จิตวิทยาสำหรับครู

เอกสารประกอบการสอน
รายวชิ าจิตวทิ ยาสาหรบั ครู

สุนสิ า วงศอ์ ารยี ์

คณะครศุ าสตร์
มหาวทิ ยาลัยราชภฏั อดุ รธานี

2560

เอกสารประกอบการสอน
รายวิชาจิตวทิ ยาสาหรบั ครู

สุนสิ า วงศ์อารยี ์
ศศ.ม. (จติ วทิ ยาชมุ ชน)

คณะครศุ าสตร์
มหาวทิ ยาลัยราชภัฏอดุ รธานี

2560

(1)

คำนำ

เอกสารประกอบการสอน รายวิชาจิตวิทยาสาหรับครู รหัสวิชา ED 15101 ซึ่งเป็น
รายวิชาชีพครูบังคับสาหรับนักศึกษาหลักสูตรครุศาสตรบัณฑิต โดยรายวิชาจิตวิทยาสาหรบั ครูน้ีมุ่งเน้น
ใหผ้ ู้เรียนมคี วามร้คู วามเข้าใจเก่ยี วกับจติ วิทยาพื้นฐาน จติ วิทยาการศกึ ษา จติ วทิ ยาพัฒนาการ จิตวิทยา
การเรียนรู้ จิตวิทยาสาหรับเด็กพิเศษ การแนะแนวและการให้คาปรึกษา แนวทางการช่วยเหลือผู้เรียน
และส่งเสริมความถนัดความสนใจของผู้เรียน ปฏิบัติการนาหลักจิตวิทยาไปใช้ในการจัดการเรียนรู้
ใหเ้ หมาะสมกับพฒั นาการทางสมอง แบบการเรียนรู้ ศักยภาพและความถนัดของผู้เรียน

เนื้อหาของเอกสารคาสอนแบ่งออกเป็น 8 บท ซึ่งประกอบด้วย ความรู้เบื้องต้นเก่ียวกับ
จิตวิทยา จิตวิทยาการศึกษา จิตวิทยาพัฒนาการ จิตวิทยาการเรียนรู้ การส่งเสริมเชาวน์ปัญญาและ
ความถนัดของผู้เรียน ความรู้เบ้ืองต้นเกี่ยวกับการแนะแนว ความรู้เบื้องต้นเก่ียวกับการให้คาปรึกษา
และจิตวทิ ยาสาหรับผู้เรยี นท่มี ีความตอ้ งการพเิ ศษ

ในการจัดทาเอกสารประกอบการสอนเล่มนี้ ผู้เขียนได้ศึกษาค้นคว้าจากหนังสือ ตารา
ผลงานวิจัย และจากประสบการณ์ท่ีใช้ในการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนในรายวิชานี้ แล้วนาเอา
ข้อมูลต่างๆ มาเรียบเรียงขึ้นเพื่อให้เข้าใจได้ง่าย มีตัวอย่างประกอบชัดเจน จึงเหมาะสาหรับนักศึกษาท่ี
เรยี นวิชานแ้ี ละอาจารยผ์ สู้ อน รวมท้ังผทู้ สี่ นใจทัว่ ไป

ขอขอบพระคุณเจ้าของผลงานทุกท่าน ท่ีผู้จัดทาได้นามาอ้างอิงไว้ในเอกสารเล่มน้ี
ขอขอบพระคณุ ผู้เชี่ยวชาญและผู้ทรงคุณวุฒิ ที่ให้คาแนะนาในการพัฒนาเอกสารประกอบการสอนให้มี
ความสมบูรณ์มากยิ่งข้ึน และขอขอบคุณผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องที่ช่วยให้เอกสารเล่มนี้สาเร็จออกมาได้
หากมีสิ่งใดท่ีเป็นข้อเสนอแนะเพ่ือการพัฒนาและปรับปรุง ผู้จัดทาขอน้อมรับด้วยความยินดีและเป็น
พระคณุ อยา่ งยิง่

สนุ สิ า วงศ์อารีย์
มกราคม 2559

(3)

สารบญั

หน้า

คำนำ......................................................................................................................... ................ (1)
สำรบญั ....................................................................................................................... ............... (3)
สำรบัญภำพ.................................................................................................................... .......... (9)
สำรบัญตำรำง........................................................................................................ ................... (13)
แผนบรหิ ำรกำรสอนประจำวชิ ำ................................................................................................ (15)

แผนบริหารการสอนประจาบทท่ี 1 ........................................................................................ 1
บทท่ี 1 ความร้เู บื้องต้นเกี่ยวกบั จติ วิทยา............................................................................... 5
5
ควำมเป็นมำของจติ วทิ ยำ……………………..…………………………………………………………. 8
ควำมหมำยของจติ วิทยำ………………………………………………………………………………….. 11
ควำมสำคญั ของจติ วทิ ยำ............................................................................................. 11
ขอบข่ำยของจติ วทิ ยำ……………………………………………………………………………………… 13
จดุ มงุ่ หมำยของจติ วิทยำ………………………………………………………………………………….. 13
สำขำของจิตวิทยำ……………….………………………………………………………………………….. 15
วธิ กี ำรศึกษำทำงจติ วทิ ยำ………………………………………………………………………………… 20
แนวคดิ ของกล่มุ จติ วิทยำ…………………………………………………………………………………. 33
ประโยชนข์ องจติ วทิ ยำ................................................................................................ 35
บทสรุป........................................................................................................................ 36
ใบกจิ กรรม.................................................................................................................. 39
คำถำมทำ้ ยบท............................................................................................................. 40
เอกสำรอำ้ งอิง.............................................................................................................

แผนบริหารการสอนประจาบทที่ 2 ........................................................................................ 41
บทท่ี 2 จติ วิทยาการศกึ ษา...................................................................................................... 45
45
ควำมสมั พันธ์ระหว่ำงจิตวิทยำกับกำรศกึ ษำ……………………………………………………….. 47

ควำมหมำยของจิตวิทยำกำรศึกษำ..............................................................................

(4)

สารบญั (ตอ่ )

หน้า

ควำมสำคัญของจติ วิทยำกำรศึกษำ…………………………………………………………………… 48
ขอบข่ำยของจิตวทิ ยำกำรศึกษำ……………………………………………………………………….. 49
วัตถุประสงคข์ องจิตวิทยำกำรศึกษำ………………………………………………………………….. 51
จิตวิทยำกำรศึกษำกับควำมเป็นคร…ู ……………………………….....…………………………….. 51
ลักษณะของครทู ด่ี ีและมปี ระสทิ ธิภำพ………………………………………………………………. 53
กำรทำควำมเขำ้ ใจควำมแตกตำ่ งระหว่ำงบุคคล………………………………………………….. 55
กำรส่งเสริมแรงจูงใจในกำรเรียน………………………………………………………………………. 64
กำรปรบั พฤติกรรมในชน้ั เรียน………………………………………………………………………….. 74
บทสรุป........................................................................................................................ 82
ใบกจิ กรรม.................................................................................................................. 84
คำถำมท้ำยบท............................................................................................................. 88
เอกสำรอ้ำงองิ ............................................................................................................. 89

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทที่ 3 ........................................................................................ 91
บทท่ี 3 จติ วิทยาพัฒนาการ.................................................................................................... 95
95
ควำมหมำยและควำมสำคัญของจิตวิทยำพฒั นำกำร................................................... 96
ควำมหมำยของพัฒนำกำร……………………………………………………………………………….. 97
ปจั จัยทมี่ อี ทิ ธพิ ลตอ่ พัฒนำกำรของบุคคล………………………………………………………….. 99
100
ประเภทของพฒั นำกำร……………………………………………………………………………………. 101
วธิ ีกำรศึกษำพัฒนำกำรของมนษุ ย์…………………………………………………………………….. 105
หลกั ของพฒั นำกำร…………………………………………………………………………………………. 135
ทฤษฎีพัฒนำกำรและกำรประยุกตใ์ ช้………..………………………………………………………. 152
ลักษณะพฒั นำกำรของผู้เรยี น..................................................................................... 153
บทสรปุ ........................................................................................................................ 155
ใบกจิ กรรม.................................................................................................................. 156
คำถำมทำ้ ยบท.............................................................................................................
เอกสำรอำ้ งองิ .............................................................................................................

(5)

สารบญั (ตอ่ )

หนา้

แผนบริหารการสอนประจาบทท่ี 4 ........................................................................................ 157
บทท่ี 4 จิตวิทยาการเรยี นรู้..................................................................................................... 161
161
ควำมหมำยของจติ วิทยำกำรเรยี นรู้............................................................................. 162
ควำมหมำยของกำรเรยี นรู้........................................................................................... 164
องค์ประกอบของกำรเรยี นรู้…………………………………………………………………………….. 165
กระบวนกำรของกำรเรียนรู้……………………………………………………………………………… 166
ประเภทของกำรเรียนรู้................................................................................................ 167
ปจั จยั ที่มีอิทธิพลตอ่ กำรเรียนรู้…………………………………………………………………………. 169
ทฤษฎกี ำรเรยี นรู้…………………………………………………………………………………………….. 199
กำรถำ่ ยโยงกำรเรียนรู้................................................................................................. 202
บทสรปุ ........................................................................................................................ 203
ใบกิจกรรม.................................................................................................................. 206
คำถำมท้ำยบท............................................................................................................. 207
เอกสำรอ้ำงอิง.............................................................................................................

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทที่ 5 ........................................................................................ 209
บทท่ี 5 การส่งเสริมเชาวนป์ ัญญาและความถนดั ของผ้เู รยี น................................................ 213
213
ควำมหมำยของเชำวนป์ ัญญำ...................................................................................... 214
217
ปจั จยั ที่มอี ิทธพิ ลตอ่ เชำวนป์ ัญญำ............................................................................... 219
230
ผู้เรียนกบั ระดับเชำวนป์ ัญญำ…………………………………………………………………………… 231
ทฤษฏเี ชำวนป์ ญั ญำ………………………………………………………………………………………… 240
241
ชนิดของแบบทดสอบเชำวน์ปัญญำ…………………………………………………………………… 242

ประเภทของแบบทดสอบเชำวน์ปญั ญำ………………………………………………………………
บทบำทของครกู บั กำรส่งเสรมิ เชำวน์ปญั ญำใหแ้ ก่ผู้เรียน………………………………………

ควำมหมำยของควำมถนัด...........................................................................................

ประเภทของควำมถนดั ................................................................................................

(6)

สารบัญ (ตอ่ )

หน้า

กำรทดสอบควำมถนดั .............................................................................................. 243
ประโยชนข์ องแบบทดสอบควำมถนดั ในกำรเรยี น.................................................... 245
กำรสง่ เสริมควำมถนัดของผูเ้ รียน............................................................................. 246
บทสรุป..................................................................................................................... 248
ใบกิจกรรม................................................................................................................ 250
คำถำมท้ำยบท.......................................................................................................... 252
เอกสำรอ้ำงองิ .......................................................................................................... 253

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทท่ี 6 ........................................................................................ 255
บทที่ 6 ความรู้เบ้อื งตน้ เกยี่ วกบั การแนะแนว....................................................................... 259
259
ควำมหมำยของกำรแนะแนว…………………………………………………………………………. 260
ประวัติกำรแนะแนวในประเทศไทย………………………………………………………………… 263
ควำมสำคัญและควำมจำเปน็ ของกำรแนะแนว…………………………………………………. 266
จดุ มงุ่ หมำยของกำรแนะแนว………….……………………………………………………………… 268
ประเภทของกำรแนะแนว……………………………………………………………………………… 271
ปรัชญำของกำรแนะแนว………………………………………………………………………………. 272
หลกั กำรของกำรแนะแนว……………………………………………………………………………… 275
รปู แบบวิธีกำรแนะแนว…………………………………………………………………………………. 276
บริกำรแนะแนว………………………………………..………………………………………………….. 283
ประโยชน์ของกำรแนะแนว……………………………………………………………………………. 284
จรรยำบรรณวชิ ำชีพจิตวทิ ยำกำรแนะแนว………………………………………………………. 285
บทสรปุ ..................................................................................................................... 287
ใบกิจกรรม................................................................................................................ 289
คำถำมท้ำยบท.......................................................................................................... 290
เอกสำรอำ้ งองิ ..........................................................................................................

(7)

สารบัญ (ตอ่ )

หนา้

แผนบริหารการสอนประจาบทที่ 7 ........................................................................................ 291
บทท่ี 7 ความรู้เบอ้ื งต้นเกี่ยวกบั การใหค้ าปรึกษา................................................................. 295
295
ควำมหมำยของบริกำรให้คำปรกึ ษำ……………………………………………………………….. 296
ควำมสำคญั ของบริกำรใหค้ ำปรกึ ษำ……………………………………………………………….. 297
จดุ มุง่ หมำยของบรกิ ำรใหค้ ำปรึกษำ……………………………………………………………….. 298
ทฤษฎีกำรให้คำปรึกษำ…………………………………………………………………………………. 303
หลักกำรของบรกิ ำรให้คำปรึกษำ………………………………………..………………………….. 304
ขอบข่ำยของบริกำรให้คำปรึกษำ………………………………………..………………………….. 305
รูปแบบของกำรให้คำปรึกษำ……………………………………………..………………………….. 307
คุณสมบัติของผใู้ ห้คำปรึกษำ………………………………………………………………………….. 308
จรรยำบรรณกำรให้คำปรกึ ษำ……………………………………………………………………….. 310
วิธีกำรใหค้ ำปรึกษำ................................................................................................... 311
กระบวนกำรใหค้ ำปรกึ ษำ……………………………………………………………………………… 315
ทักษะกำรใหค้ ำปรกึ ษำ…………………………………………………………………………………. 329
บทสรปุ ..................................................................................................................... 331
ใบกจิ กรรม................................................................................................................ 333
คำถำมทำ้ ยบท.......................................................................................................... 334
เอกสำรอำ้ งองิ ..........................................................................................................

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทท่ี 8 ........................................................................................ 335
บทท่ี 8 จติ วิทยาสาหรบั ผู้เรียนทมี่ ีความตอ้ งการพิเศษ........................................................ 339
339
ควำมหมำยของผเู้ รียนที่มคี วำมต้องกำรพเิ ศษ.......................................................... 341
342
ควำมร้เู กีย่ วกบั กำรศกึ ษำสำหรบั ผู้เรยี นทีม่ ีควำมตอ้ งกำรพิเศษ............................... 343
รูปแบบกำรเรยี นของผูเ้ รยี นท่มี คี วำมต้องกำรพิเศษ................................................. 343
346
ประเภทของผูเ้ รยี นทมี่ คี วำมตอ้ งกำรพเิ ศษและบทบำทของครู................................

เด็กทมี่ ีควำมบกพรอ่ งทำงกำรเห็น…………………………………………………………….
เดก็ ท่มี คี วำมบกพรอ่ งทำงกำรไดย้ ิน…………………………………………………………..

(8)

สารบัญ (ตอ่ )

หน้า

เด็กทีม่ คี วำมบกพร่องทำงสตปิ ัญญำ…………………………………………………………. 348
เด็กทม่ี คี วำมบกพร่องทำงรำ่ งกำยและกำรเคล่อื นไหว…………………………………. 350
เด็กท่ีมปี ญั หำทำงกำรเรียนรู้……………………………………………………………………. 353
เด็กที่มปี ัญหำทำงพฤติกรรม……………………………………………………………………. 354
เดก็ ออทิสติก…………………………………………………………………………………………. 356
เดก็ สมำธสิ นั้ ………………………………………………………………………………………….. 357
เดก็ ที่มีควำมบกพร่องซ้ำซ้อน…………………………………………………………………… 359
กำรจัดกิจกรรมกำรเรยี นกำรสอนสำหรับผเู้ รยี นที่มคี วำมต้องกำรพเิ ศษ................... 360
แผนกำรศึกษำเฉพำะบุคคล...................................................................................... 361
บคุ ลำกรท่ีทำหน้ำทีเ่ ก่ียวข้องโดยตรงกบั ผูเ้ รียนท่มี ีควำมต้องกำรพเิ ศษ……………….. 368
บทสรุป..................................................................................................................... 370
ใบกจิ กรรม................................................................................................................ 372
คำถำมทำ้ ยบท.......................................................................................................... 373
เอกสำรอำ้ งอิง.......................................................................................................... 374

บรรณานกุ รม.................................................................................................................... 375

(9)

สารบัญภาพ

ภาพที่ หน้า

1.1 จอห์น ล็อค.......................………………………….……………………………………………………. 6
1.2 วิลเฮลม์ แมกซ์ วนุ้ ด์ (นง่ั ) กบั เพ่ือนรว่ มงำนในห้องปฏบิ ัตกิ ำรทำงจิตวทิ ยำ………….... 7
1.3 แผนผังแสดงกำรจำแนกประเภทของพฤติกรรมมนุษย์……………………….……………….. 10
1.4 องคค์ วำมรูข้ องศำสตร์จติ วิทยำท่สี มั พนั ธก์ ับหลำยศำสตร์…………………….……………… 12
1.5 วลิ เฮลม์ แมกซ์ วุน้ ด์ ผู้กอ่ ตง้ั กลมุ่ โครงสรำ้ งของจิต………….…………………………………. 20
1.6 จอห์น ดวิ อ้ี (ซ้ำย) วลิ เลยี ม เจมส์ (ขวำ) ผนู้ ำกล่มุ หน้ำทข่ี องจิต………………………….. 22
1.7 จอห์น บ.ี วตั สัน ผนู้ ำกลมุ่ พฤตกิ รรมนิยม…………………………………………….…………… 23
1.8 ซกิ มันด์ ฟรอยด์ ผกู้ ่อตงั้ กลมุ่ จิตวเิ ครำะห์…………………………………………………………… 25
1.9 กำรจำลองเปรียบเทียบจิตทง้ั 3 ระดบั เหมือนกบั ภูเขำนำ้ แขง็ รวมท้งั กำรทำงำน

ของอดิ อีโก้ และซปุ เปอร์อีโก้ ตำมทฤษฎีจติ วเิ ครำะหข์ องฟรอยด์............................. 27
1.10 แมกซ์ เวอรไ์ ธเมอร์ ผู้นำกล่มุ จิตวิทยำเกสตัลท์…………………………………………………… 30
1.11 อบั รำฮมั เอช. มำสโลว์ (ซำ้ ย) คำรล์ อำร์ โรเจอร์ (ขวำ) ผู้นำกลุม่ มนษุ ยนยิ ม……….. 32
2.1 ขอบข่ำยของจิตวทิ ยำกำรศกึ ษำ………………………………………………………………..……… 50
3.1 แผนผังแสดงกระบวนกำรเกิดพัฒนำกำรของบุคคล…………………………………………….. 99
3.2 แสดงกำรเปลีย่ นแปลงรูปรำ่ งและสัดส่วนของมนุษย์ต้งั แต่แรกเกิดจนโตเต็มท่ี………… 102
3.3 ลำดบั ข้ันพฒั นำกำรของมนุษย์…………………………………………………………………………. 103
3.4 เพยี เจท์ ผ้สู รำ้ งทฤษฎพี ฒั นำกำรทำงเชำวน์ปัญญำ……………………………………………… 110
3.5 แสดงกำรทดลองของเพยี เจท์ ในข้นั ประสำทสมั ผสั และกำรเคลอื่ นไหว…………………. 113
3.6 แสดงกำรทดลองของเพยี เจท์ ในข้นั กอ่ นกำรคดิ แบบมีเหตุผล…………………..………… 115
3.7 จำลองกำรทดลองของเพยี เจท์ ขั้นก่อนกำรคิดแบบมเี หตุผลครงั้ ที่ 2……………………. 116
3.8 อรี คิ เอช. อีริคสนั ผสู้ ร้ำงทฤษฎีพัฒนำกำรทำงจิตสงั คม............................................. 120
3.9 โคลเบริ ์ก ผูส้ รำ้ งทฤษฎพี ฒั นำกำรทำงจริยธรรม……………………………………………….. 130
4.1 แสดงกำรเกดิ กำรเรยี นรู้………………………………………………………………………………….. 164
4.2 แสดงกระบวนกำรของกำรเรียนรู้................................................................................ 165
4.3 พำฟลอฟ..................................................................................................................... 170
4.4 แสดงหลกั กำรเรียนรู้ของพำฟลอฟ……………………………………………………………………. 171

