โครงการ การพัฒนาคุณภาพชีวิตกลุ่มผู้สูงอายุโดยการส่งเสริมเศรษฐกิจ บนฐานทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ตำบลโชคชัย อำเภอนิคมคำสร้อย จังหวัดมุกดาหาร

86 บทที่ 4 ผลกำรวิจัย การศึกษาวิจัย เรื่อง การพัฒนาคุณภาพชีวิตกลุ่มผู้สูงอายุโดยการส ่งเสริมเศรษฐกิจบนฐาน ทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร กลุ่มเป้าหมาย คือ สมาชิกชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย จ านวน 50 คน โดยมีวัตถุประสงค์ 1) เพื่อสภาพทางเศรษฐกิจและ สังคมของผู้สูงอายุของต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร 2) เพื่อศึกษาและพัฒนา ศักยภาพการผลิต การแปรรูป การตลาด ผลิตภัณฑ์จากสมุนไพร และ 3) เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ โดยการส่งเสริมส่งเศรษฐกิจบนฐานทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค า สร้อย จังหวัดมุกดาหาร มีผลการวิจัย 3 ตอน ดังนี้ 4.1 เพื่อสภาพทางเศรษฐกิจและสังคมของผู้สูงอายุของต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัด มุกดาหาร 4.2 เพื่อศึกษาและพัฒนาศักยภาพการผลิต การแปรรูป การตลาด ผลิตภัณฑ์จากสมุนไพร . 4.3 เพื่อพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ โดยการส่งเสริมส ่งเศรษฐกิจบนฐานทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร 4.1 เพื่อสภำพทำงเศรษฐกิจและสังคมของผู้สูงอำยุของต ำบลโชคชัย อ ำเภอนิคมค ำสร้อย จังหวัดมุกดำหำร การศึกษาภาพทางเศรษฐกิจและสังคมของผู้สูงอายุของต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัด มุกดาหาร มีการจัดเก็บข้อมูลโดยใช้เครื่องมือ 2 ชุด คือ เครื่องมือชุดที่ 1 เก็บข้อมูลเกี่ยวกับ สภาพเศรษฐกิจของสมาชิกกลุ่มผู้สูงอายุ ต าบลโชคชัย อ าเภอ นิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร จ านวน 50 คน เพื่อเก็บข้อมูลเกี่ยวกับรายได้ ร่ายจ่าย หนี้สิน ทรัพย์สิน และการออม จ านวน 50 คน เพื่อการประเมินกลุ่มเป้าหมายที่โครงการวิจัยท างานวิจัยร่วมกับกลุ่มใดซึ่งแบ่ง ออกเป็น 4 กลุ่มคือ กลุ่มเป้ำหมำยหลักเพื่อกำรลดควำมเลื่อมล้ ำ กลุ่มที่ 1 กลุ่มที่มีรายได้น้อยกว่าเส้นความยากจนในพื้นที่จังหวัดเป้าหมาย กลุ่มที่ 2 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่าเส้นความยากจนน้อยกว่า 40 % ที่จนที่สุด กลุ่มที่ 3 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่า 40 % ที่จนที่สุดน้อยกว่าเส้นมัธยฐานในพื้นที่ กลุ่มเป้ำหมำยรองเพื่อหนุนเสริมกำรลดควำมเหลื่อมล้ ำ กลุ่มที่ 4 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่าเส้นมัธยฐานในพื้นที่เป้าหมาย ผลการวิจัยพบว่า กลุ่มชมรมผู้สูงอายุที่เข้าร่วมโครงการ จ านวน 50 คน โดยจ าแนกเป็นหมู่บ้าน จ านวน 9 หมู่บ้าน พบว่าใน 9 หมู่บ้าน 1) ด้านอาชีพ มีหมู่บ้านที่มีอาชีพท าการเกษตรเป็นหลักจ านวน 8 หมู่บ้าน คือ หมู่ 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 , 9 และ ส่วนหมู่ 1 จะมีอาชีพหลักเป็นรับจ้างและสานตะกร้าพลาสติก เพื่อส่งที่ศูนย์ OTOP บ้านไชยมงคล 2) ด้านเศรษฐกิจของผู้สูงอายุในต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร จ านวน 50 ราย พบว่าผู้สูงอายุในต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร แบ่งได้ 4 กลุ่ม คือ กลุ่มที่ 1 กลุ่มที่มีรายได้น้อยกว่าเส้นความยากจนในพื้นที่เป้าหมาย กลุ่มที่ 2 กลุ่มที่มี รายได้มากกว่าเส้นความยากจนน้อยกว่า 40 % ที่จนที่สุด กลุ่มที่ 3 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่า 40 % ที่จน

87 ที่สุดน้อยกว่าเส้น มัธยฐานในพื้นที่เป้าหมาย และกลุ่มที่ 4 กลุ่มที่มีรายได้มากกว่าเส้นมัธยฐานในพื้นที่ เป้าหมาย) ภำพที่ 9 การเพิ่มของรายได้ของกลุ่มเป้าหมายที่คาดการณ์ว่าจะเกิดหลังเสร็จสิ้นโครงการ ตำรำงที่3 รายได้ระดับครัวเรือนก่อนเข้าร่วมโครงการแบ่งกลุ่มตามเกณฑ์เส้นความยากจน 40 % กลุ่มสถำนะครัวเรือน จ ำนวน (คน) ร้อยละ (%) 1. ครัวเรือนอยากจน (<33,156 บาท/คน/ปี) 18 36 2. ครัวเรือนอยากจนต่ ากว่า 40% (<64,152 บาท/คน/ปี) 13 26 3. ครัวเรือนต่ ากว่ามัธยฐาน (78,372 บาท/คน/ปี) 4 8 4. มากกว่าค่ามัธยฐาน (>78,372 บาท/คน/ปี) 13 30 จ ำนวนครัวเรือนเป้ำหมำย 50 100 จากตารางที่ 3 การวิเคราะห์แหล่งที่มาของรายได้ของกลุ่มเป้าหมาย 4 กลุ่ม พบว่า กลุ่มที่ 1 ผู้มี รายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน พบว่า มีรายได้หลัก มาจากรายได้ที่ไม่นับเป็นตัวเงิน คิดเป็นร้อยละ 60 รองลงมาคือ รายได้จากสวัสดิการ หรือเงินช่วยเหลือ คิดเป็นร้อยละ 32.59 ทั้งนี้ยังพบว่า ไม่มีรายได้/ก าไร จากการเกษตร ธุรกิจ และการเงิน เมื่อเทียบกับรายได้อื่น ๆ ของกลุ่มเป้าหมาย กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจน แต่ต่ ากว่า 40 % พบว่า มีรายได้จากหลายแหล่ง คิดเป็น รายได้จากค่าแรง คิดเป็นร้อยละ 37.44 รองลงมาคือ รายได้ที่ไม่นับเป็นตัวเงิน คิดเป็นร้อยละ 32.63 และ รายได้จากสวัสดิการ หรือเงินช่วยเหลือ คิดเป็นร้อยละ 23.42 ตามล าดับ และพบว่ามีก าไรจากการเกษตร

88 ร้อยละ 6.52 ทั้งนี้ยังพบว่า ไม่มีรายได้/ก าไรจาก ธุรกิจ และการเงิน เมื่อเทียบกับรายได้อื่น ๆ ของ กลุ่มเป้าหมาย กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า มีรายได้จากหลายแหล่ง ซึ่งรายได้ หลัก คือ รายได้จากค่าแรง คิดเป็นร้อยละ 32.52 รองลงมาคือ รายได้จากสวัสดิการ หรือเงินช่วยเหลือ คิด เป็นร้อยละ 28.85 ทั้งนี้พบว่า มีก าไรจากการประกอบธุรกิจ คิดเป็นร้อยละ 2.83 เมื่อเทียบกับรายได้อื่น ๆ ของกลุ่มเป้าหมาย กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า ซึ่งมีรายได้จาก 6 หมวดรายได้ โดยที่รายได้หลัก คือ รายได้จากค่าแรง คิดเป็นร้อยละ คิดเป็นร้อยละ 55.16 ทั้งนี้ยังพบว่า มีก าไรจากการเกษตร คิดเป็นร้อยละ 6.39 และจากการเงิน คิดเป็นร้อยละ 6.69 เมื่อเทียบกับรายได้อื่น ๆ ของกลุ่มเป้าหมาย ตำรำงที่ 4 รายได้ของสมาชิกชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัยจ าแนกตามกลุ่มเส้นความยากจน รำยได้ทั้ง 6 หมวด ค่ำเฉลี่ยแต่ละกลุ่ม แหล่งที่มำของรำยได้ (บำท/ปี/คน) ต่ ำกว่ำเส้น ควำม ยำกจน ร้อย ละ สูงกว่ำ ควำม ยำกจน ต่ ำกว่ำ 40% ร้อย ละ สูงกว่ำ40% ต่ ำกว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ สูงกว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ จ ำนวนเป้ำหมำย (คน) 18 36 13 26 4 8 15 30 1. ค่าแรง 442.11 1.91 - - 4,000.00 5.78 12,904.62 9.46 2. ก าไรจากธุรกิจ 631.58 2.73 9,920.00 21.75 14,200.00 20.53 3,014.77 2.21 3. ก าไรสุทธิจาก เกษตร 1,757.37 7.59 11,261.67 24.69 7,623.33 11.02 80,810.00 59.25 4. สวัสดิการ/เงินชวย เหลือ 9,284.21 40.07 12,425.00 27.24 31,330.00 45.31 27,198.46 19.94 5. การเงิน - - - - - - - - 6. ไม่นับเป็นตัวเงิน 11,052.63 47.71 12,000.00 26.31 12,000.00 17.35 12,461.54 9.14 รวมเฉลี่ยต่อปี 23,167.89 100 45,606.67 100 69,153.33 100 136,389.38 100 รวมเฉลี่ยต่อเดือน 1,930.66 100 3,755.06 100 5,762.78 100 11,365.78 100 จากตารางที่ 4 พบว่า รายได้ของสมาชิกชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัยจ าแนกตามกลุ่มเส้นความ ยากจน กลุ่มที่ 1 มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความยากจน มีรายได้เฉลี่ยต่อปี จ านวน 23,167.89 บาท กลุ่มที่ 2 มี รายได้สูงกว่าความยากจน ต่ ากว่า 40% จ านวน 45,606.67 บาท กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า40% ต่ ากว่าเส้น มัธยฐาน จ านวน 69,153.33 บาท และ กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน จ านวน 136,389.38 บาท

89 ภำพที่ 10 แหล่งที่มาของรายได้ ตำรำงที่ 5 เส้นความยากจนและรายได้ต่อครัวเรือนของประชาชนจังหวัดมุกดาหารจ าแนกเป็นอ าเภอ อ ำเภอ จ ำนวน รำยได้ต่อครัวเรือน/คน/บำท 0 – 2,686 0 – 3,000 3,000 - 5,400 มำกกว่ำ 5,400 รวมครัวเรือน เมืองมุกดำหำร คน รายได้ ร้อยละ 510 1,644 68.83% 530 1,717 71.52% 104 317 14.04% 107 338 14.44% 741 2,372 100% นิคมค ำสร้อย** คน รายได้ ร้อยละ 317 1,122 75.48% 359 1,368 72.97% 53 210 12.62% 45 132 10.71% 420 1,485 100% ดอนตำล คน รายได้ ร้อยละ 346 1,318 70.33% 359 1,368 72.97% 60 244 12.20% 73 249 14.84% 492 1,861 100% ดงหลวง คน รายได้ ร้อยละ 1493 4,914 65.28% 1563 5,138 68.34% 350 977 15.30% 374 1,003 16.35% 2287 7,118 100% ค ำชะอี คน รายได้ ร้อยละ 447 1,401 70.95% 463 1,456 73.49% 73 225 11.59% 94 274 14.92% 630 1,955 100% หว้ำนใหญ่ คน รายได้ ร้อยละ 147 438 74.11% 152 455 71.70% 18 44 8.49% 42 96 19.81% 212 595 100% หนองสูง คน รายได้ 166 352 173 373 15 30 36 59 224 462 - 10,000 20,000 30,000 40,000 50,000 60,000 70,000 80,000 90,000 ก าไรสุทธิจากเกษตร ค่าแรง ก าไรจากธุรกิจ สวัสดิการ/เงินช่วยเหลือ การเงิน ไม่นับเป็นตัวเงิน รำยได้ของกลุ่มเป้ำหมำย สูงกว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่า40%ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40% ต่ ากว่าเส้นความยากจน

90 อ ำเภอ จ ำนวน รำยได้ต่อครัวเรือน/คน/บำท 0 – 2,686 0 – 3,000 3,000 - 5,400 มำกกว่ำ 5,400 รวมครัวเรือน ร้อยละ 74.11% 77.23% 6.70% 16.07% 100% รวม คน รายได้ ร้อยละ 3,426 11,189 68.44% 3,562 11,650 71.15% 673 2,047 13.44% 771 2,151 15.40% 5,006 15,848 100.00% ที่มำ : ระบบสนับสนุนการท างานเชิงพื้นที่เพื่อการแก้ไขปัญหาความยากจน แบบเบ็ดเสร็จและแม่นย า หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.). 2564. จากตารางที่ 4 และ ตารางที่ 5 แสดงให้เห็นการเปรียบเทียบรายได้ที่เกิดจากการเก็บข้อมูลของ โครงการกับการเก็บข้อมูลของจังหวัดมุกดาหาร ระบบสนับสนุนการท างานเชิงพื้นที่เพื่อการแก้ไขปัญหา ความยากจน แบบเบ็ดเสร็จและแม่นย า หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.). มี ระดับความยากจนไปในทิศทางเดียวกัน หมวดที่ 1 ค่ำแรง พบว่า กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน มีรายได้จากค่าแรงเงินเดือน เฉลี่ยรวมเท่ากับ 36.84 บาท/คน/ปี กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจน ไม่มีรายได้จากหมวดค่าแรง กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน มีรายได้จากค่าแรงเงินเดือน เฉลี่ยรวม เท่ากับ 333.33 บาท/คน/ปี กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน มีรายได้จากค่าแรงเงินเดือน เฉลี่ยรวมเท่ากับ 1,075.38 บาท/คน/ปี ซึ่งสูงที่สุดเมื่อเทียบกับกลุ่มอื่น ๆ ของกลุ่มเป้าหมาย รายละเอียดแสดงในตารางที่ 6 ตำรำงที่ 6 แหล่งที่มาของค่าแรงและค่าเฉลี่ยค่าแรงของกลุ่มเป้าหมายแบ่งกลุ่มตามเกณฑ์เส้นความ ยากจน 40 % หมวดที่ 1 ค่ำแรง ค่ำเฉลี่ยแต่ละกลุ่ม แหล่งที่มำของรำยได้ (บำท/ปี/คน) ต่ ำกว่ำ เส้นควำม ยำกจน ร้อยละ สูงกว่ำ ควำม ยำกจน ต่ ำกว่ำ 40% ร้อยละ สูงกว่ำ40% ต่ ำกว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อยละ สูงกว่ำ เส้น มัธยฐำน ร้อยละ จ านวนเป้าหมาย (คน) 18 36 13 26 4 8 15 30 ค่าแรงจากเงินเดือน 442.11 100 - - 4,000.00 100 12,904.62 100 รายได้จากการชดเชยการ ท างานหรือจากการออก จากงาน - - - - - - - - รวม 442.11 100 - - 4,000.00 100 12,904.62 100

91 จากตารางที่ 6 พบว่าแหล่งที่มาของค่าแรงและค่าเฉลี่ยค่าแรงของกลุ่มเป้าหมายแบ่งกลุ่มตาม เกณฑ์เส้นความยากจน 40 % เป็นรายได้ที่มาจากค่าแรงจากเงินเดือน ภำพที่11 รายได้หมวดที่ 1 ค่าแรง หมวดที่ 2 ก ำไรจำกธุรกิจ กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน ไม่มีรายได้ในส่วนนี้ กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจนแต่ต่ ากว่า 40 % มีก าไรจากธุรกิจกลุ่มวิสาหกิจ เฉลี่ย รวมเท่ากับ 1,800 บาท/คน/ปี กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน มีก าไรจากร้านค้าปลีก เฉลี่ยรวม เท่ากับ 7,200 บาท/คน/ปี กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า มีก าไรหลักมาจากร้านค้าปลีก เฉลี่ยรวมเท่ากับ 2,460.92 บาท/คน/ปีคิดเป็นร้อยละ 81.63 และ มีก าไรจากธุรกิจกลุ่มวิสาหกิจ เฉลี่ยรวมเท่ากับ 553.85 บาท/คน/ปีคิดเป็นร้อยละ 18.37 ตามล าดับ รายละเอียดแสดงในตารางที่ 7 ตำรำงที่ 7 แหล่งที่มาของก าไรจากธุรกิจและค่าเฉลี่ยก าไรจากธุรกิจของกลุ่มเป้าหมายแบ่งกลุ่มตามเกณฑ์ เส้นความยากจน 40 % หมวดที่ 2 ก ำไรจำกธุรกิจ ค่ำเฉลี่ยแต่ละกลุ่ม แหล่งที่มำของรำยได้ (บำท/ปี/คน) ต่ ำกว่ำ เส้น ควำม ยำกจน ร้อย ละ สูงกว่ำ ควำม ยำกจน ต่ ำกว่ำ 40% ร้อย ละ สูงกว่ำ40% ต่ ำกว่ำ เส้นมัธยฐำน ร้อย ละ สูงกว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ จ ำนวนเป้ำหมำย (คน) 18 36 13 26 4 8 15 30 ก าไรเปิดร้านค้าปลีก - - - - 7,200.00 100 2,460.92 81.63 - 5,000 10,000 15,000 ค่าแรงจากเงินเดือน รายได้จากการชดเชยการท างานหรือจากการออกจาก งาน รำยได้หมวดที่ 1 ค่ำแรง สูงกว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่า40%ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40% ต่ ากว่าเส้นความยากจน

