ΕΥΡΩΠΑΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ_ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΙΑΝΝΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ
ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ
Ε.Ε.

9

9 Το παρόν αποτελεί μετάφραση του 4ου κεφαλαίου του βιβλίου European Business, Volume 3, Economics
for Managers του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου.

97

98

ΣΤΟΧΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 6

Να περιγράφετε:
• Τη φύση, το πεδίο εφαρμογής και τον σκοπό της κοινωνικής πολιτικής της Ε.Ε.
• Τις κοινωνικές πολιτικές της Ε.Ε. και την ανάπτυξή τους
• Πώς η κοινωνική πολιτική μπορεί να αντιμετωπίσει τις μεταβαλλόμενες συνθήκες των
ευρωπαϊκών αγορών εργασίας.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Δεδομένου ότι οι πόροι και ο πλούτος εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης διανέμονται άνισα, υπάρχει
μια διαφορά εισοδήματος μεταξύ των χωρών καθώς και μεταξύ των πολιτών της Ευρωπαϊκής
Ένωσης. Η Κοινωνική Πολιτική έχει ως στόχο την κάλυψη του κενού των αποκλίσεων των εσόδων,
της ανάπτυξης της κοινωνικής συνοχής και της πραγματικής σύγκλισης του βιοτικού επιπέδου για
όλους τους πολίτες της. Ακριβώς όπως η πολιτική ανταγωνισμού στοχεύει τους παραγωγούς και
τους καταναλωτές, έτσι και η κοινωνική πολιτική έχει ως στόχο τον λαό της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Ο σκοπός του παρόντος κεφαλαίου είναι η ανάλυση των κοινωνικών πολιτικών της Ε.Ε. και η
εξέταση της σημασία τους για την ενωμένη Ευρώπη.

ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ

• Κοινωνικός Χάρτης
• Κατώτατος μισθός
• Οικονομίες φάσματος
• Ευέλικτη επιχείρηση
• Ομαδική εργασία
• Δια βίου μάθηση
• Οικονομία γνώσης

99

100

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ
Ε.Ε.;

Τις πρώτες ημέρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης η οικονομική ενοποίηση ήταν ο πρωταρχικός στόχος.
Η Συνθήκη της Ρώμης, άρθρο. 130Α αναφέρει ότι "η Κοινότητα πρέπει να αναπτύσσει και να
συνεχίζει τη δράση της με σκοπό την ενίσχυση αυτής της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής». Ο
όρος "κοινωνική συνοχή", όπως χρησιμοποιείται στη Συνθήκη της Ρώμης περιλαμβάνει:

• Την εναρμόνιση ορισμένων κοινωνικών μέτρων για να καταστεί δυνατή η κυκλοφορία των
εργαζομένων εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

• Έναν μάλλον ευρύτερο στόχο για την προστασία των εργαζομένων από τις πιθανές
αρνητικές επιπτώσεις της Ενιαίας Αγοράς.

• Την μέριμνα για εκείνους που δυσκολεύονται να απασχοληθούν στην ενιαία αγορά (π.χ.
άτομα με ειδικές ανάγκες, νεαρές μητέρες και ηλικιωμένα άτομα που δεν είναι πλέον
ενεργά).

Η κοινωνική πολιτική της Ε.Ε. είναι ένα συνεχιζόμενο πρόγραμμα από την Ευρωπαϊκή Ένωση για
να βελτιώσει τα οικονομικά και εργασιακά πρότυπα για όλους τους πολίτες της Ε.Ε. σε ένα ελάχιστο
αποδεκτό επίπεδο. Από τη φύση της, η κοινωνική πολιτική έχει σχέση με την οικονομική
περιφερειακή και βιομηχανική πολιτική. Οι βασικές διατάξεις της κοινωνικής πολιτικής είναι
σύμφωνες με τις ακόλουθες κατευθυντήριες γραμμές:

• Το δικαίωμα στην εκπαίδευση.
• Ίσες ευκαιρίες εργασίας για όλους.
• Τη διαβούλευση των εργαζομένων στις αποφάσεις σχετικές με τη διοίκηση της επιχείρησης

στην οποία εργάζονται.
• Την έννοια του δίκαιου μισθού, δηλαδή την καθιέρωση κατώτατου μισθού.

Σαφώς, η εναρμόνιση των κοινωνικών πολιτικών μεταξύ των κρατών μελών συνεπάγεται την έννοια
της εναρμόνισης εκ των άνω. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για τις μεσογειακές χώρες όπως η
Ελλάδα, η Ισπανία, η Πορτογαλία και η νότια Ιταλία, οι οποίες έχουν σχετικά χαμηλότερη οικονομική
ευημερία και, κατά συνέπεια, έχουν διαφορετικές δαπάνες για την κοινωνική πολιτική σε σχέση με
τις άλλες βόρειες Ευρωπαϊκές χώρες.

ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ Ε.Ε. ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Εντός της Ε.Ε., οι πόροι και ο πλούτος διανέμονται άνισα. Ορισμένες περιοχές είναι ευημερούσες,
ενώ άλλες είναι σχετικά φτωχές. Ένας από τους στόχους της ευρωπαϊκής κοινωνικής πολιτικής
είναι η βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των περιοχών χαμηλότερων εισοδημάτων / πλούτου και η
πραγματική σύγκλιση αυτών προς τις ευημερούσες περιοχές. Αυτό βέβαια θα είναι μια πραγματική
πρόκληση, ιδίως για τα επόμενα χρόνια, με την ένταξη περισσότερων χωρών της Κεντρικής και
Ανατολικής Ευρώπης. Η κοινωνική πολιτική έχει επίσης ως στόχο την εξάλειψη των στρεβλώσεων
που προκύπτουν είτε από τον ανταγωνισμό και την κατανομή των πόρων είτε λόγω των διαφορών
στις επενδύσεις και στο οριακό κόστος της εργασίας στα διάφορα κράτη μέλη. Έτσι, ότι είναι η
πολιτική ανταγωνισμού για τους ευρωπαίους παραγωγούς είναι και η ευρωπαϊκή κοινωνική
πολιτική για τους πολίτες της Ε.Ε., οι οποίοι θα πρέπει επίσης να ωφεληθούν από την ενιαία
ευρωπαϊκή αγορά. Ελλείψει μιας ευρωπαϊκής κοινωνικής πολιτικής θα υπήρχε ο κίνδυνος
κοινωνικού dumping. Αυτό θα συνέβαινε όταν είτε ευρωπαϊκές επιχειρήσεις μετακινούνται σε θέσεις
εντός της Ένωσης που έχουν μικρότερες κοινωνικές διατάξεις, δηλαδή χαμηλότερο κόστος
εργατικού δυναμικού, είτε όταν οι εργαζόμενοι που κινούνται προς αυτές τις περιοχές της Ένωσης
προσφέρουν υψηλότερες κοινωνικές παροχές.

101

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ
ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΈΝΩΣΗΣ

Πρώτη φάση: 1957 έως τα μέσα του 1970

Η περίοδος μεταξύ της Συνθήκης της Ρώμης και τα μέσα της δεκαετίας του 1970 χαρακτηριζόταν
από κάποια δραστηριότητα στις διατάξεις του κοινωνικού τομέα. Η προέλευση της κοινωνικής
πολιτικής θεσπίστηκε στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ) και στις ανησυχίες
της Συνθήκης EURATOM, καθώς και στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Ο κύριος οικονομικός στόχος της
Συνθήκης της ΕΚΑΧ ήταν να επιτευχθεί η ενοποίηση στους τομείς του άνθρακα και του χάλυβα,
ώστε να παρέχει στις οικονομίες της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Ιταλίας και της Benelux φυσικούς
πόρους. Από την κοινωνική άποψη, η Συνθήκη προώθησε την βελτίωση των συνθηκών εργασίας
των εργαζομένων του κλάδου και παρουσίασε τα σχέδια για την επανεγκατάσταση και την
επανεκπαίδευση εκείνων που σκόπευαν να εγκαταλείψουν τον τομέα. Οι ανησυχίες της Συνθήκης
EURATOM ήταν για τα βασικά θέματα υγείας και ασφάλειας στην εργασία. Επιπλέον, η Συνθήκη
της Ρώμης, υπογράμμισε τις συνθήκες εργασίας, όπως την κοινωνική ασφάλιση και τις συλλογικές
διαπραγματεύσεις, αλλά το σημαντικότερο αποτέλεσμα της ήταν η δημιουργία του Ευρωπαϊκού
Κοινωνικού Ταμείου (ΕΚΤ). Το Ταμείο ιδρύθηκε για να ενθαρρύνει την αύξηση της κινητικότητας του
εργατικού δυναμικού τόσο γεωγραφικά όσο και επαγγελματικά. Με την ενθάρρυνση της
κινητικότητας, αναμενόταν ότι θα αυξήσει την απασχολησιμότητα και κατά συνέπεια θα μπορούσε
να βελτιώσει την ευημερία για το εργατικό δυναμικό. Κατά συνέπεια, η ΕΚΤ τόνισε και
χρηματοδότησε την δημιουργία θέσεων εργασίας και την επανακατάρτιση / επανεγκατάσταση των
ανέργων.