(10)

สารบัญภาพ (ตอ่ )

ภาพที่ หน้า

4.5 แสดงกำรทดลองกำรวำงเง่อื นไขแบบคลำสสิคของพำฟลอฟ………………………………… 171
4.6 แสดงกำรทดลองกำรวำงเงอื่ นไขแบบคลำสสิคของพำฟลอฟ ข้ันกอ่ นกำรวำงเงอื่ นไข. 173
4.7 แสดงกำรทดลองกำรวำงเงื่อนไขแบบคลำสสคิ ของพำฟลอฟ ขั้นกำรวำงเง่ือนไข........ 173
4.8 แสดงกำรทดลองกำรวำงเงือ่ นไขแบบคลำสสิคของพำฟลอฟ ข้ันหลงั กำรวำงเง่ือนไข. 174
4.9 แสดงกำรทดลองกำรเรยี นรู้โดยกำรวำงเงื่อนไขของวัตสนั ........................................... 176
4.10 สกินเนอร์.........................………………………………………………………………………………… 180
4.11 แสดงกำรทดลองกำรวำงเงอื่ นไขแบบกำรกระทำของสกนิ เนอร์..................................... 181
4.12 ธอรน์ ไดค์..................................................................................................................... 185
4.13 แสดงกำรทดลองทฤษฎสี มั พนั ธ์เชื่อมโยงของธอร์นไดค์................................................ 186
4.14 แสดงกำรเชอื่ มโยงระหวำ่ งส่งิ เร้ำ (S) กับกำรตอบสนอง (R) ในกำรทดลอง

ของธอร์นไดค.์ ............................................................................................................. 187
4.15 โคห์เลอร์......................................................................................................................... 191
4.16 แสดงกำรทดลองกำรเรยี นรูโ้ ดยกำรหยั่งเหน็ ของโคหเ์ ลอร์ (ปญั หำเกีย่ วกับทอ่ นไม้)..... 192
4.17 แสดงกำรทดลองกำรเรียนรู้โดยกำรหย่ังเหน็ ของโคหเ์ ลอร์ (ปญั หำเกี่ยวกบั กล่อง)....... 193
4.18 แบนดรู ำ...................................................................................................................... 195
4.19 แสดงตวั อยำ่ งกำรทดลองของแบนดูรำ........................................................................ 196
5.1 ชำร์ล สเปยี ร์แมน......................................…………………………………………………………. 219
5.2 แสดง G-factor และ S-factor ของสเปยี รแ์ มน......................................................... 220
5.3 เธอร์สโตน...................................................................................................................... 220
5.4 กิลฟอร์ด..................………………………………………………………………………………………….. 222
5.5 โครงสร้ำงทำงปญั ญำของกลิ ฟอรด์ มี 150 องคป์ ระกอบ............................................ 225
5.6 โฮวำร์ด กำรด์ เนอร์..................................…………………………………………………………… 225
5.7 แสดงเชำวน์ปญั ญำท้งั 9 ดำ้ น ในทฤษฎพี หปุ ญั ญำ……………………………………………… 228
5.8 อัลเฟรด บิเนท์............................................................................................................ 231
5.9 แสดงอปุ กรณ์ของแบบทดสอบเชำวนป์ ัญญำสแตนฟอรด์ -บิเนต…์ …………………………. 234
5.10 เดวิท เวคสเลอร์.......................................................................................................... 235
5.11 ตวั อย่ำงแบบทดสอบเชำวน์ปญั ญำควำมสำมำรถทำงด้ำนกำรปฏบิ ตั ิของเวคสเลอร์… 238

(11)

สารบญั ภาพ (ตอ่ )

ภาพที่ หนา้

5.12 เจ ซี รำเวน.................................................................................................................. 238
5.13 ตัวอยำ่ งแบบทดสอบเชำวน์ปัญญำโปรเกรสซิฟ แมทรซิ สิ ของรำเวน........................... 239
5.14 ควำมสัมพันธร์ ะหวำ่ งบริกำรแนะแนวและกำรส่งเสรมิ ควำมถนัดของผู้เรียน…………… 247
6.1 แผนภูมิแสดงควำมสมั พันธ์ของบริกำรแนะแนวทัง้ 5 บริกำร...................................... 283
7.1 กำรให้คำปรึกษำเปน็ รำยบุคคล................................................................................... 305
7.2 กำรให้คำปรกึ ษำแบบกลุ่ม........................................................................................... 307
7.3 ข้ันตอนกำรใหค้ ำปรกึ ษำรูปตัววี.................................................................................. 312
8.1 ตวั อยำ่ งเด็กทม่ี คี วำมบกพรอ่ งทำงกำรเหน็ ................................................................. 344
8.2 ตัวอยำ่ งอกั ษรเบลล์..................................................................................................... 345
8.3 ตวั อยำ่ งเดก็ ทม่ี คี วำมบกพร่องทำงกำรได้ยนิ ............................................................... 348
8.4 ตวั อย่ำงเด็กทมี่ ีควำมบกพรอ่ งทำงสติปญั ญำ.............................................................. 350
8.5 ตัวอยำ่ งเด็กทีม่ คี วำมบกพร่องทำงร่ำงกำยหรือกำรเคลื่อนไหว.................................... 352

(12)

(13)

สารบญั ตาราง

ตารางท่ี หนา้

3.1 สรปุ ทฤษฎีพัฒนำกำรควำมตอ้ งกำรทำงเพศและบุคลกิ ภำพของฟรอยด์…………..……. 107
3.2 สรปุ ทฤษฎีพัฒนำกำรทำงเชำวนป์ ญั ญำของเพยี เจท์…………………………………………… 118
3.3 สรปุ ทฤษฎีพฒั นำกำรทำงจติ สงั คมของอีริคสัน…………………………………………………… 126
3.4 สรุปทฤษฎีพัฒนำกำรทำงจริยธรรมของโคลเบิร์ก……………………………………………….. 133
5.1 ระดับเชำว์ปัญญำ (IQ) จำกแบบทดสอบของบเิ นท์……………………………………………… 218
5.2 ควำมสมั พนั ธ์ระหวำ่ งระดับเชำวนป์ ญั ญำกับกำรเลือกอำชพี ………………………………… 218
5.3 แสดงลกั ษณะแบบทดสอบเชำวนป์ ัญญำของเวคสเลอร์……………………………………….. 236
6.1 แสดงควำมสมั พันธ์ระหว่ำงปรชั ญำของกำรแนะแนว และหลักกำรของกำรแนะแนว. 274
6.2 แสดงโครงสร้ำงของบริกำรแนะแนว............................................................................ 282

(15)

แผนบรหิ ารการสอนประจาวชิ า

รหสั วิชา ED 15101
ช่อื วิชา
จติ วิทยาสาหรับครู
หน่วยกติ (Psychology for Teachers)
ผสู้ อน 3 (2-2-5)
อาจารยส์ ุนสิ า วงศ์อารีย์

คาอธิบายรายวิชา

ศึกษาทฤษฏีเก่ียวกับจิตวิทยาพ้ืนฐาน จิตวิทยาพัฒนาการ จิตวิทยาการเรียนรู้ จิตวิทยา

การศึกษา จิตวิทยาสาหรับเด็กพิเศษ การแนะแนวและการให้คาปรึกษา แนวทางการช่วยเหลือผู้เรียน

และส่งเสริมความถนัดความสนใจของผู้เรียน ปฏิบัติการนาหลักจิตวิทยาไปใช้ในการจัดการเรียนรู้
ใหเ้ หมาะสมกบั พฒั นาการทางสมอง แบบการเรียนรู้ ศักยภาพและความถนัดของผู้เรยี น

วัตถปุ ระสงคท์ วั่ ไป

ในการเรียนการสอน วิชาจิตวิทยาสาหรับครู มีวัตถุประสงค์เพื่อให้นักศึกษาเกิดพฤติกรรม
ดงั น้ี

1. มีความรู้ความเข้าใจ และประยุกต์จิตวิทยาพื้นฐาน จิตวิทยาการศึกษา จิตวิทยา
พัฒนาการ จิตวิทยาการเรียนรู้ จิตวิทยาสาหรับเด็กพิเศษ การแนะแนว และการให้คาปรึกษา ในการ
จัดการเรียนการสอนได้

2. มีความรู้ความเข้าใจความถนัดและความสนใจของผู้เรียน และสามารถจัดกิจกรรม
สง่ เสริมความถนดั และความสนใจของผเู้ รียนได้

3. สามารถออกแบบกิจกรรมการเรียนรู้โดยนาหลักจิตวิทยามาประยุกต์ใช้ให้สอดคล้องกับ
พฒั นาการทางสมองของผเู้ รยี นได้

4. สามารถนาหลกั จิตวิทยาไปใช้ในการจัดการเรียนรู้ได้
5. มเี จตคติที่ดตี อ่ การใชจ้ ิตวิทยาสาหรับครใู นการปฏบิ ัตหิ นา้ ท่ีของความเปน็ ครู

(16)

เนื้อหา ความรู้เบอ้ื งต้นเกย่ี วกบั จิตวิทยา 8 ชว่ั โมง
ความเปน็ มาของจติ วทิ ยา 8 ชว่ั โมง
บทที่ 1 ความหมายของจติ วิทยา
ความสาคญั ของจิตวิทยา
ขอบขา่ ยของจติ วิทยา
จุดมงุ่ หมายของจิตวทิ ยา
สาขาของจติ วทิ ยา
วธิ กี ารศึกษาทางจติ วทิ ยา
แนวคิดของกลุ่มจิตวทิ ยา
ประโยชนข์ องจติ วิทยา
บทสรปุ
ใบกิจกรรม
คาถามทา้ ยบทท่ี 1
เอกสารอ้างองิ

บทท่ี 2 จิตวิทยาการศกึ ษา
ความสมั พนั ธ์ระหว่างจิตวิทยากบั การศกึ ษา
ความหมายของจิตวิทยาการศกึ ษา
ความสาคัญของจติ วิทยาการศึกษา
ขอบขา่ ยของจิตวิทยาการศึกษา
วัตถปุ ระสงคข์ องจิตวิทยาการศึกษา
จติ วิทยาการศกึ ษากับความเป็นครู
ลกั ษณะของครูทดี่ แี ละมปี ระสิทธภิ าพ
การทาความเขา้ ใจความแตกตา่ งระหวา่ งบุคคล
การส่งเสรมิ แรงจูงใจในการเรียน
การปรับพฤติกรรมในช้ันเรียน
บทสรปุ
ใบกจิ กรรม
คาถามทา้ ยบทท่ี 2
เอกสารอา้ งอิง

บทที่ 3 จิตวิทยาพฒั นาการ (17)
ความหมายและความสาคญั ของจติ วทิ ยาพัฒนาการ 8 ชว่ั โมง
ความหมายของพัฒนาการ
ปัจจัยทม่ี ีอิทธพิ ลต่อพัฒนาการของบุคคล 8 ช่วั โมง
ประเภทของพฒั นาการ
วิธีการศกึ ษาพัฒนาการของมนุษย์ 8 ชว่ั โมง
หลักของพฒั นาการ
ทฤษฎีพฒั นาการและการประยกุ ตใ์ ช้
ลกั ษณะพัฒนาการของผูเ้ รียน
บทสรุป
ใบกิจกรรม
คาถามท้ายบทที่ 3
เอกสารอา้ งอิง

บทที่ 4 จติ วิทยาการเรียนรู้
ความหมายของจิตวทิ ยาการเรียนรู้
ความหมายของการเรียนรู้
องคป์ ระกอบของการเรียนรู้
กระบวนการของการเรยี นรู้
ประเภทของการเรียนรู้
ปจั จัยทมี่ ีอิทธพิ ลต่อการเรยี นรู้
ทฤษฎีการเรียนรู้
การถ่ายโยงการเรียนรู้
บทสรปุ
ใบกิจกรรม
คาถามทา้ ยบทที่ 4
เอกสารอา้ งอิง

บทท่ี 5 การสง่ เสริมเชาวนป์ ญั ญาและความถนดั ของผูเ้ รยี น
ความหมายของเชาวนป์ ัญญา
ปจั จัยท่ีมีอทิ ธิพลตอ่ เชาวน์ปญั ญา

(18) 8 ชั่วโมง

ผู้เรยี นกับระดบั เชาวน์ปัญญา
ทฤษฏีเชาวนป์ ญั ญา
ชนิดของแบบทดสอบเชาวนป์ ัญญา
ประเภทของแบบทดสอบเชาวน์ปัญญา
บทบาทของครกู บั การส่งเสริมเชาวนป์ ญั ญาใหแ้ ก่ผู้เรยี น
ความหมายของความถนดั
ประเภทของความถนดั
การทดสอบความถนัด
ประโยชนข์ องแบบทดสอบความถนดั ในการเรยี น
การสง่ เสรมิ ความถนดั ของผ้เู รยี น
บทสรปุ
ใบกจิ กรรม
คาถามท้ายบทที่ 5
เอกสารอา้ งอิง

บทที่ 6 ความรู้เบอื้ งต้นเกีย่ วกับการแนะแนว
ความหมายของการแนะแนว
ประวัติการแนะแนวในประเทศไทย
ความสาคญั และความจาเป็นของการแนะแนว
จุดม่งุ หมายของการแนะแนว
ประเภทของการแนะแนว
ปรชั ญาของการแนะแนว
หลกั การของการแนะแนว
รูปแบบวธิ ีการแนะแนว
บริการแนะแนว
ประโยชน์ของการแนะแนว
จรรยาบรรณวชิ าชพี จติ วทิ ยาการแนะแนว
บทสรุป
ใบกิจกรรม
คาถามทา้ ยบทที่ 6
เอกสารอา้ งองิ

(19)

บทท่ี 7 ความรู้เบื้องตน้ เกย่ี วกับการให้คาปรกึ ษา 8 ช่วั โมง
ความหมายของการใหค้ าปรึกษา
ความสาคัญของการใหค้ าปรึกษา
จุดมุ่งหมายของการใหค้ าปรกึ ษา
ทฤษฎกี ารใหค้ าปรึกษา
หลักการของการใหค้ าปรกึ ษา
ขอบข่ายของการใหค้ าปรกึ ษา
รูปแบบของการให้คาปรกึ ษา
คณุ สมบัติของผใู้ ห้คาปรกึ ษา
จรรยาบรรณการให้คาปรึกษา
วิธกี ารใหค้ าปรึกษา
กระบวนการให้คาปรกึ ษา
ทักษะการให้คาปรึกษา
บทสรุป
ใบกจิ กรรม
คาถามทา้ ยบทที่ 7
เอกสารอา้ งอิง

บทท่ี 8 จิตวทิ ยาสาหรบั ผู้เรียนทมี่ คี วามต้องการพเิ ศษ 4 ชั่วโมง
ความหมายของผเู้ รยี นทมี่ ีความต้องการพิเศษ
ความรู้เกีย่ วกับการศกึ ษาสาหรับผ้เู รยี นท่มี คี วามตอ้ งการพเิ ศษ
รูปแบบการเรียนของผเู้ รียนทมี่ คี วามต้องการพเิ ศษ
ประเภทของผเู้ รยี นทีม่ คี วามต้องการพิเศษและบทบาทของครู
การจดั กิจกรรมการเรียนการสอนสาหรบั ผู้เรียนทีม่ ีความตอ้ งการพิเศษ
แผนการศกึ ษาเฉพาะบคุ คล
บุคลากรทีท่ าหน้าทเ่ี ก่ียวข้องโดยตรงกบั ผู้เรียนทม่ี คี วามต้องการพเิ ศษ
บทสรุป
ใบกิจกรรม
คาถามท้ายบทท่ี 8
เอกสารอา้ งองิ

(20)

กิจกรรมการเรยี นการสอน

การจดั กิจกรรมการเรียนการสอนในรายวิชาน้ี เน้นผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง โดยให้ผู้เรยี นได้มี
โอกาสศึกษาค้นคว้าทางานเป็นกลุ่ม ส่งเสริมกระบวนการคิด ส่งเสริมการสร้างงาน และการนาเสนอ
ผลงาน โดยผู้สอนเป็นผู้นาสรุปเพมิ่ เติมความรูใ้ ห้ผู้เรยี นเกิดความรู้ความเขา้ ใจท่ีถูกต้องตามเนื้อหา และ
หลักทฤษฎี โดยมกี จิ กรรมการเรียนการสอนดังน้ี

1. ผู้สอนนาเข้าสู่บทเรียนโดยการบรรยาย ประกอบสื่อทางคอมพิวเตอร์ Microsoft
Power Point รวมทงั้ สอ่ื รูปภาพ วดี ทิ ศั น์ที่เกย่ี วขอ้ งกับเน้อื หาในแตล่ ะบทเรยี น

2. ผู้สอนอธบิ ายเน้ือหา แนวคิด และทฤษฎีที่เก่ยี วข้อง
3. ผู้สอนจัดกิจกรรมการเรียนการสอนโดยยึดหลักผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง และเน้นสร้าง
องค์ความรู้ด้วยตัวผู้เรียนเอง (constructivist) รวมท้ังได้เรียนรู้จากประสบการณ์ โดยมีกิจกรรม
การเรียนการสอน ดงั น้ี

3.1 ผู้เรียนศึกษาจากเอกสารประกอบการสอน วีดิทัศน์ หนังส้ัน ภาพยนตร์ คลิปวิดีโอ
กรณตี วั อยา่ ง และบทความท่เี ก่ยี วขอ้ ง

3.2 ผู้เรียนแบ่งกลุ่มร่วมกันทากิจกรรม ท้ังรายบุคคล และเป็นกลุ่มย่อย โดยให้ระดม
สมองช่วยกันคดิ หาคาตอบ แสดงบทบาทสมมติ และรว่ มกนั สรปุ เนื้อหาสาระทไี่ ด้

3.3 ผู้เรียนศึกษาค้นคว้าด้วยตนเองตามหัวข้อที่สนใจ ท้ังรายบุคคล เป็นคู่ และเป็น
กลุม่ ย่อย

3.4 ผู้เรียนจัดทารายงาน ผลงาน และนาเสนอผลการทางาน โดยมีการแลกเปลี่ยน
เรยี นรทู้ ้งั ในกลมุ่ ย่อย และกลุ่มใหญ่

4. ผู้สอนสรุป อธิบายความรู้เพ่ิมเติม ประกอบกับการซักถาม ร่วมอภิปราย และสรุป
ประเดน็ ท่สี าคญั รว่ มกับผู้เรยี น

5. ผู้เรยี นทบทวนความร้โู ดยตอบคาถามทา้ ยบทเรยี น และเสนอแนะแนวความคิด
6. ผูเ้ รียนสรปุ เนื้อหาสาระเปน็ แผนภมู ิความคิด (Mind map)
7. ผ้สู อนเสรมิ สรา้ งคุณธรรมและจรยิ ธรรมใหก้ ับผ้เู รยี นก่อนเลิกเรียน