92 ก าไรจากธุรกิจกลุ่ม วิสาหกิจ - - 1,800.00 100 - - 553.85 18.37 รวม - - 1,800.00 100 7,200.00 100 3,014.77 100 จากตารางที่ 7 พบว่า แหล่งที่มาของก าไรจากธุรกิจและค่าเฉลี่ยก าไรจากธุรกิจของกลุ่มเป้าหมาย แบ่งกลุ่มตามเกณฑ์เส้นความยากจน 40 % กลุ่มที่ 1 ไม่มีก าไร กลุ่มที่ 2 มีรายได้สูงกว่าความยากจน ต่ า กว่า 40% มีก าไรจากธุรกิจกลุ่มวิสาหกิจ จ านวน 1,800 บาท กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า40% ต่ ากว่าเส้นมัธย ฐาน มีก าไรเปิดร้านค้าปลีก จ านวน 7,200 บาท และ กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน มีก าไรเปิด ร้านค้าปลีก จ านวน 2,460.92 บาท และมีก าไรจากธุรกิจกลุ่มวิสาหกิจ จ านวน 553.85 บาท ภำพที่ 12 รายได้หมวดที่ 2 ก าไรจากธุรกิจ หมวดที่ 3 ก ำไรสุทธิจำกเกษตร กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน พบว่า ก าไรมาจากหลากหลาย คือ มากที่สุด ก าไรมาจากการปศุสัตว์ ร้อยละ 54.48 รองลงมามีก าไรมาจากการท าไร่ ร้อยละ 41.93 และมีก าไรจากการ ท าสวน ร้อยละ 17.97 ตามล าดับ ซึ่งพบว่า ขาดทุนจากการผลิตข้าวนาปี ร้อยละ 14.38 เนื่องจาก กลุ่มเป้าหมายบางรายผลิตข้าวเพื่อการบริโภคอย่างเดียว มีต้นทุนในการผลิต ไม่มีรายได้จากการผลิต จึงท า ให้ขาดทุน กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจนแต่ต่ ากว่า 40 % พบว่า ก าไรหลักมาจากการท าไร่ ร้อยละ 97.63 รองลงมาก าไรจากการปศุสัตว์ ร้อยละ 2.37 กลุ่มที่ 3 ผู้มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า ก าไรมากที่สุดมาจากการท าไร่ ร้อยละ 154 รองลงมาก าไรจากการผลิตข้าวนาปี ร้อยละ 20.77 และก าไรจากการท าสวน ร้อยละ 7.43 ทั้งนี้พบว่า ขาดทุนจากการปศุสัตว์ ร้อยละ 82.20 เนื่องจากกลุ่มเป้าหมายบางรายพึ่งเริ่มต้นเลี้ยงสัตว์ มี ต้นทุนในการซื้อพันธุ์สัตว์มาเลี้ยง และยังไม่ถึงเวลาขาย ท าให้ไม่มีรายได้จากการเลี้ยงสัตว์ จึงท าให้ขาดทุน กลุ่มที่ 4 ผู้มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า ก าไรมากที่สุดมาจากการท าไร่ ร้อยละ 82.78 รองลงมาก าไรจากการปศุสัตว์ ร้อยละ 17.42 และ ก าไรจากการท าสวน ร้อยละ 1.52 ทั้งนี้พบว่า ขาดทุน จากการผลิตข้าวนาปี ร้อยละ 1.72 เนื่องจากกลุ่มเป้าหมายบางรายพึ่งเริ่มต้นเลี้ยงสัตว์ มีต้นทุนในการซื้อพันธุ์ - 2,000 4,000 6,000 8,000 ก าไรเปิดร้านค้าปลีก (บาท/ปี) ก าไรจากธุรกิจกลุ่มวิสาหกิจ (บาท/ปี) รำยได้หมวดที่ 2 ก ำไรจำกธุรกิจ ต่ ากว่าเส้นความยากจน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40%

93 สัตว์มาเลี้ยง และยังไม่ถึงเวลาขาย ท าให้ไม่มีรายได้จากการเลี้ยงสัตว์ จึงท าให้ขาดทุน รายละเอียดแสดงใน ตารางที่ 8 ตำรำงที่ 8 แหล่งที่มาของก าไรสุทธิจากเกษตรและค่าเฉลี่ยก าไรจากธุรกิจของกลุ่มเป้าหมายแบ่งกลุ่มตาม เกณฑ์เส้นความยากจน 40 % หมวดที่ 3 ก ำไรสุทธิจำกเกษตร ค่ำเฉลี่ยแต่ละกลุ่ม แหล่งที่มำของรำยได้ (บำท/ปี/คน) ต่ ำกว่ำ เส้นควำม ยำกจน ร้อย ละ สูงกว่ำ ควำม ยำกจนต่ ำ กว่ำ 40% ร้อย ละ สูงกว่ำ 40%ต่ ำ กว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ สูงกว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ จ ำนวนเป้ำหมำย (คน) 18 36 13 26 4 8 15 30 ก าไรจากการผลิตข้าวนาปี -252.63 -14.38 - - 1,583.33 20.77 -1,392.31 -1.72 ก าไรจากการผลิตข้าวนา ปรัง - - - - - - - - ก าไรจากการท าไร่ 736.84 41.93 10,995.00 97.63 11,740.00 154.00 66,890.77 82.78 ก าไรจากการท าสวน 315.79 17.97 - - 566.67 7.43 1,230.77 1.52 ก าไรจากการท าพืชหลังนา - - - - - - - - ก าไรจากการปศุสัตว์ 957.37 54.48 266.67 2.37 -6,266.67 -82.20 14,080.77 17.42 รวม 1,757.37 100 11,261.67 100 7,623.33 100 80,810.00 100 จากตารางที่ 8 พบว่า แหล่งที่มาของก าไรสุทธิจากเกษตรและค่าเฉลี่ยก าไรจากธุรกิจของ กลุ่มเป้าหมายแบ่งกลุ่มตามเกณฑ์เส้นความยากจน 40 % กลุ่มที่ 1 มีก าไรสุทธิจากการเกษตรส่วนมากมา จากการปศุสัตว์ จ านวน 957.37 บาท กลุ่มที่ 2 มีรายได้สูงกว่าความยากจน ต่ ากว่า 40% มีก าไรสุทธิจาก การเกษตรส่วนมากมาจากการท าไร่ จ านวน 10,995.00 บาท กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า40% ต่ ากว่าเส้น มัธยฐาน มีก าไรสุทธิจากการเกษตรส่วนมากมาจากการท าไร่ จ านวน 11,740.00 บาท และ กลุ่มที่ 4 มี รายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน มีก าไรสุทธิจากการเกษตรส่วนมากมาจากการท าไร่ จ านวน 66,890.77 บาท

94 ภำพที่ 13 รายได้หมวดที่ 3 ก าไรสุทธิจากเกษตร หมวดที่ 4 สวัสดิกำรและเงินช่วยเหลือ กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน พบว่า ได้รับสวัสดิการและเงินช่วยเหลือมาก ที่สุดคือ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้สูงอายุ ร้อยละ 89.84 และ รองลงมา หมวด สวัสดิการสังคม: รายได้จากบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ ร้อยละ 10.20 กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจนแต่ต่ ากว่า 40 % พบว่า ได้รับสวัสดิการและเงิน ช่วยเหลือมากที่สุดคือ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้สูงอายุร้อยละ 57.95 รองลงมาคือ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ ร้อยละ 26.56 หมวดเงินโอน: รายได้จากเงิน ช่วยเหลือจากผู้อื่นที่อยู่นอกครัวเรือน ร้อยละ 10.06 และ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้ ได้รับผลกระทบ COVID-19 ร้อยละ 5.43 ตามล าดับ กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า ได้รับสวัสดิการและเงิน ช่วยเหลือมากที่สุดคือ รายได้จากเงินช่วยเหลือจากผู้อื่นที่อยู่นอกครัวเรือน ร้อยละ 47.88 รองลงมาคือ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้สูงอายุ ร้อยละ 25.53 และ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้ จากบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ ร้อยละ 11.91 และ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้ได้รับ ผลกระทบ COVID-19 ร้อยละ 9.58 และ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้พิการจากรัฐ ร้อยละ 5.11 ตามล าดับ กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า ได้รับสวัสดิการและเงินช่วยเหลือมากที่สุดคือ หมวดเงินโอน: รายได้จากเงินช่วยเหลือจากผู้อื่นที่อยู่นอกครัวเรือน ร้อยละ 47.12 รองลงมาคือ หมวด สวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้สูงอายุ ร้อยละ 25.29 และ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จาก คนละครึ่ง ร้อยละ 20.79 และ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้ได้รับผลกระทบ COVID19 ร้อยละ 3.69 และ หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ ร้อยละ 3.12 และ หมวด สวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือเงินสนับสนุนเด็กเล็ก ร้อยละ 2.08 ตามล าดับ รายละเอียดแสดง ในตารางที่ 9 -20,000 0 20,000 40,000 60,000 80,000 รำยได้หมวดที่ 3 ก ำไรสุทธิจำกเกษตร สูงกว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่า40%ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40% ต่ ากว่าเส้นความยากจน ก าไรจากการผลิตข้าวนาปี ก าไรจากการผลิตข้าวนาปรัง ก าไรจากการท าไร่ ก าไรจากการท าสวนต่อชนิด ก าไรจากการท าพืชหลังนา ก าไรจากการปศุสัตว์

95 ตำรำงที่ 9 แหล่งที่มาของสวัสดิการและเงินช่วยเหลือและค่าเฉลี่ยสวัสดิการและเงินช่วยเหลือของกลุ่ม เป้าหมายแบ่งกลุ่มตามเกณฑ์เส้นความยากจน 40 % หมวดที่ 4 สวัสดิกำร/ควำมช่วยเหลือ ค่ำเฉลี่ยแต่ละกลุ่ม แหล่งที่มำของรำยได้ (บำท/ปี/คน) ต่ ำกว่ำเส้น ควำมยำกจน ร้อยละ สูงกว่ำควำม ยำกจน ต่ ำกว่ำ 40% ร้อยละ สูงกว่ำ40% ต่ ำกว่ำ เส้นมัธยฐำน ร้อยละ สูงกว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อยละ จ ำนวนเป้ำหมำย (คน) 18 36 13 26 4 8 15 30 1.หมวดเงินบ านาญ/ส ารอง เลี้ยงชีพ: รายได้จากเงินเดือน เมื่อเกษียณ - - - - - - - - 2.หมวดเงินบ านาญ/ส ารอง เลี้ยงชีพ: เงินรายได้รายปีจาก เงินออม - - - - - - - - 3.หมวดเงินโอน: รายได้จาก เงินช่วยเหลือจากผู้อื่นที่อยู่ นอกครัวเรือน - - 1,250.00 10.06 15,000.00 47.88 12,553.85 47.12 4.หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือ ผู้สูงอายุ 8,336.84 89.80 7,200.00 57.95 8,000.00 25.53 6,738.46 25.29 5.หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้พิการ จากรัฐ - - - - 1,600.00 5.11 - - 6.หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากบัตรสวัสดิการแห่ง รัฐ 947.37 10.20 3,300.00 26.56 3,730.00 11.91 830.77 3.12 7.หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือผู้ได้รับ ผลกระทบ COVID-19 - - 675.00 5.43 3,000.00 9.58 983.08 3.69 8.หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากคนละครึ่ง - - - - - - 5,538.46 20.79 9.หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงิน อบต. เช่น เงิน ช่วยเหลือคนจน - - - - - - - - 10.หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากเงินช่วยเหลือเงิน สนับสนุนเด็กเล็ก - - - - - - 553.85 2.08 11.หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากโครงการเที่ยว ด้วยกัน - - - - - - - - 12.หมวดสวัสดิการสังคม: รายได้จากโครงการ เราชนะ - - - - - - - -

96 หมวดที่ 4 สวัสดิกำร/ควำมช่วยเหลือ ค่ำเฉลี่ยแต่ละกลุ่ม แหล่งที่มำของรำยได้ (บำท/ปี/คน) ต่ ำกว่ำเส้น ควำมยำกจน ร้อยละ สูงกว่ำควำม ยำกจน ต่ ำกว่ำ 40% ร้อยละ สูงกว่ำ40% ต่ ำกว่ำ เส้นมัธยฐำน ร้อยละ สูงกว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อยละ รวม 9,284.21 100.00 12,425.00 100.00 31,330.00 100.00 26,644.62 100.00 ภำพที่ 14 รายได้หมวดที่ 4 สวัสดิการ/ความช่วยเหลือ หมวดที่ 5 กำรเงิน ไม่พบข้อมูล เนื่องจากกลุ่มเป้าหมายไม่มีรายได้จากค่าเช่าบ้าน ค่าเช่าที่ดิน และกรรมสิทธิ์อื่น ๆ รวมถึงใบอนุญาตและลิขสิทธิ์ ดอกเบี้ยเงินฝาก เงินปันผลพันธบัตร/สหกรณ์ และหุ้น การปล่อยกู้ และ เงินถูกหวย หมวดที่ 6 รำยได้ที่ไม่ใช่ตัวเงิน (เก็บข้อมูลเฉพาะค่าเช่าที่ถูกตีราคาจากบ้านที่ไม่เก็บค่าเช่า รวมถึงบ้านตนเอง) กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน พบว่า มีรายได้จากค่าเช่าที่ถูกตีราคาจากบ้านที่ ไม่เก็บค่าเช่า (รวมถึงบ้านตนเอง) บ้านและที่ดินของตัวเอง ค่าเฉลี่ยเท่ากับ 921.05 บาท/คน/ปี - 2,000 4,000 6,000 8,000 10,000 12,000 14,000 16,000 ข้อ 1 ข้อ 2 ข้อ 3 ข้อ 4 ข้อ 5 ข้อ 6 ข้อ 7 ข้อ 8 ข้อ 9 ข้อ 10 ข้อ 11 ข้อ 12 หมวดที่ 4 สวัสดิการ/ความช่วยเหลือ สูงกว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่า40%ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40% ต่ ากว่าเส้นความยากจน

97 กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจนแต่ต่ ากว่า 40 % พบว่า มีรายได้จากค่าเช่าที่ถูกตีราคา จากบ้านที่ไม่เก็บค่าเช่า (รวมถึงบ้านตนเอง) บ้านและที่ดินของตัวเอง ค่าเฉลี่ยเท่ากับ 1,000 บาท/คน/ปี กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า มีรายได้จากค่าเช่าที่ถูกตีราคา จากบ้านที่ไม่เก็บค่าเช่า (รวมถึงบ้านตนเอง) บ้านและที่ดินของตัวเอง ค่าเฉลี่ยเท่ากับ 1,000 บาท/คน/ปี กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า มีรายได้จากค่าเช่าที่ถูกตีราคาจากบ้านที่ไม่เก็บ ค่าเช่า (รวมถึงบ้านตนเอง) บ้านและที่ดินของตัวเอง ค่าเฉลี่ยเท่ากับ 1,038.46 บาท/คน/ปี รายละเอียด แสดงในตารางที่ 10 ตำรำงที่ 10 แหล่งที่มาของรายได้ที่ไม่เป็นตัวเงินและค่าเฉลี่ยรายได้ที่ไม่เป็นตัวเงินของกลุ่มเป้าหมาย แบ่งกลุ่มตามเกณฑ์เส้นความยากจน 40 % หมวดที่ 6 รำยได้ที่ไม่เป็นตัวเงิน ค่ำเฉลี่ยแต่ละกลุ่ม แหล่งที่มำของรำยได้ (บำท/ปี/คน) ต่ ำกว่ำ เส้นควำม ยำกจน ร้อยละ สูงกว่ำ ควำม ยำกจนต่ ำ กว่ำ 40% ร้อยละ สูงกว่ำ 40%ต่ ำ กว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อยละ สูงกว่ำ เส้นมัธย ฐำน ร้อยละ จ ำนวนเป้ำหมำย (คน) 18 36 13 26 4 8 15 30 อาหารและเครื่องดื่ม ชนิดใดบ้างที่สามารถ ปลูกหรือผลิตเอง - - - - มูลค่าข้าว - - - - พืชผักสวนครัว - - - - สมุนไพร - - - - ไก่และไข่ไก่ - - - - เป็ดและไข่เป็ด - - - - ปลา - - - - จากสินค้าและบริการที่ ยังไม่ได้จ่าย: ผลผลิต จากป่าที่ไม่ใช่อาหาร - - - - จากสินค้าและบริการที่ ยังไม่ได้จ่าย:ผลผลิตจาก ป่าที่เป็นอาหารและยา รักษาโรค - - - - จากค่าเช่าที่ถูกตีราคา จากบ้านที่ไม่เก็บค่าเช่า (รวมถึงบ้านตนเอง): ท่านอยู่บ้านและที่ดิน ของท่านเอง และถ้าเช่า ราคาเท่าไร 921.05 100.00 1,000.00 100.00 1,000.00 100.00 1,038.46 100.00 จากค่าเช่าที่ถูกตีราคา จากบ้านที่ไม่เก็บค่าเช่า - - - -

98 หมวดที่ 6 รำยได้ที่ไม่เป็นตัวเงิน ค่ำเฉลี่ยแต่ละกลุ่ม แหล่งที่มำของรำยได้ (บำท/ปี/คน) ต่ ำกว่ำ เส้นควำม ยำกจน ร้อยละ สูงกว่ำ ควำม ยำกจนต่ ำ กว่ำ 40% ร้อยละ สูงกว่ำ 40%ต่ ำ กว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อยละ สูงกว่ำ เส้นมัธย ฐำน ร้อยละ (รวมถึงบ้านตนเอง): ที่ ท ากินบนพื้นที่ของคน อื่นแบบไม่มีค่าเช่า รวม 921.05 100.00 1,000.00 100.00 1,000.00 100.00 1,038.46 100.00 ภำพที่ 15 รายได้หมวดที่ 5 รายได้ที่ไม่เป็นตัวเงิน 12. ทรัพย์สินและกำรออม จากการวิเคราะห์ทรัพย์สินและการออมของกลุ่มเป้าหมาย 4 กลุ่ม พบว่า กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน มีทรัพย์สิน เฉลี่ยรวม 40,157.89 บาท กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจนแต่ต่ ากว่า 40 % มีทรัพย์สิน เฉลี่ยรวม 247,083.33 บาท กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน มีทรัพย์สิน เฉลี่ยรวม 56,716.67 บาท กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน มีทรัพย์สิน เฉลี่ยรวม 128,923.08 บาท รายละเอียด แสดงในตารางที่ 11 - 2,000 4,000 6,000 8,000 10,000 12,000 14,000 อาหารและเครื่องดื่มชนิดใดบ้างที่สามารถปลูกหรือผลิตเอง มูลค่าข้าว พืชผักสวนครัว สมุนไพร เช่น ฟ้าทะลายโจร ขมิ้นชัน เป็นต้น ไก่และไข่ไก่ เป็ดและไข่เป็ด ปลา จากสินค้าและบริการที่ยังไม่ได้จ่าย: ผลผลิตจากป่าที่ไม่ใช่… จากสินค้าและบริการที่ยังไม่ได้จ่าย:ผลผลิตจากป่าที่เป็น… จากค่าเช่าที่ถูกตีราคาจากบ้านที่ไม่เก็บค่าเช่า (รวมถึงบ้าน… จากค่าเช่าที่ถูกตีราคาจากบ้านที่ไม่เก็บค่าเช่า (รวมถึงบ้าน… หมวดที่ 6 รำยได้ที่ไม่เป็นตัวเงิน สูงกว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่า40%ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40% ต่ ากว่าเส้นความยากจน

