรายได้ การถือครองทรัพย์สิน ความมั่นคงทางการเงิน คุณภาพการ ด ารงชีวิต และก าหนดเส้นความยากจนของกลุ่มเป้าหมา จ านวน 50 คน เพื่อการประเมินกลุ่มเป้าหมายที่ โครงการวิจัยท างานวิจัยร่วมกับกลุ่มใดซึ่งแบ่งออกเป็น 4 กลุ่มคือ กลุ่มที่ 1 กลุ่มที่มีรายได้น้อยกว่าเส้นความยากจนในพื้นที่จังหวัดเป้าหมาย กลุ่มที่ 2 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่าเส้นความยากจนน้อยกว่า 40 % ที่จนที่สุด กลุ่มที่ 3 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่า 40 % ที่จนที่สุดน้อยกว่าเส้นมัธยฐานในพื้นที่ กลุ่มที่ 4 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่าเส้นมัธยฐานในพื้นที่เป้าหมาย ผลการวิจัยพบว่า กลุ่มชมรมผู้สูงอายุที่เข้าร่วมโครงการ จ านวน 50 คน โดยจ าแนกเป็นหมู่บ้าน จ านวน 9 หมู่บ้าน พบว่าใน 9 หมู่บ้าน 1) ด้านอาชีพ มีหมู่บ้านที่มีอาชีพท าการเกษตรเป็นหลักจ านวน 8 หมู่บ้าน คือ หมู่ 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 , 9 และ ส่วนหมู่ 1 จะมีอาชีพหลักเป็นรับจ้างและสานตะกร้าพลาสติก เพื่อส่งที่ศูนย์ OTOP บ้านไชยมงคล 2) ด้านเศรษฐกิจของผู้สูงอายุในต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร จ านวน 50 ราย พบว่าผู้สูงอายุในต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร แบ่งได้ 4 กลุ่ม คือ กลุ่มที่ 1 กลุ่มที่มีรายได้น้อยกว่าเส้นความยากจนในพื้นที่เป้าหมาย กลุ่มที่ 2 กลุ่มที่มี รายได้มากกว่าเส้นความยากจนน้อยกว่า 40 % ที่จนที่สุด กลุ่มที่ 3 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่า 40 % ที่จน ที่สุดน้อยกว่าเส้น มัธยฐานในพื้นที่เป้าหมาย และกลุ่มที่ 4 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่าเส้นมัธยฐานในพื้นที่ เป้าหมาย)

180 ด้ำนรำยได้ การวิเคราะห์แหล่งที่มาของรายได้ของกลุ่มเป้าหมาย 4 กลุ่ม พบว่า กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้น ความอยากจน พบว่า มีรายได้หลัก มาจากรายได้ที่ไม่นับเป็นตัวเงิน คิดเป็นร้อยละ 60 รองลงมาคือ รายได้ จากสวัสดิการ หรือเงินช่วยเหลือ คิดเป็นร้อยละ 32.59 ทั้งนี้ยังพบว่า ไม่มีรายได้/ก าไรจากการเกษตร ธุรกิจ และการเงิน เมื่อเทียบกับรายได้อื่น ๆ ของกลุ่มเป้าหมาย กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจน แต่ต่ ากว่า 40 % พบว่า มีรายได้จากหลายแหล่ง คิดเป็น รายได้จากค่าแรง คิดเป็นร้อยละ 37.44 รองลงมาคือ รายได้ที่ไม่นับเป็นตัวเงิน คิดเป็นร้อยละ 32.63 และ รายได้จากสวัสดิการ หรือเงินช่วยเหลือ คิดเป็นร้อยละ 23.42 ตามล าดับ และพบว่ามีก าไรจากการเกษตร ร้อยละ 6.52 ทั้งนี้ยังพบว่า ไม่มีรายได้/ก าไรจาก ธุรกิจ และการเงิน เมื่อเทียบกับรายได้อื่น ๆ ของ กลุ่มเป้าหมาย กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า มีรายได้จากหลายแหล่ง ซึ่งรายได้ หลัก คือ รายได้จากค่าแรง คิดเป็นร้อยละ 32.52 รองลงมาคือ รายได้จากสวัสดิการ หรือเงินช่วยเหลือ คิด เป็นร้อยละ 28.85 ทั้งนี้พบว่า มีก าไรจากการประกอบธุรกิจ คิดเป็นร้อยละ 2.83 เมื่อเทียบกับรายได้อื่น