Δεύτερη φάση: αρχές του 1970 μέχρι τα μέσα του 1980

Στο πρώτο κεφάλαιο περιγράψαμε το οικονομικό περιβάλλον στην Ευρώπη κατά την περίοδο αυτή.
Τα κοινωνικά ζητήματα ήταν σε όλες τις ημερήσιες διατάξεις, αλλά η πετρελαϊκή κρίση του 1973 και
τα αποτελέσματά της στο επίπεδο της απασχόλησης περιόριζαν τη δραστηριότητα της κοινωνικής
πολιτικής. Οι οικονομικές πιέσεις που η Ευρώπη είχε να αντιμετωπίσει στα μέσα του 1970
προκάλεσαν τα κράτη μέλη να καταφύγουν σε εθνικές απαντήσεις στις οικονομικές δυσκολίες και
όχι εκ των προτέρων στη δυνατότητα δράσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Τρίτη φάση: Ενιαία Αγορά - Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη

Η περίοδος από τα μέσα έως τα τέλη του 1980 χαρακτηρίστηκε από την προσπάθεια της Ευρώπης
για την ανάπλαση μιας ολοκληρωμένης νοοτροπίας, με μια κοινή βάση για την καταπολέμηση του
κοινωνικού dumping. Όπως έχουμε ήδη δει, το κοινωνικό dumping σήμαινε ότι η Ε.Ε. θα πρέπει να
ξεπεράσει τον φόβο ότι το άνοιγμα των συνόρων θα μπορούσε να επιτρέψει είτε στους
εργαζόμενους να μετακινηθούν προς τα κράτη μέλη με τις μεγαλύτερες κοινωνικές παροχές και / ή
στις επιχειρήσεις να κατασκευάσουν εγκαταστάσεις στα εν λόγω κράτη μέλη με σχετικά
χαμηλότερες κοινωνικές παροχές. Η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη αντιμετωπίζει τα κοινωνικά ζητήματα
για τις διατάξεις στην υγεία και στην ασφάλεια για τους εργαζόμενους και τροποποιεί την συνθήκη
της Ρώμης για την κοινωνική πολιτική με την εισαγωγή της ειδικής πλειοψηφίας (QMV),
καθιστώντας δυνατή την παράκαμψη χωρών όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, το οποίο προσπάθησε να
μπλοκάρει την νομοθεσία.

Ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ

Ο φόβος και η ανησυχία εκ μέρους των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων ότι θα υπάρξει μία μείωση
των κοινωνικών δικαιωμάτων οδήγησε στην υιοθέτηση του κοινοτικού Χάρτη των Θεμελιωδών

102

Κοινωνικών Δικαιωμάτων των Εργαζομένων (Κοινωνικού Χάρτη) το 1989. Ο Κοινωνικός Χάρτης
ήταν μια απάντηση στον εν δυνάμει κίνδυνο ορισμένων ομάδων να βρεθούν σε μειονεκτική θέση. Ο
Κοινωνικός Χάρτης κτίστηκε πάνω δώδεκα τομείς δράσης:

1. Προστασία των δικαιωμάτων των εργαζομένων που μετακινούνται στο εσωτερικό της Ε.Ε..
2. Δίκαιη αμοιβή για την απασχόληση.
3. Βελτίωση των όρων εργασίας.
4. Κοινωνική ασφάλιση.
5. Ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι και της συλλογικής διαπραγμάτευσης.
6. Επαγγελματική κατάρτιση.
7. Ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών.
8. Ενημέρωση, διαβούλευση και ρυθμίσεις συμμετοχής.
9. Υγεία και ασφάλεια στην εργασία.
10. Νέα άτομα.
11. Συνταξιούχοι.
12. Άτομα με ειδικές ανάγκες.

Πιο αναλυτικά οι διατάξεις του Κοινωνικού Χάρτη και τα σχετικά προγράμματα παρουσιάζονται στον
Πίνακα 1.

Πίνακας 1: Κύριες διατάξεις του Κοινωνικού Χάρτη

Θεμελιώδη κοινωνικά δικαιώματα Πρόγραμμα κοινωνικής δράσης

Ελεύθερη Μετακίνηση Δικαίωμα των εργαζομένων να παραμένουν

Το δικαίωμα ενός ατόμου στην ελεύθερη σε μια χώρα· συντονισμένη και ίση

μετακίνηση και να εργαστεί οπουδήποτε μεταχείριση για τις κοινωνικές παροχές,

στην Ε.Ε. υπό τους ίδιους όρους με τους όπως π.χ. εργαζομένων με υπεργολαβία

υπηκόους της χώρας

Απασχόλησης και Αποδοχές Οδηγίες που καλύπτουν άτυπους

Ελευθερία επιλογής άσκησης ενός εργαζόμενους· ισοδύναμες διακοπές,

επαγγέλματος· όλοι οι εργαζόμενοι να είναι συνταξιοδοτικά δικαιώματα κ.λπ. με τους

αμείβονται αρκετά· αντίστοιχη μεταχείριση εργαζόμενους πλήρης απασχόλησης

των εργαζομένων με μερική απασχόληση

Βελτιώσεις των συνθηκών διαβίωσης και Διάρκεια και οργάνωση του χρόνου

εργασίας εργασίας, τυποποιημένη σύμβαση

Η προσέγγιση των συνθηκών εργασίας, π.χ. εργασίας, ένωση διαβούλευσης. Οδηγίες

μέγιστη διάρκεια, ετήσια άδεια μετ' για 48 ώρες εβδομαδιαίως, βραδινές

αποδοχών, ημερήσιες και εβδομαδιαίες βάρδιες και γραπτές συμβάσεις

συμβάσεις στήριξης

Κοινωνική προστασία Στόχος: η σύγκλιση των συστημάτων

Επαρκή κοινωνικά οφέλη για όλους τους κοινωνικής προστασίας, όπως π.χ. κοινών

εργαζομένους, συμπεριλαμβανομένων κριτηρίων για τις παροχές

εκείνων που δεν ανήκουν στο εργατικό

δυναμικό

Η ελευθερία του συνεταιρίζεσθαι και της Ανακοίνωση σχετικά με το ρόλο των

συλλογικής διαπραγμάτευσης κοινωνικών εταίρων στις συλλογικές

Ελευθερία να ενταχθούν, ή να μην διαπραγματεύσεις. Απόλυτο δικαίωμα της

ενταχθούν, σε μια ένωση· το δικαίωμα στην αρχικής τροποποίησης σχεδίου του Χάρτη:

απεργία· διαδικασίες για τη διαβούλευση, τη η υφιστάμενη εθνική νομοθεσία υπερισχύει

διαμεσολάβηση και τη διαιτησία

Επαγγελματική κατάρτιση Ένα μόνιμο σύστημα επαγγελματικής

Η πρόσβαση στην επαγγελματική κατάρτιση κατάρτισης με την άδεια που προβλέπεται·

103

καθ 'όλη τη διάρκεια της ζωής ενός ατόμου κοινή πολιτική επαγγελματικής κατάρτισης
σε ένα σύστημα που διοικείται από τις με τη συγκρισιμότητα των επαγγελματικών
δημόσιες αρχές προσόντων

Ίση μεταχείριση Οδηγία για τις έγκυες εργαζόμενες· 19
Ισότητα των ευκαιριών μεταξύ ανδρών και εβδομάδες άδεια μητρότητας· προστασία
γυναικών· ανέσεις για την συμφιλίωση της των εγκύων γυναικών στην εργασία και
εργασίας με τις οικογενειακές υποχρεώσεις φροντίδα των παιδιών

Δικαίωμα στην ενημέρωση, στην Οδηγία για τα Διευρωπαϊκά συμβούλια
επιχείρησης · υπερεθνικά συμβούλια
διαβούλευση και στην συμμετοχή επιχειρήσεων που θα καθοριστούν σε
Ειδικά όσον αφορά τις αλλαγές στις επιχειρήσεις που λειτουργούν σε δύο ή
συνθήκες εργασίας, στην αναδιάρθρωση και περισσότερες κοινοτικές χώρες με το
στις ομαδικές απολύσεις δικαίωμα στην διαβούλευση και στην
ενημέρωση

Υγεία και ασφάλεια 12 πρωτοβουλίες και 10 οδηγίες. Νέα
Εναρμόνιση και βελτίωση των προτύπων ασφάλεια, υγιεινή και υπηρεσίες υγείας που
προτείνονται
Προστασία των παιδιών και των εφήβων Πρόταση για την απαγόρευση εργασίας των
Το ελάχιστο όριο ηλικίας για την παιδιών ηλικίας κάτω των 15 και τον
απασχόληση δεν είναι μικρότερο από την περιορισμό των νέων ηλικίας 15-17 ετών
ελάχιστη ηλικία σχολικής φοιτήσεως· κατ' ανώτατο όριο 40 ώρες την εβδομάδα
μέγιστος αριθμός ωρών· παροχή (15 για αυτούς σε εκπαίδευση)
επαγγελματικής κατάρτισης· εύλογη αμοιβή
Η αύξηση των δικαιωμάτων των ατόμων με
Ηλικιωμένα άτομα ειδικές ανάγκες, χρησιμοποιώντας τις
Οι συνταξιούχοι πρέπει να είναι σε θέση να οδηγίες στην εργασία, την επαγγελματική
αντέξουν οικονομικά ένα αξιοπρεπές κατάρτιση, τις μεταφορές και τη στέγαση
επίπεδο διαβίωσης

Άτομα με ειδικές ανάγκες
Συμπληρωματικά μέτρα για τη βελτίωση του
βιοτικού επιπέδου των ατόμων με ειδικές
ανάγκες

Καμία από αυτές τις διατάξεις δεν ήταν νέες ή ριζοσπαστικές. Ο Χάρτης δεν περιείχε μόνο μια λίστα
από νομοθεσίες. Επέστησε σε άλλες δηλώσεις, όχι μόνο εξαγγελίες από το εσωτερικό της ΕΕ, αλλά
και την Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, τις διεθνείς συμβάσεις για τα
ατομικά και τα πολιτικά δικαιώματα, για τα Οικονομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα, την Ευρωπαϊκή
Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου και άλλα. Πολλά απ 'όσα εμφανίζονται στον Κοινωνικό
Χάρτη είχαν γίνει ήδη δεκτά από τα κράτη μέλη, με εξαίρεση το Ηνωμένο Βασίλειο που δεν έχει
υπογράψει.
Συνοψίζοντας, στην παρούσα ενότητα εξετάσαμε τη λογική, τις διατάξεις και την ιστορία της
ευρωπαϊκής κοινωνικής πολιτικής που αποσκοπεί στην ανάπτυξη της κοινωνικής συνοχής μεταξύ
των ευρωπαίων πολιτών και τη βελτίωση της ευρωπαϊκής σύγκλισης.