สอื่ การเรียนการสอน

สือ่ การเรียนการสอนประกอบด้วย
1. เอกสารประกอบการสอนวชิ าจิตวทิ ยาสาหรบั ครู
2. เอกสาร ตารา หนงั สือ และงานวิจยั ทเี่ กยี่ วข้องกับจติ วทิ ยาสาหรับครู
3. สไลดน์ าเสนอความร้ทู เี่ กีย่ วขอ้ ง ด้วยสอ่ื ทางคอมพิวเตอร์ Microsoft Power Point
4. วดี ิทศั น์ / หนงั สั้น / คลิปวิดีโอ / ภาพยนตร์ / กรณศี ึกษา / การแสดงบทบาทสมมติ
5. ใบกิจกรรม

(21)

การวัดและการประเมินผล

การวดั และประเมินผลการเรยี นรขู้ องผเู้ รยี น โดย

1. สงั เกตการตอบคาถามและตง้ั คาถาม

2. สังเกตจากการอภปิ ราย ซักถาม แสดงความคดิ เห็น และการนาเสนองาน

3. การตรวจผลงาน

4. การทดสอบ

การให้คะแนน

1. คะแนนระหวา่ งภาคเรยี น 60%

1.1 การเข้าเรยี น ความสนใจในการเรยี น การรว่ มกิจกรรม 10%

การมสี ว่ นรว่ มอภิปรายเสนอความคิดเห็นในชั้นเรียน

1.2 งานทีไ่ ด้รับมอบหมาย 30%

- การทาคาถามท้ายบทเรยี น (5%)

- การทารายงาน (รายบคุ คล/กลมุ่ ) และนาเสนอผลงาน (10%)

- การทาใบกิจกรรม (10%)

- การฝกึ ปฏิบัตกิ ารทางจติ วิทยา (5%)

1.3 ทดสอบกลางภาคเรยี น 20%

2. คะแนนสอบปลายภาคเรียน 40%

เกณฑ์การประเมนิ ผลให้ระดบั ผลการเรียน

การประเมินผลแบบอิงเกณฑ์ ระบบค่าระดบั คะแนนแบง่ เป็น 8 ระดับ

คะแนนระหว่าง 80 – 100 ได้ผลการเรยี นระดับ A

คะแนนระหวา่ ง 75 – 79 ไดผ้ ลการเรยี นระดบั B+

คะแนนระหวา่ ง 70 – 74 ได้ผลการเรียนระดบั B

คะแนนระหวา่ ง 65 – 69 ไดผ้ ลการเรียนระดับ C+

คะแนนระหวา่ ง 60 – 64 ได้ผลการเรียนระดบั C

คะแนนระหว่าง 55 – 59 ไดผ้ ลการเรยี นระดับ D+

คะแนนระหว่าง 50 – 54 ได้ผลการเรียนระดบั D

คะแนนระหวา่ ง 0 – 49 ได้ผลการเรยี นระดับ F

ส่งงานไม่ครบ/ขาดสอบกลางภาค/ไมร่ ว่ มกจิ กรรมในชน้ั เรียน ได้ผลการเรียนระดับ I

แผนบริหารการสอนประจาบทท่ี 1
ความร้เู บ้ืองต้นเกย่ี วกบั จติ วทิ ยา

วัตถปุ ระสงคเ์ ชงิ พฤติกรรม

เมื่อศึกษาบทเรียนนี้จบแล้ว นักศึกษาควรมีพฤติกรรมดงั นี้
1. อธิบายความเปน็ มาของจติ วทิ ยาได้
2. บอกความหมายของจิตวทิ ยา และอธิบายความสาคญั ของจติ วิทยาได้
3. อธิบายขอบขา่ ย และจดุ ม่งุ หมายของจติ วทิ ยาได้
4. จาแนกสาขาของจติ วทิ ยาทส่ี ัมพันธก์ บั วชิ าชพี ครูได้
5. อธิบายและยกตัวอย่างวิธีการศกึ ษาทางจิตวทิ ยาได้
6. อธบิ ายแนวคิดของกลุ่มจิตวทิ ยากลุ่มตา่ งๆ ได้
7. อธบิ ายและยกตวั อย่างประโยชน์ของจติ วิทยาได้

เนอ้ื หาสาระ

เนือ้ หาสาระในบทนป้ี ระกอบดว้ ย
1. ความเปน็ มาของจิตวทิ ยา
2. ความหมายของจติ วิทยา
3. ความสาคญั ของจิตวทิ ยา
4. ขอบข่ายของจติ วิทยา
5. จดุ มงุ่ หมายของจติ วทิ ยา
6. สาขาของจิตวทิ ยา
7. วธิ ีการศึกษาทางจติ วิทยา
8. แนวคดิ ของกลุ่มจติ วทิ ยา
9. ประโยชน์ของจิตวทิ ยา

2

กจิ กรรมการเรียนการสอน

กิจกรรมการเรียนการสอนเร่อื งความรูเ้ บือ้ งต้นเก่ียวกับจิตวทิ ยา มีดงั นี้
สปั ดาหท์ ่ี 1 (4 ช่วั โมง)
1. ผู้สอนช้ีแจงคาอธิบายรายวิชา วัตถุประสงค์ เนื้อหาสาระ กิจกรรมการเรียนการสอน
และเกณฑก์ ารให้คะแนนรายวิชา รวมท้งั สรา้ งขอ้ ตกลงร่วมกันในการศกึ ษาในรายวิชานี้
2. ผู้สอนบรรยายเนื้อหาเก่ียวกับความรู้เบ้ืองต้นเกี่ยวกับจิตวิทยา ในหัวข้อ ความเป็นมา
ของจิตวิทยา ความหมายของจิตวิทยา ความสาคญั ของจิตวิทยา ขอบขา่ ยของจิตวิทยา จุดม่งุ หมายของ
จิตวิทยา สาขาของจิตวทิ ยา และวิธกี ารศกึ ษาทางจิตวทิ ยา
3. ผู้เรียนรับฟังบรรยายสรุปเน้ือหาสาระ ร่วมกับศึกษาเนื้อหาเรื่อง “ความรู้เบ้ืองต้น
เกีย่ วกับจติ วิทยา” จากเอกสารประกอบการเรียนการสอน พรอ้ มท้งั ซักถามและตอบคาถามระหว่างการ
ฟังบรรยาย
4. ผู้สอนให้ผู้เรยี นแบ่งกลุ่มทาใบกิจกรรมที่ 1.1 ในหัวข้อเก่ยี วกับวิธีการศึกษาทางจิตวิทยา
เสร็จแล้วใหแ้ ต่ละกลุ่มนาเสนอสรุปประเดน็ ในหวั ขอ้ ท่ีได้รับมอบหมายหน้าชั้นเรยี นต่อกลุ่มใหญ่
5. ผู้สอนให้ผู้เรียนร่วมกันวิเคราะห์ อภิปราย สรุปเนื้อหาและแนวทางการนาไปประยุกต์ใช้
รวมทัง้ เปิดโอกาสให้ผ้เู รียนซักถามในหัวขอ้ / ประเด็นที่สงสยั
6. ผู้สอนมอบหมายให้ผเู้ รียนทาคาถามทา้ ยบท และกาหนดวันส่ง
7. ผู้สอนช้แี จงหวั ข้อทจ่ี ะเรยี นในคร้ังต่อไป เพือ่ ใหผ้ ู้เรียนไปศกึ ษากอ่ นล่วงหนา้
8. ผสู้ อนเสริมสรา้ งคณุ ธรรมและจริยธรรมให้กบั นกั ศึกษากอ่ นเลกิ เรยี น

สัปดาห์ท่ี 2 (4 ชัว่ โมง)
1. ผู้สอนทบทวนเนอ้ื หาทเี่ รียนมาของสปั ดาห์กอ่ น
2. ผสู้ อนบรรยายเนื้อหาเกย่ี วกับความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับจิตวทิ ยา ในหัวขอ้ แนวคดิ ของกลุ่ม
จติ วิทยา และประโยชนข์ องจติ วิทยา
3. ผู้เรียนรับฟังบรรยายสรุปเนื้อหาสาระ ร่วมกับศึกษาเนื้อหาเรื่อง “แนวคิดของกลุ่ม
จิตวิทยา และประโยชน์ของจิตวิทยา” จากเอกสารประกอบการเรียนการสอน พร้อมท้ังซักถามและ
ตอบคาถามระหว่างการฟังบรรยาย
4. ผู้สอนให้นักศึกษาชมภาพยนตร์เรื่อง “A beautiful mind” และพูดคุยแลกเปลี่ยนถึง
สาเหตกุ ารเกดิ พฤติกรรมของตวั ละครในภาพยนตร์
5. ผู้สอนให้ผู้เรียนแบ่งกลุ่มเป็น 6 กลุ่ม ตามแนวคิดของกลุ่มจิตวิทยาแต่ละกลุ่ม และร่วม
อภิปราย ตอบคาถามตามใบกิจกรรมที่ 1.2

3

6. ผู้สอนให้ผู้เรียนร่วมกันวิเคราะห์ อภิปราย สรุปเน้ือหาเก่ียวกับความรู้เบ้ืองต้นเก่ียวกับ
จิตวิทยาและแนวทางการนาไปประยุกต์ใช้ รวมท้ังเปิดโอกาสให้ผู้เรียนซักถามในหัวข้อ / ประเด็นที่
สงสัย

7. ผู้สอนมอบหมายให้ผู้เรียนสรุปเน้ือหาสาระบทท่ี 1 เป็นแผนภูมิความคิด (mind map)
และทาคาถามทา้ ยบท พร้อมกาหนดวันสง่

8. ผสู้ อนชแ้ี จงหัวขอ้ ท่จี ะเรียนในครง้ั ต่อไป เพ่อื ให้ผ้เู รยี นไปศึกษากอ่ นล่วงหน้า
9. ผ้สู อนเสรมิ สรา้ งคณุ ธรรมและจรยิ ธรรมใหก้ ับนักศกึ ษากอ่ นเลกิ เรียน

สื่อการเรียนการสอน

1. เอกสารประกอบการสอนรายวชิ า จติ วทิ ยาสาหรับครู
2. เอกสาร ตารา หนงั สือ และงานวจิ ยั ทเี่ กี่ยวข้องกบั จิตวทิ ยาทว่ั ไป
3. สไลด์นาเสนอความรู้ประเด็นสาคัญทุกหัวข้อเรื่อง ด้วยสื่อทางคอมพิวเตอร์ Microsoft
Power Point
4. ภาพยนตร์เรอื่ ง “A beautiful mind”
5. ใบกจิ กรรม
6. คาถามทา้ ยบท

4

การวดั ผลและการประเมนิ ผล

วตั ถปุ ระสงค์ วิธีการ/เครอ่ื งมอื การวัดผลและการประเมนิ ผล
1. อธบิ ายความเปน็ มาของจติ วิทยาได้ 1. ซกั ถาม-ตอบคาถาม 1. นักศกึ ษาตอบคาถาม และ
2. บอกความหมายของจติ วิทยา และ อภปิ ราย แลกเปลยี่ น อภปิ รายได้ถูกต้อง รอ้ ยละ 80
อธบิ ายความสาคัญของจิตวิทยาได้ และการสนทนาร่วมกัน 2. นักศึกษามีความสนใจ/ความ
3. อธิบายขอบขา่ ย และจุดมงุ่ หมาย 2. สังเกตพฤติกรรม ร่วมมือ และความกระตือรนื ร้น
ของจิตวิทยาได้ การรว่ มกิจกรรม ในการร่วมกจิ กรรมอยู่ในระดับ
4. จาแนกสาขาของจติ วทิ ยาที่สมั พนั ธ์ 3. สังเกตการนาเสนอผล ดี
กบั วชิ าชพี ครูได้ การทางานหน้าชั้นเรียน 3. นักศกึ ษามคี วามพร้อม/
5. อธบิ ายและยกตัวอย่างวิธีการศกึ ษา 4. ใบกิจกรรม ความตง้ั ใจและความกล้า
ทางจติ วทิ ยาได้ 5. คาถามท้ายบท แสดงออกในการนาเสนอผล
6. อธิบายแนวคดิ ของกลุ่มจิตวิทยา 6. แผนภมู คิ วามคดิ การทางานหนา้ ช้นั เรยี นอย่ใู น
กลุ่มต่างๆ ได้ (mind map) ระดับดี
7. อธิบายและยกตัวอยา่ งประโยชน์ 4. นักศึกษาทาใบกจิ กรรมได้
ของจติ วิทยาได้ ถูกต้อง ครบสมบรู ณ์ และเสร็จ
ตามเวลาท่ีกาหนด ร้อยละ 80
5. นักศกึ ษาตอบคาถามทา้ ย
บทเรยี นได้ ร้อยละ 80
6. นกั ศกึ ษาทาแผนภมู ิความคิด
ได้อยู่ในระดับดี

5

บทที่ 1
ความรู้เบื้องต้นเกีย่ วกบั จิตวิทยาสาหรับครู

“ครู” ถือเป็นอาชีพท่ีมีความสาคัญต่อคุณภาพของทรัพยากรมนุษย์ ระบบการศึกษา
ตลอดจนการพัฒนาประเทศให้เจริญก้าวหน้าต่อไปในอนาคต หน้าท่ีหลักของครู คือ การจัด
การเรียนการสอนเพ่ือพัฒนาผู้เรียนให้เต็มตามศักยภาพ ทั้งด้านกาย อารมณ์ สังคม สติปัญญา และ
จริยธรรม ให้เป็นทรัพยากรบุคคลท่ีมีคุณค่า สามารถพ่ึงพาตนเอง สร้างสรรค์ชุมชน สังคมและ
ประเทศชาติ มีความรู้และมีคุณธรรมในการดาเนินชีวิต การที่จะดาเนินการให้บรรลุเป้าหมายดังกล่าว
ครูต้องให้ความสาคัญกับองค์ประกอบทุกด้าน ได้แก่ ผู้เรียน ผู้สอน วิธีสอน สื่อ เป็นต้น โดยเฉพาะ
ตัวผู้เรียนซ่ึงล้วนแต่มีความแตกต่างกัน ดังน้ันการที่ครูมีความรู้ความเข้าใจในจิตวิทยาท่ีเก่ียวข้อง เช่น
ความรู้ด้านจิตวิทยาการศึกษา จิตวิทยาพัฒนาการ จิตวิทยาการเรียนรู้ หลักและเทคนิคทางจิตวิทยาที่
นามาใช้ในการเรียนการสอน การดูแลช่วยเหลือ การพัฒนาบุคลิกภาพผู้เรียน การสร้างความสัมพันธ์
และบรรยากาศในการเรียนรู้ เป็นต้น แลว้ นามาใช้ในการจัดการเรียนการสอนเพอื่ ใหส้ ู่เปา้ หมายดังกล่าว
จึงถอื ว่าสาคัญย่ิง รวมท้ังจะส่งผลดีต่อการเรยี นการสอนใหม้ ีคณุ ภาพและถือว่าเป็นภาระหน้าท่อี นั สาคัญ
ของครู

ความเปน็ มาของจติ วิทยา

จิ ต วิ ท ย าเป็ น วิ ช าท่ี มี ก าร ศึ ก ษ า ม าต้ั งแ ต่ ยุ ค ก รี ก โ บ ร าณ เม่ื อ ส อ งพั น ก ว่ าปี ล่ ว ง ม าแ ล้ ว
โดยในขณะนั้นมีนักปรัชญาเมธีคนสาคัญ เช่น เพลโต (Plato) และ อริสโตเติล (Aristotle) ได้พยายาม
ทาความเขา้ ใจและอธบิ ายเกี่ยวกับธรรมชาติการแสดงออกของมนุษย์ โดยมีงานเขียนทเี่ กี่ยวกบั ความสุข
ความเพลิดเพลิน ความเจ็บปวด ความรู้สึกสัมผัสท้ังห้า การจินตนาการ ความปรารถนา และลักษณะ
อ่ืนๆ ของจิตใจ เป็นต้น โดยส่วนใหญ่แล้วนักปรัชญาในขณะนั้นมีความเช่ือตรงกันท่ีว่ามนุษย์มี
สว่ นประกอบสาคญั สองส่วน ได้แก่ ร่างกาย (body) กับวิญญาณ (soul) โดยวิญญาณจะมีอิทธพิ ลเหนือ
รา่ งกายที่จะคอยควบคุมให้ร่างกายกระทาสิ่งต่างๆ ดังนั้น การจะเข้าใจมนุษย์ได้จึงต้องอธบิ ายวิญญาณ
ใหช้ ัดเจนเสียก่อน อยา่ งไรก็ตาม การอธิบายเก่ียวกบั วญิ าณในขณะน้นั จะออกมาในลักษณะแนวปรัชญา
มากกว่าจะพิสูจน์ทดลองในแง่วิทยาศาสตร์ ท้ังนี้เน่ืองจากนักปรัชญาในยุคกรีกมักนิยมหาคาตอบ
เกี่ยวกับวิญญาณโดยใช้ความคิดอย่างมีเหตุผลของตนผสมผสานกับความเชื่อทางศาสนาในขณะน้ัน
การใช้วิธีเช่นนี้ทาให้ได้คาตอบออกมาหลากหลายไม่แน่นอนและไม่ชัดเจน นักจิตวิทยาในยุคหลังจึง

6

ขนานนามการใช้วิธีนี้ว่า อาร์มแชร์ (armchair method) เพราะเป็นวิธีการหาคาตอบแบบนั่งอยู่กับท่ี

ไมม่ ีการค้นควา้ ทดลอง หรือพิสจู น์ในเชิงวทิ ยาศาสตรใ์ หเ้ หน็ จรงิ

ต่อมาเมื่อโลกเข้าสู่ยุคแห่งความเจริญทางวิทยาศาสตร์ จึงมีผู้พยายามจะนาความรู้ทาง

วิทยาศาสตร์มาเพ่ือใช้อธิบายเก่ียวกับวิญญาณแต่ก็ยังไม่ได้รับความรู้เพิ่มเติมแต่อย่างใด ทาให้

นักจิตวิทยารุ่นหลังๆ หันมาสนใจเกี่ยวกับจิต (mind) แทน เช่น เรอเน เดคาร์ท (Rene Descartes)

นกั ปรัชญาชาวฝร่ังเศส ได้เสนอทฤษฎีที่เช่ือว่า รา่ งกายและจิตใจเป็นคนละสว่ นและแยกจากกัน ซง่ึ รู้จัก

กันดีในชื่อ ทวินิยม (dualism) โดยทั้งสองส่วนจะมีปฏิสัมพันธ์กันเพียงแต่ผ่านโครงสร้างเล็กๆ ในสมอง

ต่อมาภายหลัง การศึกษาของเดคาร์ททาให้เกิดวิชาท่ีเรียกว่า สรีรจิตวิทยา ซ่ึงเป็นวิชาท่ีศึกษาเกี่ยวกับ

พฤติกรรมการแสดงออกมาท่ีมีส่วนสัมพันธ์เกี่ยวข้องระหว่างพฤติกรรมกับระบบประสาทและสมอง

ในขณะท่ี โทมัส ฮอบส์ (Thomas Hobbes) และนักปรัชญาชาวอังกฤษคนอ่ืนๆ ไม่เห็นด้วย เพราะมี

ความเชื่อว่า กายและจิตใจเป็นสิ่งเดียวกัน ทั้งนี้เพราะประสบการณ์ของมนุษย์ท้ังหมด ซ่ึงได้รวมไปถึง