99 ตำรำงที่ 11 แหล่งที่มาของทรัพย์สินและการออมและค่าเฉลี่ยทรัพย์สินและการออมของกลุ่มเป้าหมาย แบ่งกลุ่มตามเกณฑ์เส้นความยากจน 40 % ทรัพย์สินและการออม ทรัพย์สิน และกำรออม ค่ำเฉลี่ยแต่ละกลุ่ม แหล่งที่มำของ ทรัพย์สิน ต่ ำกว่ำเส้น ควำม ยำกจน ร้อย ละ สูงกว่ำควำม ยำกจนต่ ำ กว่ำ 40% ร้อย ละ สูงกว่ำ 40%ต่ ำ กว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ สูงกว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ จ ำนวนเป้ำหมำย (คน) 18 36 13 26 4 8 15 30 ทรัพย์สิน 40,157.89 100 247,083.33 100 56,716.67 100 128,923.08 100 การออม - - - - - - - - รวมเฉลี่ยต่อปี 40,157.89 100 247,083.33 100 56,716.67 100 128,923.08 100 รวมเฉลี่ยต่อเดือน 3,346.50 100 20,590.28 100 4726.39 100 10,743.59 100 รวมเฉลี่ยทั้ง 4 กลุ่ม 9851.69 ภำพที่ 16 ทรัพย์สินและการออม 2.1 แหล่งที่มำของทรัพย์สิน จากการวิเคราะห์จากแหล่งที่มาของทรัพย์สินกลุ่มเป้าหมาย 4 กลุ่ม พบว่า กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน มีทรัพย์สินส่วนใหญ่เป็นรถจักรยานยนต์ มูลค่าเฉลี่ย 30,631.58 บาท/คน คิดเป็นร้อยละ 76.28 ของมูลค่าทรัพย์สินรวมทั้งหมดของกลุ่มที่ 1 กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจนแต่ต่ ากว่า 40% มีทรัพย์สินส่วนใหญ่เป็นรถยนต์ มูลค่า เฉลี่ย 135,000 บาท/คน คิดเป็นร้อยละ 54.64 ของมูลค่าทรัพย์สินรวมทั้งหมดของกลุ่มที่ 2 กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน มีทรัพย์สินส่วนใหญ่เป็นรถไถเดินตาม มูลค่าเฉลี่ย 23,333.33 บาท/คน คิดเป็นร้อยละ 41.14 ของมูลค่าทรัพย์สินรวมทั้งหมดของกลุ่มที่ 3 0 50,000 100,000 150,000 200,000 250,000 300,000 ทรัพย์สิน การออม ทรัพย์สินและกำรออม ต่ ากว่าเส้นความยากจน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40% สูงกว่า40%ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่าเส้นมัธยฐาน

100 กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน มีทรัพย์สินส่วนใหญ่เป็นรถยนต์ มูลค่าเฉลี่ย 68,461.54 บาท/คน คิดเป็นร้อยละ 53.10 ของมูลค่าทรัพย์สินรวมทั้งหมดของกลุ่มที่ 4 รายละเอียดแสดงในตารางที่ 12 ตำรำงที่ 12 แหล่งที่มาของทรัพย์สิน และค่าเฉลี่ยทรัพย์สิน ของกลุ่มเป้าหมายแบ่งกลุ่มตามเกณฑ์เส้น ความยากจน 40 % ทรัพย์สิน ค่ำเฉลี่ยแต่ละกลุ่ม แหล่งที่มำของ ทรัพย์สิน ต่ ำกว่ำ เส้นควำม ยำกจน ร้อย ละ สูงกว่ำ ควำม ยำกจนต่ ำ กว่ำ 40% ร้อย ละ สูงกว่ำ 40%ต่ ำ กว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ สูงกว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ จ ำนวนเป้ำหมำย (คน) 19 38 12 24 6 12 13 26 มูลค่าปัจจุบันบ้าน 1,052.63 2.62 83,333.33 33.73 1,833.33 3.23 20,769.23 16.11 มูลค่ารถยนต์ - - 135,000.00 54.64 10,000.00 17.63 68,461.54 53.10 มูลค่ารถจักรยานยนต์ 30,631.58 76.28 22,916.67 9.27 20,050.00 35.35 29,846.15 23.15 มูลค่ารถแทรกเตอร์ - - 3,333.33 1.35 - - - - มูลค่ารถไถเดินตาม 8,473.68 21.10 2,500.00 1.01 23,333.33 41.14 8,461.54 6.56 มูลค่ารถเกี่ยวข้าว - - - - - - - - มูลค่าเครื่องสูบน้ า - - - - 1,500.00 2.64 1,384.62 1.07 มูลค่าโรงสี - - - - - - - - มูลค่าเครื่องอัดฟาง - - - - - - - - รวม 40,157.89 100 247,083.33 100 56,716.67 100 128,923.08 100 ภำพที่ 17 ทรัพย์สิน (แยกตามแหล่งที่มาของทรัพย์สิน) - 20,000 40,000 60,000 80,000 100,000 120,000 140,000 160,000 มูลค่าปัจจุบันบ้าน มูลค่ารถยนต์ มูลค่ารถจักรยานยนต์ มูลค่ารถแทรกเตอร์ มูลค่ารถไถเดินตาม มูลค่ารถเกี่ยวข้าว มูลค่าเครื่องสูบน้ า มูลค่าโรงสี มูลค่าเครื่องอัดฟาง ทรัพย์สิน (แยกตามแหล่งที่มาของทรัพย์สิน) สูงกว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่า40%ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40% ต่ ากว่าเส้นความยากจน

101 3. รำยจ่ำยในครัวเรือน จากการวิเคราะห์รายจ่ายในครัวเรือนของกลุ่มเป้าหมายแบ่งออกเป็น 6 หมวด คือ หมวดที่ 1 รายจ่ายในการประกอบอาชีพ ได้แก่ 1)ค่างวดรถยนต์ 2)ค่างวดรถจักรยานยนต์ 3)ค่างวดรถแทรกเตอร์ 4)ค่างวดรถไถเดินตาม 5)ค่างวดรถเกี่ยวข้าว 6)ค่าจ้างแรงงาน 7)ค่าเช่า/ซื้อ อุปกรณ์/ซื้อสินค้ามาจ าหน่าย 8)ค่าโดยสาร 9)ค่าน้ ามันเชื้อเพลิง 10)ค่าปุ๋ยชีวภาพหรือปุ๋ยอินทรีย์11)ค่า ปุ๋ยเคมี/ค่ายาฆ่าแมลง/ยาปราบศัตรูพืช 12)ค่าเมล็ดพันธุ์พืช 13)ค่าซ่อมแซมเครื่องมือในการประกอบอาชีพ พบว่า กลุ่มที่ 4 มีรายจ่ายในการประกอบอาชีพมากที่สุด ค่าเฉลี่ย 5,067.69 บาท/ปี รองลงมาคือ กลุ่มที่ 1 ค่าเฉลี่ย 2,400.00 บาท/ปี และกลุ่มที่ 2 ค่าเฉลี่ย 1,800.00 บาท/ปี ตามล าดับ ซึ่งกลุ่มที่ 3 ไม่มีรายจ่ายใน การประกอบอาชีพ หมวดที่ 2 รายจ่ายค่าอาหารและเครื่องดื่ม ได้แก่ 1)ข้าวสารทุกชนิด 2)เนื้อ/สัตว์บก/สัตว์ น้ า/แมลงและสัตว์อื่นๆ ที่ใช้เป็นอาหาร 3)ไข่สด/ผักสด/ผลไม้สดและเครื่องเทศต่าง ๆ 4)อาหารแห้งอาหาร กระป๋องและอาหารส าเร็จที่ซื้อจากร้าน 5)น้ าดื่มสะอาด 6)นม/น้ าอัดลม/ชา/กาแฟ/เกลือแร่/เครื่องดื่มชู ก าลัง/เหล้า/เบียร์/ยาดอง/ไวน์/กระแช่/สาโท 7)ค่าขนมขบเคี้ยว/ขนมกรุบกรอบ/ลูกอม/ค่าขนมที่ให้เด็ก เป็นโรงเรียนรายวัน และ 8)ค่าเชื้อเพลิงในการหุงต้ม พบว่า กลุ่มที่ 4 มีรายจ่ายในการประกอบอาชีพมาก ที่สุด ค่าเฉลี่ย 24,803.08 บาท/ปี รองลงมาคือ กลุ่มที่ 2 ค่าเฉลี่ย 17,150.00 บาท/ปี และ กลุ่มที่ 3 ค่าเฉลี่ย 12,300.00 บาท/ปี และ กลุ่มที่ 1 ค่าเฉลี่ย 8,842.11 บาท/ปี ตามล าดับ หมวดที่ 3 ค่ารักษาพยาบาล ได้แก่ 1)ค่ารักษาพยาบาล พบว่า ไม่มีรายจ่ายในหมวดค่า รักษาพยาบาล หมวดที่ 4 ค่าที่อยู่อาศัย ได้แก่ 1)ค่าผ่อนบ้าน 2)ค่าน้ าประปา 3)ค่าไฟ 4)ค่าอินเตอร์เน็ต บ้าน และ 5)ค่าโทรศัพท์พบว่า กลุ่มที่ 2 มีรายจ่ายในการประกอบอาชีพมากที่สุด ค่าเฉลี่ย 4,895.00 บาท/ปี รองลงมาคือ กลุ่มที่ 4 ค่าเฉลี่ย 4,635.69 บาท/ปี และ กลุ่มที่ 1 ค่าเฉลี่ย 3,748.42 บาท/ปี และ กลุ่มที่ 3 ค่าเฉลี่ย 2,800.00 บาท/ปี ตามล าดับ หมวดที่ 5 หมวดค่าใช้จ่ายในการศึกษา ได้แก่ 1)ค่าเลี้ยงดูบุตรหลาน พบว่า กลุ่มที่ 3 มี รายจ่ายในการประกอบอาชีพมากที่สุด ค่าเฉลี่ย 3,000.00 บาท/ปี รองลงมาคือ กลุ่มที่ 4 ค่าเฉลี่ย 1,384.62 บาท/ปี และ กลุ่มที่ 1 ค่าเฉลี่ย 694.74 บาท/ปี ตามล าดับ ซึ่งกลุ่มที่ 2 ไม่มีรายจ่ายในหมวด ค่าใช้จ่ายในการศึกษา หมวดที่ 6 หมวดค่าใช้จ่ายเพื่อการผักผ่อนหย่อนใจและภาษีสังคม ได้แก่ 1)ภาษีสังคม/ งานแต่งงาน/งานบวช/ค่าศพ และ 2)ค่าหวย พบว่า กลุ่มที่ 4 และ 3 มีรายจ่ายในการประกอบอาชีพมาก ที่สุด ค่าเฉลี่ย 10,400.00 บาท/ปี และ 10,072.62 ตามล าดับ รองลงมาคือ กลุ่มที่ 2 ค่าเฉลี่ย 6,580.00 บาท/ปี และ กลุ่มที่ 1 ค่าเฉลี่ย 4,856.84 บาท/ปี ตามล าดับ ผลการวิเคราะห์ พบว่า ทุกกลุ่มมีรายจ่ายในค่าอาหารและเครื่องดื่มมากที่สุด ดังนี้ กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน มีรายจ่ายในค่าอาหารและเครื่องดื่ม คิดเป็น ร้อยละ 43.04 (8,842.11 บาท/ปี) ของค่าใช้จ่ายทั้งหมด กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจนแต่ต่ ากว่า 40 % มีค่าใช้จ่ายในค่าอาหารและ เครื่องดื่ม คิดเป็นร้อยละ 56.37 (17,150.00 บาท/ปี) ของค่าใช้จ่ายทั้งหมด กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน มีค่าใช้จ่ายในค่าอาหารและ เครื่องดื่ม คิดเป็นร้อยละ 43.16 (12,300.00 บาท/ปี) ของค่าใช้จ่ายทั้งหมด

102 กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน มีค่าใช้จ่ายในค่าอาหารและเครื่องดื่ม คิดเป็นร้อยละ 53.96 (24,803.08 บาท/ปี) ของค่าใช้จ่ายทั้งหมด รายละเอียดแสดงในตารางที่ 13 ตำรำงที่ 13 แหล่งที่มาของรายจ่ายในครัวเรือนทรัพย์สินและค่าเฉลี่ยรายจ่ายในครัวเรือนทรัพย์สิน ของ กลุ่มเป้าหมายแบ่งกลุ่มตามเกณฑ์เส้นความยากจน 40 % รำยจ่ำยในครัวเรือน ค่ำเฉลี่ยแต่ละกลุ่ม แหล่งที่มำของรำยจ่ำยครัวเรือน (บำท/ปี) ต่ ำกว่ำ เส้นควำม ยำกจน ร้อย ละ สูงกว่ำ ควำม ยำกจน ต่ ำกว่ำ 40% ร้อย ละ สูงกว่ำ 40%ต่ ำ กว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ สูงกว่ำ เส้นมัธย ฐำน ร้อย ละ จ ำนวนเป้ำหมำย (คน) 18 36 13 26 4 8 15 30 1. รายจ่ายในการประกอบอาชีพ 2,400.00 11.68 1,800.00 5.15 - - 5,067.69 11.03 2. รายจ่าย ค่าอาหารและ เครื่องดื่ม 8,842.11 43.04 17,150.00 49.11 12,300.00 43.16 24,803.08 53.96 3. รายจ่ายหมวดค่ารักษาพยาบาล - - - - - - - - 4. รายจ่ายหมวดค่าที่อยู่อาศัย 3,748.42 18.25 4,895.00 14.02 2,800.00 9.82 4,635.69 10.09 5. รายจ่ายในการศึกษา 694.74 3.38 4,500.00 12.88 3,000.00 10.53 1,384.62 3.01 6. รายจ่ายเพื่อการผักผ่อนหย่อน ใจ และภาษีสังคม 4,856.84 23.64 6,580.00 18.84 10,400.00 36.49 10,072.62 21.91 รวมเฉลี่ยต่อปี20,542.11 100 34,925.00 100 28,500.00 100 45,963.69 100 รวมเฉลี่ยต่อเดือน 1,711.84 100 2,91.42 100 2,375.00 100 3,830.31 100 รวมเฉลี่ยทั้ง 4 กลุ่ม 2,639.05 ภำพที่ 18 รายจ่ายในครัวเรือน - 5,000 10,000 15,000 20,000 25,000 30,000 1. รายจ่ายในการประกอบอาชีพ 2. รายจ่าย ค่าอาหารและเครื่องดื่ม 3. หมวดค่ารักษาพยาบาล 4. รายจ่ายหมวดค่าที่อยู่อาศัย 5. หมวดค่าใช้จ่ายในการศึกษา 6. หมวดค่าใช้จ่ายเพื่อการผักผ่อนหย่อนใจ และภาษีสังคม รำยจ่ำยในครัวเรือน สูงกว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่า40%ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40% ต่ ากว่าเส้นความยากจน

103 ตำรำงที่ 14 เส้นความยากจน (ด้านรายจ่าย) จังหวัดมุกดาหาร พ.ศ. 2553 – 2562 พ.ศ. 2553 2554 2555 2556 2557 2558 2559 2560 2561 2562 บำท/คน/ เดือน 2,099 2,186 2,262 2,371 2,422 2,459 2,463 2,490 2,542 2,686 ที่มำ: ข้อมูลจากการส ารวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน ส านักงานสถิติแห่งชาติ จากตารางที่ 14 เมื่อน าผลการศึกษามาเปรียบเทียมกับข้อมูลเส้นความยากจน (ด้านรายจ่าย) จังหวัดมุกดาหาร พ.ศ. 2553 – 2562 พบว่า ปี 2564 ค่าเฉลี่ยของเส้นความยากจนด้านรายจ่าย อยู่ที่ 2,686 บาท/คน/เดือน ในขณะที่เส้นความยากจนด้านรายจ่ายของกลุ่มเป้าหมายที่ศึกษา อยู่ที่ 2,639.05 บาท/คน/เดือน ซึ่งท าให้เห็นว่ากลุ่มเป้าหมายในการศึกษามีรายจ่ายต่ ากว่าเส้นความยากจนในระดับจังหวัด มุกดาหาร ภำพที่ 19 รายจ่ายในการประกอบอาชีพ - 500 1,000 1,500 2,000 2,500 3,000 3,500 ค่างวดรถยนต์ ค่างวดรถแทรกเตอร์ ค่างวดรถเกี่ยวข้าว ค่าเช่า/ซื้ออุปกรณ์/ซื้อสินค้ามาจ าหน่าย ค่าน้ ามันเชื้อเพลิง ค่าปุ๋ยเคมี/ค่ายาฆ่าแมลง/ยาปราบศัตรูพืช ค่าซ่อมแซมเครื่องมือในการประกอบอาชีพ สูงกว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่า40%ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40% ต่ ากว่าเส้นความยากจน

104 ภำพที่ 20 รายจ่ายค่าอาหารและเครื่องดื่ม ภำพที่ 21 รายจ่ายหมวดค่าที่อยู่อาศัย ภำพที่ 22 รายจ่ายในการศึกษา - 5,000 10,000 15,000 20,000 25,000 ข้าวสารทุกชนิด เนื้อสัตว์บก สัตว์น้ า แมลง และสัตว์อื่น ๆ ที่ใช้เป็นอาหาร ไข่สด ผักสด และผลไม้สดต่าง ๆ และ เครื่องเทศต่าง ๆ อาหารแห้ง และอาหารกระป๋อง และอาหารส าเร็จที่ซื้อจาก… น้ าดื่มสะอาด นม น้ าอัดลม ชา กาแฟ เกลือแร่ เครื่องดื่มชูก าลัง ฯ ค่า ขนมขบเคี้ยว ค่าขนมที่ให้เด็กเป็นโรงเรียน ค่าเชื้อเพลิงในการหุงต้ม (ถ่าน แก๊ส) รำยจ่ำยค่ำอำหำรและเครื่องดื่ม สูงกว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่า40%ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40% ต่ ากว่าเส้นความยากจน - 500 1,000 1,500 2,000 2,500 3,000 3,500 ค่าผ่อนบ้าน ค่าไฟ ค่าโทรศัพท์ รำยจ่ำยในที่อยู่อำศัย สูงกว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่า40%ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40% ต่ ากว่าเส้นความยากจน - 5,000 ค่าเลี้ยงดูบุตรหลาน รำยจ่ำยในกำรศึกษำ ต่ ากว่าเส้นความยากจน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40% สูงกว่า40%ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่าเส้นมัธยฐาน