104

Η ΜΕΤΑΒΑΛΛΟΜΕΝΗ ΦΥΣΗ ΤΗΣ
ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Η αύξηση της παγκοσμιοποίησης και, επομένως, η αύξηση του ανταγωνισμού, σε συνδυασμό με
την πρόοδο της τεχνολογίας, της επικοινωνίας και των τηλεπικοινωνιών, οδήγησαν σε μια σειρά
διαρθρωτικών αλλαγών στις οργανώσεις των επιχειρήσεων που αναπόφευκτα επηρεάζουν τις
ευρωπαϊκές αγορές εργασίας. Οι διαρθρωτικές αυτές αλλαγές οφείλονται: (1) στην παρακμή των
παραδοσιακών τομέων (2) στην αύξηση του ανταγωνισμού εντός της Ε.Ε., καθώς και από τρίτες
χώρες (3) στην αντικατάσταση της εργασίας από την τεχνολογία (4) στην αντικατάσταση του
προσωπικού με πλήρη απασχόληση με προσωπικό με ημι-απασχόληση (5) στην εξωτερική
ανάθεση των καθηκόντων που προηγουμένως ήταν εντός στην επιχείρηση (6) στην ευελιξία των
σύγχρονων επιχειρήσεων (7) στην Ιαπωνοποίηση (Japanization) της παραγωγής (8) στην
ανάπτυξη των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων (ΜΜΕ) (9) στον ρόλο των γυναικών (10) στην διά
βίου μάθηση, στη διακοπή της σταδιοδρομίας, στα ηλεκτρονικά πανεπιστήμια και (11) στην
τηλεργασία.
Τις τελευταίες δύο δεκαετίες έχει σημειωθεί σημαντική μείωση της πλήρους απασχόλησης μόνιμων
θέσεων εργασίας στις περισσότερες δυτικές οικονομίες, συμπεριλαμβανομένης και της Ευρωπαϊκής
Ένωσης. Έτσι, οι πολίτες της Ε.Ε. δεν μπορούν πλέον να θεωρούν ότι θα έχουν μια θέση εργασίας
εφ' όρου ζωής. Πενήντα χρόνια πριν, ένας εργαζόμενος με μόνιμη εργασία θα μπορούσε εύκολα να
υποθέσει ότι θα παραμείνει στη θέση αυτή για όσο διάστημα ήταν σε θέση να εργαστεί. Αυτή η
βεβαιότητα της μόνιμης εργασίας, δεν επέτρεπε την κινητροδότηση του εργαζομένου, έτσι ώστε να
βελτιώσει τις δεξιότητες και τις ικανότητες του/της μέσω της περαιτέρω εκπαίδευσης και / ή της
κατάρτισης. Σήμερα, ωστόσο, η μέση διάρκεια παραμονής σε έναν εργοδότη είναι πολύ μικρότερη
από ό,τι ήταν στο παρελθόν. Για παράδειγμα, στο Ηνωμένο Βασίλειο, η μέση διάρκεια παραμονής
σε μία θέση εργασίας είναι οκτώ έτη, ενώ στις ΗΠΑ είναι πολύ μικρότερη. Η ιδέα της «δουλειάς για
μια ζωή» δεν υφίσταται πια και το ίδιο ισχύει και για την παραδοχή ότι η μετεκπαίδευση δεν είναι
απαραίτητη. Οι προβλέψεις του Τμήματος Παιδείας και Απασχόλησης του Ηνωμένου Βασιλείου για
το 1996-2006 ήταν ότι θα υπάρξουν 770.000 νέες θέσεις εργασίας στη Βρετανία και οι 725.000
(94%) θα είναι μερικής απασχόλησης, ενώ τα 2/3 αυτών θα καλυφθούν από γυναίκες (σημ. ότι οι
αποδοχές των γυναικών είναι περίπου στο 70% των ανδρών στο Ηνωμένο Βασίλειο).

Η ΜΕΙΩΣΗ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ

Η μείωση του αριθμού των εργατών στην Ε.Ε. συχνά αποδίδεται: (1) στην αυτοματοποίηση των
γραμμών συναρμολόγησης· (2) στην απώλεια των διεθνών αγορών για τις παραδοσιακές
βιομηχανίες (σιδηρουργία, βιομηχανία άνθρακα, ναυπηγικές εργασίες, κλωστοϋφαντουργία και
ούτω καθεξής) υπέρ των Αμερικάνικων, των Ιαπωνικών και ειδικά των Κινέζικων βιομηχανιών· (3)
στην απώλεια της εξουσίας των συνδικαλιστικών οργανώσεων, αναστέλλοντας την ικανότητα των
συνδικάτων να αγωνιστούν για την απασχόληση των μελών τους· (4) στις ιδιωτικοποιήσεις των
κρατικών επιχειρήσεων που οδηγεί σε σημαντική μείωση της εργασίας, προκειμένου να επιτευχθεί
μεγιστοποίηση των κερδών για τους μετόχους. Από την άλλη πλευρά, η μείωση του αριθμού των
εργαζόμενων που απασχολούνται σε μη χειρωνακτικές εργασίες συχνά αποδίδεται στην
αναδιάρθρωση της διοίκησης, και ειδικότερα, είτε σε εξωτερική ανάθεση είτε σε συρρίκνωση.
Εξωτερική ανάθεση είναι η περίπτωση όταν, για να μειώσει το κόστος, μια επιχείρηση κάνει
περικοπές στο εργατικό δυναμικό και την ανάθεση υπεργολαβιών εργασιών σε εξωτερικούς
εξειδικευμένους οργανισμούς (π.χ. καθαρισμός γραφείου, τροφοδοσία, υπηρεσίες ανθρώπινων
πόρων, υπηρεσίες μισθοδοσίας και τεχνολογίας πληροφοριών). Επομένως, το κόστος για την
απασχόληση εργατικού δυναμικού μειώνεται ή αποταμιεύεται (π.χ. συντάξεις, εθνικές ασφαλιστικές
εισφορές, καταβολή ασθενείας, άδεια μετ 'αποδοχών, χώρος και κόστος γραφείου, ενοίκια, δημοτικά
τέλη, θέρμανση και φωτισμός). Επίσης, όταν οι εργασίες για την επιχείρηση μειώνονται το
χαμηλότερο εισόδημα επιβαρύνεται στους εξωτερικούς συνεργάτες και όχι στην
επιχείρηση. Μείωση των επιπέδων / Μείωση μεγέθους είναι όταν η διαχείριση ολόκληρων επίπεδων

105

(στρωμάτων), συνήθως τα μεσαία στελέχη (διευθυντές) απολύονται από τις εμπορικές επιχειρήσεις,
προκειμένου να μειώσουν το κόστος. Ως αποτέλεσμα, οι υπόλοιποι που παραμένουν υπό
απασχόληση πρέπει να εργαστούν σκληρότερα με χαμηλό ηθικό ("Πρόκειται να είμαι ο επόμενος
που θα φύγει;") και να υπομείνουν το στρες από την υπερκόπωση (συνήθως αυτό σημαίνει μια
τάση να παραμείνουν στην εργασία περισσότερο). Ο Neil Harris (1999), συνοψίζοντας τον Charles
Handy10, καθορίζει τη στρατηγική για τη μείωση του μεγέθους, όπως:
Ανταγωνιστικότητα = ½ x 2 x 3 = P
όπου
½ = το ήμισυ των ατόμων που απασχολούνται σε έναν οργανισμό
2 = αμείβονται διπλάσια από προηγουμένως
3 = αναμένεται να παράγουν τρεις φορές περισσότερο από πριν
P = Κέρδος

Η ΕΥΕΛΙΚΤΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ

Σύμφωνα με την προσέγγιση που αναπτύχθηκε από τον J. Atkinson11 στα μέσα της δεκαετίας του
1980, το υψηλό επίπεδο ανταγωνισμού από την Ιαπωνία έχει αναγκάσει τις επιχειρήσεις να
υιοθετήσουν ευέλικτες μορφές απασχόλησης για τους εργαζομένους τους οι οποίοι διακρίνονται σε
δύο κατηγορίες. Η πρώτη κατηγορία είναι οι εργαζόμενοι με πλήρη απασχόληση, αορίστου χρόνου,
όπως διευθυντές, σχεδιαστές, ή τεχνικοί, οι οποίοι σε αντάλλαγμα για την ασφάλεια της
απασχόλησης, δηλαδή το να έχουν μια μόνιμη θέση εργασίας και ευνοϊκούς όρους και συνθήκες
απασχόλησης, όπως ένα υψηλότερο μισθό ή τη δυνατότητα για κατάρτιση και εκπαίδευση, μπορεί
να αποδεχθούν τόσο τη βραχυπρόθεσμη όσο και την μακροπρόθεσμη λειτουργική ευελιξία.
Μπορούν να παρέχουν ένα ευρύ φάσμα σε συχνά άσχετες θέσεις εργασίας (δουλεύοντας ένα μήνα
σε έναν τομέα και ένα μήνα σε έναν άλλο τομέα, εφόσον αυτό απαιτείται από τις επιχειρήσεις),
λειτουργούν ως μέλη των διεπιστημονικών ομάδων, ή μπορεί να αναμένεται να μετεκπαιδευθούν,
να παρατήσουν την υφιστάμενη σταδιοδρομία / να ξεκινήσουν μία νέα. Από την άλλη πλευρά, οι
περιφερειακοί εργαζόμενοι είναι αυτοί με θέσεις εργασίας λιγότερο σημαντικές για την επιχείρηση.
Οι θέσεις εργασίας τους είναι λιγότερο σχετικές για την επιχείρηση και ως εκ τούτου οι δεξιότητές
τους είναι πιο γενικευμένες.
Η δεύτερη κατηγορία είναι οι περιφερειακοί εργαζόμενοι οι οποίοι εμπίπτουν σε μία από τις
ακόλουθες κατηγορίες: βραχυπρόθεσμες συμβάσεις, μοίρασμα θέσεων εργασίας, μερική
απασχόληση και ασκούμενοι που επιδοτούνται από την κυβέρνηση. Έχουν επίσης λιγότερες
ευκαιρίες στα οφέλη της εταιρίας, όπως στην εξέλιξη του προσωπικού. Είναι σαφές ότι, όταν μια
επιχείρηση πρέπει να προβεί σε προσαρμογές με πιέσεις από το κόστος (όπως μια επιχείρηση
μπορεί να αντιμετωπίσει τις αλλαγές στη ζήτηση για τα προϊόντα της λόγω του υψηλότερου
διεθνούς ανταγωνισμού), ορισμένοι από τους περιφερειακούς θα χάσουν τις δουλειές τους, π.χ. οι
βραχυπρόθεσμες συμβάσεις δεν θα ανανεωθούν.
Μια τρίτη κατηγορία είναι οι αυτοαπασχολούμενοι που αναλαμβάνουν την εξωτερική ανάθεση
εργασιών. Αυτή η ομάδα θα εκτεθεί σε κάθε αλλαγή των συνθηκών και θα επιβαρυνθεί με τον
κίνδυνο της ύφεσης των επιχειρήσεων.
Οι πολιτικές εξοικονόμησης κόστους εκ μέρους των επιχειρήσεων στοχεύουν στη μετατόπιση των
καμπυλών του μέσου και του οριακού κόστους προς τα δεξιά και έτσι να εκμεταλλευτούν τις
οικονομίες κλίμακας με την επέκταση των επιχειρήσεων παραγωγής.

