แนวทางการควบคุมวัณโรคประเทศไทย พ.ศ. 2564

แนวทางการควบคุมวณั โรค ประเทศไทย พ.ศ. 2564 13.2 มาตรการที่ใช้ในการควบคมุ วณั โรค

พระราชบัญญตั ิโรคตดิ ตอ่ พ.ศ. 2558 ก�ำหนดให้เจา้ พนักงานควบคมุ โรคตดิ ตอ่ เปน็ เจา้ พนักงานตาม
ประมวลกฎหมายอาญา [มาตรา 47] เปน็ ผบู้ งั คบั ใชก้ ฎหมาย และออกค�ำสง่ั ซงึ่ การใชก้ ฎหมายในการควบคมุ
วัณโรคมมี าตรการ ดังนี้
13.2.1 มาตรการด้านการเฝ้าระวงั
การเฝา้ ระวงั โรค เมอื่ บคุ คลตามกฎหมาย พบผปู้ ว่ ยหรอื ผมู้ เี หตอุ นั ควรสงสยั วา่ เปน็ โรคตดิ ตอ่
อันตราย โรคติดต่อท่ีต้องเฝ้าระวัง หรือโรคระบาด [มาตรา 31] ให้แจ้งเจ้าพนักงานควบคุมโรคติดต่อ
ตามพระราชบญั ญัตโิ รคติดต่อ พ.ศ. 2558 และตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข มีวตั ถุประสงคเ์ พื่อใหผ้ ้มู ี
ส่วนเก่ียวข้องทั้งภาครัฐ เอกชน และหน่วยงานอ่ืน ๆ น�ำไปใช้ประโยชน์ในการด�ำเนินงานเฝ้าระวังและ
สอบสวนโรคทางระบาดวทิ ยา ในกรณีที่ข้อมลู จากการเฝา้ ระวงั การสอบสวนโรค การแจ้งหรือรายงาน มีการ
พาดพิงถึงตัวบุคคลทั้งท่ีระบุตัวได้หรือไม่สามารถระบุตัวได้ จะต้องเก็บเป็นความลับและประมวลผล
โดยไม่เปิดเผยช่ือ ทั้งนี้การประมวลผลดังกล่าวจะต้องเหมาะสมและตรงกับวัตถุประสงค์ในการป้องกัน
และควบคุมโรค เจ้าพนักงานควบคุมโรคติดต่ออาจเปิดเผยข้อมูลบางส่วนที่เกี่ยวกับการรักษา การป้องกัน
การควบคมุ โรคตดิ ตอ่ อนั ตราย ซง่ึ มผี ลกระทบตอ่ สขุ ภาพของประชาชน โดยไดร้ บั ค�ำยนิ ยอมจากเจา้ ของขอ้ มลู
หรอื ตามหลกั เกณฑ์ วธิ กี าร และเงอื่ นไขทกี่ ฎหมายก�ำหนด [มาตรา 10] ในกรณที พี่ บผปู้ ว่ ยวณั โรค และวณั โรค
ดอ้ื ยาหลายขนานชนิดรุนแรงมาก หรอื ผูท้ ่มี ีเหตอุ ันควรสงสัย ต้องด�ำเนนิ การตามกฎหมาย ดงั น้ี
13.2.1.1 หลักเกณฑ์การแจ้งเม่ือพบผู้ป่วยวัณโรค หรือวัณโรคด้ือยาหลายขนาน
ชนดิ รนุ แรงมาก (XDR-TB) ตามประกาศกระทรวงสาธารณสขุ เรอ่ื ง หลกั เกณฑแ์ ละวธิ กี ารแจง้ ในกรณีที่มี
โรคติดตอ่ อันตราย โรคตดิ ต่อที่ตอ้ งเฝ้าระวัง หรอื โรคระบาดเกิดขึ้น พ.ศ. 2560

1) การแจง้ เมอื่ พบผปู้ ว่ ยวณั โรค : ใหผ้ รู้ บั ผดิ ชอบในสถานพยาบาล หรอื ผทู้ �ำการชนั สตู ร หรอื ผรู้ บั ผดิ ชอบ
ในสถานท่ชี ันสตู รนนั้ แจง้ ต่อเจา้ พนกั งานควบคุมโรคตดิ ตอ่ ในสังกดั ส�ำนกั งานสาธารณสขุ จังหวดั หรือ
สงั กัดส�ำนกั อนามยั กรงุ เทพมหานคร แล้วแต่กรณี ภายใน 7 วนั และบันทึกขอ้ มูลในโปรแกรมรายงาน
ขอ้ มูลวัณโรคของประเทศไทย (National Tuberculosis Information Program: NTIP)

2) การแจง้ เมอื่ พบผูป้ ่วยวัณโรคดื้อยาหลายขนานชนิดรนุ แรงมาก (XDR-TB) หรือผู้มเี หตอุ นั ควร
สงสยั (XDR-TB) : ใหเ้ จา้ ของบา้ น/ผคู้ วบคมุ ดแู ลบา้ น หรอื แพทยท์ รี่ กั ษา หรอื เจา้ ของ/ผคู้ วบคมุ สถาน
ประกอบการ ผู้รับผิดชอบในสถานพยาบาล /ผู้ท�ำการชันสูตร หรือผู้รับผิดชอบในสถานที่ชันสูตรนั้น
แจ้งต่อเจ้าพนักงานควบคุมโรคติดต่อ ซ่ึงเป็นข้าราชการสังกัดกรมควบคุมโรคในราชการบริหาร
สว่ นกลาง และทมี ตระหนกั รสู้ ถานการณ์ (situation awareness team : SAT) กรมควบคมุ โรค/สคร./
สปคม. ภายใน 3 ชั่วโมง
เมอ่ื SAT กรมควบคมุ โรค และ SAT ของหนว่ ยงานทเ่ี กย่ี วขอ้ งไดร้ บั แจง้ แลว้ ใหร้ ายงานผบู้ งั คบั บญั ชา
เพอ่ื แจง้ ทมี ปฏิบัตกิ ารสอบสวนโรค (joint investigation team : JIT) ของส่วนกลาง/สคร./สปคม./
กทม.และหน่วยงานอ่นื ๆ ทเ่ี กีย่ วขอ้ ง เพอ่ื พิจารณาลงพ้นื ท่สี อบสวน ภายใน 12 ช่วั โมง