105 ภำพที่ 23 รายจ่ายเพื่อการผักผ่อนหย่อนใจ และภาษีสังคม 4. หนี้สิน ผลการวิเคราะห์ พบว่า ทุกกลุ่มมีหนี้สินจากการกู้ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์ (ธนาคาร เพื่อการเกษตรและสหกรณ์.) มากที่สุด รายละเอียดดังนี้ กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน พบว่า มีหนี้สินจาก ธนาคารเพื่อการเกษตรและ สหกรณ์. เฉลี่ยรวม 17,894.74 บาทต่อคน คิดเป็นร้อยละ 60.39 ของจ านวนหนี้สินทั้งหมดของกลุ่มที่ 1 กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจนแต่ต่ ากว่า 40 % พบว่า มีหนี้สินจาก ธนาคารเพื่อ การเกษตรและสหกรณ์. เฉลี่ยรวม 48,333.33 บาทต่อคน คิดเป็นร้อยละ 79.45 ของจ านวนหนี้สินทั้งหมด ของกลุ่มที่ 2 กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน มีพบว่า มีหนี้สินจาก ธนาคารเพื่อ การเกษตรและสหกรณ์. เฉลี่ยรวม 116,666.67 บาทต่อคน คิดเป็นร้อยละ 92.47 ของจ านวนหนี้สิน ทั้งหมดของกลุ่มที่ 3 กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน พบว่า มีหนี้สินจาก ธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์. เฉลี่ยรวม 102,307.69 บาท ร้อยละ 61.46 ของจ านวนหนี้สินทั้งหมดของกลุ่มที่ 4 รายละเอียดแสดงใน ตารางที่ 15 ตำรำงที่ 15แหล่งที่มาของหนี้สินและค่าเฉลี่ยหนี้สินของกลุ่มเป้าหมายแบ่งกลุ่มตามเกณฑ์เส้นความยากจน 40 % หนี้สิน ค่ำเฉลี่ยแต่ละกลุ่ม แหล่งที่มำของ รำยจ่ำยครัวเรือน ต่ ำกว่ำเส้น ควำม ยำกจน ร้อย ละ สูงกว่ำ ควำม ยำกจนต่ ำ กว่ำ 40% ร้อย ละ สูงกว่ำ40% ต่ ำกว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ สูงกว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ จ ำนวนเป้ำหมำย (คน) 18 36 13 26 4 8 15 30 ธนาคารเพื่อ การเกษตรและ สหกรณ์. 17,894.74 60.39 48,333.33 79.45 116,666.67 92.47 102,307.69 61.46 สหกรณ์การเกษตร 1,473.68 4.97 - - - - - - กองทุนหมู่บ้าน 5,000.00 16.87 12,500.00 20.55 9,500.00 7.53 35,307.69 21.21 กู้ยืมจากญาติ - - - - - - - - - 1,000 2,000 3,000 4,000 5,000 6,000 7,000 8,000 9,000 10,000 จ านวนเป้าหมาย ค่าหวย รายจ่ายพักผ่อนหย่อนใจและภาษีสังคม สูงกว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่า40%ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40% ต่ ากว่าเส้นความยากจน

106 หนี้สิน ค่ำเฉลี่ยแต่ละกลุ่ม แหล่งที่มำของ รำยจ่ำยครัวเรือน ต่ ำกว่ำเส้น ควำม ยำกจน ร้อย ละ สูงกว่ำ ควำม ยำกจนต่ ำ กว่ำ 40% ร้อย ละ สูงกว่ำ40% ต่ ำกว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ สูงกว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ กู้จากนายทุน - - - - - - - - ธนาคารออมสิน 5,263.16 17.76 - - - - 28,846.15 17.33 รวมเฉลี่ยต่อปี 29,631.58 100 60,833.33 100 126,166.67 100 166,461.54 100 รวมเฉลี่ยต่อเดือน 2,469.30 100 5,069.44 100 10,513.89 100 13,871.80 100 รวมเฉลี่ยทั้ง 4 กลุ่ม 7,981.11 ภำพที่ 24 หนี้สิน เมื่อพิจารณาเปรียบเทียบรายได้ รายจ่าย หนี้สิน ทรัพย์สิน การออม ของกลุ่มเป้าหมาย ดังนี้ กลุ่มที่ 1 ผู้มีรายได้ต่ ากว่าเส้นความอยากจน เมื่อพิจารณาเปรียบเทียบรายได้ รายจ่าย หนี้สิน ทรัพย์สิน การออม พบว่า มีรายได้ไม่เพียงพอต่อรายจ่าย กลุ่มที่ 2 ผู้มีรายได้สูงกว่าความยากจนแต่ต่ ากว่า 40 % เมื่อพิจารณาเปรียบเทียบรายได้ รายจ่าย หนี้สิน ทรัพย์สิน การออม พบว่า มีรายได้ไม่เพียงพอต่อรายจ่าย กลุ่มที่ 3 มีรายได้สูงกว่า 40 % แต่ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน เมื่อพิจารณาเปรียบเทียบรายได้ รายจ่าย หนี้สิน ทรัพย์สิน การออม พบว่า มีรายได้ไม่เพียงพอต่อรายจ่าย กลุ่มที่ 4 มีรายได้สูงกว่าเส้นมัธยฐาน เมื่อพิจารณาเปรียบเทียบรายได้ รายจ่าย หนี้สิน ทรัพย์สิน การออม พบว่า มีรายได้ไม่เพียงพอต่อรายจ่าย รายละเอียดแสดงในตารางที่ 16 - 50,000 100,000 150,000 ธกส. สหกรณ์การเกษตร กองทุนหมู่บ้าน กู้ยืมจากญาติ กู้จากนายทุน ธนาคารออมสิน หนี้สิน ต่ ากว่าเส้นความยากจน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40% สูงกว่า40%ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่าเส้นมัธยฐาน

107 ตำรำงที่ 16 การวิเคราะห์เปรียบเทียบแหล่งที่มาของรายจ่ายครัวเรือน และค่าเฉลี่ยรายจ่ายครัวเรือนของ กลุ่มเป้าหมายแบ่งกลุ่มตามเกณฑ์เส้นความยากจน 40 % วิเครำะห์ เปรียบเทียบ ค่ำเฉลี่ยแต่ละกลุ่ม แหล่งที่มำของ รำยจ่ำย ครัวเรือน ต่ ำกว่ำเส้น ควำม ยำกจน ร้อย ละ สูงกว่ำควำม ยำกจนต่ ำ กว่ำ 40% ร้อย ละ สูงกว่ำ40% ต่ ำกว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ สูงกว่ำเส้น มัธยฐำน ร้อย ละ จ ำนวน เป้ำหมำย 18 36 13 26 4 8 15 30 (1)รายได้จากทุก ส่วนรายปี 23,167.89 6.82 45,606.67 5.90 69,153.33 11.64 136,389.38 13.87 (2)รายจ่ายจาก ทุกส่วนรายปี 246,505.26 72.62 419,100.00 54.24 342,000.00 57.57 551,564.31 56.09 (3)หนีสิ้น 29,631.58 8.73 60,833.33 7.87 126,166.67 21.24 166,461.54 16.93 (4)ทรัพย์สิน 40,157.89 11.83 247,083.33 31.98 56,716.67 9.55 128,923.08 13.11 (5)การออม - - - - - - - - รวมทั้งหมด (1)-(5) 339,462.63 100 772,623.33 100 594,036.67 100 983,338.31 100 (1)รายได้+ (4)ทรัพย์สิน 63,325.79 18.65 292,690.00 37.88 125,870.00 21.19 265,312.46 26.98 (2)รายจ่าย+ (3)หนี้สิน 276,136.84 81.35 479,933.33 62.12 468,166.67 78.81 718,025.85 73.02 ภำพที่ 25 เปรียบเทียบรายได้ รายจ่าย หนี้สิน ทรัพย์สิน การออม ระดับกำรมีส่วนร่วมของกลุ่มเป้ำหมำย การแบ่งระดับการมีส่วนร่วมในการด าเนินการวิจัยเพื่อท้องถิ่น แบ่งออกเป็น 5 ระดับคือ 1 น้อย ที่สุดไปจนถึง 5 สมบูรณ์ที่สุดตามการมีส่วนร่วมในการท าการวิจัย (Hacker, 2013) ดังนี้ ค่า 1 คะแนน หมายถึง เป็นผู้ให้ข้อมูล (Investigator-Driven Research) ค่า 2 คะแนน หมายถึง ผู้ร่วมคิด (Community-Placed Research) ค่า 3 คะแนน หมายถึง ผู้ร่วมคิด และร่วมท า (Community-Based Research) - 200,000 400,000 600,000 รายได้จากทุกส่วน รายจ่ายจากทุกส่วน หนีสิ้น ทรัพย์สิน การออม ต่ ากว่าเส้นความยากจน สูงกว่าความยากจนต่ ากว่า 40% สูงกว่า40%ต่ ากว่าเส้นมัธยฐาน สูงกว่าเส้นมัธยฐาน

108 ค่า 4 คะแนน หมายถึง ผู้ร่วมคิด และผู้ร่วมท า และผู้ร่วมออกแบบ (Community-Based Participatory Research) ค่า 5 คะแนน หมายถึง ผู้ร่วมคิด และผู้ร่วมท า และผู้ร่วมออกแบบ และผู้ร่วมต่อยอด (Community-Driven Research) พบว่า ระดับการมีส่วนร่วมในการด าเนินการวิจัยเพื่อท้องถิ่น โครงการวิจัยย่อย การพัฒนา คุณภาพชีวิตกลุ่มผู้สูงอายุโดยการส่งเสริมเศรษฐกิจบนฐานทรัพยากรพืชผัก สมุนไพรพื้นบ้าน ต าบล โชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหารก่อนเข้าร่วมโครงการมีระดับการมีส่วนร่วมเฉลี่ยที่ 2.94 เมื่อจ าแนกเป็นระดับ พบว่า ค่าคะแนน 4 จ านวน 4 คน คิดเป็นร้อยละ 8.00 ระดับการมีส่วนร่วมค่า คะแนน 3 จ านวน 39 คน คิดเป็นร้อยละ 78.00 และ ระดับการมีส่วนร่วมค่าคะแนน 2 จ านวน 7 คน คิดเป็นร้อยละ 14.00 เครื่องมือชุดที่ 2 เก็บข้อมูลเกี่ยวกับสถำนกำรณ์สุขภำพ สังคม วัฒนธรรมและประเพณี ข้อมูลแหล่งทรัพยำกรพืชผัก สมุนไพรในท้องถิ่น กำรปลูกพืชผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์จำกพืชผัก สมุนไพร ของกลุ่มสมำชิกชมรมผู้สูงอำยุต ำบลโชคชัย อ ำเภอนิคมค ำสร้อย จังหวัดมุกดำหำร จ านวน 50 คน มีการด าเนินการ ดังนี้ การจัดเวทีเพื่อศึกษาประวัติศาสตร์ของต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหารผลการ ด าเนินงานตามตารางที่ 17 ตำรำงที่ 17 แผนที่เส้นประวัติศาสตร์ต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ปี พ.ศ. กิจกรรม 2518 - ก่อตั้งชื่อต าบลโชคชัยตามพื้นที่ๆก านันคนแรกได้รับเลือกตั้ง ได้รับจัดสรรที่ท ากิน 25ไร่/ คนจากนิคมสร้างตนเอง - มีผู้อาศัย จ านวน 30 ครัวเรือน (100 คน) ไม่มีไฟฟ้า - การท ากินพึ่งพิงธรรมชาติและการแลกเปลี่ยนกัน อาศัยน้ าบ่อที่สร้างเอง - อาชีพปลูกข้าว อ้อย มันส าปะหลัง ปอ - ผู้น าคนคนแรก ก านันสิงห์ทอง รากวงษ์ - การรักษาอาศัยหมอต าแย(นางบุญ/นางสวัสดิ์/นางน้อม) และหมอยาสมุนไพร (นายค า ขันแก้ว) - ใช้ยาสมุนไพร แบบฝนและต้ม รักษาโรคทั่วไปตามอาการ 2528-2537 - เลือกตั้งผู้ใหญ่บ้าน และ ก านัน (นายกุศล จันทไชย) - มีโรงเรียน 1 แห่ง คือ โรงเรียนบ ารุงพงศ์อุปถัมภ์(ประถมศึกษา) - มีน้ าประปา(โยก) - บ้านขัยมงคลเริ่มท าอาชีพตะกร้าสานพลาสติกเป็นรายได้เสริม - การท าการเกษตรใช้ปุ๋ยธรรมชาติและเคมี ย่าฆ่าแมลง ฆ่าหญ้า - เริ่มการท าสวนยางพารา - การคมนาคม ถนนดินแดง มีการใช้ รถจักรยานยนต์ รถกระบะ รถไถ่ - เริ่มก่อตั้งธนาคารข้าว มีโรงสี - มีโทรศัพท์บ้าน ใช้ส้วมซึม

109 ปี พ.ศ. กิจกรรม - มีอนามัยบ้านหนองหลี่ เริ่มมีโรคระบบทางเดินอาหาร - การแต่งงานสินสอด 1,500-5,00 บาท มีการคุมก าเนิด - ค่าแรง 300 บาท/วัน/คน 2538-2548 - ต าบลโชคชัยแบ่งเป็น 9 หมู่บ้าน - มีศูนย์เด็กเล็ก โรงเรียนมัธยม - มีการแจ้งเกิด-ตาย ผ่านผู้ใหญ่บ้าน - มีการสร้างถนนยางมะตอย - มีธนาคาร ธ.ก.ส.มาสนับสนุนการเงินเชื่อเพื่อการเกษตร - มีการตั้งกองทนหมู่บ้าน - การปลูกพืช อ้อย ยางพารา มันส าปะหลัง ข้าว - มีเครือข่ายโทรศัพท์แบบไร้สาย - มีสินค้า O-top - คนวัยแรงงานออกท างานในตลาดแรงงาน ผู้สูงอายุรับภาระดูแลหลาน - การท ากินพึ่งพิงการซื้อมากขึ้น ท าให้รายจ่ายเพิ่มขึ้น ก่อภาระหนี้สิน - รักษาสุขภาพด้วยยาแผนปัจจุบันเป็นส่วนมาก ผ่านอนามัย รพ.นิคมฯ รพ.มุกดาหาร - มีวิทยุ โทรศัพท์ มือถือ - โรคที่พบ เป็น เบาหวาน ความดัน - การพัฒนาท้องถิ่น อาศัย นโยบาย อบต. - เริ่มมีปัญหายาเสพติดเข้ามาในชุมชน 2549-2558 - สภาพการกินอยู่ อาศัยการซื้อจากตลาด และบริโภคน้ าซื้อ(ถัง+ขวด) - มีโรงงานจ าหน่ายน้ าดื่ม - มีการเปิดอุทยานภูหมู - มีการจัดการพื้นที่โดยส านักงานการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม จากนิคมสร้างตนเอง - มีการใช้เครื่องปรับอากาศในครัวเรือน 2559-2564 - เริ่มใช้การเกษตรแบบอินทรีย์ - ภาครัฐมีการจัดสรรที่ดินเพิ่มให้ครัวเรือนในพื้นที่ 3 ไร่/คน โดยให้ผู้น าชุมชนเป็นผู้ คัดเลือกครัวเรือนที่เข้าหลักเกณฑ์ จ านวน 1 ครัวเรือน/1 หมู่บ้าน/ปี - ส านักงานพัฒนาที่ดินเข้ามาส่งเสริมการพัฒนาที่ดินของชาวบ้าน - รูปแบบการสร้างบ้านเปลี่ยนจากบ้านปูน บ้านไม้ เป็นบ้านแบบโครงสร้างเหล็ก - ปรับปรุงพื้นที่ดอนให้เป็นพื้นที่ลุ่มมากขึ้น - เกิดโรงเรียนผู้สูงอายุ - มีการรวมกลุ่มเพื่อจัดกิจกรรมดูแลสุขภาพ - มีการตลาดแบบเข้าถึงพื้นที่ เช่น รถพุ่มพวง - มีการสาธารณสุข ผ่าน รพ.สต. โรงพยาบาลนิคมค าสร้อย ดูแลเรื่องสุขอนามัย การให้ ความรู้และรักษาด้วยแพทย์แผนไทย และสมุนไพรในการรักษาสุขภาพ