Η ΙΑΠΩΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

Λόγω της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Αγοράς, πολλές πολυεθνικές εταιρείες (ΠΕ) ίδρυσαν θυγατρικές
στην Ε.Ε., προκειμένου να αποφευχθεί ο κοινός δασμολογικός τοίχος που είχαν να αντιμετωπίσουν
με την παραγωγή εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό έχει οδηγήσει σε αύξηση του ανταγωνισμού και

10 Charles Handy (1994), The Empty Raincoat: Making Sense of Modern Business, London, Arrow Books.
11 Jon Atkinson (1984), “Manpower Strategies for Flexible Organizations” Personnel Management, Vol. 16,
no. 8.

106

ως εκ τούτου οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις έχουν σταδιακά εγκρίνει ιαπωνικές μεθόδους παραγωγής,
όπως η Ακριβώς στην Ώρα, Διοίκηση Ολικής Ποιότητας, ομαδική εργασία και οι κύκλοι ποιότητας.

Ακριβώς στην Ώρα (ΑΣΩ)

Σύμφωνα με αυτή τη μέθοδο παραγωγής, τα κατασκευαστικά στοιχεία και τα ενδιάμεσα αγαθά
παραγγέλνονται και παραδίδονται λίγο πριν από την παραγωγή (η μέθοδος αυτή ονομάζεται
Ακριβώς στην Ώρα, αν και στην Ε.Ε. συμβαίνει κατά κύριο λόγο μόνο κατά περίπτωση). Οι
προμηθευτές εξαρτημάτων που βρίσκονται κοντά στο εργοστάσιο, για την εξυπηρέτηση των
αναγκών των αποθεμάτων τους, κάνουν μέχρι και 16 παραδόσεις την ημέρα. Οι προμηθευτές
έχουν την πλήρη ευθύνη για την ποιότητα των στοιχείων που παρέχουν, ενώ ο τελικός παραγωγός
δεν χρειάζεται να έχει μεγάλο όγκο υλικού, ή να χάσει χρόνο για τον έλεγχο της ποιότητας και της
παράδοσης των στοιχείων που πρέπει να χρησιμοποιούνται. Κατά συνέπεια, η μέθοδος ΑΣΩ
ελαχιστοποιεί ουσιαστικά το κόστος απογραφής.

Διοίκηση Ολικής Ποιότητας (ΔΟΠ)

Η ΔΟΠ ορίζει ότι όλο το προσωπικό, σε όλα τα στάδια της παραγωγικής διαδικασίας, θα πρέπει
συνεχώς να επαναξιολογεί τις μεθόδους με σκοπό τη βελτίωση της ποιότητας. Αντί να επιλύονται τα
προβλήματα τη στιγμή που εμφανίζονται, η ΔΟΠ προσπαθεί να τα αποτρέψει από την εμφάνιση
τους εξ’ αρχής12· η πρόληψη αντί της θεραπείας ελαχιστοποιεί το κόστος. Έτσι, όλα τα μέλη της
επιχείρησης είναι υπεύθυνα για την ποιότητα του έργου που αναλαμβάνουν και, ως εκ τούτου για
την ποιότητα των τελικών παραδοθέντων αγαθών / υπηρεσιών. Ουσιαστικά η μέθοδος αυτή
αποσκοπεί στην εκμηδένιση των ελαττωμάτων σε όλες τις εργασίες που αναλαμβάνονται εντός της
επιχείρησης.

Ομαδική εργασία

Αυτή η μέθοδος της παραγωγής βασίζεται στην ιαπωνική κουλτούρα η οποία είναι διαφορετική από
τους πολιτισμούς στην Ευρώπη και την Αμερική. Πράγματι, οι ευρωπαϊκοί και οι αμερικάνικοι
πολιτισμοί είναι πιο ατομικιστικοί, ενώ η ιαπωνική κουλτούρα είναι πιο προσανατολισμένη στην
οικογένεια ή στην ομάδα. Στις ιαπωνικές επιχειρήσεις, επομένως, μεγαλύτερη έμφαση δίνεται στην
ομαδική εργασία. Αναφερόμενος ο Harris (1999, σ. 271), "Εάν ένα μέλος της ομάδας δεν αποδίδει
τόσο καλά όσο αυτός / αυτή θα πρέπει τότε η υπόλοιπη ομάδα να έχει την υποχρέωση να βοηθήσει
έως ότου το άτομο να μπορεί να τους φθάσει ή να διορθώσει τα προβλήματα". Η μέθοδος αυτή
εγείρει κατ' ουσία τη συλλογική ευθύνη για τα προϊόντα υψηλής ποιότητας. Ένα παράδειγμα της
ομαδικής εργασίας είναι οι κύκλοι ποιότητας, στους οποίους οι εργαζόμενοι συνεδριάζουν σε
τακτική βάση ανά εβδομάδα, προκειμένου να συζητήσουν τρόπους για την βελτίωση της ποιότητας
της εργασίας τους. Οι προτάσεις τους για βελτίωση στη συνέχεια διαβιβάζονται στην διοίκηση της
επιχείρησης.

ΆΛΛΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΙΣ ΑΓΟΡΕΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΗΣ Ε.Ε.

Η ανάπτυξη των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων
(ΜΜΕ)

Οι ΜΜΕ είναι επιχειρήσεις με λιγότερους από 250 υπαλλήλους και συχνά εκμεταλλεύονται από
οικογένειες και ανήκουν σε αυτές. Μια ΜΜΕ δεν πρέπει να ανήκει σε Ευρωπαίους, ώστε να

12 N. Harris (1999, p. 269).

107

θεωρηθεί μία ευρωπαϊκή εταιρεία. Στην Ε.Ε. υπάρχουν περίπου 19 εκατομμύρια ΜΜΕ, που
αντιπροσωπεύουν 99,8% του συνόλου των επιχειρήσεων, οι οποίες είναι η μεγαλύτερη γεννήτρια
απασχόλησης με την παροχή θέσεων εργασίας σε περισσότερα από 70 εκατομμύρια άτομα. Αυτό
είναι περίπου τα δύο τρίτα της συνολικής απασχόλησης της ΕΕ, το 55% του κύκλου εργασιών και
το 65-85% της συνολικής προστιθέμενης αξίας (βλ. π.χ. ΟΟΣΑ του 2000, EUROSTAT, 1999).
Επιπλέον, οι ΜΜΕ συμβάλλουν στην περιφερειακή ανάπτυξη, στην κοινωνική συνοχή και στην
καινοτόμο δημιουργία.
Ο ρόλος των γυναικών
Οι γυναίκες μπορούν να βρουν μια θέση εργασίας πιο εύκολα από τους άνδρες, δεδομένου ότι είναι
περισσότερο ευέλικτες όσον αφορά τις καθημερινές ώρες εργασίας. Πολλές θέλουν να εργάζονται
μόνο κατά τη διάρκεια του σχολικού ωραρίου ή τα απογεύματα, όταν ο σύζυγος / σύντροφος
φροντίζει τα παιδιά. Είναι πιο ευπροσάρμοστες από τους άνδρες. Οι γυναίκες αμείβονται επίσης
λιγότερο από τους άνδρες. Κατά μέσο όρο οι γυναίκες πληρώνονται 76,3 τοις εκατό σε σχέση με το
τι κερδίζουν οι άνδρες, όπως φαίνεται στον πίνακα 2.

Πίνακας 2: Ποσοστά των γυναικείων ως προς των ανδρικών μισθών (στις 31

Ιανουαρίου 2000)

Χώρες Γυναικείος μισθός/Αντρικός μισθός
Δανία 88.1%

Σουηδία 87%

Λουξεμβούργο 83.9%

Βέλγιο 83.2%

Ελλάδα 68%

Ολλανδία 70%

Πορτογαλία 71.7%

ΕΕ 76.3%

Αυτές οι μισθολογικές διακρίσεις σε βάρος των γυναικών τις καθιστά πιο ελκυστικές από οικονομική
άποψη για τους εργοδότες.