ๆ ของกลุ่มเป้าหมาย กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า ซึ่งมีรายได้จาก 6 หมวดรายได้ โดยที่รายได้หลัก คือ รายได้จากค่าแรง คิดเป็นร้อยละ คิดเป็นร้อยละ 55.16 ทั้งนี้ยังพบว่า มีก าไรจากการเกษตร คิดเป็นร้อยละ 6.39 และจากการเงิน คิดเป็นร้อยละ 6.69 เมื่อเทียบกับรายได้อื่น ๆ ของกลุ่มเป้าหมาย จากการเก็บข้อมูลจาก สภาพเศรษฐกิจของลุ่มผู้สูงอายุ ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัด มุกดาหาร ด้านรายได้ จ าแนกเป็น 6 หมวด ดังนี้ หมวดที่ 1 ค่ำแรง แหล่งที่มาของค่าแรงและค่าเฉลี่ยค่าแรงของกลุ่มเป้าหมายแบ่งกลุ่มตามเกณฑ์ เส้นความยากจน 40 %พบว่า กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน มีรายได้จากค่าแรงเงินเดือน เฉลี่ยรวมเท่ากับ 442.11 บาท/คน/ปี กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจน ไม่มีรายได้จากหมวดค่าแรง กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน มีรายได้จากค่าแรงเงินเดือน เฉลี่ยรวม เท่ากับ 4,000 บาท/คน/ปี กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน มีรายได้จากค่าแรงเงินเดือน เฉลี่ยรวมเท่ากับ 12,904.62บาท/คน/ปี ซึ่งสูงที่สุดเมื่อเทียบกับกลุ่มอื่น ๆ ของกลุ่มเป้าหมาย รายละเอียดแสดงในตารางที่ 7 หมวดที่ 2 ก ำไรจำกธุรกิจ แหล่งที่มาของก าไรจากธุรกิจและค่าเฉลี่ยก าไรจากธุรกิจของ กลุ่มเป้าหมายแบ่งกลุ่มตามเกณฑ์เส้นความยากจน 40 % พบว่า กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน ไม่มีรายได้ในส่วนนี้ กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจนแต่ต่ ากว่า 40 % มีก าไรจากธุรกิจกลุ่มวิสาหกิจ เฉลี่ย รวมเท่ากับ 1,800 บาท/คน/ปี กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน มีก าไรจากร้านค้าปลีก เฉลี่ยรวม เท่ากับ 7,200 บาท/คน/ปี กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า มีก าไรหลักมาจากร้านค้าปลีก เฉลี่ยรวมเท่ากับ 2,460.92 บาท/คน/ปีคิดเป็นร้อยละ 81.63 และ มีก าไรจากธุรกิจกลุ่มวิสาหกิจ เฉลี่ยรวมเท่ากับ 553.85 บาท/คน/ปีคิดเป็นร้อยละ 18.37 ตามล าดับ

181 หมวดที่ 3 ก ำไรสุทธิจำกเกษตร แหล่ที่มาของก าไรสุทธิจากเกษตรและค่าเฉลี่ยก าไรจากธุรกิจของ กลุ่มเป้าหมายแบ่งกลุ่มตามเกณฑ์เส้นความยากจน 40 % พบว่า กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน พบว่า ก าไรมาจากหลากหลาย คือ มากที่สุด ก าไรมาจากการปศุสัตว์ ร้อยละ 54.48 รองลงมามีก าไรมาจากการท าไร่ ร้อยละ 41.93 และมีก าไรจากการ ท าสวน ร้อยละ 17.97 ตามล าดับ ซึ่งพบว่า ขาดทุนจากการผลิตข้าวนาปี ร้อยละ 14.38 เนื่องจาก กลุ่มเป้าหมายบางรายผลิตข้าวเพื่อการบริโภคอย่างเดียว มีต้นทุนในการผลิต ไม่มีรายได้จากการผลิต จึงท า ให้ขาดทุน กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจนแต่ต่ ากว่า 40 % พบว่า ก าไรหลักมาจากการท าไร่ ร้อยละ 97.63 รองลงมาก าไรจากการปศุสัตว์ ร้อยละ 2.37 กลุ่มที่ 3 ผู้มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า ก าไรมากที่สุดมาจากการท าไร่ ร้อยละ 154 