110 ปี พ.ศ. กิจกรรม - กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ส่งเสริมการตั้งเครือข่ายภูมิปัญญา การแพทย์แผนโบราณ - ผลผลิตทางการเกษตรได้ผลผลิตดีแต่ราคารับซื้อต่ า (ขาดทุน) - เกษตรต าบลเข้ามาส่งเสริมทางการเกษตรในต าบลโชคชัย - ส านักงานส่งเสริมการศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยจังหวัดมุกดาหาร เปิดสอนระดับ ประถมศึกษา และมัธยมศึกษา - กรมการพัฒนาชุมขน ส่งเสริมและก่อตั้งศูนย์โรงเรียนผู้สูงอายุ - มหาวิทยาลัยราชภัฎสกลนคร ส่งเสริมระบบการบริหารจัดการด้านการพัฒนาท้องถิ่น - วิทยาลัยชุมชนมุกดาหาร พัฒนาความรู้เพื่อการประกอบอาชีพให้คนชุมชน จากตารางที่ 19 พบว่า การจัดสรรที่ดินท ากินของต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัด มุกดาหาร มีบริบทแตกต่างจากพื้นที่อื่นในจังหวัดมุกดาหาร เนื่องจากผู้ที่อาศัยในพื้นที่เป็นกลุ่มที่เข้ามาตั้ง รกรากใหม่ ภาครัฐจึงได้มีการจัดสรรที่ดินท ากินส าหรับผู้มาตั้งรกราก จ านวน 25 ไร่/ครัวเรือน ตลอดเวลา 46 ปีที่ก่อตั้งต าบลโชคชัยมีการเพิ่มจ านวนประชากรขึ้นอย่างต่อเนื่องหากแต่ที่ท ากินยังมีสัดส่วนเท่าเดิม จึง ท าให้เกิดการเคลื่อนย้ายประชากรออกนอกพื้นที่เพื่อหารายได้ ในระหว่างปี 2560 – 2564 ภาครัฐได้มีการ จัดสรรที่ดินท ากินเพิ่มโดยผ่านการเสนอชื่อจากผู้น าชุมชนที่พิจารณาแล้วว่าครัวเรือนนั้นมีความยากจน จ าเป็นต้องมีที่ดินท ากิน โดยได้ท าการคัดสรรไปแล้ว 12 ครัวเรือน และยังมีผู้ที่ขาดแคลนที่ดินท ากินอีก จ านวนมากที่ยังไม่ได้รับการจัดสรรที่ท ากิน การปกครองของต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ในปี่ 2518 ได้มีการเลือก ผู้น าชุมชนโดยเลือกจากหมู่บ้านที่ก่อตั้งก่อน คือ ก านันสิงห์ทอง รากวงษ์ต่อมาระหว่างปี 2528-2537 มี การเลือกตั้งเลือกตั้งผู้ใหญ่บ้าน และ ก านัน (นายกุศล จันทไชย) ในระหว่างปี 2538-2548 มีการแบ่ง หมู่บ้านออกเป็น 9 หมู่บ้าน อยู่ในการปกครองขององค์การบริหารงานส่วนต าบลโชคชัยจนถึงปัจจุบัน การสาธารณูปโภคของต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร มีการพัฒนาอย่าง ต่อเนื่องทั้งทางด้านการคมนาคมที่เปลี่ยนจากถนนลูกรังมาเป็นถนนคอนกรีตหรือลาดยาง แหล่งน้ าที่ใช้ อุปโภคบริโภค ในอดีตจะใช้การบริโภคน้ าจากแหล่งธรรมชาติ คือ บ่อบาดาล น้ าบ่อ น้ าฝน หากแต่ใน ปัจจุบันเปลี่ยนมาเป็นการซื้อน้ าบรรจุขวดหรือถัง การบริโภคอาหาร ในอดีตเป็นการพึ่งพิงแหล่งอาหารจาก ธรรมชาติ ปัจจุบันเปลี่ยนเป็นการซื้ออาหารจากตลาดหรือห้างร้าน มีจ านวนน้อยที่ยังคงพึ่งพิงแหล่งอาหาร จากธรรมชาติตามฤดูกาล ไฟฟ้า การสื่อสาร ในอดีตใช้การสื่อสารโดยเครื่องโทรศัพท์สาธารณะ ในปัจจุบัน เปลี่ยนเป็นการใช้โทรศัพท์เคลื่อนที่ซึ่งมีความสะดวกและเข้าถึงได้ง่ายขึ้น ที่พักอาศัยมีการเปลี่ยนแปลง รูปแบบที่พักอาศัยจากสร้างด้วยไม้ มาเป็นการสร้างด้วยปูนและเหล็ก เนื่องจากหาได้ง่ายและมีความคงทน สูงสามารถสร้างได้ในรูปแบบที่หลากหลาย การสาธารณสุข มีการเปลี่ยนแปลงจากการใช้หมอต าแยท า คลอด หมอยาสมุนไพร มาเป็นการรักษาด้วยแพทย์แผนปัจจุบันมากขึ้น หากแต่ยังมีบางกลุ่มที่เปลี่ยนจาก แพทย์แผนปัจจุบันมาเป็นรักษาด้วยสมุนไพร เนื่องจากต้องการทางเลือกที่จะท าให้หายจากปัญหาสุขภาพที่ เป็นอยู่ ปัญหาสุขภาพของผู้สูงอายุที่พบ คือ โรคเบาหวาน ความดัน และอาการปวดเหมื่อย การเกษตรของต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ปัจจัยที่ส่งผลต่อการประกอบ อาชีพเกษตรกรรมของประชาชนเกิดจากภาครัฐเป็นส าคัญ เนื่องจากเป็นพื้นที่จัดสรรท าให้มีการส่งเสริม จากภาครัฐในการท าการเกษตร จาการเกษตรเพื่อเลี้ยงชีพ มาเป็นการเกษตรพืชเศรษฐกิจ เช่น ยางพารา

111 อ้อย มันส าปะหลัง ปอ จากการท าการเกษตรที่เปลี่ยนไปส่งผลให้กระบวนการทางการเกษตรเปลี่ยนไปจาก การใช้ปุ๋ยจากมูลสัตว์ มาเป็นปุ๋ยเคมี การใช้ยาฆ่าแมลงรบกวน เพื่อให้ได้ผลผลิตเพิ่มขึ้น หากแต่ในปัจจุบัน เกษตรกรมีความตระหนักถึงอันตรายจากสารเคมีจึงมีเกษตรกรบางส่วนเปลี่ยนมาเป็นการเกษตรอินทรีย์ การศึกษาของต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ในอดีตมีโรงเรียน 1 แห่ง คือ โรงเรียนบ ารุงพงศ์อุปถัมภ์(ประถมศึกษา) ต่อมามีการจัดตั้งมีศูนย์เด็กเล็กเพิ่มในทุกหมู่บ้าน และ โรงเรียน มัธยมประจ าต าบล จ านวน 1 แห่ง และส านักงานส่งเสริมการศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย ประจ าต าบล เปิดสอนระดับ ประถมศึกษา และมัธยมศึกษา สถานการณ์การเงินของผู้สูงอายุต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ซึ่งในปัจจุบัน สมาชิกกลุ่มผู้สูงอายุมีภาระที่ต้องรับผิดชอบจากการเลี้ยงดูบุตรหลานที่ยังไม่มีรายได้ และหนี้สินที่เกิดจาก การกู้ยืมเพื่อการประกอบอาชีพเป็นจ านวนมากแต่ผลผลิตจากการท าการเกษตรนั้นใช้ไปกับการบริโภคใน ครัวเรือนมากกว่าที่สร้างรายได้ ซึ่งรายได้ของผู้สูงอายุมาจากสวัสดิการจากภาครัฐ จากสถานการณ์โรค ระบาดโควิด 19 ส่งผลให้สมาชิกในครอบครัวที่เคยส่งเงินมาให้ขาดรายได้และกลับมาอาศัยอยู่ในภูมิล าเนา ร่วมกันกับผู้สูงอายุ ท าให้ค่าใช้จ่ายในครัวเรือนเพิ่มขึ้นรายได้น้อยลง ท าให้ผู้สูงอายุต้องการหารายได้เพื่อใช้ จ่ายในครัวเรือนที่เพิ่มขึ้น กิจกรรมทางสังคมของผู้สูงอายุต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร สามารถแบ่ง ได้ 2 ลักษณะ คือ การร่วมกิจกรรมทางศาสนา เช่น การท าบุญ การถวายอาหารเพล งานบวช งานแต่ง และ กิจกรรมที่เกิดจากการรวมกลุ่ม เช่น โรงเรียนผู้สูงอายุหมู่บ้าน และชมรมผู้สูงอายุต าบลโชคชัย ซึ่งใน การจัดกิจกรรมจะได้รับงบประมาณและวิทยากรจากภาครัฐ ได้แก่ องค์การบริหารส่วนต าบลโชคชัย ส านักงานส่งเสริมการศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัย โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพชุมชนใน ต าบลโชคชัย และ อาสาสมัครสาธารณสุขหมู่บ้าน เป็นต้น การศึกษาปฏิทินวัฒนธรรมของต าบลโชคชัยมีกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับประเพณีและวัฒนธรรมตลอด ปี โดยมีการแบ่งให้แต่ละหมู่บ้านร่วมเป็นเจ้าภาพงาน ตามตารางที่ 18 ตำรำงที่ 18 ปฏิทินประเพณีต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร เดือน ประเพณี ผู้รับผิดชอบกิจกรรม/ มกราคม -บุญปีใหม่ -งานแต่งงาน - ขึ้นบ้านใหม่ - ทุกหมู่บ้านร่วมท าบุญตักบาตร กุมภาพันธ์ - บุญกองข้าวใหญ่ - บุญข้าวจี่ - เลี้ยงเจ้าปู่ - มาฆบูชา - ทุกหมู่บ้านร่วมท าบุญเปิดเล้าข้าว - หมู่ 9 เป็นเจ้าภาพตักบาตร ท าบุญถึงผู้ล่วงลับ - หมู่ 5,3 เป็นเจ้าภาพแห่เจ้าปู่รอบหมู่บ้านและ เซ่นไหว้อาหารสุรา - หมู่ 7 เป็นเจ้าภาพท าบุญ เวียนเทียน มีนาคม - บวชนาค - งานแต่ง - หมู่ 5 เป็นเจ้าภาพ บวชรวมทั้งต าบล เมษายน - บุญแห่พระ - สงกรานต์ - หมู่ 1 เป็นเจ้าภาพตักบาตร/แห่พระ - หมู่ 3 เป็นเจ้าภาพรดน้ าด าหัวผู้ใหญ่

112 เดือน ประเพณี ผู้รับผิดชอบกิจกรรม/ - บวชนาคประจ าปี - หมู่ 5 เป็นเจ้าภาพบวชรวมทั้งต าบล พฤษภาคม - งานแต่ง - วิสาขบูชา - ทุกหมู่บ้านร่วมตักบาตร/เวียนเทียน มิถุนายน - บุญซัมฮะ - หมู่ 4 เป็นเจ้าภาพท าบุญล้างบ้าน กรกฎาคม - เข้าพรรษา - ทุกหมู่บ้านร่วมตักบาตร ท าบุญ - ทุกหมู่บ้านร่วมถวายสังฆทาน สิงหาคม - บุญข้าวประดับดิน - ทุกหมู่บ้านร่วมตักบาตร - ทุกหมู่บ้านร่วมท าบุญให้ญาติ กันยายน - บุญข้าวสาก - ทุกหมู่บ้านร่วมตักบาตร - ห่อข้าวสาก(คาว/หวาน 9 อย่าง)วางตามริมรั้ว/ นา ตุลาคม - ออกพรรษา - กวนข้าวทิพย์ - ทุกหมู่บ้านร่วมตักบาตรเทโว - ทุกหมู่บ้านร่วมพิธีกวนข้าวทิพย์ที่วัด พฤศจิกายน - บุญกฐิน - ลอยกระทง - แต่งงาน - ทุกหมู่บ้านร่วมตั้งและถวายต้นกฐิน - ทุกหมู่บ้านร่วมตักบาตร/ฟังเทศน์/ลอยกระทง ธันวาคม - ปริวาสกรรม - สวดมนต์ข้ามปี - ทุกหมู่บ้านร่วมท าบุญเลี้ยงผี - ทุกหมู่บ้านร่วมถือศีล 8 สวดมนต์ที่วัด ประเพณีและวัฒนธรรมต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร สามารถแบ่งออกได้2 ลักษณะ คือ ประเพณีและวัฒนธรรมที่องค์การบริหารงานส่วนต าบลให้การสนับสนุนในการด าเนินงาน จะมี การแบ่งเจ้าภาพในการจัดงานแบบหมุนเวียนกันทั้ง 9 หมู่บ้าน เพื่อให้เกิดการมีส่วนร่วมและความเป็น อันหนึ่งอันเดียวกันของคนในชุมชน ได้แก่ งานบุญข้าวจี่ วันมาฆบูชา งานเลี้ยงเจ้าปู่ เทศการสงกรานต์ และ บุญซัมฮะ เป็นต้น และ ประเพณีและวัฒนธรรมที่เป็นวิถีการด ารงชีวิต เช่น การแต่งงาน ท าบุญขึ้นบ้านใหม่ งานบวช บุญข้าวประดับดิน บุญข้าวสาก และสวดมนต์ข้ามปี เป็นต้น และวัดในต าบลโชคชัยจะมีในทุก หมู่บ้าน การศึกษาปฏิทินการเกษตร เพื่อให้ทราบถึงอาชีพ ระยะเวลาของการท าการเกษตรในรอบปี และ ชนิดของพืชที่ปลูกในต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ตามตารางที่ 19 ตำรำงที่ 19 ปฏิทินผลผลิตทางการเกษตรต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร ล ำ ดับ ผลผลิตทำง กำรเกษตร ช่วงระยะเวลำในกำรท ำกำรเกษตร ม.ค. ก.พ. มี.ค. เม.ย. พ.ค. มิ.ย. ก.ค. ส.ค. ก.ย. ต.ค. พ.ย. ธ.ค. 1 แตงโม 2 ข้าวโพด 3 หอมแบ่ง 4 ผักชี

113 การเกษตรต าบลโชคชัย อ าเภอนิคมค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร เป็นการท าการเกษตรใน 3 ลักษณะ คือ การท าการเกษตรเพื่อการบริโภค ได้แก่ พืช ผักสวนครัว และถัวลิสง จะปลูกในระหว่าง เดือน พฤศจิกายน – มิถุนายน การปลูกพืชสมุนไพร ได้แก่ ขมิ้น ไพล และฟ้าทะลายโจร จะปลูกในระหว่าง เดือน พฤษภาคม – ตุลาคม และการปลูกพืชเศรษฐกิจเพื่อรายได้ ได้แก่ ข้าว อ้อย มันส าปะหลัง และยางพารา จะปลูกในระหว่าง เดือน มิถุนายน – ธันวาคม นอกเหนือจากการปลูกพืชแล้วยังมีการเก็บผลผลิตจากแหล่ง ธรรมชาติ ได้แก่ หน่อไม้ป่า และเห็ดป่า เพื่อใช้บริโภคและจ าหน่าย กำรส ำรวจแหล่งทรัพยำกร และกำรใช้ประโยชน์พืชผัก สมุนไพรในต ำบลโชคชัย อ ำเภอนิคม ค ำสร้อย จังหวัดมุกดำหำร จากการส ารวจแหล่งทรัพยากร และการใช้ประโยชน์พืชผัก สมุนไพรในต าบลโชคชัย อ าเภอนิคม ค าสร้อย จังหวัดมุกดาหาร จากแหล่งทรัพยากร 3 แหล่ง คือ ในครัวเรือน วนอุทยานดงบังอี่ และในป่า ชุมชน 1. แหล่งทรัพยากรและการใช้ประโยชน์พืชผัก สมุนไพรในครัวเรือน จากการส ารวจใน บริเวณครัวเรือนของกลุ่มเป้าหมาย จ านวน 50 คน 1) ระบบผลิต ชุมชนต าบลนิคมค าสร้อยมีการเพาะปลูกพืชผัก สมุนไพรในบริเวณที่ อยู่อาศัย คือในส่วนพื้นที่หน้าบ้าน ข้างบ้าน และหลังบ้าน โดยการปลูกลงดินเป็นกลุ่มตามชนิดพืช ท าแปลง ปลูก ปลูกแบบกระจายหลากหลายสายพันธุ์ ตามพื้นที่ว่าง ริมรั้ว และบางชนิดปลูกใส่กระถาง นอกจากนี้มี การปลูกในพื้นที่สวน นา ไร่ ที่อยู่นอกบริเวณบ้าน 2) ชนิดพันธุ์ พืชผักและสมุนไพรที่พบในชุมชนมีทั้งหมด 170 ชนิด (แสดงดังตาราง ที่ 24) จ าแนกออกเป็น 2 กลุ่ม ตามการใช้ประโยชน์ของชุมชน ได้แก่ 1) พืชผัก คือกลุ่มพืชที่ชุมชนใช้ในการ ประกอบอาหารหรือเป็นผักแนม จ านวน 74 ชนิด 2) พืชสมุนไพร คือพืชที่มีการปลูกในครัวเรือน หรือมีอยู่ เดิม หรือเกิดเองตามธรรมชาติ ไม่ได้ถูกน ามาใช้ในการประกอบอาหาร แต่มีสรรพคุณทางสมุนไพร จ านวน 96 ชนิด ซึ่งจากการลงส ารวจ พื้นที่บ้านกลุ่มเป้าหมายพบว่า ร้อยละ 100 ปลูกพืชในลักษณะพืชผักสวน 5 เห็ดขอนขาว 6 ผักกาดเขียว 7 ยางพารา 8 ขมิ้น 9 ไพล 10 แตงไทย 11 ฟ้าทะลายโจร 12 ข้าว (นาด า) 13 ข้าว (นาหยอด) 14 เห็ดป่า (เก็บ) 15 หน่อไม้ป่า(เก็บ) 16 อ้อย 17 มันส าปะหลัง 18 ถั่วลิสง