Διά βίου μάθηση

Οι μισθοί του εξειδικευμένου εργατικού δυναμικού δεν είναι μόνο υψηλότεροι από τις αντίστοιχες
αμοιβές των ανειδίκευτων, αλλά αυξάνονται και με ταχύτερους ρυθμούς, με αποτέλεσμα την αύξηση
της μισθολογικής διαφοράς με την πάροδο του χρόνου μεταξύ των δύο αυτών κατηγοριών
εργαζομένων. Αυτό υποδηλώνει το θετικό ρόλο της εκπαίδευσης, της κατάρτισης και εν γένει των
επενδύσεων σε ανθρώπινο κεφάλαιο. Η επιμόρφωση και η συμπληρωματική εκπαίδευση
αποτελούν μία διαρκή προτεραιότητα του σύγχρονου εργαζόμενου.

Ηλεκτρονικές συναλλαγές ή ηλεκτρονικό εμπόριο και τηλεργασία

Οι εξελίξεις στην τεχνολογία και η χρήση του Διαδικτύου επιτρέπουν στις επιχειρήσεις να
εμπορεύονται τα προϊόντα τους σε νέες αγορές, όπως π.χ. 24-ώρες αγορές από το σπίτι, με
αποτέλεσμα υψηλότερο επίπεδο ανταγωνισμού με χαμηλότερο κόστος συναλλαγών για τους
αγοραστές / πωλητές (αποκόπτει το μεσάζοντα). Τα πλεονεκτήματα αυτά ενισχύουν τις νέες
επιχειρήσεις και την απασχόληση, ιδίως των ΜΜΕ που διευθύνονται από οικογένειες. Μια άλλη
εξέλιξη που συνδέεται με τη χρήση του Διαδικτύου είναι η δυνατότητα εργασίας από το σπίτι
(τηλεργασία).

108

Επιχειρήματα υπέρ της καθιέρωσης ενός γενικού κατώτατου
μισθού

1) Κοινωνική δικαιοσύνη
Λόγω της πιθανότητας οι δυνάμεις της αγοράς να οδηγήσουν το μισθό ισορροπίας σε επίπεδα
πολύ χαμηλά για να επιβιώσει κανείς, υπάρχει η ανάγκη για κυβερνητική παρέμβαση για λόγους
ισότητας για την προστασία των αδύναμων ή των εργαζομένων με λίγα προσόντα, όπως οι
μετανάστες, οι γυναίκες και οι εργαζόμενοι με μερική απασχόληση.

2) Επιχείρημα Κεϋνσιανού πολλαπλασιαστή
Οι άνθρωποι, έχοντας μεγαλύτερο εισόδημα που θα οφείλεται στην καθιέρωση ενός ελάχιστου
μισθού, θα ξοδεύουν περισσότερο, με αποτέλεσμα την αύξηση της κατανάλωσης και κατά συνέπεια
την αύξηση της συνολικής ζήτησης που θα οδηγήσει σε υψηλότερο ΑΕΠ. Αυτό, με τη σειρά του, θα
οδηγήσει σε οικονομική ανάπτυξη και ευημερία, π.χ. το γερμανικό μοντέλο των υψηλών κερδών και
των υψηλών δαπανών (υποθέτοντας ότι οι δαπάνες αφορούν στα εγχώρια προϊόντα και όχι στις
εισαγωγές). Η ιδέα αυτή βασίζεται στα εμπειρικά στοιχεία ότι οι καταναλωτές χαμηλότερων
εισοδημάτων έχουν μεγαλύτερη ροπή προς την κατανάλωση έναντι των πλουσιότερων
καταναλωτών, οι οποίοι τείνουν να εξοικονομούν περισσότερα.

3) Κατάσταση εναλλακτικής αναδιανομής
Οι ανισότητες των εσόδων έχουν αυξηθεί από το 1979 και ο ελάχιστος μισθός μπορεί να βοηθήσει
στη μείωση των ανισοτήτων.

Επιχειρήματα κατά της καθιέρωσης ενός γενικού κατώτατου
μισθού

1) Απόδοση
Οι ρυθμιζόμενες αγορές εργάζονται λιγότερο αποτελεσματικά, εφόσον σε μια ευέλικτη αγορά
εργασίας που παρουσιάστηκε τη δεκαετία του 1980 στις ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο (το
αγγλοσαξονικό μοντέλο), οι πόροι κατανέμονται πιο αποτελεσματικά.

2) Η προέλευση της ανεργίας και των χαμηλών μισθών
Η ανεργία και οι χαμηλοί μισθοί (οι δύο όψεις του ίδιου προβλήματος) οφείλονται σε διαφορές
μεταξύ των δεξιοτήτων και των προσόντων των εργαζομένων. Μια καλύτερη πολιτική θα μπορούσε
να είναι η βελτίωση της εκπαίδευσης και της κατάρτισης. Επίσης, ένας κατώτατος μισθός δεν θα
βοηθήσει τους ανέργους που αποτελεί το 5-10% του πληθυσμού, δεδομένου ότι δεν εργάζονται
ούτως ή άλλως.

3) Η ανταγωνιστικότητα της χώρας
Η καθιέρωση ενός κατώτατου μισθού μπορεί να βλάψει την ανταγωνιστικότητα της χώρας (το
υψηλότερο κόστος εργασίας θα περάσει στις τιμές των τελικών προϊόντων), να δημιουργήσει
πληθωριστικές πιέσεις και στο τέλος η κυβέρνηση θα πρέπει να υιοθετήσει μια υποτίμηση της
συναλλαγματικής ισοτιμίας για την αντιστάθμιση των πληθωριστικών πιέσεων.

4) Ποιο είναι το σωστό επίπεδο ενός κατώτατου μισθού; Δεν υπάρχει ξεκάθαρη απάντηση.

Εμπειρικά στοιχεία σχετικά με τον κατώτατο μισθό

Τα εμπειρικά στοιχεία σχετικά με το εάν ένας κατώτατος μισθός (ΚΜ) δημιουργεί ανεργία είναι
ανεπαρκή. Οι περισσότερες μελέτες των ΗΠΑ, πριν από τη δεκαετία του 1990, πίστευαν ότι η
υιοθέτηση ενός ΚΜ θα είχε μικρή αρνητική επίδραση στην απασχόληση (η ελαστικότητα της
απασχόλησης σε σχέση με τον ΚΜ βρέθηκε να είναι μεταξύ -0,2 και -0,1). Μετά τη δεκαετία του
1990, οι Card και o Krueger (1994) διαπίστωσαν ότι η αύξηση του κατώτατου μισθού στο Νιου
Τζέρσεϊ από $4,25 σε $5,05 οδήγησε σε αύξηση της απασχόλησης κατά 13%. Γαλλικές μελέτες
διαπίστωσαν μικρή αρνητική επίδραση του ΚΜ από -0,12 ως -0,15. Στη Βρετανία από τον Απρίλιο
του 1999, ο ΚΜ για τους εργαζόμενους άνω των 21 ετών είναι £3.60 / ανά ώρα και £3.00 ανά ώρα

109

για τους νέους 18-21 ετών (αυξήθηκε σε £3.20 τον Ιούνιο του 2000). Υπολογίζεται ότι 1,9
εκατομμύρια εργαζόμενοι θα θιγούν άμεσα από μια πραγματική αύξηση των μισθών, εκ των οποίων
το 66% θα είναι γυναίκες. Ο ΚΜ είναι πιθανό να αυξάνει το συνολικό μισθολογικό κόστος κατά
περίπου 0,5%, με αποτέλεσμα την αύξηση του πληθωρισμού της τάξης του 0,5%. Η Τράπεζα της
Νομισματικής Επιτροπής της Αγγλίας υποστηρίζει ότι το πιθανό συνολικό αποτέλεσμα του ΚΜ για
την ανεργία είναι αβέβαιο. Οι Stephen Machin και Alan Manning13 (οι οποίοι εξέτασαν οίκους
ευγηρίας στη νότια ακτή της Αγγλίας) προτείνουν ότι οι μισθολογικές αυξήσεις ύψους 15% δεν θα
δημιουργήσουν απώλειες θέσεων εργασίας.

ΠΩΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΕΙ Η Ε.Ε. ΤΗΝ ΜΕΤΑΒΑΛΛΟΜΕΝΗ
ΦΥΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Η Ε.Ε. δίνει ιδιαίτερη έμφαση στις ΜΜΕ ως όχημα για τη δημιουργία πλούτου και ειδικότερα για τη
δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Η Ε.Ε. προωθεί τις ΜΜΕ, ιδίως τις ΜΜΕ υψηλής τεχνολογίας, με
την παροχή φορολογικών κινήτρων, την καλύτερη πρόσβαση στη χρηματοδότηση, τους κύκλους
κατάρτισης για τους επιχειρηματίες και την παροχή συμβούλων στις νέες επιχειρήσεις για να
μπορέσουν να αναπτυχθούν. Ένα εκατομμύριο νέες επιχειρήσεις ξεκινούν κάθε χρόνο στην Ε.Ε. και
οι περισσότερες από αυτές είναι ΜΜΕ. Οι μισές από αυτές έχουν αποτύχει εντός πέντε ετών και οι
άλλες μισές μεγεθύνονται και προσφέρουν θέσεις απασχόλησης.
Όσον αφορά την Ιαπωνοποίηση της παραγωγής, η Ε.Ε. προχώρησε στην υιοθέτηση των
ιαπωνικών μεθόδων, όπως η ΑΣΩ ή ΔΟΠ. Αυτό οφείλεται επίσης στις ΑΞΕ (Άμεσες Ξένες
Επενδύσεις). Οι μέθοδοι αυτοί αναμένεται να βελτιώσουν τις συνθήκες του κόστους και της
ποιότητας των προϊόντων της Ε.Ε. (η ανταγωνιστικότητα δεν αφορά μόνο τις τιμές).
Η απάντηση της Ε.Ε. για την μείωση των επιπέδων / μείωση μεγέθους είναι με την προώθηση της
εκπαίδευσης στην πρωτοβάθμια, δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια εκπαίδευση μέχρι την ηλικία των
24 ετών. Προσφέρει προγράμματα για την εκπαίδευση και την επιμόρφωση σε νέες καριέρες, όσο
οι υφιστάμενες πηγές απασχόλησης παρακμάζουν. Προωθεί τις σχέσεις μεταξύ εργοδοτών και
εργαζομένων, καθώς και δεσμών με τη βιομηχανία και τη συνεργασία.
Το έτος 1996 ορίστηκε ως το «έτος της δια βίου μάθησης» στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι ιδέες για
μια οικονομία της γνώσης και της κοινωνίας ή μια κοινωνία της γνώσης βασίζονται στην απόκτηση
νέων γνώσεων και στη συμμετοχή στην διδασκαλία και στη δια βίου μάθηση. Μερικές πολιτικές με
βάση τη γνώση που υιοθετήθηκαν από την ΕΕ είναι η ενθάρρυνση της καινοτομίας, της έρευνας,
της εκπαίδευσης και της κατάρτισης. Επίσης, ενθαρρύνεται η δημιουργία ηλεκτρονικών
πανεπιστημίων και η υιοθέτηση της εξ αποστάσεως μάθηση σε ολόκληρη την ΕΕ. Τα πανεπιστήμια
γίνονται όλο και πιο υπεύθυνα στις ανάγκες των εκπαιδευομένων και των εργοδοτών. Όπως
αναφέρεται από το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης τον Ιανουάριο του 2000, "Η καινοτομία και
η γνώση είναι ολοένα και περισσότερο καθοριστική πηγή του πλούτου και, επίσης, η κύρια πηγή
διαφορετικότητας μεταξύ των επιχειρήσεων των εθνών και των ανθρώπων. Προκύπτουν έτσι νέες
ευκαιρίες για τον επαναπροσδιορισμό της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας και της δημιουργία νέων
θέσεων εργασίας, αλλά και τους νέους κινδύνους του κοινωνικού αποκλεισμού".
Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Λισαβόνας, τον Απρίλιο του 2000, έθεσε τους ακόλουθους στόχους:

• Μεσοπρόθεσμος στόχος της ανεργίας στο 4%.
• Οι επενδύσεις σε ανθρώπινο κεφάλαιο να αυξηθούν κατά 25% έως το 2005 και κατά 50%

έως το 2010.
• Το 2000 το ποσοστό του πληθυσμού κάτω από το όριο της φτώχειας ήταν 18%. Αυτό θα

πρέπει να μειωθεί σε 15% έως το 2005 και σε 10% έως το 2010.
• Η ενσωμάτωση της τεχνολογίας της πληροφορίας στην οικονομία, στην εκπαίδευση και στη

διάδοση των γνώσεων στις χώρες της Ε.Ε..
• Η Ε.Ε. θα μπορούσε να ακολουθήσει ένα μοντέλο παρόμοιο με το μοντέλο των ΗΠΑ τα

τελευταία 10 χρόνια: Υψηλή ανάπτυξη, χαμηλός πληθωρισμός, χαμηλή ανεργία, οι
επιχειρήσεις/καταναλωτές υιοθετούν τις νέες τεχνολογίες. Τα παραπάνω μπορούν να
επιτευχθούν με την υιοθέτηση καλύτερου συντονισμού των οικονομικών και των

13 Machin, Stephen and Allan Manning (1994) “The Effects of Minimum Wages on Dispersion and Employment:
Evidence from the UK Wage Councils,” Industrial and Labor Relations Review, 47(2), pp. 319-329.

110

τεχνολογικών πολιτικών των κρατών μελών της Ε.Ε.· μια κοινωνία που οδηγείται από τη
γνώση και βασίζεται στην καινοτομία, στις προσπάθειες για τη βελτίωση της
ανταγωνιστικότητας των οικονομιών της Ε.Ε. μέσω της καινοτομίας, την υιοθέτηση των
μακροοικονομικών πολιτικών που θα στηρίξουν την οικονομική ανάπτυξη (3% το 1999).

Σχετικά με τον κατώτατο μισθό μπορεί κανείς να πει ότι αποτελεί τη βάση του Κοινωνικού Χάρτη. Ο
κατώτατος μισθός είναι κοινός σε όλη τη Δυτική Ευρώπη και ενισχύει τον κοινωνικό χάρτη του
Μάαστριχτ. Οι χαμηλοί μισθοί οδηγούν τους εργαζομένους στη μαύρη αγορά, ή τους ενθαρρύνουν
να καταφύγουν σε παράνομες πρακτικές απασχόλησης.
Στην παρούσα ενότητα παρουσιάσαμε τη μεταβαλλόμενη φύση της εργασίας και πώς αυτή
επηρεάζει τις ευρωπαϊκές αγορές εργασίας. Εξετάσαμε τις προσπάθειες της Ε.Ε. να αντιμετωπίσει
αυτές τις μεταβαλλόμενες συνθήκες προκειμένου να αναπτυχθεί η κοινωνική συνοχή και να
δημιουργηθεί μια κοινωνική πολιτική.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΥΤΟΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ /
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6

Δραστηριότητα 1
Ποιες είναι οι πολιτικές της αγοράς εργασίας και τα αποτελέσματά τους στο Ηνωμένο Βασίλειο το
οποίο έχει υιοθετήσει το αγγλοσαξονικό μοντέλο της αγοράς εργασίας, σε αντίθεση με το γερμανικό-
γαλλικό μοντέλο της αγοράς εργασίας;

Δραστηριότητα 2
Δώστε μία περίληψη του Κεφαλαίου αναφέροντας τα κύρια συμπεράσματα.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ
ΑΥΤΟΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ / ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6

Δραστηριότητα 1
Βλέπε Κεφάλαιο 6.

Δραστηριότητα 2

Περίληψη – Συμπεράσματα

Στο κεφάλαιο αυτό εξετάσαμε τη λογική, τις διατάξεις και την ιστορία της ευρωπαϊκής κοινωνικής
πολιτικής που στοχεύει στην ανάπτυξη της κοινωνικής συνοχής μεταξύ των ευρωπαίων πολιτών και
τη βελτίωση της ευρωπαϊκής σύγκλισης. Παρουσιάσαμε επίσης τη μεταβαλλόμενη φύση της
εργασίας και το πώς αυτή επηρεάζει τις ευρωπαϊκές αγορές εργασίας. Εξετάσαμε τις προσπάθειες
της Ε.Ε. να αντιμετωπίσει αυτές τις μεταβαλλόμενες συνθήκες προκειμένου να αναπτυχθεί η
κοινωνική συνοχή και να δημιουργηθεί μια κοινωνική πολιτική.

111

112

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7
Η ΕΝΙΑΙΑ ΑΓΟΡΑ
ΚΑΙ ΤΟ ΕΝΙΑΙΟ
ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ
ΝΟΜΙΣΜΑ

14

14 Το παρόν αποτελεί μετάφραση του 5ου κεφαλαίου του βιβλίου European Business, Volume 3, Economics
for Managers του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου.

113

114

ΣΤΟΧΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 7

Να περιγράφετε:

• Την ιστορία της ΕΕΑ
• Τη δομή της ΕΕΑ
• Την ιστορία και την ανάπτυξη του ΕΕΝ.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η ενιαία αγορά (αλλιώς γνωστή ως εσωτερική αγορά) είναι ένας οικονομικός χώρος χωρίς
εσωτερικά σύνορα και φραγμούς, όπου τα αγαθά, οι υπηρεσίες, τα κεφάλαια και τα πρόσωπα
μπορούν να κυκλοφορούν χωρίς περιορισμούς. Από ευρωπαϊκής επιχειρηματικής άποψης,
πρόκειται για το αποτέλεσμα της ενοποίησης των επιχειρηματικών νόμων και κανονισμών μεταξύ
των κρατών μελών που συναλλάσσονται ελεύθερα. Η ΕΕ δεσμεύτηκε να θεσπίσει μια ενιαία αγορά
από τη Συνθήκη της Ρώμης το 1958. Ωστόσο, κατά τις επόμενες δύο με τρεις δεκαετίες,
παρατηρήθηκε ελάχιστη πρόοδος στο θέμα της θέσπισης μιας ενιαίας αγοράς. Το βασικό
πρόβλημα ήταν οι δυσκολίες στη σύναψη συμφωνίας σχετικά με την εξάλειψη των μη
δασμολογικών φραγμών (ΜΔΦ), τα οποία παρακώλυαν την ελεύθερη κυκλοφορία των αγαθών,
υπηρεσιών, κεφαλαίων και προσώπων.

ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Στο πλαίσιο του Κεφαλαίου 7 θα παρουσιαστούν οι λόγοι που δημιούργησαν την ανάγκη
δημιουργίας ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς (ΕΕΑ) και χρήσης ενός ενιαίου ευρωπαϊκού νομίσματος
(ΕΕΝ).

ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ

• Ενιαία Ευρωπαϊκή Αγορά (ΕΕΑ)
• Ενιαίο Ευρωπαϊκό Νόμισμα (ΕΕΝ)
• Κριτήρια σύγκλισης
• Ευρώ

115

•
116

Η ΑΝΑΓΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΕΝΙAIΑΣ
ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ

ΠΛΗΘΩΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

Τη δεκαετία του 1970 ο υψηλός δείκτης πληθωρισμού ήταν το βασικό μακροοικονομικό
πρόβλημα για όλα σχεδόν τα κράτη της Ευρώπης. Επρόκειτο για μια διαρκή, δυσάρεστη,
οικονομική κατάσταση και τη δεκαετία του 1980 τα κράτη της Ευρώπης αποδέχτηκαν ότι ο έλεγχος
του πληθωρισμού θα έπρεπε να αποτελέσει την πρώτη οικονομική προτεραιότητα, παρά το
γεγονός ότι θα αυξάνονταν οι ήδη υψηλοί δείκτες ανεργίας, οδηγώντας τις οικονομίες σε ύφεση. Η
οικονομία της Δυτικής Γερμανίας παρουσίαζε το χαμηλότερο δείκτη πληθωρισμού, με αποτέλεσμα
τα κράτη της ΕΟΚ να αρχίσουν να συγκλίνουν τον πληθωρισμό τους ως προς αυτόν της Δυτικής
Γερμανίας. Καθώς οι οικονομίες της ΕΟΚ άρχισαν να συγκλίνουν, γεννήθηκαν ελπίδες για επίτευξη
μεγαλύτερης οικονομικής συνεργασίας στην Ευρώπη.