186

13.2.1.2 วิธีการแจ้งเม่ือพบผู้ป่วยวัณโรคหรือผู้ป่วยวัณโรคด้ือยาหลายขนาน National Tuberculosis Control Programme Guideline, Thailand 2021
ชนดิ รุนแรงมาก (XDR-TB) หรือผ้ทู ี่มเี หตอุ นั ควรสงสยั ให้ด�ำเนนิ การตามขอ้ ใดขอ้ หน่งึ ดงั นี้
1) แจ้งโดยตรงต่อเจ้าพนักงานควบคุมโรคติดต่อ
2) แจ้งทางโทรศพั ท์
3) แจ้งทางโทรสาร
4) แจง้ เป็นหนังสอื
5) แจ้งทางไปรษณีย์อเิ ล็กทรอนิกส์
6) วธิ ีการอน่ื ใดทอ่ี ธบิ ดกี รมควบคมุ โรคประกาศก�ำหนดเพม่ิ เตมิ
13.2.1.3 ขอ้ มลู การแจง้ เจา้ พนกั งานควบคมุ โรคตดิ ตอ่ ตามวธิ กี ารขา้ งตน้ ตอ้ งมรี ายละเอยี ด ดงั น้ี
(1) กรณีผู้แจ้งเป็นผู้รับผิดชอบในสถานพยาบาล ให้แจ้งช่ือ ที่อยู่ และสถานที่
ท�ำงาน ชื่อ อายุ เพศ สัญชาติ ที่อยู่ปัจจุบันหรือสถานที่ที่ผู้ป่วยหรือผู้มีเหตุอันควรสงสัยพักรักษาตัวอยู่
วันที่เร่ิมป่วยหรือมีเหตุอันควรสงสัยว่าป่วย วันแรกรับไว้รักษา การวินิจฉัยโรคข้ันต้น ประเภทและอาการ
ส�ำคญั ของผปู้ ว่ ยหรอื ผูม้ เี หตุอันควรสงสัย และผลการรักษา
(2) กรณีผู้แจ้งเป็นเจ้าหน้าท่ีห้องปฏิบัติการที่ท�ำการชันสูตรหรือผู้รับผิดชอบ
ในสถานที่ท่ีได้มีการชันสูตร ให้แจ้งช่ือ ที่อยู่ และสถานที่ท�ำงาน ชื่อ อายุ เพศ สัญชาติ ท่ีอยู่ปัจจุบันหรือ
สถานทที่ ผี่ ปู้ ว่ ยหรอื ผมู้ เี หตอุ นั ควรสงสยั ชอ่ื ทอ่ี ยู่ และสถานทท่ี �ำงานของผสู้ ง่ สง่ิ สง่ ตรวจ การวนิ จิ ฉยั โรคขน้ั ตน้
และผลการชนั สูตร
13.2.2 มาตรการดา้ นการปอ้ งกนั และควบคมุ วณั โรคดอ้ื ยาหลายขนานชนดิ รนุ แรงมาก (XDR-TB)
(1) เมอื่ พบผมู้ เี หตอุ นั ควรสงสยั หรอื ผปู้ ว่ ย XDR-TB ในเขตพื้นที่ใด ใหเ้ จา้ พนกั งานควบคมุ
โรคติดต่อในพ้ืนท่ีนั้นมีอ�ำนาจด�ำเนินการเอง หรือออกค�ำสั่งเป็นหนังสือให้ผู้ใดด�ำเนินการ [มาตรา 34]
ดงั ต่อไปน้ี
• ให้ผมู้ ีเหตุสงสัยหรอื ผปู้ ว่ ย XDR-TB มารบั การตรวจหรือรักษา และเพ่อื ความปลอดภยั
อาจด�ำเนนิ การโดยการแยกกกั กกั กนั หรอื คมุ ไวส้ งั เกต ณ สถานทซ่ี ง่ึ เจา้ พนกั งานควบคมุ โรคตดิ ตอ่ ก�ำหนดไว้
จนกวา่ จะไดร้ บั การตรวจและการชนั สตู รทางการแพทยว์ า่ พน้ ระยะตดิ ตอ่ ของโรคหรอื สน้ิ สดุ เหตอุ นั ควรสงสยั
[มาตรา 34 (1)] ทั้งนี้ การแยกกกั กกั กัน หรอื คมุ ไวส้ งั เกต ควรพิจารณาด�ำเนินการตามความเหมาะสม มีการ
จดั การดูแลรักษาผปู้ ว่ ยอยา่ งบรู ณาการโดยเน้นผปู้ ว่ ยเปน็ ศนู ยก์ ลาง (Integrated, patient-centred cares)
รวมถึงการช่วยเหลอื ดูแลสุขภาพจิตไมใ่ หผ้ ู้ป่วยถูกตีตราจากสังคม และใชช้ วี ติ ตามปกติได้มากที่สุด
• ใหเ้ จา้ ของบา้ น ผู้ครอบครอง หรอื ผูพ้ กั อาศยั ในบา้ น โรงเรือน สถานที่ หรอื พาหนะท่มี ี
ผปู้ ว่ ย XDR-TB แกไ้ ขปรบั ปรงุ การสขุ าภบิ าลใหถ้ กู สขุ ลกั ษณะ เพอ่ื การควบคมุ และปอ้ งกนั การแพรก่ ระจายเชอ้ื
[มาตรา 34 (4)] ห้ามผูใ้ ดกระท�ำการหรอื ด�ำเนินการใด ๆ ซง่ึ อาจก่อใหเ้ กดิ สภาวะท่ีไมถ่ ูกสขุ ลักษณะ อาจเปน็
เหตุใหเ้ ชื้อ XDR-TB แพรอ่ อกไปสู่ผูอ้ น่ื ได้ [มาตรา 34 (6)] รวมถึงการหา้ มผู้ใดเขา้ หรือออกจากทีเ่ อกเทศ เว้น
แต่ไดร้ ับอนญุ าตจากเจ้าพนกั งานควบคุมโรคตดิ ตอ่ [มาตรา 34 (7)]

187

แนวทางการควบคุมวณั โรค ประเทศไทย พ.ศ. 2564 • การค้นหาผสู้ ัมผสั และกลมุ่ เสยี่ ง สามารถเขา้ ไปในบา้ น โรงเรือน สถานที่ หรือพาหนะ
ที่มีหรือสงสัยว่ามีผู้ป่วย XDR-TB เพื่อการเฝ้าระวัง ป้องกัน และควบคุมไม่ให้มีการแพร่กระจายเช้ือ
[มาตรา 34 (8)]
• ด�ำเนนิ การสอบสวนโรค หากพบวา่ มผี ปู้ ว่ ยหรอื การระบาดของ XDR-TB ใหเ้ จา้ พนกั งาน
ควบคุมโรคติดต่อแจ้งต่อคณะกรรมการโรคติดต่อจังหวัดหรือคณะกรรมการโรคติดต่อกรุงเทพมหานคร
แล้วแต่กรณี และรายงานข้อมลู นั้นให้กรมควบคุมโรคทราบโดยเร็ว
(2) ในกรณีที่มเี หตจุ �ำเปน็ เรง่ ดว่ นเพอื่ เปน็ การปอ้ งกนั การแพรก่ ระจายเชือ้ หรอื การระบาด
ของ XDR-TB ใหผ้ วู้ า่ ราชการจงั หวดั โดยความเหน็ ชอบของคณะกรรมการโรคตดิ ตอ่ จงั หวดั หรอื ผวู้ า่ ราชการ
กรงุ เทพมหานครโดยความเหน็ ชอบของคณะกรรมการโรคตดิ ตอ่ กรงุ เทพมหานคร มอี �ำนาจในพน้ื ทค่ี วามรบั ผดิ ชอบ
ของตน สงั่ ใหผ้ ปู้ ว่ ยหรอื ผมู้ เี หตอุ นั ควรสงสยั XDR-TB หยดุ การประกอบอาชพี เปน็ การชว่ั คราว [มาตรา 35(2)]
สั่งห้ามผู้ป่วยหรือผู้มีเหตุอันควรสงสัย XDR-TB เข้าไปในสถานที่ชุมนุมชน โรงมหรสพ สถานศึกษา
หรอื สถานที่อ่ืนใด เว้นแต่ไดร้ บั อนุญาตจากเจ้าพนักงานควบคุมโรคตดิ ตอ่ [มาตรา 35(3)]
(3) การป้องกันและควบคมุ โรค ในบริเวณช่องทางเข้าออกระหว่างประเทศ ไมว่ า่ จะเปน็
สนามบิน ท่าเรือ และพื้นท่ีชายแดน ในกรณีท่ีพบว่าผู้เดินทางป่วยหรือมีเหตุอันควรสงสัย XDR-TB
ให้เจ้าพนักงานควบคุมโรคติดต่อประจ�ำด่านควบคุมโรคติดตอ่ ระหวา่ งประเทศ มีอ�ำนาจสง่ั ใหบ้ คุ คลดังกล่าว
ถกู แยกกัก กักกนั คมุ ไว้สงั เกต
(4) เมื่อเกิดโรคติดต่ออันตรายหรือมีเหตุสงสัยว่าได้เกิดโรคติดต่ออันตรายในพื้นที่ใด
ใหเ้ จา้ พนกั งานควบคมุ โรคตดิ ตอ่ ในเขตพนื้ ทนี่ น้ั รว่ มกบั หนว่ ยปฏบิ ตั กิ ารควบคมุ โรคตดิ ตอ่ ด�ำเนนิ การสอบสวน
โรคทันที ภายใน 12 ช่ัวโมง นับตั้งแต่พบผู้ท่ีเป็นหรือมีเหตุอันควรสงสัยว่าเป็นโรคติดต่ออันตราย
และให้เจ้าพนักงานควบคุมโรคติดต่อซึ่งรับผิดชอบในการสอบสวนโรคดังกล่าวจัดท�ำรายงานสอบสวนโรค
แจ้งไปยังคณะกรรมการโรคติดต่อจังหวัด หรือคณะกรรมการโรคติดต่อกรุงเทพมหานคร พร้อมทั้งรายงาน
ให้แก่กรมควบคมุ โรค ภายใน 48 ชวั่ โมง
การด�ำเนนิ งานตามมาตรการดงั กลา่ วขา้ งตน้ ควรปรกึ ษาผเู้ ชย่ี วชาญดา้ นกฎหมายและด�ำเนนิ
การตามทก่ี ฎหมายก�ำหนด โดยสามารถศกึ ษาเพ่มิ เตมิ ได้ท่ี พระราชบัญญัติโรคติดตอ่ พ.ศ. 2558 อนบุ ัญญัติ
ทเี่ กยี่ วขอ้ ง และแนวทางปฏบิ ตั ปิ อ้ งกนั ควบคมุ วณั โรคดอื้ ยาหลายขนานชนดิ รนุ แรงมาก ภายใตพ้ ระราชบญั ญตั ิ
โรคตดิ ต่อ พ.ศ. 2558

188

บรรณานกุ รม National Tuberculosis Control Programme Guideline, Thailand 2021
1. ราชกิจจานเุ บกษา. พระราชบัญญตั โิ รคตดิ ต่อ พ.ศ. 2558. เล่ม 132 ตอนท่ี 86 ก 8 กันยายน 2558
2. ราชกิจจานุเบกษา. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง ชื่อและอาการส�ำคัญของโรคติดต่อท่ีต้อง