114 ครัว และร้อยละ 18 ที่มีความรู้ ทราบว่าพืชปลูกมีสรรพคุณในการรักษาโรค เป็นองค์ความรู้ในการใช้ ประโยชน์ผ่านการถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่น จากสื่อทางโทรทัศน์ และระบบออนไลน์ 3) การขยายพันธุ์ พืชผัก ชุมชนมีการขยายพันธุ์ด้วยวิธีการ ปักช า เพาะเมล็ด แยก หน่อ หมุนเวียนเปลี่ยนไปตามฤดูกาล เช่นฤดูหนาว ช่วงเดือนพฤศจิกายน-กุมภาพันธ์ จะมีการปลูกผักกินใบ เช่น ผักกาดหอม หอมต้น คะน้า กวางตุ้ง และ กะหล่ าปลี เป็นต้น ฤดูร้อน ช่วงเดือนมีนาคม-พฤษภาคม พืชปลูกส่วนใหญ่จะเป็นพืชที่ปลูกอยู่แล้ว บางชนิดมีการพักตัว เป็นช่วงดูแลรดน้ า และในช่วงเข้าสู่ฤดูฝน ชุมชนก็จะท านาปลูกข้าว ส่วนพืชผักและพืชสมุนไพรบางชนิดมีการขยายพันธุ์ตามธรรมชาติเช่น ขิง ข่า ตะไคร้ ไพล มะแหน่ง และช้าพลู เป็นต้น 4) การใช้ประโยชน์ พืชปลูกในกลุ่มพืชผัก ชุมชนนิยมน ามาใช้ในการประกอบ อาหาร หรือรับประทานเป็นผักแนมน้ าพริก ทั้งแบบสดและแบบ ต้ม ลวก นึ่งให้สุก ในส่วนของพืชสมุนไพร ชุมชนมีการน ามาใช้ประโยชน์น้อย เนื่องจากส่วนใหญ่ไม่มีความรู้เกี่ยวกับสรรพคุณและวิธีการน าไปใช้ ส าหรับกลุ่มคนที่รู้จักใช้สมุนไพร ร้อยละ 18 เปอร์เซ็นต์ จะมีการน าสมุนไพรมาใช้ประโยชน์เพื่อการรักษา สุขภาพ เช่นการใช้ฟ้าทะลายโจรรักษาอาการเจ็บคอ และแผลอักเสบในไก่ชน การใช้ก้ามปูหลุด ในการ บรรเทาอาการบวมจากโรคไต การใช้ใบเตยต้มน้ า แก้กระหายน้ า การรับประทานวุ้นว่านหางจระเข้ รักษา โรคกระเพาะ อังกาบหนู รักษามะเร็ง และตะไคร้ หนาด เปล้า ต้มอาบแก้อาการปวดเมื่อย เพิ่มการ ไหลเวียนโลหิต 5) การอนุรักษ์ พืชผัก ส่วนใหญ่ปลูกเพื่อใช้ในการประกอบอาหาร หมุนเวียน เปลี่ยนไปตามฤดูกาล ไม่มีการอนุรักษ์ เก็บเกี่ยวแล้ว ก็จะท าการปลูกใหม่ในฤดูกาลที่เหมาะสม เมล็ดพันธุมี ทั้งที่เก็บเองจากการเพาะปลูกในฤดูกาลที่ผ่านมา ซื้อตามร้านค้าเกษตร และตลาด พืชสมุนไพร คนในชุมชน ส่วนใหญ่ไม่ทราบสรรพคุณ และไม่เคยใช้ ไม่ทราบวิธีการใช้ ท าให้พืชสมุนไพรบางชนิดไม่ถูกใช้ ก็จะยุบไป ตามฤดูกาล ผู้ปลูกทราบเพียงว่ามีพืชชนิดนี้อยู่บริเวณนี้ มีก็มี ไม่มีก็คือไม่มี ไม่มีความรูสึกหวงแหน หรือ ต้องเก็บรักษาอนุรักษ์พันธุ์ไว้ แต่บางคนทราบก็จะมีการปลูกไว้เป็นที่เป็นทางเพื่อป้องกันการถูกท าลายจาก การแผ้วถาง เช่น บริเวณพื้นที่ติดก าแพง ปลูกใส่กระถางหรือภาชนะ หรือท าแปลงปลูก เป็นต้น รายละเอียดตามตารางที่ 20 ตำรำงที่20ชนิดสรรพคุณ และการใช้ประโยชน์จากพันธุ์ของพืชผัก สมุนไพร ในต าบลโชคชัย จากการส ารวจใน ครัวเรือนกลุ่มเป้าหมายจ านวน 50 คน ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ 1 กกลังกา สรรพคุณ ต้น รสจืดเย็นขมน้อย สรรพคุณ ขับน้ าดีได้ตกลง ล าไส้ ใบ รสเย็นเบื่อ สรรพคุณ ฆ่าพยาธิ ดอก รสฝาดเย็น สรรพคุณ แก้แผลเปื่อยพุพองใน ปาก รสขมเอียน สรรพคุณ แก้ช้ าใน ขับโลหิตเน่าเสียให้ ออกจากร่างกาย

115 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ หัว รสขมเอียน สรรพคุณ บ ารุงธาตุ เจริญอาหาร แก้เสมหะเฟื่อง 2 กระชาย ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ หัว รสเผ็ดร้อนขมหอม สรรพคุณ แก้ปากเปื่อย ปาก แตกเป็นแผล ขับระดูขาว แก้ใจสั่น แก้ปวดมวนใน ท้อง แก้บิดมูกเลือด บ ารุงก าลัง แง่งหรือรากใหญ่ ที่ติดกับหัว รสเผ็ดร้อนขมเล็กน้อย สรรพคุณ แก้กามตายด้าน ท าให้จิตใจกระชุ่มกระชวย มีคุณสมบัติคล้ายโสมจีน 3 กระดูกไก่ด า สรรพคุณ รำกและใบ รสเย็น ถอนพิษอสรพิษขบกัด แก้โรค ผิวหนัง ผดผื่นคัน ใบ รสเย็น เป็นยาแก้ปวดศีรษะ โรคหืด ไอ แก้ม อัมพาต เป็นยาแก้ไอ อาเจียนเป็นเลือด แก้ช้ าใน ขับปัสสาวะ แก้ปวดบวมตามข้อ กากของใบที่โขลก น ามาพอกแผลดูดพิษ ที่ถูกอสรขบกัด แก้ช้ า แก้ไข้ ลดความร้อน ขับเลือดข้นในร่างกายให้กระจาย 4 กระทกรก ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ เปลือกต้น รสฝาด สรรพคุณ แก้แผลเน่าเปื่อย ใบ รสเย็นเฝื่อน สรรพคุณ แก้หวัดคัดจมูก เถา รสฝาดเฝื่อน สรรพคุณ ถอนพิษยาเบื่อเมา คุม ธาตุ รักษาบาดแผล เมล็ด รสร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ แก้เด็กท้องขึ้น อืด เฟ้อ ราก รสเบื่อเมา สรรพคุณ แก้กามโรค ตัวร้อน เนื่องจากพิษไข้

116 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ 5 กระท้อน สรรพคุณ ราก(สุม) รสฝาดเย็น สรรพคุณ ดับพาร้อน ถอนพิษไข้ แก้ไข้รากสาด แก้บิด ใช้ผสมยามหานิล มหากาฬ 6 กระเพรา ขาว สรรพคุณ ใช้ทั้ง ๕ รสเผ็ดร้อน สรรพคุณ บ ารุงธาตุ แก้ปวดท้อง ขับ ผายลม แก้ท้องอืดเฟ้อ 7 กระเพรา แดง สรรพคุณ ใช้ทั้ง ๕ รสเผ็ดร้อน สรรพคุณ บ ารุงธาตุ แก้ปวดท้อง ขับ ผายลม แก้ท้องอืดเฟ้อ 8 กล้วยตีบ สรรพคุณ ราก รสฝาดเย็น สรรพคุณ แก้ไข้ท้องเสีย (ใช้รากสาด) แก้ร้อนในกระหายน้ า ใบ รสฝาด สรรพคุณ แก้ริดสีดวงจมูก แก้ผื่นคันตาม ผิวหนัง 9 กล้วยน้ าว้า ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ผลดิบ รสฝาด แก้แผลในกระเพาะอาหาร แก้ท้องเสีย ผลสุก ระบายอุจจาระ บ ารุงก าลัง บ ารุงร่างกาย 10 กวางตุ้ง ช่วยเสริมสร้างภูมิคุ้มกันให้กับร่างกาย ช่วยบ ารุงและรักษาสายตา ช่วยเสริมสร้างกระดูกและฟันให้แข็งแรง ช่วยป้องกันโรคกระดูกพรุน ผักกวางตุ้งช่วยลดความ เสี่ยงของการเกิดโรคมะเร็ง ช่วยลดความเสี่ยงของการเกิดโรคหลอดเลือดหัวใจตีบ 11 เก๊กฮวย สรรพคุณ รสหอมเย็นชูก าลัง แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ า 12 ก้ามปูหลุด สรรพคุณ ทั้งต้นรสชุ่ม เย็นจัด มีพิษ ใช้แก้อาเจียนเป็นโลหิต หนองใน ตกขาว บิด ฝีอักเสบ สตรีมีครรภ์ ห้าม รับประทาน ก้านและใบมี Calcium oxalate, Gum 13 กุ้ยช่าย ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใบ แก้หวัด แก้ลมพิษ ต้นและใบมีฤทธิ์ในการฆ่าเชื้อ

117 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ เมล็ด แก้อาการปัสสาวะกะปริบกะปรอย รากแก้อาการแน่นหน้าอก 14 กุหลาบมอญ สรรพคุณ ดอกแห้ง เป็นยาระบายอ่อนๆ แก้อาการอ่อนเพลีย บ ารุงหัวใจ ดอกสด กลั่นให้น้ ามันกุหลาบ แต่งกลิ่นยาและ เครื่องส าอาง 15 ดอกแก้ว สรรพคุณ ใบ รสร้อนเผ็ด ขมสุขุม สรรพคุณ ขับโลหิตระดูสตี บ ารุงธาตุ แก้จุกเสียดแน่นในท้องขับผายลม รากแห้ง-สด รสเผ็ดขมสุขุม สรรพคุณ แก้ปวดสะเอว แก้ผื่นคันที่เกิดจากความชื้น แก้ฝีฝักบัวที่เต้านม แก้ฝี มดลูก แผลคัน พิษแลงสัตว์กัดต่อย 16 แก้วมังกร สรรพคุณ มีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านเซลล์มะเร็ง ต้านการ อักเสบ ลดไขมันในเลือด ต้านภาวะเบาหวาน ลดภาวะ ดื้อต่ออินซูลิน และช่วยปกป้องตับจากสารพิษ 17 โกสน สรรพคุณ ใบ รสเฝื่อน โขลกพอกท้องเด็ก แก้โรคระบบ ทางเดินปัสสาวะผิดปกติ 18 ขนุน สรรพคุณ แก่น รสหวานชุ่มขม สรรพคุณ บ ารุงก าลัง บ ารุงโลหิต สมานแผล ใบ เผาให้เป็นถ่านผสมกับน้ าปูนใสหยอดหู สรรพคุณ แก้ปวดหู แก้หูเป็นน้ าหนวก 19 ขมิ้นชัน สรรพคุณ หัว รสฝาดเอียน สรรพคุณ แก้ไข้เพื่อดี คลั่งเพ้อ แก้ไข้เรื้อรังผอมเหลือง แก้โรคผิวหนัง แก้เสมหะและ โลหิต แท้องร่วง สมานแผล 20 ขมิ้นบ้าน สรรพคุณ หัว รสฝาดเอียน สรรพคุณ แก้ไข้เพื่อดี คลั่งเพ้อ แก้ไข้เรื้อรังผอมเหลือง แก้โรคผิวหนัง แก้เสมหะและ โลหิต แท้องร่วง สมานแผล 21 ขมิ้นอ้อย สรรพคุณ

118 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ หัว รสฝาดเฝื่อน สรรพคุณ แก้ครั่นเนื้อครั่นตัว สมานล าไส้ แก้กระดูกขาว ขับปัสสาวะ ต าพอก แก้ฟกบวม อักเสบ ใบ รสเฝื่อน สรรพคุณ ขับปัสสาวะ แก้บวมช้ า 22 ขลู่ สรรพคุณ ต้น รสเหม็นขื่น สรรพคุณ ขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะ พิการ ใบ คั่วให้เกรียม รสหอมเย็น สรรพคุณ ชงน้ ารับประทาน ขับ ปัสสาวะ แก้กระหายน้ า เปลือก รสเมาเบื่อเล็กน้อย สรรพคุณ ขับโลหิตประจ าเดือน ขับระดูขาว ขับปัสสาวะ แก้กามโรค 23 ข่า ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ เหง้า หัว รสเผ็ดร้อนขม สรรพคุณ แก้ปวดท้อง แก้ จุกเสียดแน่น ขับลมให้กระจาย แก้ฟกบวม แก้พิษ แก้บิดตกโลหิต แก้ลมป่วง แก้เกลื้อน แก้สันนิบาต หน้าเพลิง ต าผสมกับเกลือมะขามเปียกให้สตรีคลอด ใหม่ๆ รับประทานขับเลือด ขับน้ าคาวปลา ใบ รสเผ็ดร้อน สรรพคุณ ฆ่าตัวพยาธิกลาก ต้มน้ า อาบ แก้ปวดเมื่อยตามข้อ ดอก รสเผ็ดร้อน สรรพคุณ ทาแก้เกลื้อน กลาก ผล รสเผ็ดร้อนฉุน สรรพคุณ ช่วยย่อยอาหาร แก้ ปวดท้อง คลื่นเหียน อาเจียน ท้องอืดเฟ้อ แก้บิดมี ตัวและไม่มีตัว ต้นอ่อน (หน่อ) รสเผ็ดร้อนหวานน้อยๆ สรรพคุณ แก้ลมแน่นหน้าอก บ ารุงเตโชธาตุ ช่วยย่อยอาหาร ต้นแก่ รสเผ็ดร้อนซ่า สรรพคุณ ต าผสมน้ ามัน มะพร้าว ทาแก้ปวดเมื่อยตามกล้ามเนื้อ ปวดข้อ แก้ ลมตะคริว ราก รสเผ็ดร้อนปร่า สรรพคุณ แก้เลือดเดินไม่สะดวก แก้ เหน็บชา แก้เสมหะและโลหิต 24 ขิงบ้าน ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ เหง้า รสหวานเผ็ดร้อน สรรพคุณ ขับลม แก้ปวดท้อง แก้จุก เสียด เจริญอากาศธาตุ ต้น รสเผ็ดร้อน สรรพคุณ ขับลมให้ผายเรอ

119 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ ใบ รสเผ็ดร้อน สรรพคุณ บ ารุงก าเดา ดอก รสเผ็ดร้อน สรรพคุณ แก้โรคประสาท ซึ่งท า ให้ใจขุ่นมัว ราก รสหวานเผ็ดร้อน สรรพคุณ ขับเสมหะในล าคอ เจริญอาหาร 25 ขี้เหล็ก ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใบ รสขม สรรพคุณ แก้ระดูขาว แก้นิ่ว ขับปัสสาวะ แก้กระษัย ถ่ายพิษไข้ พิษเสมหะ ถ่ายพรรดึก ดอก รสขม สรรพคุณ แก้หืด ฟอกศีรษะแก้รังแค แก้ โรคประสาท แก้นอนไม่หลับ เปลือกต้น รสขม สรรพคุณ แก้กระษัย แก้ริดสีดวง ทวาร กระพี้ รสขม สรรพคุณ แก้ร้อนรุ่ม กระสับกระส่าย เพราะพิษไข้ แก่น รสขม สรรพคุณ แก้กามโรค หนองใน แก้กระษัย แก้ เหน็บชา แก้ไฟธาตุพิการ ราก รสขมเย็น สรรพคุณ แก้ไข้กลับ แก้ซ้ า 26 ขึ้นช่าย ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใช้ทั้งต้น รสเย็นหอม สรรพคุณ ความดันโลหิต บ ารุงร่างกาย แก้เบาหวาน 27 คว่ าตาย หงายเป็น สรรพคุณ ใบ รสเย็นเฝื่อน สรรพคุณ ต าพอกแก้ปวด แก้ อักเสบ ฟกบวม และถอนพิษ น้ าที่คั้นจากใบผสม การบูรใช้ทาถูนวดแก้เคล็ด แก้ขัดแพลง 28 คอนแคน ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ต ารายาพื้นบ้านจะใช้ค้อนหมาขาวทั้งต้นน ามาต้มกับ น้ าดื่มเป็นยาแก้เบาหวาน ต ารายาพื้นบ้านล้านนาจะใช้ค้อนหมาขาวทั้งต้นน ามา ผสมกับใบพิมเสนต้น และใบบัวบก แล้วบดให้ละเอียด ท าเป็นยาเม็ดลูกกลอนกิน หรือใช้ต้มกับน้ าดื่มเป็นยา แก้ไข้รากสาด ไข้กาฬ ชาวเขาเผ่าเย้าจะใช้รากค้อนหมาขาวน ามาต้มกับน้ า ดื่มเป็นยาแก้ไอ

120 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ 29 คาวตอง/ พลูคาว ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใบ รสร้อนเล็กน้อยกลิ่นคาวชื่น สรรพคุณ แก้กามโรค แก้น้ าเหลืองเสีย แก้เข่าข้อ ท าให้แผลแห้ง แก้โรค ผิวหนังทุกชนิด 30 คูน สรรพคุณ เนื้อในฝัก รสหวานเอียน สรรพคุณ ระบายท้อง ช่วยบรรเทาการแน่นหน้าอก ฟกช้ า แก้ลมเข้าข้อและ ขัดข้อ ดอก รสขมเปรี้ยว สรรพคุณ แก้ไข้ เป็นยาระบาย เปลือกและใบ รสฝาดเมา สรรพคุณ บดผสมทาฝี และเม็ดผื่นตามร่างกาย ใบ รสเมา สรรพคุณ ระบายท้อง แก้พยาธิผิวหนัง ราก รสเมา สรรพคุณ ฝนทารักษาขี้กลาก และเป็นยาก ระบายท้อง แก้คุดทะราด แก่น นักไสยศาสตร์ใช้ท าปลัดขิกลงยันต์ผูกเอวเด็ก เพื่อให้ปีศาจไม่รบกวนเด็ก เปลือกต้น รสฝาด สรรพคุณ แก้ท้องร่วง สมาน แผล เม็ดและเปลือกฝัก รสเมาเบื่อ สรรพคุณ ถอนพิษยาเบื่อเมา ท าให้อาเจียน กระพี้ รสเมา สรรพคุณ แก้ร ามะนาด 31 แคบ้านขาว ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ เปลือกต้น รสฝาดจัด สรรพคุณ แก้ท้องร่วง คุมธาตุ บิดมูก เลือด สมานแผลทั้งภายในและภายนอก ใบ รสจืดมัน สรรพคุณ แก้ไข้เปลี่ยนอากาศ(ไข้หัวลม) แก้ไข้หวัด เปลือกต้นแคป่า รสฝาด สรรพคุณ ต้มเอาน้ าชะล้าง บาทดแผลให้แผลหายเร็ว แคแตร (แคแกล) ไม้ป่ายืนต้นขนาดกลาง ดอก รสหวานเย็น สรรพคุณ ขับเสมหะและโลหิต ขับผายลม ราก รสหวานเย็น สรรพคุณ ขับเสมหะ แก้ลม 32 นุ่น สรรพคุณ