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΕ.

Τα κράτη μέλη στο πλαίσιο της ΕΕ ένωσαν τις δυνάμεις τους για να δημιουργήσουν μια κατά
πολύ ευρύτερη ευρωπαϊκή οικονομία, αποσκοπώντας στη βελτίωση της οικονομικής ευμάρειας των
κατοίκων τους και ταυτόχρονα στην προώθηση της ευρωπαϊκής πολιτικής ολοκλήρωσης. Είναι
γεγονός ότι δεν υπήρχαν εγγυήσεις για το ελεύθερο εμπόριο μεταξύ των κρατών, τις προτιμησιακές
εμπορικές συμφωνίες για την ικανοποίηση των επιχειρηματικών συμφερόντων και των αναγκών
των μεμονωμένων κρατών μελών. Ορισμένα πιθανά είδη συμφωνιών περιγράφονται συνοπτικά
παρακάτω, βάσει των απαιτούμενων δεσμεύσεων εκ μέρους των εμπλεκομένων.

1. Εμπορικές συμφωνίες

Στο πλαίσιο του διεθνούς εμπορίου, ορισμένα κράτη προτιμώνται σε σχέση με άλλα κράτη.
Συχνά πρόκειται για το αποτέλεσμα πολιτικής βούλησης, η οποία εξυπηρετεί την πολιτική
στρατηγική ενός έθνους.

2. Ζώνες Ελεύθερων Συναλλαγών (ΖΕΣ)

Πρόκειται για συμφωνίες μεταξύ των συμμετεχόντων κρατών σχετικά με την άρση δασμών,
ποσοστώσεων ή άλλων εμποδίων στο εμπόριο, τα οποία παρεμποδίζουν τη ροή αγαθών και
υπηρεσιών μεταξύ των κρατών μελών. Ωστόσο, τα κράτη μέλη διατηρούν τη δυνατότητα να
επιβάλλουν τους δικούς τους δασμούς σε τρίτα κράτη.

3. Τελωνειακές ενώσεις

Οι τελωνειακές ενώσεις χρησιμοποιήθηκαν στο παρελθόν για την προώθηση της πολιτικής
καθώς και της οικονομικής ολοκλήρωσης. Τα κύρια χαρακτηριστικά μιας τελωνειακής ένωσης είναι
τα ακόλουθα:

• Εξαλείφονται τα δασμολογικά εμπόδια μεταξύ των κρατών μελών. Επιβάλλεται κοινό εξωτερικό

δασμολόγιο (ΚΕΔ) σε τρίτα κράτη. Κατά συνέπεια, επιβάλλονται οι ίδιοι εισαγωγικοί δασμοί
ανεξαρτήτως του σημείου εισόδου.

• Τα έσοδα των τελωνειακών δασμών που προκύπτουν από την επιβολή του ΚΕΔ διανέμονται

μεταξύ των κρατών μελών.

4. Κοινές αγορές

Η κοινή αγορά είναι το επόμενο στάδιο προς την οικονομική ολοκλήρωση, επειδή διευρύνει την
τελωνειακή ένωση ενσωματώνοντας την ελεύθερη κυκλοφορία των κεφαλαίων, των αγαθών και της
εργασίας, καθώς και μέσω της υιοθέτησης κοινών πολιτικών σε τομείς όπως οι μεταφορές, η
ενέργεια, η βιομηχανία και η φορολογία.

5. Οικονομική ένωση

117

Η οικονομική ένωση ενισχύει την ιδέα ότι όλες οι οικονομίες υπόκεινται σε συλλογική διαχείριση,
σε περιβάλλον ολοκλήρωσης, χωρίς τις αρνητικές συνέπειες της εθνικής κυριαρχίας. Αυτό
προϋποθέτει την ύπαρξη κοινών οικονομικών πολιτικών και την υιοθέτηση ενός ενιαίου ευρωπαϊκού
νομίσματος.

ΕΝΙΑΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΑΓΟΡΑ (ΕΕΑ):

ΠΟΙΑ ΑΝΑΓΚΗ ΟΔΗΓΗΣΕ ΣΤΗΝ ΕΕΑ;

Η μεγαλύτερη προσδοκία για την ΕΚ αφορούσε από την αρχή την ανάδειξη της κοινότητας σε
μια πραγματική κοινή αγορά, παρά σε μια απλή τελωνειακή ένωση, απαλλαγμένη από κάθε είδους
φραγμούς που θα παρακώλυαν το ελεύθερο εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών, όπου τα κεφάλαια και
το εργατικό δυναμικό θα κυκλοφορούσαν ελεύθερα. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, οι
περισσότεροι εμπορικοί δασμοί και οι ποσοστώσεις είχαν εξαλειφθεί, αλλά διατηρούνταν σημαντικά
μη δασμολογικά εμπόδια στο εμπόριο εντός της ΕΚ με τη μορφή διαφορετικών εθνικών νομοθεσιών
σχετικά με περιβαλλοντικές πολιτικές και πολιτικές υγείας και ασφάλεια, καθώς και σχετικά με τις
επιδοτήσεις, τα συναλλάγματα και τα τεχνικά πρότυπα των προϊόντων.

Η Ευρώπη, προκειμένου να ανταγωνιστεί τις ΗΠΑ και άλλες μεγάλες οικονομίες, όπως η
Ιαπωνία και η Κορέα, χρειαζόταν μια πραγματική ΕΕΑ, όπου θα εξαλείφονταν όλα τα μη
δασμολογικά εμπόδια στο εμπόριο εντός της ΕΚ προκειμένου να ενισχυθεί ο ανταγωνισμός και η
εξειδίκευση, να αυξηθεί η απόδοση ανά εργαζόμενο και κατά συνέπεια το βιοτικό επίπεδο. Αυτό θα
έπρεπε να συνοδευτεί από τη χρήση ενός ενιαίου νομίσματος και από πολιτική ολοκλήρωση.

Η ΕΝΙΑΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΠΡΑΞΗ (1987)

Η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη, η οποία υπογράφηκε στο Λουξεμβούργο και τη Χάγη το 1986 και
τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιουλίου 1987, αποτέλεσε την πρώτη τροποποίηση των Ιδρυτικών Συνθηκών
των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, δηλαδή της Συνθήκης του Παρισιού του 1951 και των Συνθηκών της
Ρώμης του 1957.
Η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη (ΕΕΠ) αποσκοπούσε στη δημιουργία μιας ενιαίας αγοράς στην
Ευρώπη μέχρι το 1992. Το νομοθετικό πλαίσιο προέκυψε ως αποτέλεσμα της επιρροής του Ζακ
Ντελόρ και των συμπερασμάτων της Λευκής Βίβλου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τίτλο
«Ολοκλήρωση της Εσωτερικής Αγοράς» υπό τον Λόρδο Cockfield. Αυτή η Λευκή Βίβλος, γνωστή
ως έκθεση Cockfield του 1985, παρουσίαζε 300 μέτρα που έπρεπε να εξετασθούν ώστε να
δημιουργηθεί μια ενιαία αγορά και εντόπιζε τρεις γενικούς τύπους εμποδίων στην ολοκλήρωση της
ενιαίας αγοράς: φυσικά, τεχνικά και φορολογικά εμπόδια. Αυτά τα εμπόδια υπήρχαν για διάφορους
λόγους, όπως η προστασία των εθνικών παραγωγών, και βρίσκονταν σε ισχύ πολύ καιρό. Όπως
αναφέρθηκε παραπάνω, η έκθεση Cockfield υποστήριξε την εξάλειψη των μη δασμολογικών
φραγμών και την ελεύθερη κυκλοφορία των αγαθών, υπηρεσιών, προσώπων και κεφαλαίων.

Υπάρχουν τρεις μορφές ΜΔΕ:

Φυσικοί φραγμοί: Το εμπόριο αντιμετώπιζε σημαντικούς φυσικούς φραγμούς στους
τελωνειακούς σταθμούς εντός της ΕΕ μέχρι το 1993, οπότε και εξαλείφθηκαν οι φραγμοί αυτοί.
Μεταξύ αυτών συμπεριλαμβάνονταν συνοριακοί έλεγχοι, διοικητικές διαδικασίες και εμπόδια στη
μεταφορά. Η Βρετανία, η Δανία και η Ιρλανδία διατήρησαν περιορισμένους συνοριακούς ελέγχους
μέχρι το 1992, για διάφορους λόγους, όπως η καταπολέμηση της τρομοκρατίας και η ενίσχυση της
καταπολέμησης των ναρκωτικών.

Φορολογικοί φραγμοί: Περιλαμβάνουν διάφορα είδη άμεσης και έμμεσης φορολογίας, τα
οποία στρεβλώνουν το εσωτερικό ευρωπαϊκό εμπόριο. Η ΕΕ πρέπει να κινηθεί προς ένα
εναρμονισμένο σύστημα φορολογίας, το οποίο δεν θα στρεβλώνει τις συνθήκες της αγοράς. Αυτό
προϋποθέτει εναρμόνιση των φορολογικών συντελεστών, των φορολογικών βάσεων και της
επιβολής φόρων.