ความคดิ และความรู้สกึ อย่างรู้ตัวจดั ไดว้ า่ เป็นกระบวนการทางกายทถี่ ูกควบคมุ โดยสมอง

นอกจากนี้ยังมีทฤษฎีท่ีเชื่อว่าจิตเป็น

สว่ นสาคัญในการควบคุมพฤติกรรมมนุษย์เรียกว่า

แอนิมิซึม (animism) ดังเช่น จอห์น ล็อค (John

Lock) นักปรัชญาชาวอังกฤษได้พยายามศึกษา

และค้นคว้าเก่ียวกับจิตของบุคคล โดยอธิบายว่า

จิตคือความรู้ตัว (conscious) จิตของมนุษย์

แรกเร่ิมบริสุทธิ์เหมือนผ้าขาว สิ่งแวดล้อมจะเป็น

ตัวการทาให้จิตของบุคคลเปลี่ยนไป เหมือนกับ

เป็นการแต้มสีสันลงบนผ้าขาว คาอธิบายน้ีแสดง

ให้ เห็ น อ ย่ างชั ด เจ น ว่า จ อ ห์ น ล็ อ ค จะ ให้

ความสาคัญกับประสบการณ์ของบุคคลที่ได้รับ

จ า ก สิ่ ง แ ว ด ล้ อ ม ใน ภ า ย ห ลั ง ว่ า มี บ ท บ า ท ต่ อ

ภาพท่ี 1.1 จอหน์ ลอ็ ค พฤติกรรมของบุคคล ถึงอย่างไรก็ตาม คาอธิบาย
ทมี่ า: http://www.coziplace.com/archives เกี่ยวกับจิตถึงแม้จะได้รับความเชื่อถืออยู่บ้าง
แต่ก็ยังไม่สามารถพิสูจน์ให้เห็นจริงได้ตามหลัก

และวธิ กี ารทางวิทยาศาสตร์เชน่ กัน

7

จนกระท่ังปลายศตวรรษท่ี 19 เป็นต้นมา วงการวิทยาศาสตร์เจริญก้าวหน้าอย่างรวดเร็ว
ทาให้เกิดการคัดค้านและวิพากษ์วิจารณ์การศึกษาในสิ่งท่ีไม่สามารถทดลอง ค้นคว้า พิสูจน์ได้ จึงมีผล
ทาให้นักจติ วิทยายุคใหม่เปล่ียนแนวทางการศึกษาจากจิตใจมาศึกษาพฤติกรรม ซ่ึงสามารถจะพิสูจน์ให้
เหน็ จริงได้ นอกจากนย้ี งั นาเอาวิธีการตา่ งๆ ทีไ่ ด้รับการยอมรับในวงการวิทยาศาสตร์มาใช้ในการอธิบาย
เก่ียวกับพฤติกรรม บุคคลสาคัญท่ีมีบทบาทอย่างมากตอ่ การเปล่ียนแปลงในครั้งน้ี ได้แก่ วิลเฮลม์ แมกซ์
วุ้นด์ (Wilhelm Max Wundt) นักจิตวิทยาชาวเยอรมัน ผู้ก่อต้ังกลุ่มจิตวิทยาในแนวทฤษฎีโครงสร้าง
ของจิต (structuralism) โดยในปีค.ศ.1879 ได้สร้างห้องทดลองทางจิตวิทยาขึ้นเป็นแห่งแรกที่เมือง
ไลป์ซิก (Leipzig) ประเทศเยอรมนี ทาให้จติ วิทยามีการทดลองตามวิธีการทางวทิ ยาศาสตรเ์ ป็นคร้ังแรก
ในโลก เพียงแต่วุ้นด์ทมุ่งศึกษาท่ีพฤติกรรมภายใน รวมท้ังวิธีการที่นามาใช้ในการศึกษายงั มีข้อบกพร่อง
จึงได้รับการวิจารณ์และคัดค้านอยู่บางประการ จิตวิทยาได้รับการยอมรับอย่างแท้จริง เม่ือ จอห์น บี.
วัตสัน (John B. Watson) (ค.ศ.1878-1958) นักจิตวิทยาชาวอเมริกัน ผู้ตั้งกลุ่มพฤติกรรมนิยม
(behaviorism) ซึ่งไม่เห็นด้วยกับการศึกษาพฤติกรรมภายในรวมท้ังวิธีการท่ีวุ้นดใ์ ช้ศึกษาอยู่ โดยวัตสัน
มงุ่ ศกึ ษาเฉพาะพฤติกรรมทส่ี ามารถสงั เกตเห็นได้หรือพฤติกรรมภายนอก ซ่ึงสามารถศึกษา คน้ คว้า และ
ทดลองให้เห็นจริงได้เท่าน้ัน ผลงานการศึกษาของวัตสันน้ีเองท่ีทาให้จิตวทิ ยาได้รับการยอมรับในวงการ
วทิ ยาศาสตร์ตงั้ แต่นั้นมาว่าเปน็ วิทยาศาสตร์ทางพฤติกรรม หรือพฤติกรรมศาสตร์ (behavior science)
จนถงึ ปัจจบุ ัน

ภาพที่ 1.2 วลิ เฮล์ม แมกซ์ วนุ้ ด์ (นง่ั ) กับเพื่อนร่วมงานในห้องปฏบิ ตั กิ ารทางจติ วทิ ยา
ทีม่ า: http://www.healthcarethai.com

8

จากประวัติความเป็นมาโดยสังเขปของจิตวิทยา จะสามารถสรุปได้ว่า จิตวิทยาได้มีระยะ
ของพัฒนาการมาตามลาดับ ซึ่งสามารถสรุปให้เห็นวิวัฒนาการได้เป็น 4 ระยะ คือ (วิไลวรรณ
ศรสี งครามและคณะ, 2549: 5)

ระยะท่ี 1 เป็นการศึกษาในเรื่องของวิญญาณ หรืออานาจล้ีลับ โดยเช่ือว่าวิญญาณหรือ
อานาจล้ีลับเปน็ สง่ิ ท่อี ยู่เบ้อื งหลงั การกระทาพฤตกิ รรมของบุคคล

ระยะท่ี 2 เป็นการศึกษาในเร่ืองของจิต โดยศึกษาเร่ืองของจิตแทนวิญญาณ อย่างไรก็ตาม
กม็ ีปญั หาวา่ จิตมีรูปร่างเปน็ อยา่ งไร และอยู่ทไ่ี หน

ระยะท่ี 3 เป็นการเริ่มศึกษาจิตวิทยาในรูปแบบวิทยาศาสตร์ แต่ยังไม่เป็นวิทยาศาสตร์ท่ี
สมบรู ณน์ กั ซึง่ เปน็ ชว่ งระยะราวศตวรรษที่ 19 ท่ีวิทยาศาสตร์เข้ามามีอิทธิพลต่อจิตวิทยา

ระยะที่ 4 เป็นการศึกษาจิตวิทยาในรูปแบบของวิทยาศาสตร์อย่างแท้จริง โดยเน้นศึกษา
พฤติกรรม ซึ่งเปน็ ส่งิ ที่สังเกตเหน็ ได้ สามารถทดลอง พสิ ูจน์และตรวจสอบซ้าได้

ความหมายของจิตวิทยา

คาว่า “จิตวิทยา” ตรงกับคาในภาษาอังกฤษว่า Psychology ซึ่งมีสัญลักษณ์ คือ “”
เปน็ ตัวอักษรตัวหนึ่งของภาษากรีก หากมีการวิเคราะห์คาน้ีออกมาแล้วจะแยกไดเ้ ป็น 2 ส่วน ส่วนที่หน่ึง
คือ Psycho มาจากคาภาษากรีกว่า psyche แปลว่าจิต หรือวิญญาณ (soul) และส่วนท่ีสองคือ logy
มาจากคาภาษากรีกว่า logos แปลว่า การศึกษา (study) การค้นคว้า หรือการหาความรู้ เม่ือนาสอง
สว่ นน้ีมารวมกันจึงได้เปน็ คาศพั ท์ว่า psychology หมายถึง การศกึ ษาค้นคว้าที่เกีย่ วกบั จิตหรือวญิ ญาณ
(A study of soul) ทั้งนี้เนื่องจากในสมัยกรีกโบราณซ่ึงเป็นยุคเร่ิมต้นของการศึกษาทางจิตวิทยา
นักปรัชญาในขณะนั้นได้พยายามค้นคว้าและหาคาตอบว่าจิตหรือวิญญาณมีความสาคัญและมีอิทธิพล
อย่างไรต่อการกระทาของมนุษย์ จะเห็นได้ว่าเป็นการศึกษาถึงสิ่งที่ไม่มีตัวตน ไม่สามารถพิสูจน์และ
ค้นควา้ ใหเ้ หน็ จรงิ ได้

ต่อมาภายหลังตั้งแต่ปลายศตวรรษที่ 19 เป็นต้นมา นักจิตวิทยายุคใหม่จึงเปล่ียนแนวทาง
มาศึกษาการกระทาของมนุษย์ท่ีสามารถสังเกตได้ วัดได้ และทดลองได้ จากนั้นจึงใช้คาว่า พฤติกรรม
(behavior) มาแทนลักษณะการกระทาของมนุษย์ โดยจะศึกษาพฤติกรรมท่ีเก่ียวข้องกับประสบการณ์
เป็นสาคัญ นอกจากน้ียังได้นาระเบียบวิธีการต่างๆ ทางวิทยาศาสตร์มาใช้ในการศึกษาหาคาตอบ
เก่ียวกับพฤติกรรมทั้งหลายอีกด้วย ต้ังแต่นั้นเป็นต้นมาทาให้จิตวิทยาได้รับการยอมรับให้เป็ น
วิทยาศาสตรป์ ระยกุ ต์แขนงหนง่ึ รวมทง้ั มีผู้ให้คาจากัดความและความหมายของจติ วิทยาไว้ ดังน้ี

9

จอห์น บี. วัตสัน (John B. Watson, 1913 อ้างถึงใน Hilgard E.R., Atkinson R.C. and
Atkinson, R.L. 1971: 14) เป็นนักจิตวิทยาคนแรกที่ให้คานิยามเก่ียวกับจิตวิทยาไว้ว่า “จิตวิทยาเป็น
วิชาที่ศกึ ษาเกยี่ วกับพฤติกรรม”

นอร์แมน แอล. มันน์ (Norman L. Munn, 1969: 2) ให้คาจากัดความไว้ว่า จิตวิทยาเป็น
วิทยาศาสตรท์ ่ศี ึกษาถึงพฤตกิ รรมโดยเนน้ ท่เี กีย่ วข้องกบั ประสบการณ์

ฮิลการ์ด (Hilgard, 1971: 2) อธิบายว่า จิตวิทยาเป็นศาสตร์ที่ศึกษาพฤติกรรมของมนุษย์
และสัตวอ์ ่นื

ไซเดอร์ และคณะ (Crider and Others, 1983: 4) ให้คานิยามว่า จิตวิทยาเป็นการศึกษา
ถึงพฤตกิ รรมและกระบวนการทางจิต ด้วยระเบยี บวธิ ีการทางวิทยาศาสตร์

ฟิลด์แมน (Feldman, 1992: 2) ให้คานิยามไว้ว่า จิตวิทยาเป็นศาสตร์ท่ีศึกษาเกี่ยวกับ
พฤตกิ รรมและกระบวนการทางจิต ด้วยระเบยี บวธิ กี ารทางวิทยาศาสตร์

จากความหมายที่กล่าวมาทั้งหมดอาจสรุปได้ว่า จติ วทิ ยาเป็นวชิ าท่ีศกึ ษาเก่ียวกบั พฤติกรรม
และกระบวนการทางจิตของมนุษยแ์ ละสตั ว์ โดยใช้ระเบยี บวธิ กี ารศกึ ษาทางวทิ ยาศาสตร์

ส่วนคาว่า พฤติกรรม (behavior) หมายถึง การกระทาหรือการแสดงออกของร่างกาย
โดยนักจิตวิทยานิยมแบ่งพฤติกรรมมนุษย์ (human behavior) เป็น 2 ประเภท ดังน้ี (ไพบูลย์
เทวรักษ์, 2537: 3-6; เติมศกั ด์ิ คทวณชิ , 2546: 12; สทิ ธิโชค วรานุสันตกิ ูล, 2546: 14)

1. พฤติกรรมภายนอก (overt behavior) หมายถึง พฤติกรรมหรือการกระทาท่ีแสดง
ออกมาให้สังเกตเห็นได้ รับรู้ได้ หรือใช้เครื่องมือตรวจสอบได้ พฤติกรรมภายนอกแบ่งเป็น 2 ลักษณะ
คือ

1.1 พฤติกรรมโมลาร์ (molar behavior) เป็นพฤติกรรมภายนอกที่สามารถสังเกตได้
โดยตรงด้วยประสาทสัมผัสของมนุษย์ ไมจ่ าเป็นต้องใช้เคร่อื งมือหรือวิธกี ารทางวิทยาศาสตร์เข้ามาช่วย
ในการสังเกต เช่น การพูด การหัวเราะ การเดิน การเคลื่อนไหวของร่างกาย การขับรถ การเล่นกีฬา
การทาอาหาร เปน็ ต้น

1.2 พฤติกรรมโมเลกุล (molecular behavior) เป็นพฤติกรรมภายนอกท่ีจะรับรู้ได้
โดยอาศัยเคร่ืองมือหรือวิธีการทางวิทยาศาสตร์เข้ามาช่วยในการตรวจสอบ เช่น คล่ืนสมอง ความดัน
โลหิต คลื่นหัวใจ การเปล่ียนแปลงของสารเคมีหรือปริมาณน้าตาลในกระแสเลือด การทางานของ
กระเพาะอาหารและลาไส้ การทางานของต่อมตา่ งๆ เป็นต้น

2. พฤติกรรมภายใน (covert behavior) หมายถึง พฤติกรรมที่เป็นความในใจของบุคคล
ซ่ึงเจ้าของพฤติกรรมเท่านั้นที่รู้ได้ บุคคลอ่ืนไม่สามารถที่จะรับรู้ได้โดยตรง ทาได้เพียงสันนิฐานจาก
พฤติกรรมภายนอกเท่านั้น หรือเรียกว่ากระบวนการทางจิต (mental process) ซ่ึงเป็นกระบวนการ

10

ทางานของสมองในรูปแบบต่างๆ เช่น การจา การคิด การรับรู้ การเข้าใจ การตัดสินใจ ความรู้สึก
อารมณ์ แรงจูงใจ จนิ ตนาการ เจตคติ คา่ นยิ ม เป็นตน้

พฤติกรรม
(การกระทา, การแสดง, อาการ, อากปั กิริยา)

พฤตกิ รรมภายนอก พฤติกรรมภายใน
(ผอู้ นื่ ร้ไู ดโ้ ดยการสงั เกต) (ตนเองเท่านน้ั ทีร่ บั รู้

เปน็ กระบวนการทางจิต)

พฤติกรรมโมลาร์ พฤตกิ รรมโมเลกลุ
(ใช้ประสาทสมั ผสั ) (ใชเ้ ครือ่ งมอื ชว่ ยในการตรวจสอบ)

ภาพที่ 1.3 แผนผงั แสดงการจาแนกประเภทของพฤติกรรมมนษุ ย์

ทั้งพฤติกรรมภายนอกและพฤติกรรมภายในจะมีความสัมพันธ์เก่ียวข้องกัน กล่าวคือ
พฤติกรรมภายในเป็นตัวกาหนดพฤติกรรมภายนอก เช่น ถ้าพฤติกรรมภายในมีความสุขและพึงพอใจ
ก็จะแสดงออกมาเป็นพฤติกรรมภายนอกทางสีหน้า แววตา กิริยา ท่าทาง เป็นต้น ดังนั้นในการท่ีจะ
ศึกษาหรือทาความเข้าใจการกระทาหรือการแสดงออกของบุคคลคนหนึ่ง จาเป็นจะต้องทาความเข้าใจ
เกี่ยวกับพฤติกรรมภายในประเภทความคิด อารมณ์ ความรู้สึก ฯลฯ ของบุคคลน้ันให้ชัดเจนก่อน
ในทางกลับกัน การจะเข้าใจพฤติกรรมภายในท้ังหลายของบุคคลได้ ก็จาเป็นต้องศึกษาจากพฤติกรรม
ภายนอกท่ีบุคคลนั้นแสดงออกมาด้วยเช่นกัน ท้ังน้ีเนื่องจากนักจิตวิทยาเชื่อว่าพฤติกรรมทุกอย่างต้องมี
สาเหตุ และสาเหตุเพียงประการเดียวอาจทาให้เกิดพฤติกรรมในรูปแบบต่างๆ ได้มากมาย ยกตัวอย่าง
เช่น เมื่อรู้สึกหิว บุคคลอาจจะแสดงพฤติกรรมได้หลากหลาย เช่น ด่ืมน้า ทากับข้าว หรือไปซ้ืออาหาร
มารับประทาน เป็นต้น ในทานองเดียวกัน พฤติกรรมแต่ละรูปแบบท่ีแสดงออกมาย่อมเกิดจากหลาย
สาเหตุได้เช่นกัน ยกตวั อย่างเช่น การร้องไห้ อาจจะมาจากสาเหตกุ ารเสียใจ การคบั ข้องใจ หรือการดีใจ
เป็นตน้

11

ความสาคัญของจิตวทิ ยา

จิตวิทยาเป็นศาสตรท์ ่ีศึกษาเกี่ยวกับพฤติกรรมมนุษย์ ดังน้ันผู้ศึกษาวิชาจิตวิทยาจึงสามารถ
นาเอาความรู้ทางจิตวิทยาไปใช้ได้อย่างกว้างขวาง ไม่ว่าจะเป็นในครอบครัวและสถานที่ทางาน
ตลอดจนมีความสาคัญต่อการประกอบอาชีพต่างๆ ทั้งน้ีเนื่องจากหลักการของจิตวิทยาสามารถนาไป
ประยกุ ตใ์ ช้ได้กับงานตา่ งๆ มากมาย

จิตวิทยาจึงจัดว่ามีความสาคัญมาก เน่ืองจากในการดาเนินชีวิตประจาวัน บุคคลต้องมี
ความสัมพันธ์เก่ียวข้องกับบุคคลอื่นๆ อยู่ตลอดเวลา จิตวิทยาจึงเป็นศาสตร์ที่ทาให้บุคคลมีความเข้าใจ
ตนเองและผู้อื่นได้เป็นอย่างดี และการอยู่ร่วมกันในสังคมมนุษย์มักมีเรื่องกระทบกระทั่งกันได้ จากการ
ไม่เข้าใจกัน วิชาจิตวิทยาจึงเปน็ ศาสตร์ท่ีทาใหม้ คี วามเข้าใจพฤติกรรมมนุษย์ ทาให้สามารถอยู่ร่วมกนั ได้
อยา่ งปกตสิ ขุ และลดปัญหาจากการอย่รู ว่ มกันในสังคม

ในปัจจุบัน ความสาคัญของวิชาจิตวิทยาได้ขยายขอบเขตออกไปอย่างมาก โดยได้นาไปใช้
ในสาขาอาชีพต่างๆ อย่างหลากหลาย ไม่ว่าจะเป็นการบริหารจัดการในองค์การ การขาย การ
ประชาสมั พันธ์ การให้คาปรึกษา และการบาบัดรักษาคนไข้ เป็นต้น ซ่ึงเป็นเคร่ืองยนื ยันว่าหลักการของ
วิชาจติ วิทยามคี วามสาคญั และจาเป็นต่อศาสตรต์ า่ งๆ เปน็ อย่างยิ่ง