รองลงมาก าไรจากการผลิตข้าวนาปี ร้อยละ 20.77 และก าไรจากการท าสวน ร้อยละ 7.43 ทั้งนี้พบว่า ขาดทุนจากการปศุสัตว์ ร้อยละ 82.20 เนื่องจากกลุ่มเป้าหมายบางรายพึ่งเริ่มต้นเลี้ยงสัตว์ มี ต้นทุนในการซื้อพันธุ์สัตว์มาเลี้ยง และยังไม่ถึงเวลาขาย ท าให้ไม่มีรายได้จากการเลี้ยงสัตว์ จึงท าให้ขาดทุน กลุ่มที่ 4 ผู้มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า ก าไรมากที่สุดมาจากการท าไร่ ร้อยละ 82.78 รองลงมาก าไรจากการปศุสัตว์ ร้อยละ 17.42 และ ก าไรจากการท าสวน ร้อยละ 1.52 ทั้งนี้พบว่า ขาดทุน จากการผลิตข้าวนาปี ร้อยละ 1.72 เนื่องจากกลุ่มเป้าหมายบางรายพึ่งเริ่มต้นเลี้ยงสัตว์ มีต้นทุนในการซื้อพันธุ์ สัตว์มาเลี้ยง และยังไม่ถึงเวลาขาย ท าให้ไม่มีรายได้จากการเลี้ยงสัตว์ จึงท าให้ขาดทุน หมวดที่ 4 สวัสดิกำรและเงินช่วยเหลือ แหล่งที่มาของสวัสดิการและเงินช่วยเหลือและค่าเฉลี่ย สวัสดิการและเงินช่วยเหลือของกลุ่มเป้าหมายแบ่งกลุ่มตามเกณฑ์เส้นความยากจน 40 % พบว่า กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน พบว่า ได้รับสวัสดิการและเงินช่วยเหลือมาก ที่สุดคือ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้สูงอายุ ร้อยละ 89.84 และ รองลงมา หมวด สวัสดิการสังคม: รายได้จากบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ ร้อยละ 10.20 กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจนแต่ต่ ากว่า 40 % พบว่า ได้รับสวัสดิการและเงิน ช่วยเหลือมากที่สุดคือ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้สูงอายุร้อยละ 57.95 รองลงมาคือ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ ร้อยละ 26.56 หมวดเงินโอน: รายได้จากเงิน ช่วยเหลือจากผู้อื่นที่อยู่นอกครัวเรือน ร้อยละ 10.06 และ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้ ได้รับผลกระทบ COVID-19 ร้อยละ 5.43 ตามล าดับ กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า ได้รับสวัสดิการและเงิน ช่วยเหลือมากที่สุดคือ รายได้จากเงินช่วยเหลือจากผู้อื่นที่อยู่นอกครัวเรือน ร้อยละ 47.88 รองลงมาคือ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้สูงอายุ ร้อยละ 25.53 และ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้ จากบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ ร้อยละ 11.91 และ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้ได้รับ ผลกระทบ COVID-19 ร้อยละ 9.58 และ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้พิการจากรัฐ ร้อยละ 5.11 ตามล าดับ กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า ได้รับสวัสดิการและเงินช่วยเหลือมากที่สุดคือ หมวดเงินโอน: รายได้จากเงินช่วยเหลือจากผู้อื่นที่อยู่นอกครัวเรือน ร้อยละ 47.12 รองลงมาคือ หมวด สวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้สูงอายุ ร้อยละ 25.29 และ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จาก คนละครึ่ง ร้อยละ 20.79 และ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้ได้รับผลกระทบ COVID-