เฝ้าระวัง พ.ศ.2559. เลม่ 133 ตอนพเิ ศษ 128 ง 3 มิถนุ ายน 2559
3. ราชกิจจานุเบกษา. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เร่ือง ช่ือและอาการส�ำคัญของโรคติดต่อที่ต้อง

เฝา้ ระวงั พ.ศ.2562. เลม่ 137 ตอนพิเศษ 20 ง 27 มกราคม 2563
4. ราชกิจจานุเบกษา. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เร่ือง ช่ือและอาการส�ำคัญของโรคติดต่ออันตราย

(ฉบบั ที่ 2) พ.ศ. 2561. เล่ม 135 ตอนพเิ ศษ 29 ง 7 กุมภาพันธ์ 2561
5. ราชกจิ จานเุ บกษา. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรอ่ื ง หลกั เกณฑแ์ ละวิธีการแจ้งในกรณีที่มีโรคติดต่อ

อันตราย โรคตดิ ตอ่ ท่ีตอ้ งเฝา้ ระวัง หรือโรคระบาดเกดิ ขึน้ พ.ศ. 2560. เล่ม 134 ตอนพเิ ศษ 316 ง 21
ธันวาคม 2560
6. ราชกจิ จานเุ บกษา. ประกาศกระทรวงสาธารณสขุ เรอ่ื ง หลกั เกณฑ์ วธิ กี าร และเงอ่ื นไขในการด�ำเนนิ การ
หรอื ออกค�ำสง่ั ของเจา้ พนกั งานควบคมุ โรคตดิ ตอ่ พ.ศ. 2560. เลม่ 135 ตอนพเิ ศษ 17 ง 24 มกราคม 2561
7. ราชกจิ จานุเบกษา. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง หลักเกณฑ์ วธิ กี าร และเงอื่ นไขในการด�ำเนนิ
การหรอื ออกค�ำสง่ั ของเจา้ พนักงานควบคุมโรคตดิ ตอ่ (ฉบบั ที่ 2) พ.ศ. 2563. เลม่ 137 ตอนพเิ ศษ 93 ง
22 เมษายน 2563
8. ราชกิจจานุเบกษา. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เร่ือง หลกั เกณฑ์ วิธกี าร และเงือ่ นไขในการสอบสวน
โรคตดิ ตอ่ อันตรายหรอื โรคระบาด พ.ศ. 2563. เล่ม 137 ตอนพิเศษ 93 ง 22 เมษายน 2563
9. ราชกิจจานุเบกษา. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง แต่งตั้งเจ้าพนักงานควบคุมโรคติดต่อตาม
พระราชบญั ญตั โิ รคตดิ ตอ่ พ.ศ. 2558 (ฉบบั ที่ 2) พ.ศ. 2560 เลม่ 134 ตอนพเิ ศษ 114 ง 25 เมษายน 2560
10. ราชกิจจานุเบกษา. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง แต่งตั้งเจ้าพนักงานควบคุมโรคติดต่อตาม
พระราชบญั ญตั โิ รคตดิ ตอ่ พ.ศ. 2558 (ฉบบั ที่ 3) พ.ศ. 2563 เลม่ 137 ตอนพเิ ศษ 58 ง 13 มนี าคม 2563
11. ราชกิจจานุเบกษา. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง แต่งต้ังเจ้าพนักงานควบคุมโรคติดต่อตาม
พระราชบญั ญตั โิ รคตดิ ตอ่ พ.ศ. 2558 (ฉบบั ท่ี 4) พ.ศ. 2563 เลม่ 137 ตอนพเิ ศษ 58 ง 13 มนี าคม 2563
12. ราชกิจจานุเบกษา. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง แต่งต้ังเจ้าพนักงานควบคุมโรคติดต่อตาม
พระราชบญั ญตั โิ รคตดิ ตอ่ พ.ศ. 2558 (ฉบบั ท่ี 5) พ.ศ. 2563 เลม่ 137 ตอนพเิ ศษ 93 ง 22 เมษายน 2563
13. ราชกิจจานุเบกษา. ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เร่ือง แต่งตั้งเจ้าพนักงานควบคุมโรคติดต่อตาม
พระราชบญั ญตั โิ รคตดิ ตอ่ พ.ศ. 2558 (ฉบบั ที่ 6) พ.ศ. 2564 เลม่ 138 ตอนพเิ ศษ 109 ง 20 พฤษภาคม 2564
14. ส�ำนกั วัณโรค กรมควบคุมโรค. แนวทางปฏบิ ตั ปิ ้องกันควบคุมวัณโรคดอ้ื ยาหลายขนานชนิดรนุ แรงมาก
ภายใต้ พระราชบญั ญตั โิ รคตดิ ตอ่ พ.ศ.2558. ฉบบั ปรบั ปรงุ ครง้ั ท่ี 1. กรงุ เทพฯ: ส�ำนกั พมิ พอ์ กั ษรกราฟฟคิ
แอนดด์ ีไซน์ ; 2562
15. ส�ำนกั ระบาดวทิ ยา กรมควบคมุ โรค. แนวทางการรายงานโรคตดิ ตอ่ อนั ตรายและโรคตดิ ตอ่ ทตี่ อ้ งเฝา้ ระวงั
ตามพระราชบญั ญตั โิ รคตดิ ตอ่ พ.ศ. 2558. ส�ำนกั ระบาดวทิ ยา กรมควบคมุ โรค กระทรวงสาธารณสขุ . 2561

189

แนวทางการควบคุมวณั โรค ประเทศไทย พ.ศ. 2564 16. กองระบาดวทิ ยา กรมควบคมุ โรค. นยิ ามโรคและแนวทางการรายงานโรคตดิ ตอ่ อนั ตราย และโรคตดิ ตอ่
ท่ีต้องเฝ้าระวังในประเทศไทย. พิมพ์ครั้งท่ี 1. นนทบุรี: กองระบาดวิทยา กรมควบคุมโรค กระทรวง
สาธารณสขุ ; 2563.

17. World Health Organization. Meeting report of the WHO expert consultation on the
definition of extensively drug-resistant tuberculosis, 27-29 October 2020 [Internet].
2021[cited 2021 July 1]. Available from: file:///C:/Users/User/Downloads/9789240018662
-eng%20(1).pdf