ขอบขา่ ยของจติ วิทยา

การศึกษาพฤติกรรมด้านต่างๆ ของมนุษย์ไม่สามารถจากัดขอบเขตเฉพาะเพียงตัวบุคคล
เท่าน้ัน เพราะมนุษย์และพฤติกรรมของมนุษย์อยู่ภายใต้เง่ือนไขและอิทธิพลขององค์กรทางสังคม
มากมาย เช่น ครอบครัว ชุมชน วัฒนธรรม ประเทศชาติ และความเป็นมาทางประวัติศาสตรข์ องชุมชน
เป็นต้น ดังน้ันการศึกษาพฤตกิ รรมใดๆ ของบุคคลจากมุมมองด้านเดยี ว จึงอาจก่อให้เกิดความผิดพลาด
ได้ง่าย วิธีท่ีเหมาะสม จึงควรเป็นมุมมองหลากหลายภายใต้กรอบของสังคมและวัฒนธรรม ซ่ึงวิธีการ
ดังกล่าวได้พัฒนาเป็นศาสตร์หลายสาขา เช่น เศรษฐศาสตร์ โบราณคดี ภาษาศาสตร์ รัฐศาสตร์ สังคม
วทิ ยา เป็นต้น ศาสตร์ทัง้ หลายในกล่มุ นีร้ วมเรยี กกนั วา่ “สงั คมศาสตร์” สาหรับศาสตร์สายพฤตกิ รรมนั้น
จากัดวงที่แคบกว่าสังคมศาสตร์ เพราะมุ่งเน้นศึกษาเฉพาะเอกัตบุคคล (individual) มากกว่าศาสตร์ใน
กลมุ่ น้ี อาทิ จติ วิทยา ภาษาศาสตร์ และบางส่วนของโบราณคดี เป็นต้น อย่างไรก็ตามความก้าวหนา้ ของ
วิทยาการในสมัยปัจจุบัน ทาให้นักวิชาการสมัยใหม่ต่างยอมรับกันว่า การศึกษาบุคคลและสังคม
ไม่สามารถที่จะแบ่งแยกตัดตอนออกไปได้เด็ดขาด ดังน้ันทั้งคาว่าพฤติกรรมศาสตร์และสังคมศาสตร์
จึงเป็นคาที่ใช้ร่วมกันและแทนกันได้ในบางกรณี หากจะกล่าวเฉพาะเจาะจงสาหรับศาสตร์จิตวิทยา
การจะนับว่าจิตวิทยาอยู่ในกลุ่มใด ขึ้นอยู่กับลักษณะของพฤติกรรมนั้นๆ ว่าเป็นไปในแง่เอกัตบุคคล

12

หรือความสัมพันธ์ของบุคคลกับองค์กรต่างๆ ทางสังคม (social interaction) เช่น การศึกษา
ความสามารถในการอ่านและการคิดเลขของเด็กเป็นการศึกษาเชิงพฤติกรรมศาสตร์ แต่การศึกษา
ความสัมพันธ์ในกลุ่มเด็กที่กาลังเล่นในสนามเด็กเล่นเป็นการศึกษาเชิงสังคมศาสตร์ เป็นต้น
(สริ ิอร วชิ ชาวุธ และคณะ, 2550: 18)

นอกจากน้ี ศาสตร์จิตวิทยายังเป็นองค์ความรู้ที่มีแนวร่วมระหว่างศิลปศาสตร์และ
วิทยาศาสตร์ จึงมีขอบข่ายกว้างขวาง ก้าวล้าเข้าไปในหลายวิทยาการ ครอบคลุมทุกๆ ด้าน เก่ียวกับ
ชวี ิตมนษุ ย์ท้งั ทางกาย สังคม อารมณ์ จิตใจ ความคิดสติปญั ญา ทงั้ ส่วนทเ่ี ป็นเอกัตบุคคลและส่วนสงั คม
ดงั ภาพที่ 1.4

คณติ ศาสตร์

คอมพวิ เตอร์ การเมือง

แพทยศาสตร์ เศรษฐศาสตร์

ชวี วิทยา จิตวิทยา สังคมวิทยา
เคมี โบราณคดี

ฟิสิกส์ การศกึ ษา

ศาสนาและปรัชญา วรรณคดี
ประวัติศาสตร์ ศิลปะและดนตรี

ภาพท่ี 1.4 องค์ความรขู้ องศาสตรจ์ ิตวิทยาที่สมั พนั ธก์ ับหลายศาสตร์
ท่ีมา: Goldstein, 1994: 27

13

จุดมงุ่ หมายของจติ วทิ ยา

ตามที่ได้กลา่ วมาข้างต้นแลว้ ว่าจิตวิทยาเป็นวิชาท่ีศึกษาเกี่ยวกบั พฤติกรรม จึงมีจุดมุ่งหมาย
ดังตอ่ ไปน้ี (เตมิ ศักด์ิ คทวณิช, 2546: 15)

1. เพ่ือให้ผู้ศึกษาเข้าใจพฤติกรรม (understanding behavior) ของบุคคล ไม่ว่าจะเป็น
พฤตกิ รรมภายนอก และกระบวนการทางจิตท่เี กดิ ข้ึนภายใน อันจะทาให้เขา้ ใจตนเองและผู้อื่นได้ดีย่ิงข้นึ

2. เพื่อให้ผู้ศึกษาสามารถอธิบายพฤติกรรม (explanation behavior) ทั้งหลายที่เกดิ ขึ้นได้
ว่ามีปัจจัยใดบ้างที่เป็นสาเหตุสาคัญของการเกิดพฤติกรรมต่างๆ โดยนักจิตวิทยาท้ังหลายจะใช้วิธีการ
ทางวทิ ยาศาสตร์ในการคน้ หาคาตอบเพอ่ื อธบิ ายพฤติกรรมท้ังหลายเหล่านัน้

3. เพ่ือให้ผู้ศึกษาสามารถทานายพฤติกรรม (prediction behavior) ซ่ึงหมายถึงการ
คาดคะเนผลท่ีจะเกดิ ข้ึนจากสาเหตตุ ่างๆ ไดอ้ ยา่ งถูกต้อง เช่น เดก็ ไดร้ บั การเลยี้ งดแู บบประชาธปิ ไตยจะ
มีบคุ ลิกภาพเช่นใด เป็นต้น

4. เพ่ือให้ผู้ศึกษาสามารถควบคุมพฤติกรรม (control behavior) ที่ไม่พึงประสงค์ให้ลดลง
หรือหมดไป ขณะเดยี วกันสามารถเสริมสรา้ งพฤติกรรมท่ีพงึ ประสงคใ์ ห้เกดิ ขน้ึ ใหม่ได้ด้วย

5. เพอื่ ให้ผู้ศกึ ษานาความรู้ไปประยุกตใ์ ช้ (application) ในการแกป้ ญั หาต่างๆ ทเ่ี กดิ ขึ้นกับ
ตนเองและสงั คมไดอ้ ยา่ งมีประสทิ ธิภาพ

สาขาของจิตวิทยา

ปัจจุบันจิตวิทยาได้แตกแขนงออกไปเป็นหลายสาขา โดยจะเน้นศึกษาพฤติกรรมในแง่มุมท่ี
แตกต่างกันไป ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับจุดมุ่งหมายของแต่ละสาขา ซ่ึงในท่ีนี้จะขอนาเสนอสาขาของจิตวิทยาท่ี
สัมพันธ์กับวชิ าชพี ครู โดยมีรายละเอียดดงั ต่อไปนี้

1. จิตวิทยาท่ัวไป (general or pure psychology) เป็นจิตวิทยาที่มุ่งศึกษาถึงกฎเกณฑ์
ทฤษฎีพื้นฐานทางจิตวิทยาท่ีเก่ียวกับพฤติกรรมโดยทั่วไปของมนุษย์ เช่น เรื่องการรับรู้ การเรียนรู้
อารมณ์ แรงจูงใจ บุคลิกภาพ รวมทั้งกระบวนการทางสมองและพันธุกรรมที่มีผลต่อพฤติกรรมที่ทาให้
มนุษย์มีความแตกต่างกัน เป็นต้น จิตวิทยาในสาขาน้ีถือเป็นพื้นฐานของจิตวิทยาสาขาอื่นทุกสาขา
ดงั นัน้ กอ่ นศกึ ษาจติ วิทยาสาขาใด จึงควรศกึ ษาจิตวิทยาทั่วไปก่อน

2. จิตวิทยาพัฒนาการ (developmental psychology หรือ genetic psychology) เป็น
จิตวิทยาที่ศึกษาเกี่ยวกับพัฒนาการของมนุษย์ ต้ังแต่เร่ิมต้นการปฏิสนธิ การเจริญเติบโต และ
พฒั นาการของมนุษย์ในระยะต่างๆ ตลอดจนอิทธิพลของพันธุกรรมและส่ิงแวดล้อมท่ีมีผลต่อพฤติกรรม
ของมนุษย์ รวมท้ังจะศึกษาว่ามนุษย์ในแต่ละวัยมีการพัฒนาทางร่างกาย อารมณ์ สังคม และสติปัญญา

14

อย่างไร เพ่ือนาความรู้ท่ีได้ไปพัฒนาสมาชิกใหม่ต้ังแต่แรกเกิดเพื่อให้เป็นบุคคลท่ีมีคุณภาพของสังคม
ต่อไป

3. จิตวิทยาการศึกษา (educational psychology) เป็นจิตวิทยาท่ีนาเอากฎเกณฑ์และ
ทฤษฎีทางจิตวิทยาไปประยุกต์ใช้ในการศึกษา เพอ่ื พัฒนาวิธกี ารเรียนการสอน โดยมจี ุดมุ่งหมายทจ่ี ะให้
ผู้เรียนเกิดการเรียนรู้อย่างแท้จริง ตรงตามปรัชญาของการศึกษา นอกจากนักจิตวิทยาการศึกษาจะ
ทางานในมหาวิทยาลัย วิทยาลัย และโรงเรียนแล้ว ยังสามารถทางานในองค์การท่ีมีหน้าท่ีในการดูแล
สขุ ภาพ โดยอาจจะวางแผนและจดั การศึกษาโดยเฉพาะ เช่น จดั หอ้ งเรียนเพ่ือเดก็ ท่ีไม่สามารถเรียนรไู้ ด้
และมกี ารพฒั นาแบบทดสอบในการประเมนิ โปรแกรมการฝึกอบรมดว้ ย

4. จิตวิทยาการเรียนรู้ (psychology of learning) เป็นจิตวิทยาท่ีศึกษาด้านพฤติกรรมที่
สัมพันธ์กับการเรียนรู้ของบุคคล ซ่ึงก็คือ การนาเอาความรู้ทางจิตวิทยามาประยุกต์ใช้ให้ผู้เรียนเกิดการ
เรียนร้ไู ดอ้ ยา่ งเหมาะสม

5. จิตวิทยาแนะแนว (guidance psychology) เป็นจิตวิทยาที่ศึกษาเกี่ยวกับกระบวนการ
ชว่ ยเหลือเพื่อให้บุคคลเข้าใจตนเอง ผู้อื่น และสภาพแวดลอ้ ม รวมถึงสามารถตัดสินใจ และแก้ไขปัญหา
ทีเ่ กิดขน้ึ ไดด้ ้วยตนเอง สามารถปรับตวั ในสังคมไดอ้ ยา่ งมีความสุข

6. จิตวิทยาการให้คาปรึกษา (counseling psychology) เป็นจิตวิทยาท่ีศึกษาถึงเทคนิค
และวิธีการต่างๆ เพื่อช่วยให้บุคคลท่ีกาลังประสบปัญหาได้เข้าใจและเห็นแนวทางในการแก้ปัญหาให้
ลุล่วงไปได้ด้วยดี นักจิตวิทยาการให้คาปรึกษาส่วนมากจะทางานในโรงเรียนหรือมหาวิทยาลัย
ทาหน้าท่ีแนะแนวให้คาปรึกษาในโรงเรียนแก่นักเรียน นักศึกษา ในการเลือกอาชีพ หรือเป็นปัญหาที่
เก่ียวกับครอบครัวของสามีและภรรยา นักจิตวิทยาการให้คาปรึกษาจะทาหน้าที่คล้ายคลึงกับ
นักจิตวทิ ยาคลินิก แตถ่ ้าปญั หามคี วามรนุ แรงมากขน้ึ ก็อาจจะสง่ ต่อให้กบั จติ แพทย์

7. จติ วิทยาสังคม (social psychology) เป็นจิตวทิ ยาท่ศี ึกษาเกย่ี วกบั บทบาทความสมั พันธ์
และพฤติกรรมของบุคคลในสังคม งานของนักจิตวิทยาสังคมส่วนใหญ่จึงเป็นการศึกษา สารวจ
มติมหาชน การเกิดและการเปล่ียนแปลงเจตคติ ตลอดจนค่านิยมของแต่ละเช้ือชาติและวัฒนธรรมเพ่ือ
สรุปเป็นกฎเกณฑแ์ ละทฤษฎสี าหรบั อธบิ ายพฤตกิ รรมของมนุษย์ในแต่ละสงั คม

8. จิตวิทยาบุคลิกภาพ (personality psychology) เป็นจิตวิทยาที่ให้ความสนใจกับการ
อธิบายความแตกต่างระหว่างบุคคลในพฤติกรรม มีปัจจัยทางพันธุกรรมและส่ิงแวดล้อมใดบ้างท่ีมี
อทิ ธิพลต่อลักษณะทางบุคลกิ ภาพของบุคคล บุคลิกภาพสามารถเปลี่ยนแปลงและพัฒนาไดอ้ ย่างไรบ้าง
ซึ่งคาถามเหลา่ น้เี ป็นคาถามทนี่ ักจิตวิทยาบุคลิกภาพใหค้ วามสนใจทีจ่ ะศึกษา

9. จติ วิทยาการทดลอง (experimental psychology) เป็นจติ วิทยาที่ทาการศึกษาเกี่ยวกับ
กระบวนการต่างๆ ของสิ่งมีชีวิตในแตล่ ะด้าน เช่น การเรยี นรู้ การจา การลืม โดยใช้การทดลองเป็นหลัก
สาคัญในการศึกษา และนาผลท่ีไดจ้ ากการทดลองไปสร้างเปน็ ทฤษฎีและกฎเกณฑ์เพื่อนาไปประยุกต์ใช้

15

ในการศึกษาวิชาการแขนงต่างๆ นักจิตวิทยาการทดลองมักจะทางานวิจัยในห้องทดลอง และมักจะใช้
สัตวอ์ ่นื ๆ มากกว่าใช้มนุษยใ์ นการทดลอง

10. จิตวิทยาเปรียบเทียบ (comparative psychology) เป็นจิตวิทยาท่ีศึกษาเร่ืองความ
เหมือนและความแตกต่างในพฤติกรรมของอินทรีย์ท้ังหลาย ศึกษาเกี่ยวกับวิวัฒนาการทางพฤติกรรม
การเรียนรู้ และการรบั รูแ้ บบใช้เคร่อื งมือทดลอง ความสามารถในการแยกความแตกต่าง การเรยี นรู้และ
การรับรู้ เป็นตน้

11. จิตวิทยาประยุกต์ (physiological psychology) เป็นจิตวิทยาท่ีว่าด้วยการนาเอาหลัก
จิตวิทยามาประยุกต์กับวิธีการศึกษาเพ่ือการดารงอยู่ในสังคมของบุคคลไม่ว่าจะเป็นหน้าที่การงานและ
อาชีพตา่ งๆ เป็นต้น

12. จิตวิทยาความแตกต่างและการประเมินผลทางจิตวิทยา (differential psychology
and psychological test and measurement) เป็นจิตวิทยาท่ีเก่ียวข้องกับทฤษฎีการทดสอบ การใช้
สเกลการวเิ คราะหแ์ ฟคเตอร์ต่างๆ โดยเฉพาะทางด้านการศึกษา การค้นคว้าเกี่ยวกบั การพฒั นาการของ
มนษุ ยแ์ ละครอบครวั การศึกษาถึงความแตกตา่ งของแตล่ ะบคุ คลในแงต่ ่างๆ

จะเห็นได้ว่าจิตวิทยานั้นมีหลายสาขาซ่ึงแตกต่างกันไปตามความเช่ียวชาญและการ
ประยุกต์ใช้กับงานแต่ละประเภท ในอนาคตคาดว่าสาขาของวิชาจิตวิทยาจะมีเพ่ิมข้ึนอีกตามความ
จาเป็นและการเจรญิ ของโลกยคุ ใหมท่ จี่ ะนาเอาวิชาจิตวทิ ยาไปประยุกตใ์ ชเ้ พิ่มมากขึ้น

วิธกี ารศกึ ษาทางจติ วทิ ยา

จิตวิทยาเป็นศาสตร์ที่ศึกษาเกี่ยวกับพฤติกรรมมนุษย์ เพ่ือที่จะให้ได้ข้อมูลเกี่ยวกับ
พฤติกรรมมนุษย์ จิตวิทยาจึงต้องมีวิธีการศึกษาเช่นเดียวกับศาสตรอ์ ื่นๆ วิธีการศึกษาทางจิตวิทยาอย่าง
เป็นวิทยาศาสตร์ มีกระบวนวิธีการต่างๆ หลายวิธีท่ีนักจิตวิทยานิยมใช้ ซึ่งสามารถสรุปได้ 3 วิธีหลัก
ดังนี้ (เติมศกั ด์ิ คทวณิช, 2546: 17-20, ลกั ขณา สริวัฒน์, 2553: 25-31)

1. วิธีการตรวจสอบจิตตนเอง หรือพินิจภายใน (introspection method) เป็นการศึกษา
พฤตกิ รรมภายในโดยตรง ซึ่งวิธีการรวบรวมขอ้ มลู โดยใหผ้ ู้รบั การศึกษาสารวจตนเองดว้ ยวิธีย้อนทบทวน
การกระทาหรือความรู้สึกนึกคิดท่ีเกิดข้ึนกับตนเองในช่วงเวลาที่ผ่านมา แล้วระบายความรู้สึก หรือ
รายงานสาเหตุและความรู้สึกเหล่านั้นทเ่ี กดิ ขึน้ ภายในจิตใจตามความเป็นจริง ผศู้ ึกษาจึงจะได้ขอ้ มูลของ
พฤติกรรมที่ต้องการจะศึกษา เช่น ให้ตรวจสอบตนเองว่าทาไมจึงไม่ชอบคนลักษณะเช่นนี้ ทาไมจึงกลัว
สัตว์ชนิดนี้ ทาไมจึงพูดโกหก เป็นต้น เพ่ือหาเหตุและผลแห่งการกระทานั้น อันจะนาไปสู่การแก้ปัญหา
ปอ้ งกันปัญหา และพฒั นาพฤติกรรม การใช้วธิ ีตรวจสอบตนเองเพือ่ หาขอ้ มลู น้ัน ผู้ศกึ ษาจะตอ้ งพึงระลึก
อยู่เสมอว่าผู้รับการศึกษายังจาเหตุการณ์ที่เกิดข้ึนได้มากน้อยเพียงใด หรือยินดีที่จะตอบความเป็นจริง