121 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ เปลือกต้น ต้มน้ าดื่ม แก้บิด แก้อาหารเป็นพิษ ทั้งต้น ต้มน้ าดื่ม แก้ไอ แก้ไข้ เปลือกต้น รสเย็นเอียน แก้ไข้ แก้บิด แก้ร้อนใน ขับ ปัสสาวะ ท าให้อาเจียน บ ารุงก าหนัด ต้มดื่มแก้หืด แก้ หวัดในเด็ก ต้มร่วมกับหมาก ลูกจันทน์เทศ และ น้ าตาล ดื่มขับปัสสาวะ ใช้ได้ดีในรายที่เป็นนิ่วใน กระเพาะปัสสาวะ ดอกแห้ง แก้ไข้ แก้ปวด ราก รสจืดเอียน ต้มน้ าดื่ม เป็นยาบ ารุงก าลัง แก้บิดเรื้อรัง แก้ท้องเสีย ท าให้ อาเจียน ขับปัสสาวะ แก้พิษแมลงป่อง ต าคั้นเอาน้ าดื่ม แก้เบาหวาน เมล็ด รสเอียนมัน น้ ามันจากเมล็ด รส ร้อน เป็นยาระบาย ขับปัสสาวะ ยางไม้ รสฝาดเมา เป็นยาบ ารุงก าลัง ฝาดสมาน แก้ท้องร่วง แก้ระดูขาว มากเกินไป ใบ รสเย็นเอียน ต าพอกแก้ฟกช้ า เผาไฟ ผสมหัวขมิ้นอ้อยและข้าวสุก พอกฝี ต้มน้ าดื่มแก้ไข้ แก้ โรคเรื้อน ต ากับหัวหอม ขมิ้น ผสมน้ าดื่มแก้ไอ แก้เสียง แหบ แก้หวัดลงท้อง แก้ท่อปัสสาวะอักเสบ ใบอ่อนรับประทานแก้เคล็ดบวม ผลอ่อน รสหวาน ฝาดเย็น เป็นยาสมาน รำก แก้บิด แก้ล าไส้อักเสบ คั้น เอาน้ า ทานแก้โรคเบาหวาน เมล็ด ขับปัสสาวะ 33 จันทรน์แดง สรรพคุณ เนื้อไม้ และแก่น รสขมเย็น สรรพคุณ แก้ไอ แก้ซาง อันบังเกิดแต่ดี แก้เลือดออกตามไรฟัน แก้บาดแผล แก้ไข้ เพื่อดีพิการท าให้ชื่นใจ แก้ร้อนดับพิษไข้ทุกชนิด ฝนทาแก้ ฟกบวม 34 ชะมวง ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใบ ผล รสเปรียว สรรพคุณ ระบายท้อง แก้ไข้ กัด ฟอกเสมหะ แก้ธาตุพิการ ราก รสเปรี้ยว สรรพคุณ แก้ไข้ตัวร้อน 35 ชะอม ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ราก รสร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ แก้ท้องขึ้นอึกเฟ้อ ขับลมในล าไส้ แก้ปวดเสียวในท้อง(มดลูกอักเสบ)

122 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ 36 ช้างงาเดียว สรรพคุณ ราก รสขื่น สรรพคุณ แก้พิษฝีภายใน แก้กระษัย แก้ ปัสสาวะพากร แก้ไตพิการ 37 ช้าพลู ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ราก รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ แก้คูถเสมหะ ขับเสมหะให้ตกทางทวารหนัก ต้น รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ แก้เสมหะใน ทรวงอก ลูก(ดอก) รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ แก้เสมหะใน ล าคอ ใบ รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ ท าให้เสมหะงวด และแห้งเข้า 38 ชบา สรรพคุณ รากสด รสร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ ต าพอกแก้พิษฝี ฟกบวม รับประทานขับน้ าย่อยอาหาร เจริญอาหาร 39 ชุมเห็ดเทศ สรรพคุณ ใบ รสเบื่อเอียน สรรพคุณ ต าหรือขยี้ทาแก้กลาก เกลื้อน โรคผิวหนังชนิดมีตัว ต้น รสเบื่อเอียน สรรพคุณ ขับพยาธิไส้เดือน ดอก รสเบื่อเอียน สรรพคุณ ระบายอ่อนๆ ต้น ราก ใบ รสเบื่อเอียน สรรพคุณ แก้กระษัยเส้น แก้ท้องผูก ขับปัสสาวะ 40 ไชยา ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ เป็นยาระบาย ขับปัสสาวะ เพิ่มการไหลเวียนโลหิต ช่วยย่อยอาหาร 41 ดาวเรือง ใสรรพคุณ บ - รสชุ่มเย็น มีกลิ่นฉุน ใช้แก้ฝีฝักบัว ฝีพุพอง เด็ก เป็นตานขโมย ตุ่มมีหนอง บวมอักเสบโดยไม่รู้สาเหตุ ช่อดอก - รสขม ฉุนเล็กน้อย ใช้กล่อมตับ ขับร้อน ละลายเสมหะ แก้เวียนศีรษะ ตาเจ็บ ไอหวัด ไอกรน หลอดลมอักเสบ เต้านมอักเสบ คามทูม เรียกเนื้อ ท า ให้แผลหายเร็วขึ้น และแก้ปวดฟัน 42 ดาวอินคา สรรพคุณ

123 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ ช่วยลดระดับคอเลสเตอรอลในเลือด ค่าคอเลสเตอรอล ชนิด LDL ลดลง ช่วยเพิ่มคอเลสเตอรอล ชนิด HDL cholesterol ในเลือด ป้องกันการเกิดโรคหัวใจและ หลอดเลือด ช่วยลดระดับไขมันไตรกลีเซอร์ไรด์ใน เลือด ช่วยลดความดันโลหิต 43 ดาหลา หัว เหง้า รสเผ็ดร้อนเฝื่อน สรรพคุณ แก้เม็ดประดง แก้ผื่นคันตามผิวหนัง ต้น หน่ออ่อน ดอก รสเผ็ดร้อนซ่า สรรพคุณ แก้ เสมหะในคอ แก้ลมแน่นหน้าอก (อุระเสมหะ) บ ารุง เตโชธาตุให้สมบูรณ์ แก้เลือดออกตามไรฟัน ข้ำวเย็นใต้ ไม้เลื้อยลงหัวชนิดนี้ เนื้อในหัว สีขาว หัวและราก รสกร่อยหวานมันเล็กน้อย สรรพคุณ แก้กามโรค น้ าเหลืองเสียพุพอง ขับปัสสาวะ ใบ รสขื่น สรรพคุณ แก้ปากบวม อักเสบ ดอก รสขื่นเบื่อ สรรพคุณ แก้โรคผิวหนัง แก้ คุดทะราด ผล รสขื่นจัด สรรพคุณ ลนไฟนาบลูกอัณฑะ แก้ อัณฑะอุ้ง (ไส้เลื่อน) 44 บีปลากั้ง สรรพคุณ ล ำต้น ต้มน้ าดื่ม ช่วยขับปัสสาวะ แก้ปัสสาวะขัด ยอดอ่อน มีรสขมอ่อนๆ กินเป็นอาหาร ช่วยเจริญ อาหาร ยำสมุนไพรพื้นบ้ำนจังหวัดมุกดำหำร ไม่ระบุส่วนที่ ใช้เป็นยาบ ารุงก าลัง 45 โด่ไม่รู้ล้มตัว ผู้ สรรพคุณ ใช้ทั้งต้น รสจืดขื่น สรรพคุณ แก้ไข แก้กระษัย แก้ปัสสาวะ พิการ บ ารุงก าหนัด 46 หอมแดง ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใบ รสหวานเผ็ดเค็มฉุน แก้ไข้หวัดคัดจมูก น้ ามูกไหล แก้โรคตา แก้ไข้ก าเดา หัว รสเผ็ดร้อน แก้ไข้เพื่อเสมหะอัครืดคราดอยู่ในทรวง อก บ ารุงให้ผมงอกงาม 47 ตระไคร้หอม ราก รสปร่า สรรพคุณ ขับลมในล าไส้ ดับกลิ่นคาว ขับผายลม ท าให้เรอ แก้ปัสสาวะพิการ ใบ ไล่ยุง

124 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ 48 ต้อยติ่ง สรรพคุณ เมล็ด รสเย็นฝาด สรรพคุณ ดูดหนอง สมานแผล ท าให้แผลแห้งเร็ว 49 ตะแบก สรรพคุณ ขอนดอก รสจืดหอม สรรพคุณ บ ารุงตับ ปอด หัวใจ บ ารุง ทารกในครรภ์ ท าให้ใจชุ่มชื่น 50 ตะไคร้บ้าน ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ราก รสจืด สรรพคุณ แก้กระษัย แก้ปัสสาวะ พิการ แก้ช้ ารั่ว เบาหยดย้อย 51 ตะลิงปลิง สรรพคุณ ผล ช่วยละลายเสมหะ แก้เสมหะเหนียวข้น 52 ต าลึง ใช้ประกอบอำหำร ใบ รสเย็น สรรพคุณ ดับพิษร้อน ถอนพิษไข้ แก้ไข้ ตัวร้อน แก้พิษฝี ถอนพิษขนของใบไม้ และต าแย แก้ปวดแสบปวดร้อน แก้คัน เถา รสเย็น สรรพคุณ ใช้น้ าในเถาหยอดตา แก้ตาฝ้า ตาแดง ตาช้ า ตาแฉะ ตาอักเสบ ราก รสเย็น สรรพคุณ แก้ดวงตาเป็นฝ้า ดับพิษทั้ง ปวง 53 ติ้วขาว ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ยาสมุนไพรพื้นบ้านจังหวัดอุบลราชธานีใช้ แก่นและ ล าต้น แช่น้ าดื่ม แก้ปะดงเลือด (เลือดไหลไม่หยุด) ราก ต้มน้ าดื่มแก้ปัสสาวะขัด ยาสมุนไพรพื้นบ้านจังหวัดอ านาจเจริญ ใช้ ยอด ดอก และใบอ่อน เถา รสเบื่อเมาฝาด บ ารุงโลหิต ฟอก โลหิต แก้ปวดตามข้อ แก้ไขข้อพิการ แก้ประดง ขับ ลม ยาง ใช้รักษาส้นเท้าแตก ต ารายาไทย ใช้ ราก ผสมกับหัวแห้วหมู และราก ปลาไหลเผือก ต้มน้ าดื่ม วันละ 3 ครั้ง ขับปัสสาวะ แก้ ปัสสาวะขัด น้ ายาง ทารอยแตกของส้นเท้า รากและ ใบ น้ าต้มกินเป็นยาแก้ปวดท้อง ต้น ยางจากเปลือกต้น ทาแก้คัน น้ าต้มเปลือกต้น กินแก้ธาตุพิการ เปลือก และใบ ต าผสมกับน้ ามันมะพร้าว ทาแก้โรคผิวหนัง บางชนิด

125 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ 54 ถั่วแปบ ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ผล ช่วยบ ารุงก าลัง แก่อาการอ่อนเพลีย ช่วยลดไข้ แก้ ไข้ แก้ไข้สัมประชวร 55 ถั่วแระ ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ทั้งฝัก รสมันเฝื่อนเล็กน้อย บ ารุงร่างกายบ ารุงกระดูก เส้นเอ็น ราก รสเฝื่อน แก้ปัสสาวะพิการขับปัสสาวะ 56 ทองพันชั่ง สรรพคุณ ใบ รสเบื่อเย็น สรรพคุณ ดับพิษไข้ แก้ไข้ตัวร้อน แก้พยาธิผิวหนัง ราก รสเมาเบื่อ สรรพคุณ แก้กลากเกลื้อน ผื่นคัน และโรค ผิวหนังที่เป็นน้ าเหลืองบางชนิด 57 ทับทิม ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใบรสฝาด แก้ท้องร่วงแก้บิดมูกเลือดติดผ้าสมานแผล ดอกรสฝาดหวาน แก้วหูชั้นในอักเสบ เนื้อหุ้มเมล็ดรสหวานอมเปรี้ยวระบายอ่อนๆบ ารุง หัวใจท าให้ชุ่มชื่นใจ เปลือกลูกรสฝาดแก้ท้องร่วงแก้บิดมูกเลือดปิดธาตุถ่าย พยาธิตกขาว สมานแผลฆ่าเชื้อโรค เปลือกต้นต้น ต้นรากรสเมาเบื่อถ่ายพยาธิ เปลือกล่ารสเมาเบื่อ แก้ระดูขาวแก้ตกเลือดถ่ายพยาธิ 58 ทูน ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ล าต้นใต้ดินใช้แก้พิษไข้ พิษร้อน พิษตานซาง รักษา แผล กัดฝ้า กัดหนอง 59 เทียนบ้าน สรรพคุณ ใบ รสเย็น สรรพคุณ ต าพอกแก้ปวดนิ้วเท้า (เก๊าท์) เล็บ ขบ ถอนพิษปวดอักเสบ

126 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ 60 น้อยหน่า ใบ รสเมาเบื่อ สรรพคุณ ฆ่าเชื้อโรค ขับตัวกิมิชาติใน ล าไส้ (พยาธิไส้เดือน) โขลกป่น พอกแก้ฟกช้ า ฆ่าพยาธิผิวหนังกลากเกลื้อน เปลือกต้น รสฝาด สรรพคุณ สมานแผล ปิดธาตุ เปลือกลูก รสฝาด สรรพคุณ ฝนกับสุราทาแก้พิษ งูกัด ราก รสขมเอียน สรรพคุณ ระบายท้อง 61 เนียมหูเสือ สรรพคุณ ใบ รสหอมฉุน สรรพคุณ ท ายานัตถ์ แก้หวัดคัดจมูก 62 บัวบก สรรพคุณ ใช้ทั้งต้น รสขมเล็กน้อย สรรพคุณ ต าคั้นเอาน้ า รับประทาน บ ารุงหัวใจ แก้ช้ าใน เนื่องจากพลัดตก หกล้ม แก้เมื่อยล้า อ่อนเพลีย แก้บิด ท้องเสีย 63 เบญจรงห้าสี สรรพคุณ การใช้ประโยชน์ ใช้ประกอบอาหาร เช่นแกงอ่อมผัก 64 เตย สรรพคุณ การใช้ประโยชน์ ใส่ในการต้มน้ าให้มีกลิ่นหอม ใช้ท าสี ผสมอาหาร ใบ รสเย็นหอม สรรพคุณ บ ารุงหัวใจ ดับพิษไข้ ชู ก าลัง 65 หนาด ใบ รสเมาฉุนเล็กน้อย สรรพคุณ แก้จุกเสียด แน่น เฟ้อ ขับผายลม แก้ปวดท้อง ขับเหงื่อ ขับเสมหะ มวนเป็นบุหรี่สูบ แก้ริดสีดวงจมูก 66 เปล้าใหญ่ ใบ รสร้อนเมาเอียน สรรพคุณ บ ารุงธาตุ เปลือกต้น และกระพี้ รสร้อนเมาเอียน สรรพคุณ แก้ เลือดร้อน ผล รสร้อนเมาเอียน สรรพคุณ ขับโลหิตในเรือนไฟ ขับน้ าคาวปลา แก่น รสร้อนเมาเอียน สรรพคุณ ขับเลือด ขับหนอง ให้ตก ขับพยาธิไส้เดือน ราก รสร้อนเมาเอียน สรรพคุณ ขับผายลม 67 ผักก้านตง ใช้ประกอบอำหำร 68 ผักกูด ใบ รสเย็น สรรพคุณ แก้ไข้ แก้ตัวร้อน แก้พิษ อักเสบ

127 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ 69 ผักขะแยง ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ช่วยท าให้เจริญอาหาร ลดอาการเบื่ออาหาร ป้องกันเส้นเลือดตีบตันและไข้ร้อนใน 70 ผักโขมหนาม ราก รสขมเย็นชื่นใจ สรรพคุณแก้ช้ าใน แก้ไข้ แก้ตัวร้อน แก้ เด็กลิ้นเป็นฝ้าละออง เจริญอาหาร 71 ผักชี ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ทั้งต้นรสเผ็ดสุขุม ขับเหงื่อ ขับพิษหัดสุกใส ด าแดง ขับ ลมเจริญอาหาร แก้ท้องอืดเฟ้อ ขับเสมหะ ดับกลิ่นคาว ปลาคาวเนื้อ พอกทาแก้ผื่นคัน แก้ไฟลามทุ่ง แก้ปวด ศีรษะ ต้มดื่มแก้ไอหวัด อาหารเป็นพิษ แก้สะอึก รูป ผล รสขมหวานฝาดร้อนหอม สุขุมแก้พิษตานซาง แก้ กระหายน้ าแก้คลื่นเหียนอาเจียน ขับลมในล าไส้ แก้ สะอึก แก้ตาเจ็บแก้ลมวิงเวียน ราก รสหอมเย็น เป็นกระสายยา กระทุ้งพิษไข้หัว เหมือนหัดสุกใสด าแดง 72 ผักชีใบเลื่อย ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ แก้ไข้ หวัด รักษาโรคทางผิวหนัง 73 ผักชีลาว ลูก รสขมฝาดร้อนหอม สรรพคุณ แก้ไข้เนื่องจาก ซาง แก้กระหายน้ า บ ารุงธาตุ แก้คลื่นเหียน อาเจียน ขับลมในล าไส้ แก้สะอึก แก้ตาเจ็บ ราก รสหอมเย็น สรรพคุณ กระทุ้งพิษไข้หัว หัดเหือด สุกใส ด าแดง แก้ไอ เจ็บคอ 74 ผักน้อยนาง แหน ใช้ประกอบอำหำร ช่วยละลายเสมหะ แก้เสมหะเหนียวข้น 75 ผักปลังแดง ใช้ประกอบอำหำร ต้น รสเย็น สรรพคุณ แก้พิษฝี แก้อักเสบ ใบ รสเย็นเบื่อ สรรพคุณ แก้กลาก ดอก รสเย็นเบื่อ สรรพคุณ แก้เกลื้อน ราก รสเย็นเบื่อ สรรพคุณ แก้โรคผิวหนัง แก้รังแค แก้ท้องผูก 76 ผักปลังขาว ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ต้น รสเย็น สรรพคุณ แก้พิษฝี แก้อักเสบ