190

บทที่

การนเิ ทศ กำ� กบั และตดิ ตามแผนงานวณั โรค

191
National Tuberculosis Control Programme Guideline, Thailand 2021

แนวทางการควบคุมวณั โรค ประเทศไทย พ.ศ. 2564 192

14บทท่ี National Tuberculosis Control Programme Guideline, Thailand 2021

การนิเทศ กำ� กบั และติดตามแผนงานวณั โรค

การนิิเทศ กำำ�กัับ และติิดตามแผนงานวััณโรค เป็็นการติิดตามเพื่�อประเมิินและแก้้ไขปััญหาที่�เกิิดขึ้�น
วิิธีีการแก้้ปััญหาเน้้นการหาสาเหตุุเพื่�อแก้้ไขให้้ตรงกัับสาเหตุุของปััญหานั้�นๆ เป็็นกิิจกรรมที่่�สำำ�คััญต่่อ
การดำำ�เนินิ งานวัณั โรค การวางแผนนิเิ ทศ กำ�ำ กับั ติดิ ตาม และประเมินิ ผลอย่า่ งถูกู ต้อ้ ง และมีคี ุณุ ภาพจะช่ว่ ยทำ�ำ ให้้
การดำ�ำ เนินิ งาน มีปี ระสิทิ ธิิภาพ และบรรลุุตามตัวั ชี้้�วัดั แผนงานวัณั โรคต่อ่ ไป
14.1 การนเิ ทศและกำ� กบั ตดิ ตามแผนงานวณั โรค
14.1.1 การนิเทศงานวัณโรค
การนิเทศงาน มวี ตั ถปุ ระสงคเ์ พอื่ ตดิ ตามการด�ำเนนิ งาน ช้แี จงแนวทางปฏบิ ัติ รับฟงั ปัญหา
อปุ สรรค เสนอแนะใหผ้ รู้ บั การนเิ ทศปฏบิ ตั งิ านไดส้ �ำเรจ็ ตามวตั ถปุ ระสงคอ์ ยา่ งมปี ระสทิ ธภิ าพ รวมทง้ั น�ำขอ้ มลู
ทไี่ ดจ้ ากการนเิ ทศงานมาวางแผนพฒั นาปรบั ปรงุ งานใหด้ ยี ง่ิ ขนึ้ การนเิ ทศงานโดยกองวณั โรคเยย่ี มการด�ำเนนิ
งานวัณโรคในระดับเขตอย่างน้อยปีละ 1 ครั้ง การนิเทศงานควรด�ำเนินการพร้อมกันกับการนิเทศงาน
ห้องปฏิบัติการชันสูตรวัณโรค ควรสุ่มเย่ียมโรงพยาบาลและหน่วยงานท่ีมีห้องปฏิบัติการชันสูตรวัณโรคด้วย
เพ่ือปรึกษาร่วมกันกับผู้ประสานงานวัณโรคระดับเขตในวิธีการแก้ปัญหาหากพบอุปสรรคใดๆ ระหว่าง
การนิเทศงาน นอกจากน้ันยังส่งเสริมการจัดการข้อมูลวัณโรคให้มีคุณภาพ (quality) ความน่าเช่ือถือ
(reliability) และการตรวจทานได้ (verification)
การนเิ ทศงานวัณโรคโดยส�ำนกั งานป้องกันควบคุมโรค (สคร.) ผู้นิเทศงานจาก สคร. เยย่ี ม
การด�ำเนินงานวณั โรคในระดับจังหวดั อย่างนอ้ ย 1 คร้ังในทกุ 3 เดือน การนิเทศงานควรด�ำเนินการพรอ้ มกัน
กับงานชันสูตรวัณโรค ผู้นิเทศงานจาก สคร. ควรเยี่ยมส�ำนักงานสาธารณสุขอ�ำเภอ โรงพยาบาล และ
หน่วยชันสูตรท่ีมีการด�ำเนินงานต่�ำกว่ามาตรฐานด้วย เพ่ือสามารถปรึกษาร่วมกันกับผู้ประสานงานวัณโรค
ระดบั จงั หวัดในวิธีการแก้ปญั หา หากพบอุปสรรคใดๆ ระหวา่ งการนิเทศงาน ผนู้ ิเทศควรระบุกจิ กรรมทไ่ี มไ่ ด้
ด�ำเนินการ หรือกิจกรรมที่ด�ำเนินการแต่ไม่ครบถ้วนถูกต้อง ทั้งนี้การอบรม (on the job training)
ขณะนเิ ทศงานสามารถช่วยแก้ปัญหาทเ่ี จ้าหน้าทีโ่ รงพยาบาลปฏิบัติไมค่ รบถ้วนไดท้ นั ที หากปัญหาบางอย่าง
ไม่สามารถแก้ไขได้ขณะนิเทศงาน ผู้นิเทศควรสรุปประเด็นส�ำคัญจากการสังเกต และสัมภาษณ์เจ้าหน้าที่
เพ่อื รายงานใหผ้ ้บู ริหารหนว่ ยงานทีร่ ับการนิเทศทราบ
ประเดน็ ส�ำคญั ในการนเิ ทศงานวณั โรค ไดแ้ ก่ การคน้ หาและขน้ึ ทะเบยี นรกั ษาวณั โรค วณั โรคดอ้ื ยา วณั โรค
ระยะแฝง การตรวจวินิจฉัยทางห้องปฏิบัติการ ผลการรักษาผู้ป่วยวัณโรค ตัวช้ีวัดส�ำคัญท่ีเกี่ยวข้องกับ
งานวัณโรค ปัญหา อปุ สรรค และแนวทางการแก้ไข เป็นต้น

193

แนวทางการควบคุมวณั โรค ประเทศไทย พ.ศ. 2564 14.1.2 การก�ำกบั ตดิ ตาม มวี ตั ถปุ ระสงคเ์ พอ่ื ประเมนิ และควบคมุ ใหเ้ กดิ ผลส�ำเรจ็ ของงานโดยตดิ ตาม
อยตู่ ลอดเวลา หากเหน็ วา่ งานอาจไมส่ �ำเรจ็ เรยี บรอ้ ยตอ้ งเขา้ ไปแกไ้ ขปญั หาทเี่ กดิ ขนึ้ ขณะปฏบิ ตั งิ านใหเ้ รว็ ทส่ี ดุ
วิธีการแก้ปัญหาเน้นการหาสาเหตุเพ่ือแก้ไขให้ตรงกับสาเหตุของปัญหาน้ันๆ การวางแผนก�ำกับงานวัณโรค
โดยจัดท�ำแผนปฏิบัตงิ านประจ�ำเดอื นเพือ่ ใหม้ ่ันใจวา่ กจิ กรรมตา่ งๆ ด�ำเนินตามกรอบเวลาทีก่ �ำหนด
ข้อมูลการค้นหาผู้ป่วยและผลการรักษาจากโปรแกรมอิเล็กทรอนิกส์จึงเป็นเครื่องมือหนึ่ง
ในการก�ำกบั การด�ำเนนิ งานวณั โรค การเกบ็ รวบรวมขอ้ มลู ผปู้ ว่ ยเปน็ องคป์ ระกอบทส่ี �ำคญั ตอ่ การก�ำกบั ตดิ ตาม
และประเมินผลในทกุ ระดับ
อย่างไรก็ตามการบันทึกข้อมูลและการใช้ข้อมูลในโปรแกรมอิเล็กทรอนิกส์น้ัน ต้องด�ำเนิน
งานควบคู่ไปกับการนิเทศงาน เพื่อแก้ไขปัญหาเป็นไปอย่างทันท่วงทีและได้ข้อมูลที่ถูกต้องในการวิเคราะห์
สถานการณว์ ณั โรค การเกบ็ ขอ้ มลู และการจดั ท�ำฐานขอ้ มลู วณั โรคทถ่ี กู ตอ้ งนนั้ เจา้ หนา้ ทต่ี อ้ งไดร้ บั การอบรม
วิธีการใช้โปรแกรมตลอดจนวิธีการวิเคราะห์ข้อมูลซ่ึงจะท�ำให้การใช้ระบบฐานข้อมูลด้วยโปรแกรมรายงาน
ข้อมูลวัณโรคของประเทศไทย เปน็ ไปอยา่ งมปี ระสทิ ธิภาพสูงสุด
(1) เคร่อื งมอื ในการก�ำกบั ตดิ ตาม
แผนงานวัณโรคแห่งชาติเดิมใช้แบบฟอร์มในการบันทึกและรายงานข้อมูลทุก 3 เดือน
ปัจจุบันได้มีการพัฒนาเครื่องมือในการก�ำกับติดตามด้วยโปรแกรมอิเล็กทรอนิกส์ส�ำหรับการบันทึกข้อมูล
ผปู้ ่วยวณั โรครายบคุ คลทเี่ รียกวา่ โปรแกรมรายงานข้อมูลวัณโรคของประเทศไทย (National Tuberculosis
Information Program: NTIP) เพือ่ การจดั เก็บข้อมูลทสี่ ะดวก งา่ ย ไม่สูญหาย และสบื คน้ ได้ เปน็ โปรแกรม
ท่ีใช้บันทึกการข้ึนทะเบียนรักษาผู้ป่วยวัณโรคในโรงพยาบาล โดยบันทึกข้อมูลการส่งตรวจ การวินิจฉัย
การรักษา และการติดตามผู้ป่วยจนสิ้นสุดการรักษา โดยโปรแกรมจะมีการประมวลผลของข้อมูลแบบ
real time เพ่ือให้ทันเวลาทันต่อสถานการณ์ในการใช้ประโยชน์ข้อมูลของผู้ใช้งานในทุกระดับและสามารถ
ใชต้ ิดตามผ้ปู ่วยทร่ี กั ษาไม่ต่อเน่อื ง หรือสง่ ต่อไปรับการรักษาท่สี ถานพยาบาลอ่ืนได้
การใชง้ านโปรแกรมอเิ ลก็ ทรอนกิ สส์ �ำหรบั บนั ทกึ ขอ้ มลู ผปู้ ว่ ยวณั โรค โรงพยาบาลหรอื
หน่วยงานที่ให้บริการด้านการดูแลรักษาผู้ป่วยวัณโรคสามารถขอเข้าใช้งานโปรแกรมโดยกรอกข้อมูลของ
ผใู้ ชง้ าน (user) ผา่ นทางหนา้ เวบ็ ไซต์ http://ntip.ddc.moph.go.th เพ่อื ขอ username และ password
เขา้ สู่ระบบการใชง้ านโปรแกรมอิเลก็ ทรอนิกสใ์ นการบันทึกข้อมลู ผ้ปู ว่ ยวัณโรค
(2) รายละเอียดในโปรแกรม NTIP ประกอบด้วยเมนูการบันทึกข้อมูลท่ีเกี่ยวข้องกับ
การสง่ ตรวจ การวินิจฉยั การรกั ษา การประมวลผลขอ้ มูล และรายงานวณั โรค ดังน้ี
• การบันทกึ ขอ้ มลู ที่เกยี่ วข้องกับการสง่ ตรวจ วนิ ิจฉัย และรกั ษา ประกอบดว้ ย
o การคัดกรองกลมุ่ เสยี่ งต่างๆ โดยเฉพาะผ้สู ัมผัสวัณโรค
o การสง่ ตรวจ และตอบผลการตรวจทางหอ้ งปฏบิ ตั กิ าร ทงั้ การวนิ จิ ฉยั และตดิ ตามการรกั ษา
o การข้ึนทะเบียนผู้ปว่ ยวัณโรคทกุ ราย ส�ำหรับบนั ทึกขอ้ มลู และการรักษาผู้ป่วย
o การขนึ้ ทะเบยี นผปู้ ว่ ยวณั โรคดอ้ื ยา ส�ำหรบั บนั ทกึ ขอ้ มลู และสตู รการรกั ษาของผปู้ ว่ ย