16

หรือไม่ เพราะถ้าไม่ได้รับความร่วมมือจากผู้รับการศึกษาอย่างจริงจังแล้วการวิเคราะห์ตีความข้อมูล
ท้งั หลายจะผิดพลาดและไม่ไดป้ ระโยชน์ใดๆ เลย ดังน้ันจะเห็นว่าวิธีการน้ีมีท้ังข้อดีและข้อเสีย สามารถ
สรปุ ถึงข้อดีได้ว่า เน่ืองจากจิตมนุษย์น้ันยากที่จะหยั่งรไู้ ด้เพียงดูแต่ภายนอก วิธีท่ีดีที่สุดท่ีต้องการทราบ
ความในใจของใครให้ได้ก็ด้วยการถามกับเจ้าตัวโดยตรง ส่วนข้อเสียน้ันมี 2 ด้าน คือ ด้านความจา
ถ้าผู้รายงานจาผิด ข้อมูลจะไม่ตรงกับความเป็นจริง ทาให้ไม่น่าเช่ือถือ หรือเชื่อถือไม่ได้ ส่วนอีกด้าน
หนึ่งคือด้านความจริงใจ อาจมีการเสแสร้งในการบรรยายความรู้สึก ซ่ึงบิดเบือนไปจากความเป็นจริง
โดยสรปุ คือถ้าผู้รายงานข้อมูลไมต่ รงกบั ความเปน็ จริง หรือจาข้อมลู ผิด ก็จะทาใหเ้ ชอ่ื ถือไม่ได้เพราะการ
ตีความหมายผดิ พลาดไปดว้ ย

2. วิธีพฤติกรรมนิยม (behavioristic method) วิธีนี้สามารถจาแนกออกได้ 2 วิธี คือ
วิธีธรรมชาตินิยม (naturalistic method) และวิธีทดลอง (experimental method) ดังรายละเอียด
ตอ่ ไปน้ี

2.1 วธิ ธี รรมชาตนิ ิยม จาแนกเป็น 5 วิธี ดงั น้ี
2.1.1 การสังเกต (observation) เป็นวธิ ีการเก็บข้อมลู โดยการเฝ้าดพู ฤติกรรมของ

บุคคลในสถานการณ์จริงอย่างมีจุดมุ่งหมาย หลังจากนั้นจึงมีการจดบันทึกส่ิงท่ีได้จากการสังเกตอย่าง
ตรงไปตรงมา ได้ยินอย่างไร มองเห็นอย่างไรก็บันทึกตามน้ัน โดยที่ไม่มีการใช้อารมณ์และความรู้สึก
ส่วนตัวของผู้สังเกตเข้าไปเก่ียวข้องอย่างเด็ดขาด ถ้าจะมีความคิดเห็นต้องแยกออกมาอีกส่วนหน่ึง
ต่างหาก เพื่อมิให้ความคิดเห็นของผู้สังเกตไปครอบงาการตีความของผู้อ่ืน วิธีนี้จะให้ผลถูกต้องแม่นยา
ขนึ้ ถ้าผสู้ ังเกตไมท่ าใหผ้ ู้ถูกสังเกตรู้ตัว โดยทัว่ ไปการสงั เกตจะแบ่งเปน็ 2 ลักษณะ

1) การสังเกตอย่างมีแบบแผน (formal observation) เป็นการสังเกตที่มี
การเตรียมการไว้ล่วงหนา้ เช่น มีการวางแผน กาหนดเวลา สถานการณ์ สถานท่ี พฤติกรรม และบคุ คลที่
จะสังเกตไว้อยา่ งครบถว้ น

2) การสังเกตอย่างไม่มีแบบแผน (informal observation) เป็นการ
สังเกตท่ีไม่มีการเตรียมการใดๆ ไว้ เป็นการสังเกตอย่างกะทันหันทันทีทันใด ถึงกระนั้นผู้สังเกตควร
จะต้องมจี ุดม่งุ หมายไวว้ ่าจะสงั เกตพฤติกรรมชนิดใด และเพื่ออะไร

ประโยชน์ของการสังเกตคือทาให้ได้ข้อมูลเพมิ่ เติมจากตัวอย่างพฤติกรรมอัน
แท้จรงิ ซ่ึงเป็นขอ้ มูลท่เี ช่อื ถือได้แน่นอน ทาให้ได้ข้อเท็จจริงบางประการและเป็นการเลือกเฟ้นเหตกุ ารณ์
ท่ีสาคัญและมีประโยชน์ทาให้เกิดความงอกงามของการศึกษาในแต่ละครั้ง ข้อจากัดของการสังเกตอาจ
เกดิ จากการได้เห็นตัวอยา่ งพฤติกรรมซ่ึงมีเพียงบางส่วนนับว่าน้อยมาก และอาจเกิดความลาเอียงในการ
แปลความหมายทาให้ไมม่ ีความแม่นยา นอกจากน้ียังสอ่ื สารให้ผอู้ ่ืนเขา้ ใจลาบากอกี ด้วย

2.1.2 การสารวจ (survey) เป็นการศึกษาพฤติกรรมในสภาพการณ์ท่ีต้องการ
ศึกษาช่วงสนั้ ๆ โดยใชเ้ วลาไมม่ ากนกั วิธีนีเ้ ปน็ วธิ ีการหาข้อมูลโดยการ “สอบถาม” มักเป็นการรวบรวม

17

ข้อมูลเก่ียวกับเจตคติ ความสนใจ การรับรู้ ความคิดเห็น ฯลฯ ข้อดีของการศึกษาโดยวิธีนี้ คือ สามารถ
ตั้งคาถามได้ตรงจุด และคาตอบก็ได้จากบุคคลท่ีเก่ียวข้องกับปัญหาน้ันๆ อย่างแท้จริง แต่ส่ิงที่ต้อง
คานึงถึงได้แก่ ถ้ากลุ่มประชากรมีจานวนมากเกินไปจนทาให้ไม่สามารถสารวจได้อย่างท่ัวถึง จะต้องมี
วิธีท่ีมีประสิทธิภาพในการคัดเลือกกลุ่มประชากร (sample survey) เพื่อเป็นตัวแทนของประชากร
ท้ังหมด ในการเก็บข้อมูลอาจจะกระทาได้หลายวธิ ี เชน่ การใชแ้ บบสอบถาม การสัมภาษณ์ หรือการใช้
แบบสอบถามประกอบการสัมภาษณก์ ็ได้ โดยมรี ายละเอยี ดดังนี้

1) การสัมภาษณ์ (interview) เป็นการรวบรวมข้อมูลโดยใช้การสนทนา
ระหว่างบุคคล เพ่ือเก็บข้อมูลเกี่ยวกับเจคติ และประสบการณ์ของบุคคลนั้น ทาให้เกิดความเข้าใจใน
ตวั ผู้ที่เข้ารบั การสมั ภาษณ์ได้ละเอียดย่งิ ข้ึนและได้ข้อมูลที่มีความลึกซึ้ง หรือใช้กบั บุคคลท่อี ่านหนังสือไม่
ออก และเขียนไม่ได้ หรอื ไมม่ คี วามถนัดในการใช้ภาษา สว่ นมากเป็นการสมั ภาษณ์ตัวตอ่ ตัว ในบางกรณี
อาจใช้โทรศัพท์ในการสัมภาษณ์ การสัมภาษณ์ท่ีดีนั้นจะต้องมีการวางแผนเตรียมไว้ล่วงหน้า ท้ังเวลา
อุปกรณ์ และสถานท่ี โดยเฉพาะคาถามจะต้องใช้ภาษาที่เหมาะสม สามารถสื่อให้เกิดความเข้าใจท่ี
ตรงกันท้ังสองฝ่ายเพ่ือให้ได้ข้อมูลที่ถูกต้องแท้จริง การสัมภาษณ์อาจใช้เทคนิคอื่นๆ ประกอบด้วยก็ได้
เช่น การสังเกตลักษณะท่าที สีหน้า การฟัง น้าเสียงขณะสนทนา เทคนิคการสร้างความสัมพันธ์อันดี
ระหว่างผู้สัมภาษณ์และผู้รับสัมภาษณ์ เป็นต้น การสัมภาษณ์มีข้อดี คือใช้ได้กับบุคคลทุกระดับท้ังมี
การศึกษาหรือไม่มีการศึกษาและยืดหยุ่นกว่า รวมท้ังได้สังเกตเห็นพฤติกรรมในขณะให้การสัมภาษณ์
ร่วมด้วย ข้อจากดั ของการสัมภาษณ์ คือเสียเวลา เสียค่าใช้จ่ายสูง อาจไดข้ ้อมูลที่ลาเอียง เพราะตอบไม่
ตรงตามความจริง ดังนั้นผู้สัมภาษณ์ต้องเป็นผู้ท่ีได้รับการฝึกฝนให้มีทักษะในการสัมภาษณ์ ไม่มีอคติ
หรือลาเอียงต่อผรู้ ับสมั ภาษณ์

2) การใช้แบบสอบถาม (questionnaire) เป็นการรวบรวมข้อมูลที่มี
ลกั ษณะคลา้ ยกับการสัมภาษณ์อยา่ งมีโครงสรา้ ง หากแต่บุคคลเปน็ ผูอ้ ่านและตอบแบบสอบถามด้วยการ
เขียนแทนการพูด แบบสอบถามท่ีมีคุณภาพจะมีลักษณะท่ีชัดเจนแน่นอน ไม่กากวม สามารถวัด
พฤติกรรมที่กาหนด แบบสอบถามมี 2 ลักษณะ คือ แบบสอบถามชนิดปลายเปิด เป็นแบบสอบถามที่
เปิดโอกาสให้ผู้ตอบแสดงความคิดเห็น หรอื เป็นคาถามประเภทเติมคาในชอ่ งว่าง และแบบสอบถามชนิด
ปลายปิด เป็นแบบสอบถามท่ีเปิดโอกาสให้ผู้ตอบเลือกตอบอย่างใดอย่างหนึ่ง เพียงคาตอบเดียวจาก
ตัวเลือกหลายๆ ตัว ตัวเลือกแบบสอบถามที่ดีจะต้องครอบคลุมเรื่องที่ต้องการศึกษา ต้องบ่งชี้ให้ผู้ตอบ
ตอบได้ตรงประเด็นตามท่ีถาม มีข้อความกระชับและใช้ภาษาที่เข้าใจง่าย ข้อดีของการใช้แบบสอบถาม
คือใชไ้ ด้กับกลุ่มตัวอยา่ งหลายกลุ่ม และได้คร้งั ละจานวนมากภายในระยะเวลาไม่นานนัก ชว่ ยให้ผศู้ ึกษา
ได้ข้อมูลในหลายๆ ด้านพรอ้ มกัน รวมทั้งช่วยให้ได้ข้อมลู อยา่ งหลากหลายท่ีเพ่ิมมาจากข้อมูลท่ีมีอย่แู ล้ว
และช่วยให้ทราบปัญหาและความต้องการของผู้ถูกศึกษาที่จะทาให้สามารถหาแนวทางในการให้ความ
ช่วยเหลอื ไดอ้ ย่างถูกตอ้ งและตรงกับความต้องการที่แท้จริง

18

2.1.3 การทดสอบ (testing) เป็นการวัดชนิดหนึ่ง โดยการเสนอส่ิงเร้าให้บุคคล
ตอบสนองตามวิธีการ หรือเกณฑท์ ี่กาหนด เพอ่ื วดั หรือประเมนิ ลกั ษณะพฤติกรรมใดพฤติกรรมหนง่ึ หรือ
หลายๆ พฤติกรรมของบุคคลท่ผี ู้ทดสอบต้องการทราบเพื่อนาข้อมูลนั้นไปใช้ตามจุดประสงค์ที่ผู้ทดสอบ
ตอ้ งการ สิ่งเร้าท่ีใชใ้ นการทดสอบเรยี กว่า แบบทดสอบ มักอยใู่ นรูปของคาถาม เครื่องเล่น รปู ภาพ หรือ
สัญลักษณ์ต่างๆ ผู้ถูกทดสอบจะแสดงพฤติกรรมด้วยการเขียน การพูด การเล่น ซ่ึงพฤติกรรมเหล่าน้ัน
สามารถสังเกตได้ วัดได้ และนาไปสู่การแปลความหมายได้ โดยแบบทดสอบที่ใช้จะสะท้อน
ลักษณะเฉพาะของบุคคลน้ันเป็นคะแนน แล้วจึงนาค่าคะแนนน้ันไปเปรียบเทียบกับบุคคลอื่นหรือกลุ่ม
ในรปู แบบของคะแนนเปอรเ์ ซ็นต์ไทล์ ข้อดีของวิธีนี้ คอื ได้ขอ้ มลู จากบุคคลมากขน้ึ และสะดวกกวา่ วิธอี ื่น
ไม่ทาให้ผู้ถูกทดสอบได้รับการรบกวนมากนัก และไม่ต้องใช้เครื่องมือในห้องปฏิบัติการช่วยแต่อย่างไร
แบบทดสอบมาตรฐาน (standardized test) ท่ีนักจิตวิทยาสร้างขึ้น เช่น แบบทดสอบสติปัญญา
แบบทดสอบความถนัด แบบทดสอบบุคลิกภาพ แบบทดสอบเจตคตแิ ละความสนใจ เป็นต้น

2.1.4 การศึกษารายกรณี (case study) เป็นการศึกษาพฤติกรรมอย่างละเอียด
ลึกซ้ึง เป็นรายบุคคลโดยใช้วิธกี ารรวบรวมข้อมูลท่ีหลากหลายทั้งการสังเกต การสัมภาษณ์ และวิธีอ่ืนๆ
ร่วมด้วย ผู้ถูกศึกษาจะมีพฤติกรรมบางด้านเบี่ยงเบนจากปกติทั้งทางบวกและลบ การศึกษารายกรณีมี
เป้าหมายเพอื่ แกป้ ัญหา เพื่อป้องกนั ปัญหา หรือเพ่อื พฒั นาเสริมสร้างให้เหมาะสมเฉพาะราย และเพ่อื ให้
เกิดความเขา้ ใจพฤติกรรมบางประการ

2.1.5 วิธีการทางคลีนิก (clinical method) เป็นวิธีการรวบรวมข้อมูลเป็น
รายบุคคล (individual case) โดยปกติจะใช้ในกรณีที่คนไข้ (client) ท่ีมีปัญหาหรือผิดปกติทางจิต
ซึ่งนักจิตวิทยาจะไม่เพียงแต่ซักถามอาการเท่าน้ัน แต่จะต้องศึกษารายละเอียดของปัญหาอย่างลึกซ้ึง
โดยใช้เทคนิควิธกี ารต่างๆ ท่ีใช้กันในทางจิตวิทยามาใช้ร่วมกัน เช่น การตรวจประวัตสิ ่วนตัว การสังเกต
การตรวจด้านร่างกาย การใช้แบบทดสอบต่างๆ การสารวจภูมิหลังของครอบครัว เป็นต้น เพ่ือให้ทราบ
สาเหตุของปัญหาหรือความผิดปกติที่แท้จริง จึงจะทาการบาบัดรักษาตอ่ ไป ในปัจจุบันมีเคร่ืองมอื ต่างๆ
ท่ใี ช้ในการตรวจสอบพฤตกิ รรมเพอื่ ยนื ยันความแมน่ ยาของการแปลผลพฤติกรรมด้วย

2.2 วิธีทดลอง เป็นวิธีการรวบรวมข้อมูลที่จัดทาอย่างมีขั้นตอนเป็นระบบและเป็น
วิธีการทางวิทยาศาสตร์ การทดลองหมายถึงการจัดสร้างหรือเปลี่ยนแปลงสถานการณ์ใดสถานการณ์
หน่ึง จากน้ันจึงสังเกตผลจากการสร้างหรือเปลี่ยนแปลงสถานการณ์นั้นๆ ต่อพฤติกรรมบางประการ
นักวิชาการมักอธิบายกันว่าเป็นการศึกษาเพ่ือหาความสัมพันธ์ของตัวแปร (variable) ตัวแปรในการ
ทดลองหมายถึงสิ่งที่สามารถเปล่ียนแปลงค่าได้ เช่น คะแนนการสอบ จานวนคาท่ีจาได้ ระยะเวลาท่ีใช้
ในการวิ่ง เป็นต้น ซึ่งตัวแปรมี 2 ชนิด คือ ตัวแปรต้นหรอื ตัวแปรอิสระ (independent variable) และ
ตัวแปรตาม (dependent variable) ตัวแปรต้นเป็นเหตุหรือสิ่งเร้าท่ีผู้ศึกษาต้องการทราบว่ามีผลต่อ
พฤติกรรมอย่างไร ตวั แปรตามเป็นผลหรือพฤติกรรมท่ีเกิดเน่ืองมาจากส่ิงเรา้ ทศี่ ึกษาน้ัน การทดลองทาง

19

จิตวิทยามักใช้กลุ่มตัวอย่างอย่างน้อย 2 กลุ่ม กลุ่มที่ได้รับการจัดสภาพการณ์ทดลองเพื่อศึกษาหา
คาตอบในส่ิงท่ีต้องศึกษาเรียกว่า “กลุ่มทดลอง” (experimental group) กลุ่มที่ไม่ได้รับการจัด
สภาพการณ์ใดๆ ทุกอย่างถูกควบคุมให้คงสภาพเดิมเพื่อใช้ประโยชน์ในการเปรียบเทียบผลกับกลุ่ม
ทดลองเรียกว่า “กลุ่มควบคุม” (control group) ในการทดลองผู้ทดลองจะต้องระวังตัวแปรอ่ืนที่ไม่มี
ส่วนเก่ียวข้องแต่อาจส่งผลต่อตัวแปรตาม หรือทาให้ผลท่ีเกิดข้ึนคลาดเคลื่อนไปได้ ตัวแปรลักษณะน้ัน
เรียกว่า ตัวแปรแทรกซ้อน (interventing variable) โดยท่ัวไปการรวบรวมข้อมูลด้วยวิธีการทดลอง
ส่วนใหญ่จะกระทากันในสถานท่ีท่ีสามารถควบคุมสถานการณ์ได้ จึงมักจะเป็นการทดลองกันใน
ห้องปฏิบตั กิ ารเป็นสว่ นใหญ่ (laboratory experiment)

การศึกษาพฤติกรรมโดยวิธีการทดลองน้ี เชื่อกันว่าน่าจะให้ผลถูกต้องแม่นยา
มขี อ้ ผิดพลาดน้อยกวา่ วิธอี นื่ เน่อื งจากขอ้ ดีของการทดลอง คือ สามารถควบคมุ ตัวแปรทีเ่ ก่ียวขอ้ ง นามา
สู่การสรุปในความสัมพันธ์ท่ีแสดงเหตุและผลระหว่างตัวแปรได้ ส่วนข้อจากัดของการศึกษาพฤติกรรม
ด้วยการทดลองพฤติกรรมมนุษย์เป็นการศึกษาในสถานการณ์ท่ีกาหนด ไม่ใช่สถานการณ์จริง
ซ่งึ เหมาะสมกับการศกึ ษาบางกรณเี ท่านน้ั

3. วิธีการศึกษาชีวประวัติของบุคคล วิธีนี้ใช้กันมากตามสถานพยาบาลจิตเวช แม้กระทั่ง
ตามสถานศึกษาที่มีเด็กเกเรเป็นปัญหาแก่ครู นักจิตวิทยาสนใจในแต่ละเรื่องโดยอาศัยเหตุผลท่ีว่า
ชีวประวัติของแต่ละบุคคลจะเป็นข้อมูลสาคัญ ทาให้ผู้ศึกษาได้รู้จักบุคคลแต่ละคน และได้ทราบ
เบื้องหลังความเป็นมาของชีวิตครอบครัว ตลอดจนสภาพทั่วๆ ไปเมื่อมารดากาลังต้ังครรภ์ ความยาก
ง่ายของการคลอด ประวัติสุขภาพ ประวัติการศึกษา ชีวิตในสังคม อารมณ์ท่ีผิดปกติบางประการ
สภาพแวดล้อมในปัจจุบัน และอื่นๆ วิธกี ารน้ีนามาใช้เพ่ือจุดประสงค์ในการศึกษาทางวิทยาศาสตร์ โดย
แหล่งท่ีจะได้ข้อมูลในการศึกษาชีวประวัติของบุคคล ได้แก่ บันทึกของสถานศึกษา จากการสอบถาม
บิดา มารดา ครู เพ่ือน พ่ีน้อง และบุคคลอื่นๆ ในบ้าน จากการสังเกตที่บ้าน ในห้องเรียน ในสนามเด็ก
เล่น ในถนน ในงานสังคมอื่นๆ จากบันทึกประจาวัน หรือประวัติท่ีเจ้าของประวัติบันทึกไว้ จาก
แบบสอบถามท่ที าข้ึนเพื่อความมุ่งหมายนโ้ี ดยเฉพาะ และจากข้อสอบมาตรฐานท่ีใช้วดั บุคลิกภาพ ความ
สนใจ ทศั นคติ อารมณ์ และอน่ื ๆ เปน็ ต้น