128 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ ใบ รสเย็นเบื่อ สรรพคุณ แก้กลาก ดอก รสเย็นเบื่อ สรรพคุณ แก้เกลื้อน ราก รสเย็นเบื่อ สรรพคุณ แก้โรคผิวหนัง แก้รังแค แก้ท้องผูก 77 ผักแพว ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ดอก รสเผ็ด ขับเหงื่อ รักษาปอด ทั้งต้น รสเผ็ดขับปัสสาวะ ราก แก้เลือดลม แก้หืดไอ 78 ผักเสี้ยนไทย ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ต้น รสชื่นร้อนฉุน สรรพคุณ ขับโลหิตระดูที่เน่าเสีย เมล็ด รสเมา สรรพคุณ สับไส้เดือนในท้อง 79 ผักหนาม ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใช้ทั้งต้น สรรพคุณ แก้ปัสสาวะพิการ 80 ผักหวาน ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ราก รสเย็น สรรพคุณแก้ดีพิการ แก้เชื่อมมัว แก้ไข้ แก้ร้อนใน กระหายน้ า แก้กระสับกระส่าย 81 เผือก ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ช่วยบ ารุงล าไส้และแก้อาการท้องเสียได้ด้วย ช่วยบ ารุงไต (หัว)[1] ช่วยแก้อาการอักเสบ ระงับอาการปวด 82 ไผ่ ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใบ รสชื่นเฝื่อน สรรพคุณ ฟอกล้างโลหิตระดูที่เสีย ตา สุมเป็นถ่าน รสจืด สรรพคุณ แก้ร้อนในกระหายน้ า ดูด แก๊สในกระเพาะอาหาร ราก รสเฝื่อน สรรพคุณ ขับปัสสาวะ แก้ไตพิการ แก้หนองใน ขับระดูสตรี 83 ฝรั่ง ใบ แก้ท้องเสีย ท้องร่วง ท้องเดิน (ที่ไม่ใช่บิด หรือ อหิวาตกโรค) เป็นยาห้ามเลือด ใส่แผลสด ใช้ใบ 2-3 ใบเคี้ยวๆ ระงับกลิ่นปาก แก้ฝี เป็นยาล้างแผล ดูด

129 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ หนองและถอนพิษบาดแผล แก้เหงือกบวม แก้พิษ เรื้อรัง แก้ปวดเนื่องจากเล็บขบ แก้แพ้ยุง ผลอ่อน แก้ท้องเสีย ท้องร่วง ท้องเดิน ระงับกลิ่นปาก แก้บิดมูกเลือด มีไวตามินซีมาก เป็นกันหรือแก้โรค เลือดออกตามไรฟัน (ลักปิดลักเปิด) บ ารุงเหงือกและ ฟัน บ ารุงผิวพรรณ ผลสุก มีสารเพ็กตินอยู่มาก ใช้รับประทานเป็นยา ระบายได้ รำก แก้น้ าเหลืองเสีย เป็นฝี แผลพุพอง แก้เลือดก าเดา ไหล 84 ฝิ่นต้น เปลือกต้น รสฝาดเมา สรรพคุณ คุมธาตุ แก้ ท้องร่วง แก้อาเจียน แก้ลงแดง แก้ปวด แก้ปวดเมื่อย ตามร่างกาย 85 พญาไร้ใบ ใบ มีสรรพคุณ เป็นยาระบายอ่อนๆ ยาง มีสรรพคุณ กัดหูดและหัวริดสีดวงทวาร 86 พริก ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ผล รสเผ็ดร้อน แก้ลมจุกเสียดแก้ท้องอืดเฟ้อแก้แน่น ค่ะพายลมเจริญอาหาร ใช้ภายนอกแก้เคล็ดขัดยอกฟก ช้ าด าเขียวแก้ปวดตามข้อท าให้การไหลเวียนของเลือด ดีขึ้น ต้น รสเผ็ด สุมเป็นถ่านรสเย็นขับปัสสาวะ แก้กษัยแก้ เส้นเอ็นพิการแก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย 87 พริกไทย ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ เถา รสร้อน สรรพคุณ แก้เสมหะในทรวงอก แก้ อติสาร (ท้องร่วงอย่างแรง) ใบ รสเผ็ดร้อน สรรพคุณ แก้ลมจุกเสียดแน่น ปวด มวนในท้อง ดอก รสร้อน สรรพคุณ แก้จักษุแดงเนื่องจากความ ดันโลหิตสูง เมล็ด รสร้อนเผ็ด สรรพคุณ แก้ลมอัมพฤกษ์ ลมมุต ฆาต ลมลั่นในท้อง แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ บ ารุงธาตุ แก้ เสมหะเฟื่อง

130 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ 88 พลับพลึง ขาว ใบ รสเอียน สรรพคุณ ท าให้อาเจียนเป็นเสมหะ ใช้ ประคบแก้ช้ าและเคล็ดยอก ลนไฟให้ตายนึ่ง พันตาม อวัยวะที่เคล็ดยอก บวม แพลง ถอนพิษได้ดี 89 พลับพลึง แดง ใบ รสเอียน สรรพคุณ ท าให้อาเจียนเป็นเสมหะ ใช้ ประคบแก้ช้ าและเคล็ดยอก ลนไฟให้ตายนึ่ง พันตาม อวัยวะที่เคล็ดยอก บวม แพลง ถอนพิษได้ดี 90 พลูเขียว ใบ รสเย็น สรรพคุณ แก้ร ามะนาด ปวดฟัน ท าให้ น้ าลายใส 91 พลูเหลือง ใบ รสเย็น สรรพคุณ แก้ร ามะนาด ปวดฟัน ท าให้ น้ าลายใส 92 พันงูเขียว ใช้ทั้งต้น รสจืด สรรพคุณ ขับเหงื่อ ขับปัสสาวะ 93 พิกุล ขอนดอก รสจืดหอม สรรพคุณ บ ารุงตับ ปอด หัวใจ บ ารุง ทารกในครรภ์ ท าให้ใจชุ่มชื่น 94 พุทธรักษา ดอกแดง หัว รสเย็นขื่น สรรพคุณ บ ารุงปอด แก้อาเจียนและ ไอเป็นโลหิต 95 เพกา ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ เปลือกต้น รสฝาดเย็นขมเล็กน้อย สรรพคุณ ต ากับ สุรา ทา พ่นตามตัวสตรีที่ทนการอยู่ไฟไม่ได้ ท าให้หนัง ชา สมานแผล ท าให้น้ าเหลืองปกติ ดับพิษโลหิต ฝักแก่ รสขม สรรพคุณ แก้ร้อนในกระหายน้ า ฝักอ่อน รสขมร้อน สรรพคุณ ขับผายลม เมล็ดแก่ รสขม สรรพคุณ ระบายท้อง ราก รสฝาดขมน้อย สรรพคุณ บ ารุงธาตุ ท าให้เกิด น้ าย่อยอาหาร แก้ท้องร่วง ฝนกับน้ าปูนใส ทาแก้บวม อักเสบ 96 แพงพวย ราก รสเย็นเบื่อ สรรพคุณ แก้มะเร็ง น้ าเหลืองเสีย 97 ไพล หัว รสฝาดขื่นเอียน สรรพคุณ ต าคั้นผสม กับเกลือสะตุ ๑ ช้อนโต๊ะรับประธานถ่ายพิษบิด ขับ ลมในล าไส้ ขับประจ าเดือนสตรี ฝนทาแก้เคล็ดบวม ยอก และผสมกับน้ ามันเบนซิน ทาแก้เหน็บชาชนิด บวมสมานแห

131 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ ใบ รสขื่นเอียน สรรพคุณ แกครั่นเนื้อครั่นตัว แก้ ปวดเมื่อย ต้น รสฝาดขื่นเอียน สรรพคุณ แก้อุจจาระพิการ แก้ ธาตุพิการ อุจจาระพิการ ดอก รสขื่น สรรพคุณ แก้ช้ าใน กระจายเลือดเป็น ก้อนเป็นนิ่ม ราก รสเบื่อเอียน สรรพคุณ แก้เลือดก าเดาออกทางปากทาง จมูก แก้อาเจียนเป็นโลหิต 98 ไพลใจด า หัว รสฝาดขื่นเอียน สรรพคุณ ต าคั้นผสมกับเกลือ สะตุ ๑ ช้อนโต๊ะรับประธานถ่ายพิษบิด ขับลมใน ล าไส้ ขับประจ าเดือนสตรี ฝนทาแก้เคล็ดบวมยอก และผสมกับน้ ามันเบนซิน ทาแก้เหน็บชาชนิดบวม สมานแห ใบ รสขื่นเอียน สรรพคุณ แกครั่นเนื้อครั่นตัว แก้ ปวดเมื่อย ต้น รสฝาดขื่นเอียน สรรพคุณ แก้อุจจาระพิการ แก้ ธาตุพิการ อุจจาระพิการ ดอก รสขื่น สรรพคุณ แก้ช้ าใน กระจายเลือดเป็น ก้อนเป็นนิ่ม ราก รสเบื่อเอียน สรรพคุณ แก้เลือดก าเดาออกทางปากทาง จมูก แก้อาเจียนเป็นโลหิต 99 ฟักข้าว ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใบ รสเย็น สรรพคุณ แก้ไข้ตัวร้อน ถอนพิษ อักเสบ เมล็ด รสมัน สรรพคุณ บ ารุงปอด แก้ฝีในปอด ราก รสเบื่อเย็น สรรพคุณ ถอนพิษทั้งปวง 100 ฟักทอง ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ราก รสเบื่อเอียน สรรพคุณ แก้พิษสัตว์กัดต่อย แก้กามตายด้าน เมล็ด รสมันเบื่อ สรรพคุณ ขับพยาธิในท้อง

132 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ 101 ฟ้าทะลาย โจร สรรพคุณ: แก้ไข้ทั่ว ๆ ไป เช่น ไข้หวัด ไข้หวัดใหญ่ ระงับอาการอักเสบ ไอ เจ็บคอ คออักเสบ ต่อมทอนซิล หลอดลมอักเสบ ขับเสมหะ รักษาโรคผิวหนังฝี แก้ติด เชื้อ พวกท าให้ปวดท้อง ท้องเสีย บิด และแก้กระเพาะ ล าไส้อักเสบ และ เป็นยาขมเจริญอาหารและการที่ฟ้า ทะลายโจรมีสรรพคุณ 4 ประการนี้ จึงชวนให้เห็นว่า ตัวยาต้นนี้ เป็นยาที่สามารถน าไปใช้กว้างขวางมาก จากเหตุผลที่ฟ้าทะลายโจรมีฤทธิ์ระงับการติดเชื้อหรือ ระงับการเจริญเติบโตของเชื้อโรคได้ 102 มอนไข่ เปลือกของต้นม่อนไข่ใช้เป็นยารักษาอาการไข้ ตัวร้อน ผลสุกใช้รับประทาน ช่วยรักษาโรคเลือดออกตามไรฟัน เมล็ดใช้เป็นยาส าหรับช่วยรักษาแผลเน่าเปื่อย ช่วยรักษาผดผื่นคัน 103 มะกรูด ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ผล รสเปรี้ยว สรรพคุณ ใช้ท ายาดอง ฟอกโลหิตระดู ถอนพิษผิดส าแดง ผิวลูก รสปร่าหอมติดร้อน สรรพคุณ ขับลมในล าไส้ ขับระดู น้ าในลูก รสเปรี้ยว สรรพคุณ แก้เลือดออกตามไรฟัน ราก รสปร่า สรรพคุณ กระทุ้งพิษไข้ แก้พิษฝีภายใน แก้เสมหะเป็นโทษ 104 มะขาม ฝักเล็กกลมยาว และมะขามกระดาน ฝักใหญ่ แบบโค้ง คล้ายรูปเคียว เปลือกต้น รสฝาด สรรพคุณ ต้มเอาน้ าชะล้าง บาดแผลท าให้หายเร็ว ฝนกับน้ าปูนใสใส่แผลเรื้อรังท า ให้หายเร็ว ใบแก่ รสเปรี้ยวฝาด สรรพคุณ ขับเสมหะในล าไส้ แก้ บิด แก้ไอ ต้มน้ าโกรกศีรษะเด็กเวลาเช้ามืด แก้หวัดคัด จมูก เนื้อในฝัก รสเปรี้ยวจัด สรรพคุณ กัดเสมหะ แก้ กระหายน้ า ท าให้เกิดน้ าลาย 105 มะขามเทศ เปลือกต้น รสฝาด สรรพคุณ แก้ท้องร่วง คุมธาตุ ต้มเอาน้ า ชะล้างบาดแผลท าให้หายเร็ว

133 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ 106 มะขามป้อม ผลอ่อน รสฝาดขม สรรพคุณ บ ารุงเนื้อหนังให้ สมบูรณ์ ผลแก่ รสเปรี้ยวฝาดขม สรรพคุณ แก้ไข้เจือลม แก้ เสมหะ ท าให้ชุ่มคอ 107 มะเขือขื่น ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ราก รสขื่นเอียนเปรี้ยวเล็กน้อย สรรพคุณ แก้สันนิบาต แก้ น้ าลายเหนียว ขับเสมหะ ท าให้น้ าลายน้อย 108 มะเขือเปราะ ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ แก้ไข้พิษร้อน กระทุ้งพิษไข้ รากใช้เป็นยาแก้หอบหืด หลอดลมอักเสบ 109 มะเขือพวง ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ล ำต้น สรรพคุณ ช่วยย่อยอาหาร ขับปัสสาวะ ขับ เสมหะ แก้ปวด ฟกช้ า ใบ สรรพคุณ ห้ามเลือด แก้ฝีบวม มีหนอง ผล สรรพคุณ ขับเสมหะ รำก รักษาแผลแตกบริเวณเท้า รากยังใช้ผสมเป็นยา แก้ไข้ ขับเสมหะ 110 มะเขือยาว ใช้ประกอบอาหาร มีสารช่วยต่อต้านอนุมูลอิสระ ช่วยยับยั้งการดูดซึมของคอเลสเตอรอลผ่านหนังล าไส้ ได้ มีส่วนช่วยรักษาหลอดเลือดโลหิตและหัวใจให้เป็นปกติ

134 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ 111 มะตูม ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ราก รสปร่าซ่าชื่นเล็กน้อย สรรพคุณ แก้พิษไข้ แก้สติ เผลอ รักษาน้ าดี เปลือก ราก ล าต้น รสปร่าซ่าขื่น สรรพคุณ แก้ไข้ จับสั่น ขับลมในล าไส้ ใบสด รสปร่าซ่าขื่น สรรพคุณ คั้นเอาน้ า รับประทาน แก้หวัด แก้หลอดลมอักเสบ แก้บวม แก้ เยื่อตาอักเสบ ผลอ่อน ชนิดเปลือกลูกแข็ง หั่นตากแดดปรุงเป็นยาธาตุ สรรพคุณ แก้ธาตุพิการ ผลสุก รับประทานเป็นยาช่วยย่อยอาหาร ระบาย ท้อง แก้โรคไฟธาตุอ่อน บิด ท้องเสีย แก้ครั่นเนื้อ ครั่นตัว 112 มะตูมฝรั่ง ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ การใช้ยาแบบพื้นบ้านของประเทศทางอเมริกาใต้ ก็มี หลากหลาย เช่น ชาชงใบใช้รักษาอาการปวดข้อ และ สูดดมรักษาหวัด ลดความดันโลหิต และ อาการ ซึมเศร้า ใบต้มน้ ารักษาอาการประจ าเดือนไม่ปกติ ชา ชงท าจากเปลือกต้น เป็นยาระบาย ยางเป็นยาระบาย และขับปัสสาวะ ทั้งต้น หรือ น้ ามันและชัน (oleoresin) ใช้เป็นยาฆ่าเชื้อส าหรับทาแผลภายนอก รักษาแผล ห้ามเลือด แก้ปวดฟัน 113 มะนาว ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใบ รสปร่าซ่า สรรพคุณ กัดฟอกเสมหะและระดู ใช้ในพิกัด ๑๐๘ ใบ ราก รสขื่นจืด สรรพคุณ ถอดพิษไข้กลับซ้ า ฝนกับสุกราทา ฝี แก้อักเสบ แก้ปวด น้ าในลูก รสเปรี้ยว สรรพคุณ กัดเสมหะ แก้ไอ ฟอกโลหิต ท าให้ผิวงาม แก้เลือดออกตามไรฟันเมล็ด (คั่วไฟ) รสขม หอม สรรพคุณ ขับเสมหะ แก้ซางเด็ก 114 มะพร้าว ดอกรสฝาดหอม สรรพคุณ บ ารุงโลหิต แก้ปากเปื่อย รากรสหวานฝาดเย็น สรรพคุณ แก้ไข้ แก้ร้อนใน กระหายน้ า แก้ไข้ท้องเสีย

135 ที่ ชนิด ผัก สมุนไพร กำรใช้ประโยชน์/สรรพคุณ น้ ามะพร้าว รสหวาน สรรพคุณ บ ารุงหัวใจ แก้อ่อนเพลีย ท าให้จิตใจชุ่มชื้น บ ารุงครรภ์ 115 มะเฟือง ลูก รสเปรี้ยวหวาน สรรพคุณ กัดเสมหะ ละลายก้อนนิ่ว ขับ ปัสสาวะ แก้กามโรค ขับโลหิตพิการ ใบ ราก รสเย็น สรรพคุณ ดับพิษร้อน แก้ไข้ แก้กาฬขึ้น ภายนอก ภายใน แก้พิษ ผิดส าแดง 116 มะไฟ ราก รสจืด สรรพคุณ แก้วัณโรค สุมเป็นถ่าน สรรพคุณ ดับพิษร้อน แก้พิษตาลซาง มาแก้พิษฝี พุพอง เริม งูสวัส ใช้ดับพิษได้ดีมาก 117 มะม่วง เมล็ดใน รสฝาด สรรพคุณ แก้ท้องล่วง สมานล าไส้ ทาบาดแผลท าให้หายเร็ว 118 มะม่วงหาว มะนาวโห่ มีสารต้านอนุมูลอิสระ 119 มะเม่า ต้น ราก รสจืด สรรพคุณ บ ารุงไต ขับปัสสาวะ แก้ มดลูกพิการ และตกขาว 120 มะยม เปลือกต้น รสเปรี้ยว สรรพคุณ แก้ไข้เพื่อโลหิต แก้ เม็ดผื่นคัน ใบ รสเปรี้ยว สรรพคุณ ดับพิษไข้ แก้ไข้ตัวร้อน และ ไข้หัว ราก รสจืดเย็นติดเปรี้ยว สรรพคุณ แก้เม็ดประดง ผื่นคัน น้ าเหลืองเสีย 121 มะระขี้นก ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ ใบ เถา รสขม สรรพคุณ แก้ไข้ บ ารุงน้ าดี ระบาย อ่อนๆ ผล รสขม สรรพคุณ แก้พิษฝี แก้บวม แก้ปวดเจ็บ อักเสบจากพิษต่างๆ แก้ปากเปื่อยปากเป็นฝ้าขาวเป็น ขม บ ารุงระดูสตร 122 มะรุม ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ เปลือกต้นรสร้อน สรรพคุณ ขับลมในล าไส้ ท าให้ผายเรอ คุม ธาตุอ่อนๆ แก้ลม ราก รสเผ็ด หวาน ขม สรรพคุณ แก้บวม บ ารุงไฟ ธาตุ ทุบคอแตกอมไว้ ข้างแก้ม ดื่มสุราจะไม่เมา 123 มะละกอ ใช้ประกอบอำหำร สรรพคุณ