ดื้อยา MDR/RR/pre-XDR/XDR-TB
o การก�ำกบั การกนิ ยา และติดตามการรกั ษาจนกระท่ังจ�ำหน่าย
o การส่งต่อและโอนย้าย ส�ำหรับส่งต่อผู้ป่วยไปขึ้นทะเบียนวัณโรคหรือรักษาวัณโรค

ทสี่ ถานพยาบาลอ่ืน และตอบรับและตอบผลการรกั ษากลับโรงพยาบาลตน้ ทาง
o การตรวจวินจิ ฉัย และรกั ษาวัณโรคระยะแฝง

194

• การประมวลผลข้อมูลและรายงานวัณโรค ใช้ส�ำหรับการแสดงข้อมูลวัณโรคเพื่อน�ำ National Tuberculosis Control Programme Guideline, Thailand 2021
ข้อมูลไปใช้ประโยชน์ สามารถแสดงข้อมูลได้ต้ังแต่ระดับโรงพยาบาลไปจนถึงระดับ
ประเทศ ประกอบดว้ ย

o Dashboard โปรแกรมจะประมวลผลออกมาเปน็ ขอ้ มลู ทส่ี ามารถดไู ดแ้ บบ real time
ทกุ คนสามารถดขู อ้ มลู ได้ โดยไมต่ อ้ งใช้ user name และรหสั ผา่ น โดยจะแสดงขอ้ มลู
การข้ึนทะเบียน ผลการรักษา การคน้ หากลมุ่ เสีย่ ง เป็นตน้

o รายงานวณั โรค โปรแกรมสามารถประมวลผลตามแบบฟอรม์ รายงานของผปู้ ว่ ยวณั โรค
ทงั้ ไวตอ่ ยาและดอ้ื ตอ่ ยา และสามารถประมวลผลขอ้ มลู ออกมาเปน็ ตาราง Excel และ
ขอ้ มลู รายบุคคล เช่น TB07, TB08, TBHIV, PMDT07, PMDT08, Case finding
การคดั กรองและขนึ้ ทะเบยี น TPT เป็นต้น

(3) ความส�ำคัญของระบบขอ้ มูลในโปรแกรม NTIP
ในการนิเทศ ก�ำกับติดตามแผนงาน แหล่งรวบรวมข้อมูลในระบบโปรแกรม NITP
ถือเป็นปัจจัยส�ำคัญอย่างย่ิงในการวางแผน กิจกรรม โครงการในการป้องกันควบคุมแผนงานวัณโรค และ
น�ำประโยชน์ของข้อมูลไปใช้ได้กับพ้ืนที่ ในการรวบรวมข้อมูลมาวิเคราะห์สถานการณ์โรค ประเมินปัญหา
สาเหตุปัญหาน้ันๆ ของผลการด�ำเนินงานทเี่ กิดขน้ึ ได้
(4) การใช้งานและใชป้ ระโยชน์จากโปรแกรม NTIP
ผู้รับผิดชอบจากโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพต�ำบล โรงพยาบาล ส�ำนักงานสาธารณสุข
อ�ำเภอ ส�ำนักงานสาธารณสุขจังหวัด ส�ำนักงานป้องกันควบคุมโรค สถาบันป้องกันควบคุมโรคเขตเมือง
กองวณั โรค รวมทงั้ หนว่ ยงานวชิ าการตา่ งๆ สามารถใชง้ าน และใชป้ ระโยชนไ์ ดใ้ นทกุ ระดบั นอกจากนสี้ ามารถ
เชอื่ มโยงขอ้ มลู บางสว่ นเพอื่ ใชส้ �ำหรบั การชดเชยยาและคา่ ใชจ้ า่ ยตามสทิ ธปิ ระโยชนข์ องส�ำนกั งานหลกั ประกนั
สขุ ภาพแหง่ ชาตทิ ส่ี นบั สนนุ ส�ำหรบั ผปู้ ว่ ยสทิ ธ์ิ UC ใหแ้ กโ่ รงพยาบาล และก�ำกบั ตดิ ตาม ประเมนิ ผลการด�ำเนนิ
งานของหน่วยงานทุกระดับ ดงั นี้
(4.1) โรงพยาบาลสง่ เสริมสุขภาพต�ำบล (รพ.สต.)
เจ้าหน้าที่สาธารณสุขที่ท�ำหน้าท่ีดูแลก�ำกับการทานยา (DOT) สามารถบันทึก
ขอ้ มลู การทานยาของผปู้ ว่ ยในแตล่ ะวนั และขอ้ มลู ผสู้ มั ผสั หรอื กลมุ่ เสยี่ งวณั โรคได้ นอกจากนส้ี ามารถใชข้ อ้ มลู
วณั โรคในการวางแผนกจิ กรรม โครงการในการป้องกนั ควบคมุ โรคไดอ้ ย่างมีประสิทธภิ าพ
(4.2) โรงพยาบาล
เป็นหน่วยงานท่ีสามารถเข้าถึงข้อมูลเฉพาะโรงพยาบาลตนเอง เจ้าหน้าที่คลินิก
วัณโรค เจ้าหน้าที่ทางห้องปฏิบัติการชันสูตรวัณโรค หรือเจ้าหน้าท่ีผู้เก่ียวข้องสามารถบันทึกข้อมูลผู้ป่วย
วณั โรคทมี่ ารบั บรกิ ารดา้ นวณั โรค ตง้ั แตก่ ารวนิ จิ ฉยั การรกั ษา การตดิ ตามดแู ลจนสน้ิ สดุ การรกั ษา โดยบนั ทกึ
ข้อมูลผู้ป่วย ประวัติการรักษา โรคร่วมต่างๆ อาการแรกรับ การส่งตรวจทางห้องปฏิบัติการชันสูตรวัณโรค
ยารกั ษาวณั โรค อาการไมพ่ งึ ประสงคจ์ ากการใชย้ า การดแู ลรบั ประทานยา การสง่ ตอ่ ผปู้ ว่ ยไปโรงพยาบาลอนื่
ผลเมือ่ สน้ิ สดุ การรกั ษา ข้อมลู กลุ่มเสย่ี งวณั โรค การใช้ประโยชน์ข้อมลู เพ่ือติดตามการรักษา และการป้องกนั
ควบคมุ วณั โรค

195

(4.3) ส�ำนักงานสาธารณสขุ อ�ำเภอ
เป็นหน่วยงานระดับอ�ำเภอที่สามารถเข้าถึงข้อมูลของผู้ป่วยในพ้ืนท่ีรับผิดชอบ
เจา้ หนา้ ทผี่ รู้ บั ผดิ ชอบงานวณั โรคสามารถศกึ ษาขอ้ มลู รายงาน ขอ้ มลู วณั โรคในพนื้ ทรี่ บั ผดิ ชอบของส�ำนกั งาน
สาธารณสขุ อ�ำเภอ หรอื น�ำขอ้ มลู ไปใชใ้ นการวเิ คราะหส์ ถานการณว์ ณั โรค และวางแผนการด�ำเนนิ งานควบคมุ
ปอ้ งกนั วณั โรคในพน้ื ที่ ผรู้ บั ผดิ ชอบระดบั อ�ำเภอสามารถเหน็ ขอ้ มลู รายบคุ คลในสว่ นของการคดั กรองกลมุ่ เสยี่ ง
(ACF) และ DOT ท่ี รพ.สต. บันทกึ ขอ้ มูลได้
(4.4) ส�ำนักงานสาธารณสุขจงั หวดั
เป็นหน่วยงานระดับจังหวัดท่ีสามารถเข้าถึงข้อมูลของผู้ป่วยในพื้นที่รับผิดชอบ
เพอ่ื ใชป้ ระโยชนข์ องขอ้ มลู ในการก�ำกบั ตดิ ตามการด�ำเนนิ งาน เจา้ หนา้ ทผ่ี รู้ บั ผดิ ชอบงานวณั โรคสามารถศกึ ษา
ข้อมูลรายงาน สถานการณ์วัณโรคในพื้นท่ีรับผิดชอบของส�ำนักงานสาธารณสุขจังหวัดได้ โดยสามารถใช้
ประโยชน์จากข้อมูลรายงานในการวิเคราะห์สถานการณ์หรือแนวโน้มของโรค การประสานงานเครือข่าย
วัณโรคในพ้ืนท่ี การนเิ ทศตดิ ตามประเมินผล รวมทงั้ การวางแผนการด�ำเนินการควบคุมปอ้ งกนั วณั โรค
(4.5) ส�ำนักงานปอ้ งกันควบคุมโรค และสถาบนั ปอ้ งกนั ควบคมุ โรคเขตเมอื ง
เปน็ หนว่ ยงานระดบั เขตทเ่ี ขา้ ถงึ ขอ้ มลู ผปู้ ว่ ยในเขตรบั ผดิ ชอบ เจา้ หนา้ ทผ่ี รู้ บั ผดิ ชอบ
งานวัณโรคระดับเขต สามารถศึกษาวิเคราะห์ข้อมูล สถานการณ์ในพ้ืนท่ีรับผิดชอบ เพื่อน�ำข้อมูลมาใช้
ประโยชนใ์ นการวางแผนงาน กิจกรรม โครงการในการควบคมุ ปอ้ งกันวณั โรคไดอ้ ยา่ งมปี ระสทิ ธิภาพ
(4.6) กองวัณโรค
เป็นผู้รบั ผิดชอบระดบั ประเทศ ทสี่ ามารถเข้าถึงขอ้ มูลผู้ปว่ ยทั้งหมดของประเทศ
นอกจากน้ียังท�ำหน้าท่ีส่งต่อข้อมูลท่ีเกี่ยวข้องให้แก่ สปสช. เพ่ือใช้ในการจ่ายเงินชดเชยยาและค่าบริการท่ี
สนบั สนุนตามเกณฑ์แกผ่ ู้ปว่ ยท่อี ยภู่ ายใตห้ ลกั ประกันสุขภาพแหง่ ชาติ