วิธีการศึกษาพฤติกรรมเป็นวิธีการที่ถูกนามาใช้ เพื่อแสวงหาความรู้ต่างๆ เกี่ยวกับ
พฤติกรรมด้วยวิธีการทางวิทยาศาสตร์ ไม่ว่าจะเป็นวิธีการใดย่อมมีข้อดีและมีข้อจากัดของแต่ละวิธี
อยู่ด้วย ดังน้ันผู้ศึกษาพฤติกรรมจึงควรเลือกวิธีที่เหมาะสมท่ีสุดท่ีจะทาให้สามารถศึกษาพฤติกรรมที่
สนใจได้อย่างแม่นยาและน่าเช่ือถือ สิ่งท่ีควรคานึงอีกประการหน่ึง คือ ในการศึกษาพฤติกรรม หากใช้
วิธีการหลายๆ วิธีควบคู่กันไปก็จะทาให้ขจัดข้อบกพร่องบางประการอันเกิดจากการใช้วิธีใดวิธีหนึ่งได้
เป็นอยา่ งดี

20

แนวคดิ ของกลุ่มจติ วทิ ยา

กลุม่ จิตวทิ ยา (schools of psychology) หมายถงึ แนวความคดิ ทฤษฎีสาคัญและระเบียบ
วิธีทางจิตวิทยา เพ่ือความสะดวกในการเปรียบเทียบความแตกต่างและความคล้ายคลึงกัน
ของแต่ละกล่มุ

นอร์แมน แอล. มันน์ (Norman L. Munn, 1969 อ้างถึงใน กันยา สุวรรณแสง, 2544: 27)
กล่าวว่า กลุ่มจิตวิทยา หมายถึง การจัดระเบียบแนวความคิดของจิตวิทยาเข้าเป็นหมวดหมู่ เพื่อความ
สะดวกในการทาความเข้าใจในทัศนะ หรือทฤษฎีต่างๆ ที่นักจิตวิทยากล่าวถึงหรือนามาใช้ ในการ
รวบรวมความรู้ทางจิตวิทยา และกลุ่มจิตวิทยา ยังช่วยอานวยประโยชน์ในการศึกษารายละเอียดต่างๆ
และการคน้ ควา้ เพ่มิ เติมในข้ันตอ่ ไปอกี ดว้ ย

การศึกษาแนวคิดของกลุ่มจิตวิทยาต่างๆ จะช่วยให้เข้าใจพฤติกรรมมนุษย์และสามารถ
มองพฤติกรรมมนุษย์ได้หลายทัศนะตามแนวคิดหลักของแต่ละกลุ่ม ซ่ึงในแต่ละกลุ่มจะมีความเชื่อ
ระเบียบวิธีการศึกษา ตลอดจนเน้ือหาสาระ ขอบข่ายของกิจกรรมแตกต่างกันไปตามความเช่ือพื้นฐาน
ของแต่ละกลุ่ม ผู้ศึกษาจิตวิทยาจึงต้องทาความเข้าใจแนวคิดในแต่ละกลุ่ม เพ่ือนามาอธิบายและ
ทาความเข้าใจพฤติกรรมมนุษย์ แนวคิดของกลุ่มจิตวิทยาท่ีมีอิทธิพลต่อวงการศึกษาท่ีสาคัญควรนามา
ศกึ ษาในที่น้ีมี 6 กล่มุ ดงั นี้

1. กลุ่มโครงสร้างของจิต

ภาพที่ 1.5 วลิ เฮล์ม แมกซ์ วุ้นด์ ผกู้ อ่ ตัง้ กลมุ่ โครงสรา้ งของจติ
ทม่ี า: http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=10126795

21

กลุ่มโครงสร้างของจิต หรือกลุ่มโครงสร้างนิยม (structuralism) นักจิตวิทยากลุ่มนี้จัดเป็น
กลุ่มบุกเบิกในการทาให้จิตวิทยาได้รับการยอมรับว่าเป็นวิทยาศาสตร์แขนงหนึ่ง กลุ่มโครงสร้างของจิต
ได้กาเนิดขึ้นในประเทศเยอรมนี โดยมี วิลเฮล์ม แมกซ์ วุ้นด์ (Wilhelm Max Wundt) เป็นผู้ก่อตั้งและ
ได้สร้างห้องทดลองทางจิตวิทยา จนทาให้จิตวิทยามีการทดลองเป็นครั้งแรกในโลกเม่ือปี ค.ศ.1879 ที่
มหาวิทยาลัยไลป์ซิก (Liepzig University) เมืองไลป์ซิก ประเทศเยอรมนี โดยวุ้นด์ได้รับสมญานามว่า
บิดาแห่งจิตวิทยาการทดลอง การศึกษาของวุ้นด์ส่วนมากเป็นเรื่องเกี่ยวกับการรับสัมผัสและการรับรู้
(sensation and perception) โดยเฉพาะด้านจักษุสัมผัส (vision) ความสนใจและความจา
(attention and memory) อารมณ์ (emotion) การเช่ือมโยงคา (word association) ความรวดเร็ว
ของปฏิกริ ิยาตอบสนอง (reaction time) ต่อสิง่ เรา้ หลายอยา่ ง จินตนาการ เปน็ ต้น

แนวความคิดของกลุ่มโครงสร้างของจิตในการมุ่งศึกษาเก่ียวกับโครงสร้างหรือองค์ประกอบ
ของจิต ได้รับอิทธิพลมาจากแนวคิดทฤษฎีที่กล่าวว่าสสารทุกชนิดจะประกอบข้ึนจากส่วนย่อยๆ ตั้งแต่
ส่วนท่ีเล็กท่ีสุดจนถึงส่วนที่ใหญ่ท่ีสุด เช่น บ้านหลังหนึ่งมีโครงสร้างหรือส่วนประกอบย่อยๆ ได้แก่
หลังคา ประตู หนา้ ต่าง เป็นตน้ ดังน้ันในเมอ่ื ทุกส่ิงทุกอย่างสามารถแยกสว่ นประกอบได้ จิตของมนุษย์ก็
น่าจะแยกเป็นส่วนประกอบย่อยๆ ได้เช่นกัน ผลจากการทดลองพบว่าจิตของมนุษย์เป็นโครงสร้างที่มี
ส่วนประกอบย่อยๆ เรียกว่า จิตธาตุ (mental elements) และจิตธาตุยังสามารถแยกส่วนประกอบ
ย่อยได้อีก 3 ส่วน ได้แก่ ส่วนท่ีหน่ึง การรับสัมผัส (sensation) จากประสาทสัมผัสท้ัง 5 ส่วนที่สอง
ความรู้สึก (feeling) ท่ีแสดงออกถึงการชอบไม่ชอบ พอใจไม่พอใจ ต่อมาภายหลัง ทิตเชนเนอร์
(Titchener) ลูกศิษย์คนหนึ่งของวุ้นด์ได้เพ่ิมจิตธาตุตัวที่สาม ได้แก่ จินตนาการ (imagination) ที่
เกิดขึ้นในจิต และมีข้อสรุปถึงความสัมพันธ์ของจิตธาตุทั้ง 3 ชนิดว่า เม่ือใดก็ตามที่จิตธาตุทั้งสามส่วนนี้
มาสัมพันธ์ทางานร่วมกันภายใต้สัดส่วนและสภาวะแวดล้อมท่ีเหมาะสมจะก่อให้เกิดจิตรูปผสมขึ้นหรือ
เรียกว่า จิตผสม เช่น ความคิด (thinking) อารมณ์ (emotion) ความจา (memory) การใช้เหตุผล
(reasoning) เป็นตน้ ซง่ึ ท้งั หมดนกี้ ็คอื จิต หรือพฤตกิ รรมภายในนน่ั เอง

สาหรับวิธีการท่ีนักจิตวิทยากลุ่มโครงสร้างของจิตใช้ศึกษาเก่ียวกับพฤติกรรมภายในบุคคล
เรียกว่า การตรวจสอบจิตตนเอง หรือวิธีพินิจภายใน (introspection) ซ่ึงเป็นวิธีการที่ผู้รับการทดลอง
ตอ้ งบรรยายรายงานความคดิ อารมณ์ และความรู้สกึ รวมท้งั สง่ิ ทจี่ ดจาไว้ภายในให้ผู้ศึกษาทราบเพ่ือนา
ผลไปศึกษาวิเคราะหต์ อ่ ไป โดยกลุ่มนเี้ ช่ือว่าตนเองยอ่ มรู้เร่ืองภายในใจของตนเองดีทส่ี ดุ

อย่างไรก็ตาม แนวคิดของกลุ่มโครงสร้างของจิตก็ได้รับการโจมตีมากในวิธีที่ใช้ศึกษา แม้ว่า
กลุ่มโครงสรา้ งแหง่ จติ จะยืนยนั ในความเป็นวิทยาศาสตร์ของตน แต่วิธีการศึกษาที่เรียกว่าการตรวจสอบ
จิตตนเองก็ยังดูไม่น่าเช่ือถือนัก เพราะยังอิงการศึกษาในแบบปรัชญาและวิธกี ารศึกษาดังกล่าวก็มีความ
เป็นอัตนัยสูง เน่ืองจากการตรวจสอบจิตตนเองจะมีความเท่ียงตรงและเช่ือถือได้หรือไม่นั้น ข้ึนอยู่กับ
ผูต้ รวจสอบตนเองเป็นสาคญั ซึ่งผ้รู บั การทดลองอาจบดิ เบอื นขอ้ มลู ได้ ไมต่ รงกบั ความเป็นจรงิ

22

2. กลมุ่ หนา้ ท่ีของจติ

ภาพที่ 1.6 จอห์น ดวิ อี้ (ซา้ ย) วิลเลยี ม เจมส์ (ขวา) ผู้นากล่มุ หนา้ ทขี่ องจติ
ที่มา: http://thenewschoolhistory.org/?ppl

กลุ่มหน้าท่ีของจิต หรือกลุ่มหน้าท่ีนิยม (functionalism) เป็นกลุ่มจิตวิทยาท่ีก่อตั้งขึ้นใน
สหรฐั อเมรกิ า เม่ือปี ค.ศ.1900 โดยมีผนู้ าได้แก่ จอห์น ดิวอี้ (John Dewey) คณบดีคณะวิชาการศึกษา
แห่งมหาวิทยาลัยชิคาโก และ วิลเลียม เจมส์ (William James) ศาสตราจารย์ทางจิตวิทยา
แห่งมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด ถึงแม้ว่ากลุ่มหน้าที่ของจิตจะมีความเช่ือเบื้องต้นคล้ายกับกลุ่มโครงสร้าง
ของจิต ที่ว่ามนษุ ยแ์ ต่ละคนประกอบไปด้วยกายกับจิตทส่ี ัมพันธ์กันก็ตาม แต่นกั จิตวิทยากลมุ่ น้กี ลบั เห็น
ว่าการศึกษาเก่ียวกับการทางานของจิตว่ามีหน้าท่ี (function) อย่างไร และมีกระบวนการอย่างไรท่ี
ส่งผลต่อการแสดงออกของบุคคล จะเกิดประโยชน์มากกว่าการศึกษาเฉพาะโครงสร้างของจิตเท่าน้ัน
กลุ่มหน้าท่ีของจิตจึงมุ่งศึกษาส่ิงท่ีช่วยให้มนุษย์ปรับตนต่อส่ิงแวดล้อมหรือแก้ปัญหาได้ดี และเน้น
การศกึ ษาเกี่ยวกับกระบวนการเรยี นรขู้ องมนุษย์ดว้ ย

แนวความคิดในการท่ีจะอธิบายการทางานของจิตน้ัน กลุ่มหน้าที่ของจิตได้รับอิทธิพลมา
จากแนวคิดทฤษฎีวิวัฒนาการ (theory of evolution) ของชาร์ลส์ ดาร์วิน (Charles Darwin) ท่ี
อธิบายไว้ว่าความสามารถในการปรับสภาพร่างกายของสิ่งมีชีวิตให้เข้ากับส่ิงแวดล้อมจะมีผลต่อการ
ดารงอยู่หรือการสูญส้ินเผ่าพันธ์ุของส่ิงมีชีวิตชนิดน้ัน จากแนวความคิดน้ีเองที่ทาให้ดิวอี้ และเจมส์เห็น
ว่าการพยายามปรับตัวของมนษุ ย์ให้เขา้ กบั สิง่ แวดลอ้ มน้ันเกิดจากกระบวนการทางานของจิต แต่ต่างกัน
ที่ดิวอี้มีความเช่ือว่าส่ิงที่สาคัญท่ีทาให้คนเราปรับตัวเข้ากับส่ิงแวดล้อมได้ดีหรือไม่ ได้แก่ ประสบการณ์
(experience) โดยเช่ือว่า “การเรียนรู้เกิดขึ้นได้จากการกระทา” (learning by doing) ซ่ึงเป็นการให้

23

ความสาคัญกับประสบการณ์ของมนุษย์ท่ีจะต้องมีการส่งเสริม ส่วนเจมส์เชื่อว่าสัญชาตญาณ (instinct)
เป็นส่วนท่ีทาให้คนเราปรับตัวเข้ากับสิ่งแวดล้อม คาว่า “สัญชาตญาณ” ในทัศนะของเจมส์ หมายถึง
สิ่งท่ีมีแล้วในตัวบุคคล ทาให้บุคคลมีแนวโน้มท่ีจะกระทาอย่างใดอย่างหนึ่งโดยท่ีการกระทานั้นๆ ไม่ได้
เรยี นรู้มาก่อน กลมุ่ หนา้ ท่ีของจิตใช้วธิ ีการศึกษาโดยใชว้ ธิ ีการสังเกตและการบันทึกข้อมลู จากการกระทา
ที่แสดงออกร่วมกับการใช้วิธีการตรวจสอบจติ ตนเองเชน่ เดยี วกับกล่มุ โครงสรา้ งจิต

แนวคิดของกลุ่มหน้าที่ของจิต นอกจากเสริมสร้างกระบวนการคิดอย่างมีเหตุผลของบุคคล
แล้ว ยังนามาใช้เสริมสร้างพัฒนาพฤติกรรมหรือการกระทาของบุคคลได้โดยให้บุคคลได้มีประสบการณ์
ให้มาก โดยเฉพาะประสบการณ์ตรง ปฏิบัติจริง เผชิญปัญหาและแก้ปัญหาจริงเพ่ือให้บุคคลเกิดการ
เรยี นร้ไู ดด้ ียิง่ ขน้ึ

3. กล่มุ พฤตกิ รรมนิยม

ภาพที่ 1.7 จอหน์ บ.ี วัตสัน ผ้นู ากลุ่มพฤติกรรมนยิ ม
ทมี่ า: http://totallyhistory.com/john-b-watson/
กลุ่มพฤติกรรมนิยม (behaviorism) ได้ก่อตั้งข้ึนในสหรัฐอเมริกา เมื่อปี ค.ศ.1912 โดยมี
ผู้นาคือ จอหน์ บี. วัตสัน (John B. Watson) ศาสตราจารย์แห่งมหาวิทยาลัยจอหน์ ฮอปกินส์ ซง่ึ วตั สัน
เป็นลูกศิษย์ที่เคยร่วมงานกับวิลเลียม เจมส์มาก่อน แต่ต่อมาภายหลังวัตสัน ได้คัดค้านแนวความคิด
เก่ียวกับการศึกษาพฤติกรรมภายในโดยเฉพาะการใช้วิธีการตรวจสอบจิตตนเอง ซ่ึงไม่มีความเป็น
วิทยาศาสตร์และเช่ือถือได้ยาก ทั้งน้ีเน่ืองจากข้ึนอยู่กับความรู้สึกส่วนตัวและมีแนวโน้มท่ีจะมีอคติเอน
เอียงไปทางหน่ึงทางใดได้ง่ายตามความรู้สึกของผู้ถูกศึกษา จอห์น บี.วัตสัน ได้อธิบายแนวคิดของเขาไว้

24

ในหนังสือ Behaviorism เมื่อปี ค.ศ.1930 โดยเสนอให้เน้นศึกษาทพ่ี ฤติกรรมภายนอกหรอื พฤติกรรมท่ี
สังเกตเห็นได้เท่านั้น ซึ่งวัตสันเชื่อว่า พฤติกรรมทุกอย่างจะต้องมีสาเหตุ พฤติกรรมท้ังหลายท่ีแสดง
ออกมาเกิดจากการตอบสนอง (response) ของบุคคลต่อสิ่งเร้า (stimulus) ด้วยเหตุนี้กลุ่มพฤติกรรม
นิยมจึงสนใจที่จะศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งเร้ากับการตอบสนอง ทั้งนี้เนื่องจากเห็นว่าจะสามารถ
อธิบายพฤติกรรมได้ชัดเจนกว่า การเปลี่ยนแปลงแนวทางในการศึกษาจากพฤติกรรมภายในมาเป็น
พฤติกรรมภายนอกนี้เอง จึงทาให้นักจิตวิทยากลุ่มพฤติกรรมนิยมได้รับการยอมรับแนวคิดอย่าง
กว้างขวางว่ามีความเป็นวิทยาศาสตร์อย่างแท้จริง รวมทั้งได้ยกย่องให้จอห์น บี. วัตสัน เป็นบิดาแห่ง
จติ วิทยายุคใหม่หรือบิดาแหง่ พฤตกิ รรมศาสตร์ในเวลาตอ่ มา