14.2 การคำ� นวณตวั ชวี้ ดั ทส่ี ำ� คญั ในการกำ� กบั ตดิ ตามการดำ� เนนิ งานวณั โรค

ตารางที่ 14.1 การค�ำนวณตวั ชี้วดั ที่ใช้ประเมนิ แผนงานการควบคุมวัณโรคแหง่ ชาติ

แนวทางการควบคุมวณั โรค ประเทศไทย พ.ศ. 2564 ตวั ชีว้ ดั ตัวตงั้ ตัวหาร หมายเหตุ
1) อัตราความครอบคลมุ จ�ำนวนผ้ปู ่วยวัณโรค จ�ำนวนผู้ปว่ ยวัณโรค คา่ คาดประมาณของ
การรกั ษาวัณโรคในผู้ป่วย รายใหมแ่ ละกลบั เป็นซ�ำ้ ที่ รายใหม่และกลบั เป็นซ�้ำท่ี องค์การอนามัยโลกเป็น
รายใหมแ่ ละกลับเป็นซ�้ำ ตรวจพบและขนึ้ ทะเบยี น คาดประมาณโดยองคก์ าร คา่ คาดประมาณระดับ
(TB treatment รักษา อนามัยโลก ในช่วงเวลา ประเทศ ถ้าน�ำมาใชร้ ะดับ
coverage rate) เดยี วกัน เขตหรอื จังหวัดอาจคลาด
เคลอ่ื นได้

196

ตัวช้ีวดั ตวั ต้ัง ตวั หาร หมายเหตุ
จ�ำนวนผปู้ ว่ ยวัณโรค ผ้ปู ว่ ยวณั โรคทไ่ี ด้รับ
2) อตั ราผลส�ำเร็จของการ จ�ำนวนผปู้ ่วยวัณโรค หรือวัณโรคดอื้ ยา การวนิ ิจฉยั แตไ่ ม่สามารถ
รักษาผู้ป่วยวณั โรค หรือวณั โรคดอื้ ยา (แตล่ ะประเภท) ติดตามมารบั การรักษา
(success rate)* (แต่ละประเภท) ทร่ี กั ษา ที่ขึน้ ทะเบียนทั้งหมด ถอื ว่าขาดยาก่อนเรม่ิ
หายและรกั ษาครบ ในชว่ งเวลาเดยี วกนั รักษา ใหข้ ึน้ ทะเบียนและ
จ�ำนวนผู้ป่วยวัณโรค จ�ำหน่ายเป็นขาดการ
3) อตั ราการขาดการรักษา จ�ำนวนผู้ปว่ ยวัณโรค หรือวณั โรคดอ้ื ยา รักษา
(loss to follow-up rate)* หรอื วณั โรคด้ือยา (แต่ละประเภท) ผปู้ ่วยวัณโรคท่ีไดร้ บั การ
ท่ขี ้นึ ทะเบียนท้ังหมด วินิจฉยั แตผ่ ปู้ ว่ ยเสียชวี ติ
(แตล่ ะประเภท) ทข่ี าด ในช่วงเวลาเดียวกัน ก่อนเร่ิมรบั การรกั ษา
การรักษาตดิ ตอ่ กันนาน วณั โรค ใหข้ น้ึ ทะเบยี น
เกิน 2 เดอื น และจ�ำหนา่ ยเปน็ เสียชีวิต

4) อตั ราการรกั ษาลม้ เหลว จ�ำนวนผปู้ ่วยวัณโรค จ�ำนวนผู้ปว่ ยวัณโรคหรอื
(failure rate)* หรือวัณโรคดอ้ื ยา วัณโรคดือ้ ยา (แต่ละ
(แต่ละประเภท) ท่ีล้มเหลว ประเภท) ทีข่ นึ้ ทะเบยี น
ต่อการรกั ษา ทง้ั หมดในช่วงเวลา
เดียวกัน

5) อตั ราการเสยี ชวี ิต จ�ำนวนผปู้ ว่ ยวณั โรค จ�ำนวนผ้ปู ่วยวณั โรค
(death rate)* หรือวณั โรคด้ือยา หรือวณั โรคดอ้ื ยา
(แตล่ ะประเภท) ท่เี สียชวี ิต (แต่ละประเภท)
ดว้ ยสาเหตใุ ดกไ็ ดก้ อ่ นเรม่ิ ที่ขน้ึ ทะเบยี นทง้ั หมด
รกั ษาหรือระหวา่ งการ ในชว่ งเวลาเดียวกัน National Tuberculosis Control Programme Guideline, Thailand 2021
รักษาวณั โรค

6) อตั ราการโอนออก จ�ำนวนผปู้ ว่ ยวัณโรค จ�ำนวนผู้ปว่ ยวณั โรค
(transferred out rate)* หรือวณั โรคดอ้ื ยา หรอื วณั โรคด้อื ยา
(แตล่ ะประเภท) ที่โอนไป (แต่ละประเภท) ทข่ี น้ึ
รักษาท่อี ื่นและไม่ทราบผล ทะเบยี นท้งั หมดในช่วง
การรักษา เวลาเดยี วกัน

7) ร้อยละผปู้ ่วยวณั โรค จ�ำนวนผู้ป่วยวัณโรค จ�ำนวนผูป้ ว่ ยวัณโรค
รายใหม่และกลบั เป็นซ�ำ้ ท่ี รายใหม่และกลบั เปน็ ซ�ำ้ รายใหมแ่ ละกลับเปน็ ซ�้ำ
มีผลการตรวจวินิจฉัยทาง ทขี่ ้ึนทะเบยี นรกั ษา และ ท่ีข้นึ ทะเบียนรักษาในช่วง
อณชู วี วทิ ยา มผี ลการตรวจวนิ ิจฉัยทาง เวลาเดียวกนั
อณชู ีววทิ ยา

197

ตัวชว้ี ดั ตัวตัง้ ตัวหาร หมายเหตุ

8) รอ้ ยละของผปู้ ว่ ยวณั โรค จ�ำนวนผปู้ ่วยวัณโรคราย จ�ำนวนผู้ป่วยวัณโรค
รายใหมท่ ี่มีผลตรวจยืนยนั ใหมช่ นดิ B+ มผี ลการ รายใหมช่ นิด B+
มีผลทดสอบความไวของ ทดสอบความไวตอ่ ยา ที่ข้ึนทะเบียนรักษา
เชอ้ื ต่อยารกั ษาวัณโรค วณั โรคอยา่ งน้อย ในชว่ งเวลาเดยี วกนั
(DST) Rifampicin ทีร่ ะบวุ า่

susceptible หรือ
resistant

9) รอ้ ยละของผปู้ ว่ ยวณั โรค จ�ำนวนผ้ปู ว่ ยวณั โรคท่มี ี จ�ำนวนผ้ปู ่วยวณั โรคท่มี ี
ที่มีประวตั เิ คยรักษามา ประวัติเคยรกั ษามาก่อน ประวตั ิเคยรักษามาก่อน
กอ่ นทม่ี ผี ลตรวจยืนยันมี ชนิด B+ มผี ลการทดสอบ ชนดิ B+ ท่ขี นึ้ ทะเบยี น
ผลทดสอบความไวของ ความไวตอ่ ยาวณั โรคอยา่ ง รกั ษาในชว่ งเวลาเดยี วกัน
เช้อื ต่อยารักษาวัณโรค น้อย Rifampicin ทีร่ ะบุ
(DST) ว่า susceptible หรอื

resistant

10) ร้อยละการคน้ พบ จ�ำนวนผ้ปู ่วยวณั โรคดื้อยา จ�ำนวนผู้ปว่ ยวัณโรคดือ้ ยา
ผปู้ ว่ ยวัณโรคดื้อยา หลายขนานหรอื ดือ้ ยา หลายขนาน ทคี่ าด
หลายขนาน หรือด้อื ยา Rifampicin (MDR/ ประมาณโดยองค์การ
Rifampicin (MDR/ RR-TB) ที่ตรวจพบ อนามัยโลก
RR-TB)

11) รอ้ ยละของผปู้ ่วย จ�ำนวนผปู้ ว่ ยวณั โรคดอื้ ยา จ�ำนวนผู้ปว่ ยวณั โรคดอ้ื ยา
วัณโรคดอ้ื ยาหลายขนาน หลายขนาน หรอื ดือ้ ยา หลายขนาน หรอื ดื้อยา
หรอื ดอื้ ยา Rifampicin Rifampicin (MDR/ Rifampicin
(MDR/RR-TB) ทเ่ี ริ่มรบั RR-TB) ที่ตรวจพบและ (MDR/RR-TB) ที่ตรวจพบ
การรกั ษาด้วยยา SLD เร่ิมรักษาดว้ ยยา SLD ในชว่ งเวลาเดยี วกนั

12) รอ้ ยละความ จ�ำนวนผปู้ ่วยวัณโรคดอ้ื ยา จ�ำนวนผปู้ ่วยวัณโรคดอื้ ยา
ครอบคลุมการได้รับยา MDR/RR, Pre-XDR, MDR/RR, Pre-XDR,
ใหม่ในผ้ปู ่วยวณั โรคดือ้ ยา XDR-TB ใช้สตู รยาที่มี XDR-TB ท่ีข้ึนทะเบียน
แนวทางการควบคุมวณั โรค ประเทศไทย พ.ศ. 2564 MDR/RR, Pre-XDR, bedaquiline หรอื ทงั้ หมดในชว่ งเวลา
XDR-TB delamanid รักษา เดยี วกนั
ร่วมด้วย

13) ร้อยละของผปู้ ว่ ย จ�ำนวนผู้ป่วยวัณโรคราย จ�ำนวนผู้ปว่ ยวณั โรค
วัณโรคทม่ี ผี ลตรวจเอชไอวี ใหมแ่ ละกลับเป็นซ�้ำ รายใหมแ่ ละกลับเปน็ ซ�้ำ

ท่สี มัครใจตรวจเลือด ทข่ี ึน้ ทะเบียนรกั ษาในช่วง
เอชไอวี (รวมผู้ป่วยที่ เวลาเดยี วกัน
ทราบผลเอชไอวมี ากอ่ น
การวนิ ิจฉัยวัณโรค) และมี
การบนั ทกึ ผลในระบบขอ้ มลู

198

ตัวชวี้ ัด ตวั ตง้ั ตวั หาร หมายเหตุ
14) ร้อยละของการตรวจ จ�ำนวนผู้ปว่ ยวณั โรค จ�ำนวนผูป้ ว่ ยวณั โรค
พบเอชไอวใี นผปู้ ่วยวณั โรค รายใหม่และกลบั เปน็ ซ�้ำที่ รายใหมแ่ ละกลับเป็นซ�ำ้ ที่
(HIV positive rate) มีผลเลือดเอชไอวเี ป็นบวก ไดร้ บั การตรวจเลอื ดเอชไอวี

(รวมผู้ปว่ ยทีท่ ราบผล (รวมผปู้ ว่ ยที่ตรวจเอชไอวี
เอชไอวเี ปน็ บวกมาก่อน มากอ่ นการวนิ จิ ฉยั วณั โรค)
การวนิ จิ ฉยั วัณโรค)

15) รอ้ ยละของผู้ปว่ ย จ�ำนวนผู้ปว่ ยวัณโรคราย จ�ำนวนผูป้ ว่ ยวัณโรคราย
วณั โรคทีต่ ดิ เชอ้ื เอชไอวี ใหม่และกลับเป็นซ�้ำที่ติด ใหมแ่ ละกลบั เป็นซ�้ำท่ีตดิ
ได้รบั ยาต้านไวรสั เชือ้ เอชไอวีไดร้ บั ยาตา้ น เชอ้ื เอชไอวีในช่วงเวลา
(ART rate) ไวรสั (ARV) ขณะรักษา เดียวกัน
วัณโรค (รวมผปู้ ว่ ยท่เี คย
ได้รับยาตา้ นฯ มากอ่ นเริม่
รกั ษาวัณโรค)

16) ร้อยละของผู้สมั ผัส จ�ำนวนผสู้ ัมผสั ร่วมบา้ น จ�ำนวนผู้สัมผสั รว่ มบา้ น
รว่ มบา้ นไดร้ ับการตรวจ ของผปู้ ่วยวณั โรคปอดชนดิ ของผปู้ ่วยวณั โรคปอด
คดั กรองโดยการถ่ายภาพ B+ และไดร้ บั การตรวจ ชนดิ B+ ในชว่ งเวลา
รังสที รวงอก คดั กรองวณั โรคโดยการ เดียวกนั
ถา่ ยภาพรังสีทรวงอก

17) ร้อยละของเดก็ อายุ จ�ำนวนเดก็ อายตุ ำ่� กวา่ 5 ปี จ�ำนวนเด็กอายุต�ำ่ กว่า 5 National Tuberculosis Control Programme Guideline, Thailand 2021
ตำ�่ กว่า 5 ปี ซ่งึ อยรู่ ว่ ม ซึง่ อย่รู ่วมบา้ นกับผู้ปว่ ย ปี ซง่ึ อยรู่ ว่ มบ้านกบั ผปู้ ่วย
บา้ นกบั ผ้ปู ่วยวัณโรค วณั โรคปอด ชนิด B+ วณั โรคปอด ชนิด B+
ได้รับยารกั ษาการตดิ เชอ้ื ได้รบั ยารักษาการติดเชือ้ ในช่วงเวลาเดยี วกนั
วณั โรคระยะแฝง วัณโรคระยะแฝง

18) ร้อยละของครัวเรอื น จ�ำนวนครวั เรอื นผปู้ ว่ ย จ�ำนวนครวั เรอื นผปู้ ว่ ย ขอ้ มูลจากการส�ำรวจ
ผ้ปู ่วยวณั โรคล้มละลาย วณั โรคเสยี ค่าใชจ้ า่ ยทั้ง วณั โรคท่ีได้รับการส�ำรวจ
จากการรักษาวัณโรค ทางตรงและทางออ้ มท่ี
เก่ยี วขอ้ งกับการเจบ็ ป่วย
คร้งั นี้ มากกว่าหรอื เทา่ กบั
ร้อยละ 20 ของรายได้
ครัวเรอื นต่อปี

รายละเอียดตวั ชวี้ ดั อืน่ ๆ ดูเพม่ิ เติมทแี่ ผนปฏิบตั กิ ารระดับชาติดา้ นการตอ่ ตา้ นวณั โรค พ.ศ. 2560 – 2564
(เพมิ่ เตมิ พ.ศ. 2565)

หมายเหตุ *ผลรวมของจ�ำนวนผู้ป่วยวัณโรคท่ีน�ำมาประเมิน (cohort size) คือผลการรักษาข้อใดข้อหนึ่ง
ได้แก่ 1) รักษาหาย 2) รกั ษาครบ 3) ล้มเหลว 4) ตาย 5) ขาดยา 6) โอนออก 7) ประเมนิ ผลไม่ได้ โดยผลรวม
น้ีใช้เป็นตัวหารในการค�ำนวณอัตราความส�ำเร็จในการรักษา จ�ำนวนท่ีไม่น�ำมารวมเป็นตัวหาร (excluded)
คอื 1) เปลยี่ นการวนิ จิ ฉยั 2) พบ MDR/RR, Pre-XDR, XDR-TB กอ่ นสนิ้ เดอื นที่ 5 และยา้ ยไปขนึ้ ทะเบยี น PMDT

199

แนวทางการควบคุมวณั โรค ประเทศไทย พ.ศ. 2564 บรรณานกุ รม
1. ส�ำนักวัณโรค กรมควบคุมโรค. แนวทางการควบคุมวัณโรคประเทศไทย พ.ศ. 2561. พิมพ์ครั้งท่ี 1

กรุงเทพฯ: ส�ำนกั พิมพอ์ ักษรกราฟฟคิ แอนด์ดีไซน;์ 2561
2. ส�ำนักวณั โรค กรมควบคมุ โรค. แผนปฏิบัตกิ ารระดับชาติด้านการต่อต้านวณั โรค พ.ศ. 2560 – 2564.