สาหรับแนวความคิดเก่ียวกับการศึกษาเร่ืองของความสัมพันธ์ระหว่างส่ิงเร้ากับการ
ตอบสนองของวัตสันน้ัน ได้รับอิทธิพลมาจากการทดลองสุนัขกับผงเนื้อและกระด่ิงของ อีแวน พี.
พาฟลอฟ (Ivan P. Pavlov) และการทดลองหนูขาวกับการกดคานกลไกในกล่องใส่อาหารของสกิน
เนอร์ (B.F. Skinner) ซึ่งเป็นเร่ืองของทฤษฎีการเรียนรู้ สามารถแยกย่อยไปได้เป็น 2 แนวคิด คือ
แนวคิดของทฤษฎีทวี่ ่าด้วยการกาหนดเงื่อนไข (the conditioning theory) และแนวคิดของทฤษฎีที่ว่า
ด้วยความสัมพันธ์ต่อเน่ือง (the connectioning theory) โดยทฤษฎีท่ีว่าด้วยการกาหนดเง่ือนไข เช่ือ
ว่าสิ่งเร้าสิ่งหนึ่ง เมื่อไม่สามารถทาให้เกิดพฤติกรรมท่ีต้องการ ต้องหาสิ่งเร้าอ่ืนท่ีเหมาะสมมาเข้าคู่เพ่ือ
ทาให้เกิดพฤติกรรมน้ัน ส่วนทฤษฎีท่ีว่าดว้ ยความสัมพันธต์ ่อเนื่อง เชื่อว่าการตอบสนองหรือการกระทา
ใดก็ตามเม่ือได้ผลเป็นท่ีน่าพอใจและแก้ปัญหาได้ บุคคลจะจาการตอบสนองหรือการกระทานั้นๆ ไปใช้
ในสถานการณ์อ่ืนท่ีคล้ายสถานการณ์เดิมอีก วิธีการศึกษาของกลุ่มพฤติกรรมนิยมส่วนมากจะใช้วิธีการ
ทดลองร่วมกับการสังเกตอย่างมีแบบแผนแล้วบันทึกผลไว้อย่างละเอียดและชัดเจนโดยไม่นาความรู้สึก
ส่วนตวั เขา้ ไปเก่ียวข้อง นอกจากน้ียงั พบวา่ การศกึ ษาพฤตกิ รรมท่เี กดิ จากการเรียนรขู้ องมนุษย์และสตั ว์
มคี วามใกล้เคียงกัน แต่การทดลองกับสัตว์จะกระทาได้ง่ายกว่าและสามารถนามาอธบิ ายพฤติกรรมการ
เรียนร้ขู องมนษุ ยไ์ ดเ้ ช่นกนั

แนวคิดและทฤษฎีจากนักจิตวิทยากลุ่มพฤติกรรมนิยมเป็นแนวทางในการพัฒนาและ
ควบคุมพฤติกรรมของบุคคลในแง่มุมต่างๆ โดยใช้ส่ิงเร้าท่ีเลือกสรรแล้วมาเป็นตัวกาหนดพฤติกรรม
ซ่งึ กลุ่มพฤติกรรมนิยมเช่ือว่าสามารถปรับเปล่ียนพฤติกรรมของบุคคลได้โดยใชส้ ิ่งเร้าที่บคุ คลต้องการมา
กาหนดการกระทา และการใช้แรงเสริมหรือรางวัลมาทาให้พฤติกรรมท่ีต้องการเกิดซ้าขึ้นอีกจน
กลายเป็นพฤติกรรมที่ถาวรและทาดีอย่างสม่าเสมอ แต่ขณะเดียวกันกลุ่มน้ีก็เน้นการลงโทษกับ
พฤติกรรมทไ่ี ม่ดีดว้ ย โดยเชอ่ื วา่ การลงโทษจะทาให้บุคคลลดการทาไมด่ ีเพ่ือหลีกเล่ยี งการถกู ลงโทษ

25

4. กล่มุ จติ วเิ คราะห์

ภาพท่ี 1.8 ซกิ มันด์ ฟรอยด์ ผูก้ ่อตัง้ กลุม่ จติ วิเคราะห์
ทีม่ า: http://quotes.hbdtoyou.com/sigmund-freud-bio-photos-pictures

กลมุ่ จติ วเิ คราะห์ (psychoanalysis) มีผู้ก่อตงั้ คือ ซกิ มนั ด์ ฟรอยด์ (Sigmund Freud) เป็น
จิตแพทย์ เกิดท่ีเมืองฟรายเบิร์ก ประเทศเชกโกสโลวาเนีย แต่ส่วนใหญ่จะใช้ชีวิตอยู่ใน กรุงเวียนนา
ประเทศออสเตรีย ฟรอยด์เป็นผู้ท่ีมีความเชี่ยวชาญในด้านประสาทวิทยาอย่างมาก เขาได้อธิบายว่า
มนุษย์มีพลังขับในตัว ซ่ึงติดตัวมาแต่เกิด คือ พลัง “Libido” หรือ “พลังชีวิต” พลังนี้กระตุ้นให้มนุษย์
ประกอบพฤติกรรมต่างๆ นานา พลังนี้มีอิทธิพลเหนือสติปัญญา นั่นคือ มนุษย์ทั่วไปใช้ความรู้สึก
มากกว่าเหตผุ ลในการดาเนินชีวิตประจาวัน ทฤษฎีของฟรอยด์ส่วนใหญ่จะได้จากประสบการณ์จากการ
รักษาผู้ป่วยในคลินิกของเขา ซึ่งฟรอยด์ตั้งข้อสังเกตว่ามีคนป่วยบางประเภทท่ีไม่สามารถค้นหาสาเหตุ
ทางกายได้ ด้วยเหตุนีจ้ งึ เป็นแนวทางใหเ้ ขาสนใจในการทีจ่ ะบาบดั รักษาผู้ป่วยเหลา่ นโ้ี ดยใช้การวิเคราะห์
ทางจิต ฟรอยด์เชื่อว่าส่ิงท่ีอยู่เบ้ืองหลังของอาการเหล่าน้ีก็คือ ความขัดแย้งทางจิต ซ่ึงถูกผลักดันไปใน
บางส่วนของจิต ซึ่งฟรอยด์เรียกว่า จิตใต้สานึก (unconscious) วิธีของการแก้ไขความขัดแย้งทางจิต
คอื จะทาอย่างไรที่บุคคลจะไม่ปกปิดความขัดแย้งทางจิตไว้ในจิตใต้สานึก ฟรอยด์ได้เร่ิมใช้วิธีการสะกด
จิตตามที่เขาได้ใช้กับคนไข้ท่ีเขาได้ให้การรักษา แต่ก็พบว่าได้ผลไม่น่าพอใจนัก เพราะบ่อยครั้งท่ีการ
สะกดจิตไม่ได้เข้าถึงอย่างลึกพอที่จะไปถึงความทรงจาที่ถูกฝังเอาไว้ในจิตของบุคคล ในที่สุดฟรอยด์ได้
พัฒนาวิธีการศึกษาท่ีเรียกว่า การระบายความในใจอย่างเสรี (free association) ซ่ึงเป็นวิธีที่ให้คนไข้
นอนอย่บู นเตียงในท่าท่ีสบายท่สี ุด และในบรรยากาศท่ีผ่อนคลายเป็นกันเอง จากน้ันใหค้ นไข้ค่อยๆ เล่า
เรื่องราวของตนที่ติดค้างอยู่ในใจออกมาให้หมดเท่าที่ต้องการ ฟรอยด์จะนาข้อมูลท่ีได้รับฟังท้ังหมดมา

26

วิเคราะห์เพื่อหาสาเหตุของพฤติกรรมที่เป็นปัญหาท้ังหลายอันจะเป็นแนวทางในการบาบัดรักษาต่อไป
นอกจากน้ี ฟรอยด์ยังวิเคราะห์ความฝัน โดยเขาเช่ือว่า ความฝันเป็นสัญลักษณ์ท่ีสะท้อนให้เห็นถึงส่ิงที่
ผู้ฝันได้ปกปิดเอาไว้ การแปลความหมายจะช่วยให้เข้าใจอาการเจ็บป่วยของคนไข้ได้ดีข้ึน ด้วยเหตุน้ี
ทฤษฎีจิตวิเคราะห์ของฟรอยด์จึงนาไปใช้ประโยชน์ในด้านการพัฒนาบุคลิกภาพและบาบัดรักษาผู้ป่วย
ทางจติ เป็นสว่ นใหญ่

แนวคิดของกลุ่มจิตวิเคราะห์เน้นความสาคัญของจิตใต้สานึก (unconscious mind) ว่ามี
อิทธิพลต่อพฤติกรรมของบุคคลแทบทุกอย่าง โดยฟรอยด์ได้วิเคราะห์จิตของมนุษย์ออกเป็น
3 ระดับ ดังน้ี

1) จิตสานึก (conscious mind) เป็นจิตระดับที่แสดงออกโดยสามารถรู้ตัว มีสติ
ตลอดเวลารู้ตัวว่าเป็นใคร ต้องการอะไร กาลังทาอะไร อยู่ที่ไหน รู้สึกอย่างไร เมื่อแสดงพฤติกรรมอะไร
ออกไปก็แสดงออกไปอย่างรู้ตัวตามหลักเหตุและผล แสดงตามแรงผลักดันจากภายนอก ซึ่งสอดคล้อง
กับหลักแห่งความเป็นจริง (principle of reality) สรุปว่าจิตสานึกคือจิตระดับที่รู้ตัวและแสดงออกมา
ได้โดยตรงตามที่ตนเองรับรูใ้ นขณะนน้ั พฤตกิ รรมในระดับน้ีจะทาใหบ้ คุ คลมีเหตุผล

2) จิตกึ่งรูส้ านึก (preconscious mind) หรือจิตกึ่งสานึก (subconscious mind) เป็นจิต
ในระดับท่ีไม่รู้ตัวในบางขณะ แต่สามารถกลับเข้าสู่สภาวะที่รู้สึกตัวได้เช่นกัน เช่น ขณะนั่งคิดอะไร
เพลินๆ อาจจะยิ้มคนเดียวโดยไม่รู้ตัว แม้มีเสียงเรียกก็จะไม่ได้ยิน ต้องเรียกซ้าด้วยเสียงดังจึงจะรู้ตัว
รวมทั้งเป็นจิตท่ีเก็บสะสมข้อมูลประสบการณ์ไว้มากมาย มิได้รู้ตัวในขณะน้ัน แต่พร้อมให้ดึงออกมาใช้
พร้อมเข้ามาอยู่ในระดับจิตสานึก เช่น เดินสวนกับคนรู้จัก เดินผ่านเลยมาแล้วนึกข้ึนได้รีบกลับไป
ทักทายใหม่ เป็นต้น และอาจถอื ได้ว่าประสบการณ์ต่างๆ ท่ีเก็บไว้ในรูปของความจาก็เปน็ ส่วนของจติ ก่ึง
รู้สานึกด้วย เช่น ความขมขื่นในอดีต ถ้าไม่นึกถึงก็ไม่รู้สึกอะไร แต่ถ้านั่งทบทวนเหตุการณ์ทีไรก็ทาให้
เศร้าไดท้ กุ ครงั้ เปน็ ต้น สรปุ ว่าจติ ก่ึงรสู้ านึกคอื จติ ระดับทร่ี ตู้ วั แตไ่ ม่แสดงออกมา

3) จิตใต้สานึก (unconscious mind) ฟรอยด์เช่ือว่าจิตระดับนี้เป็นระดับที่เก็บสะสมสิ่ง
ต่างๆ ไว้มากมาย เช่น สัญชาตญาณของมนุษย์ อันได้แก่ ความต้องการทางเพศ ความก้าวร้าว ความ
กลัว ความเหน็ แก่ตัว แม้กระทัง่ ประสบการณ์ต่างๆ ทั้งหลายที่บุคคลได้รบั มาต้ังแต่แรกเกิด โดยเฉพาะ
ประสบการณ์ที่เป็นเรื่องปวดร้าว ขมข่ืนหรือเป็นทุกข์ในวัยเด็กท่ีต้องการลืมไปจากความ ทรงจา เช่น
อิจฉาน้อง เกลียดพ่อแม่ อยากทาร้ายพ่อ เป็นต้น ซึ่งเป็นความต้องการที่สังคมไม่ยอมรับ หากแสดง
ออกไปมักถูกลงโทษ ดังนั้นบุคคลจึงต้องเก็บกดไว้ในจิตใต้สานึกหรือพยายามที่จะลืม แต่เนื่องจากจิต
ระดับน้ีจะอยู่นอกเหนือการควบคุมของบุคคล จึงทาให้บุคคลนั้นไม่สามารถรับรู้ถึงความรู้สึกดังกล่าว
ดว้ ยเหตุนี้จงึ เหมือนกับได้ลืมเหตุการณ์และความรสู้ ึกเหลา่ นั้นไปแล้ว ซ่งึ ตามความเป็นจริงประสบการณ์
และความรู้สกึ ทั้งหลายน้ันยังคงอยู่ ดังจะเห็นได้จากบางครั้งสิ่งที่สะสมอยใู่ นจติ ใต้สานึกจะแสดงออกมา
ในรูปของความฝัน การละเมอ หรือเผลอพดู พล้ังปากออกมาโดยไม่ตั้งใจ เป็นต้น ดว้ ยเหตุน้ีในบรรดาจิต

27
ท้ัง 3 ระดับ ฟรอยด์จึงให้ความสาคัญกับจิตใต้สานึกเป็นอย่างมาก และเช่ือว่าจติ ใต้สานึกมีอิทธิพลและ
มีบทบาทสาคัญต่อบุคลิกภาพและการแสดงพฤติกรรมของมนุษย์มากท่ีสุด นอกจากน้ี ฟรอยด์เช่ือว่า
พฤติกรรมที่ผิดปกติหลายๆ อย่างท่ีบุคคลแสดงออกมานั้นเกิดจากประสบการณ์เดิมบางอย่างท่ีสะสมไว้
ภายในจติ ใตส้ านึกของบุคคล ซ่ึงเจ้าตวั ไม่สามารถค้นหาสาเหตุคาตอบดว้ ยตัวของตวั เองได้เลย

ฟรอยด์เปรียบเทียบจิต 3 ระดับเหมือนกับภูเขาน้าแข็งในมหาสมุทร ยอดภูเขาน้าแข็งที่โผล่
พน้ น้าข้ึนมาให้เห็นน้ันคือส่วนของจิตสานึก แต่ส่วนท่ีอยใู่ ต้มหาสมุทรท่ีไมม่ ีโอกาสเหน็ หรือรับรูไ้ ดน้ ้ันคือ
ตัวของภูเขาท้ังหมด ซึ่งเปรียบเสมือนกับจิตใต้สานึก ดังนั้นการจะเข้าใจพฤติกรรมการแสดงออกของ
บุคคลได้อย่างชัดเจนตามแนวทฤษฎีจิตวิเคราะห์ จึงควรทาความเข้าใจเกี่ยวกับจิตใต้สานึกให้ชัดเจน
และถ่องแท้เสยี กอ่ น

ภาพท่ี 1.9 การจาลองเปรียบเทยี บจติ ทงั้ 3 ระดับเหมือนกบั ภเู ขาน้าแข็ง
รวมทงั้ การทางานของ อิด อโี ก้ และซปุ เปอรอ์ ีโก้ ตามทฤษฎีจติ วเิ คราะห์ของฟรอยด์

ทมี่ า: http://board.palungjit.org/f4

28

นอกจากน้ีตามหลักทฤษฎีของฟรอยด์ เชื่อว่าพฤติกรรมต่างๆ ของบุคคลที่แสดงออกมาน้ัน
สืบเน่ืองมาจากการทางานของพลังงานทางจิต (psychic energy) 3 ส่วนท่ีอยู่ภายในจิตท้ัง 3 ระดับ
ฟรอยด์อธิบายว่าถ้าพลังงานทางจิต 3 ส่วนนั้นสามารถทางานประสานกลมกลืนหรือประนีประนอมกัน
ได้อย่างราบร่นื แล้ว พฤติกรรมของบุคคลนั้นจะแสดงออกมาเป็นปกติและเป็นผู้ท่ีมีสุขภาพจิตท่ีดี แต่ถ้า
เกิดความขัดแย้งต่อสู้กันอย่างรุนแรงเมื่อใด จะมีผลต่อพฤติกรรมที่ไม่พึงประสงค์หรือก่อให้เกิดปัญหา
ทางจิตกับบุคคลนั้นขึ้นได้ พลงั จติ ทัง้ 3 ส่วนมดี ังน้ี

1) อิด (id) เป็นส่วนของความอยาก ความต้องการ กิเลส ตัณหา แรงขับ รวมไปถึง
สญั ชาตญาณทง้ั หลายท่ีตดิ ตวั มนุษยม์ าแต่กาเนิด เป็นสว่ นของจิตที่กระตุ้นให้บุคคลแสดงพฤติกรรมตาม
หลักแห่งความพึงพอใจ (pleasure principle) ถ้าบุคคลใดแสดงพฤติกรรมตามอิด นั่นคือ พฤติกรรม
น้ันๆ เป็นไปเพ่ือสนองความต้องการของตนเองเป็นส่วนใหญ่ โดยไม่คานึงถึงความถูกต้องช่ัวดี หรือ
เหตุผลใดๆ ท้ังส้ิน เช่น เม่ือหิวก็จะรับประทานโดยไม่สนใจว่าเป็นของใคร หรือรับประทานได้หรือไม่
เป็นต้น ดังนั้นจึงพบว่าอิดจะอยู่ในจิตใต้สานึกของแต่ละบุคคล พฤติกรรมของบุคคลที่แสดงออกภายใต้
การทางานของอดิ จงึ มลี กั ษณะเห็นแก่ตวั แขง็ กระด้าง โหดร้าย และทารณุ

2) อีโก้ (ego) เป็นพลังงานทางจิตส่วนท่ีผ่านกระบวนการเรียนรู้มาแล้ว เป็นส่วนท่ีควบคุม
การแสดงพฤติกรรมของบุคคลให้ดาเนินไปอย่างเหมาะสม อีโก้จะควบคุมความต้องการของอิดให้อยู่ใน
ขอบข่ายท่ีสังคมยอมรับและมีความถูกต้อง โดยอีโก้จะพยายามปรับหรือประนีประนอมพลังความ
ต้องการของอดิ และซปุ เปอร์อีโกใ้ หส้ มดุลกัน เพื่อให้แสดงออกมาตามสภาพความเป็นจรงิ ท่ีสังคมยอมรับ
หรือเหมาะสมกับสถานการณ์นั้นๆ การทางานของอีโก้จะทางานตามหลักแห่งความเป็นจริง (reality
principle) กล่าวคือ การตอบสนองต่อความต้องการของตน (คืออิด) โดยนึกถึงหลักของความเป็นจริง
ในสังคมที่จะต้องเป็นการกระทาไม่ขัดแย้งกับกฎเกณฑ์ของสังคม ตัวอย่างเช่น เมื่อมีความต้องการ
ก้าวร้าวก็จะพิจารณาว่าจะตอบสนองต่อความก้าวร้าวโดยไม่ละเมิดต่อกฎเกณฑ์ของสังคม เช่น อาจจะ
ตอบสนองความก้าวร้าวโดยการระงับความโกรธแล้วพูดคุยกับบุคคลที่ทาให้โกรธด้วยเหตุและผล ดังนั้น
เท่ากับว่าอีโก้คือตัวบริหารจิตให้เกิดความสมดุล จะเห็นว่าอีโก้อยู่ในส่วนของจิตสานึกที่รู้ตัวอยู่
ตลอดเวลา

3) ซุปเปอร์อีโก้ (super ego) เป็นพลังงานทางจิตท่ีก่อตัวข้ึนจากการเรียนรู้ระเบียบ
กติกา กฎเกณฑ์ กฎหมาย ความรู้สึกผิดชอบชั่วดี ศีลธรรมของสังคม เป็นพลังส่วนที่ควบคุมให้บุคคล
แสดงพฤติกรรมโดยสอดคล้องกับหลักแห่งความเป็นจริง และเป็นส่วนที่จะเตือนบุคคลให้รู้ว่าสิ่งใดถูก
ส่ิงใดผิด ดีหรือเลว อาจกล่าวสั้นๆ ได้ว่าซุปเปอร์อีโก้คือส่วนของคุณธรรมของแต่ละบุคคล ซึ่งแต่ละคน
จะมีพลังแตกต่างกัน ทั้งน้ีขึ้นอยู่กับการอบรมเลี้ยงดูและการขัดเกลาจากสังคมระดับต่างๆ ท่ีบุคคลนั้น
เติบโตขนึ้ มา รวมทัง้ เกิดจากการเรยี นรู้และสะสมเป็นอุดมคติ (ideal) ในการดาเนินชีวติ