พิมพ์คร้ังท่ี 1 กรุงเทพฯ: ส�ำนกั พิมพ์อกั ษรกราฟฟิคแอนดด์ ไี ซน์; 2560.
3. ส�ำนกั วณั โรค กรมควบคมุ โรค. การก�ำกบั และประเมนิ ผลการด�ำเนนิ งานวณั โรคตามตวั ชว้ี ดั แผนปฏบิ ตั กิ าร

ระดบั ชาติ ดา้ นการตอ่ ตา้ นวณั โรค พ.ศ. 2560 – 2564. พมิ พค์ รงั้ ท่ี 1 กรงุ เทพฯ: ส�ำนกั พมิ พอ์ กั ษรกราฟฟคิ
แอนด์ดไี ซน์; 2561.
4. กองวัณโรค กรมควบคุมโรค. แผนปฏิบัติการระดับชาติด้านการต่อต้านวัณโรค พ.ศ. 2560 – 2564
(เพม่ิ เติม พ.ศ. 2565). พมิ พ์ครั้งท่ี 1 กรงุ เทพฯ: ส�ำนักพิมพ์อกั ษรกราฟฟิคแอนดด์ ไี ซน;์ 2564.
5. กองวัณโรค กรมควบคุมโรค. คู่มืออบรมพัฒนาศักยภาพผ้ปู ฏบิ ตั ิงานวณั โรค. พมิ พ์คร้ังที่ 1 กรงุ เทพฯ:
ส�ำนกั พมิ พอ์ ักษรกราฟฟคิ แอนดด์ ีไซน;์ 2563.
6. กองวณั โรค กรมควบคมุ โรค. โปรแกรมรายงานขอ้ มลู วณั โรคของประเทศไทย Tuberculosis Information
Program: NTIP). http://ntip.ddc.moph.go.th/UIForm/Login.aspx
7. World Health Organization. The END TB Strategy. Geneva, Switzerland: WHO; 2016.
8. World Health Organization. Global tuberculosis report 2020. Geneva, Switzerland: WHO; 2020.

200

รายนามคณะท�ำงานแนวทางการควบคมุ วณั โรคประเทศไทย พ.ศ. 2564
(National Tuberculosis Control Programme Guideline, Thailand 2021)

คณะบรรณาธกิ าร ผู้อ�ำนวยการกองวณั โรค
1) แพทย์หญงิ ผลนิ กมลวัทน์ นายแพทย์ทรงคุณวุฒิ กรมควบคมุ โรค
2) แพทยห์ ญงิ เพชรวรรณ พ่งึ รศั มี ขา้ ราชการบ�ำนาญ กรมควบคุมโรค
3) แพทย์หญงิ ศรีประพา เนตรนิยม

คณะผ้นู ิพนธ์

1) ศาสตราจารย์แพทย์หญิงวภิ า รชี ัยพิชติ กุล คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลยั ขอนแกน่
2) รองศาสตราจารยน์ ายแพทย์นธิ พิ ัฒน์ เจยี รกุล คณะแพทยศาสตร์ ศริ ิราชพยาบาล
3) รองศาสตราจารย์แพทยห์ ญิงเกษวดี ลาภพระ คณะแพทยศาสตร์ ศริ ิราชพยาบาล
4) รองศาสตราจารย์นายแพทย์ก�ำพล สุวรรณพมิ ลกลุ คณะแพทยศาสตร์
จฬุ าลงกรณ์มหาวิทยาลยั
5) รองศาสตราจารยแ์ พทยห์ ญิงณสิกาญจน์ อังคเศกวินยั คณะแพทยศาสตร์ ศิริราชพยาบาล
6) ผชู้ ว่ ยศาสตราจารยน์ ายแพทย์ก�ำธร มาลาธรรม คณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลรามาธิบดี
7) ผชู้ ว่ ยศาสตรจารย์ (พิเศษ) แพทยห์ ญิงปิยรชั ต์ สันตะรัตตวิ งศ ์ สถาบนั สุขภาพเดก็ แห่งชาติมหาราชินี
8) แพทย์หญิงเปีย่ มลาภ แสงสายณั ห ์ สถาบันโรคทรวงอก
9) นายแพทยย์ ทุ ธิชยั เกษตรเจริญ ข้าราชการบ�ำนาญ
10) นายแพทยเ์ จริญ ชโู ชตถิ าวร ขา้ ราชการบ�ำนาญ
11) แพทย์หญิงอัญชลี อวหิ ิงสานนท ์ ศูนยว์ ิจยั โรคเอดส์ สภากาชาดไทย National Tuberculosis Control Programme Guideline, Thailand 2021
12) นายแพทย์ณยศ ปณิธานธรรม สถาบันบ�ำราศนราดรู
13) นางพัชรา ตันธีรพัฒน ์ สถาบนั บ�ำราศนราดูร
14) นายแพทยฐ์ ิติพงษ์ ยิ่งยง กองระบาดวทิ ยา
15) นายแพทยธ์ นติ รัตนธรรมสกลุ กองระบาดวทิ ยา
16) นายแพทยช์ าโล สาณศลิ ปิน กองระบาดวิทยา
17) นางสาวพัชนีย์ เพลินพรอ้ ม กองระบาดวทิ ยา
18) แพทย์หญงิ ศิรริ ตั น์ สวุ รรณฤทธ์ิ กองวัณโรค กรมควบคุมโรค
19) นายแพทย์นภสั เพช็ รสันทัด กองวัณโรค กรมควบคมุ โรค
20) นางสาวสายใจ สมิทธกิ าร กองวัณโรค กรมควบคมุ โรค
21) นางสาววลิ าวรรณ สมทรง กองวัณโรค กรมควบคมุ โรค
22) นางพริ ยิ า เหรยี ญไตรรัตน์ กองวณั โรค กรมควบคมุ โรค
23) นางสาวธดิ าพร จิรวฒั นะไพศาล กองวัณโรค กรมควบคมุ โรค
24) จา่ เอกช�ำนาญ ยุงไธสง กองวณั โรค กรมควบคุมโรค

201

25) นางสาววลั ยา สิทธ ิ กองวัณโรค กรมควบคมุ โรค
26) นางชนฎั ตรี กำ�๋ ด ี กองวัณโรค กรมควบคมุ โรค
27) นายอรรถกร จันทรม์ าทอง กองวัณโรค กรมควบคมุ โรค
28) นางสาวสารณิ ี ลดาสวรรค ์ กองวัณโรค กรมควบคุมโรค
29) นางสาวลดั ดาวลั ย์ ปัญญา กองวณั โรค กรมควบคุมโรค
30) นายปรมัติ ศกั ดแ์ิ สน กองวัณโรค กรมควบคมุ โรค
31) นางสาววสั นนั ท์ ขันธชยั กองวัณโรค กรมควบคมุ โรค
32) นางสาวภทั รากาญจน์ วิถาทานงั กองวณั โรค กรมควบคุมโรค
33) นายไซฟุดดีน แมกา กองวัณโรค กรมควบคุมโรค
กองวัณโรค กรมควบคุมโรค
คณะผจู้ ดั ท�ำและเรียบเรียงเน้อื หา กองวณั โรค กรมควบคุมโรค
1) นางวรรณเพ็ญ จิตต์วิวัฒน์ กองวณั โรค กรมควบคมุ โรค
2) นางสาวศวิ รตั น์ นามรัง กองวณั โรค กรมควบคมุ โรค
3) นางสาววาสนา ผุยหวั โทน กองวัณโรค กรมควบคมุ โรค
4) นางสาววิดาภา วรรณศรี กองวัณโรค กรมควบคุมโรค
5) นางสาวกัญญาวีร์ พทิ ูรทรัพย ์ กองวณั โรค กรมควบคุมโรค
6) นางสาวณฐั ราวดี ทิพย์ประสงค์ กองวณั โรค กรมควบคมุ โรค
7) นางสาวทิพยาภรณ์ ฟองกาวี กองวัณโรค กรมควบคุมโรค
8) นางสกุ านดา ทัศนะประเสริฐ
9) นางสาวจุฑามาศ ทองสมนกึ

แนวทางการควบคุมวณั โรค ประเทศไทย พ.ศ. 2564 ขอขอบคณุ
ผู้บริหาร ผู้เช่ียวชาญ ผู้ทรงคุณวุฒิ สมาคมอุรเวชช์แห่งประเทศไทยในพระบรมราชูปถัมภ์
สมาคมโรคตดิ เช้ือแห่งประเทศไทย สมาคมโรคตดิ เช้อื ในเดก็ แหง่ ประเทศไทย สมาคมปราบวัณโรค
แหง่ ประเทศไทยในพระบรมราชปู ถัมภ์ ศนู ย์วิจยั โรคเอดส์ กรมควบคุมโรค และหน่วยงานเครือข่าย
ทุกแห่ง ที่ได้ร่วมจัดท�ำตลอดจนให้ข้อคิดเห็นและข้อเสนอแนะอันเป็นประโยชน์อย่างย่ิง
ตอ่ การจัดท�ำแนวทางการควบคุมวณั โรคประเทศไทย พ.ศ. 2564 ฉบบั นี้

202