118

Τεχνικοί φραγμοί: Πρόκειται για το πρόβλημα που προκύπτει από τις αποκλίνουσες εθνικές
προδιαγραφές και κανονισμούς σχετικά με το διαφορετικό νομοθετικό πλαίσιο περί των τεχνικών
προδιαγραφών των ευρωπαϊκών προϊόντων.

Υπήρχε η ελπίδα ότι η δημιουργία της ενιαίας αγορά θα:

• επέτρεπε την πλήρη εκμετάλλευση μιας διευρυμένης αγοράς,
• ενθάρρυνε τις εταιρείες να γίνουν πιο αποδοτικές έναντι του αυξημένου ανταγωνισμού και των

μεγαλύτερων ευκαιριών,

• ευνοούσε τον καταναλωτή προσφέροντάς του περισσότερες επιλογές σε αγαθά και υπηρεσίες,

σε χαμηλότερες τιμές,

• επιτάχυνε τη διαδικασία της πολιτικής ολοκλήρωσης.

Η ΕΚΘΕΣΗ CECCHINI (1989)

Σύμφωνα με την έκθεση Cecchini το 1989, η «ενιαία αγορά» θα αύξανε κατά 4,5% το
ακαθάριστο εγχώριο προϊόν στην ΕΕ των 12, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις θα δημιουργούσε από
1,8 έως 5 εκατομμύρια θέσεις εργασίας, αναλόγως των μακροοικονομικών πολιτικών που θα
εφαρμόζονταν. Επίσης, προέβλεπε μεσοπρόθεσμη μείωση των τιμών της τάξεως του 6% περίπου
και αύξηση 1 τοις εκατό περίπου στο εμπόριο εντός της ΕΕ. Όλα αυτά τα οφέλη θα προέκυπταν
από μια σειρά ευνοϊκών παραγόντων, όπως: (α) οι οικονομίες κλίμακας, (β) η μεγαλύτερη
αποδοτικότητα εξαιτίας του ανταγωνισμού, (γ) η βελτιωμένη καινοτομία και (δ) η ανακατανομή των
πόρων. Στις 30 Οκτωβρίου 1996, η ΕΕ δημοσίευσε μια έκθεση σχετικά με τα τέσσερα πρώτα
χρόνια της ενιαίας αγοράς και υπολόγισε ότι το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν των 15 κρατών μελών
της ΕΕ ήταν 1,1 έως 1,5% υψηλότερο σε σχέση με αυτό που θα είχε καταγραφεί αν δεν είχαν αρθεί
οι φραγμοί της αγοράς, ενώ είχαν δημιουργηθεί από 300.000 έως 900.000 νέες θέσεις εργασίας.

Συνοψίζοντας, στην παρούσα ενότητα παρουσιάσαμε το πλαίσιο που οδήγησε την Ευρώπη
στην ανάπτυξη μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης μέσω μιας δύσκολης διαδικασίας προκειμένου
να υπερβεί τα εθνικά συμφέροντα των κρατών μελών και να επιτύχει πραγματικά ελεύθερο
εμπόριο. Τα οφέλη που προέκυψαν από τη δημιουργία μας ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς άνοιξαν το
δρόμο για τη διεύρυνση της ένωσης και τη δημιουργία μιας οικονομικής και νομισματικής ένωσης.

Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΗ
ΕΝΩΣΗ

ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΕΝΣ)

Στα τέλη της δεκαετίας του 1970, εξαιτίας των δύο πετρελαϊκών κρίσεων, υπήρξε προσπάθεια
για νομισματική σταθερότητα μεταξύ των νομισμάτων, προκειμένου να πάψουν οι διακυμάνσεις
των τιμών συναλλάγματος. Ως εκ τούτου, δημιουργήθηκε το Ευρωπαϊκό Νομισματικό Σύστημα, το
οποίο ενσωματώθηκε στις συνθήκες μέσω της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Πράξης το 1987. Στη συνέχεια
αναπτύχθηκε περαιτέρω και έφτασε να θεωρείται βασικός άξονας στην ολοκλήρωση της ενιαίας
αγοράς, επειδή η αστάθεια των τιμών συναλλάγματος θεωρούταν σημαντικός φραγμός στο
εμπόριο. Το ΕΝΣ έχει τρία βασικά χαρακτηριστικά: την Ευρωπαϊκή Νομισματική Μονάδα (ECU), το
Μηχανισμό Συναλλαγματικών Ισοτιμιών και το Ευρωπαϊκό Νομισματικό ‘Ιδρυμα.

Το ECU ήταν μια σύνθεση των νομισμάτων του ΕΝΣ, το οποίο προέκυπτε βάσει της σημασίας
τους στο εμπόριο, και είχε τις ακόλουθες λειτουργίες:

119

• Χρησίμευε ως κεντρική τιμή για το Μηχανισμό Συναλλαγματικών Ισοτιμιών.
• Ήταν το νόμισμα ονομαστικής αξίας που χρησιμοποιούσε η ΕΕ στις συναλλαγές της, δηλαδή

στα προϊόντα που σχετίζονταν με την Κοινή Γεωργική Πολιτική (ΚΓΠ).

• Χρησιμοποιούταν ως μέσο διακανονισμού μεταξύ των νομισματικών αρχών της ΕΕ.

Ο Μηχανισμός Συναλλαγματικών Ισοτιμιών ήταν το πιο σημαντικό στοιχείο του Ευρωπαϊκού
Νομισματικού συστήματος και επέτρεπε στα νομίσματα σε περιόδους διακύμανσης να κινούνται
στο +/- 2,25% της κεντρικής τιμής τους. Το 1995 έλαβε χώρα η τελευταία κρίση του ΜΣΙ εξαιτίας της
ενίσχυσης του γερμανικού μάρκου σε σχέση με την αδυναμία των άλλων νομισμάτων.

Το Ευρωπαϊκό Νομισματικό Ίδρυμα ιδρύθηκε την 1η Ιανουαρίου 1994 και οι βασικές του
λειτουργίες ήταν:

• η ενδυνάμωση της συνεργασίας μεταξύ των εθνικών κεντρικών τραπεζών,
• ο έλεγχος του ΕΝΣ,
• η διευκόλυνση της χρήσης του ECU και η ενίσχυση της ανάπτυξης του.

Παρά την επιτυχία του τη δεκαετία του 1980, το ΕΝΣ δέχτηκε σκληρή κριτική τη δεκαετία του
1990, οπότε και έλαβε χώρα σοβαρή κρίση στις τιμές των συναλλαγμάτων. Τότε έγινε σαφές ότι δεν
υπήρχε πραγματική δέσμευση ότι τα μέλη του ΕΝΣ θα απολάμβαναν απεριόριστη στήριξη για τα
νομίσματά τους σε περίπτωση που δέχονταν πιέσεις και περαιτέρω ότι θα ήταν λάθος να κινηθεί η
ένωση προς της ΟΝΕ ξεκινώντας από τη βάση του ΕΝΣ.

Η ΕΚΘΕΣΗ ΝΤΕΛΟΡ (1989)

Σε μια συνεδρίαση στο Ανόβερο, στις 27-28 Ιουνίου 1988, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο θέσπισε
μια ομάδα υπό την ηγεσία του Ζακ Ντελόρ, προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, προκειμένου να
αναπτύξει προτάσεις για τη σταδιακή ολοκλήρωση της ΟΝΕ. Η έκθεση που προέκυψε είναι ευρέως
γνωστή ως έκθεση Ντελόρ. Παρουσίασε μια σειρά προτάσεων για τη μετακίνηση προς την ΟΝΕ,
αφήνοντας πίσω το ΕΝΣ. Τον Απρίλιο του 1989 η έκθεση της επιτροπής Ντελόρ προέβλεπε τη
δημιουργία της ΟΝΕ σε τρία στάδια:

• Στάδιο 1:1990-1994

Το πρώτο στάδιο προέβλεπε την ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς και ελεύθερη κυκλοφορία
αγαθών και κεφαλαίων.

• Στάδιο 2:1994-1999

Αυτό το στάδιο σχεδιάστηκε για να θέσει τις βάσεις για τη θέσπιση του ενιαίου νομίσματος,
λαμβάνοντας υπόψη κριτήρια σύγκλισης που δε θα προκαλούσαν νομισματική κρίση στα
εμπλεκόμενα νομίσματα. Δημιουργήθηκε το Ευρωπαϊκό Νομισματικό Ίδρυμα και υιοθετήθηκε η
ιδέα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας για να το αντικαταστήσει.

• Στάδιο 3:1999-2003

Αυτό το στάδιο περιλάμβανε την υιοθέτηση ενός ενιαίου νομίσματος και την εφαρμογή του
μέτρου αυτού από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.

Η Συνθήκη του Μάαστριχτ το 1991, όπως θα αναλυθεί λεπτομερέστερα σε επόμενη ενότητα,
σχεδιάστηκε για να διασφαλισθεί η πραγματοποίηση προόδου και ότι κανένα μεμονωμένο κράτος
μέλος δεν θα καθυστερούσε τη διαδικασία για να εξυπηρετήσει τους δικούς του πολιτικούς
σκοπούς. Η προϋπόθεση ότι τα κράτη θα πρέπει να πληρούν τα κριτήρια σύγκλισης πριν από την
υιοθέτηση του ενιαίου νομίσματος ήταν υπέρ των κρατών που επιθυμούσαν να επιβεβαιώσουν ότι
τα χαρακτηριστικά του νέου νομίσματος πληρούσαν τις υψηλότερες προδιαγραφές σχετικά με την
οικονομική σταθερότητα.

120

ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΣΥΓΚΛΙΣΗΣ

Η υιοθέτηση μιας σειράς κριτηρίων σύγκλισης αποσκοπούσε στην πραγματικότητα στο να
διασφαλισθεί ότι οι εθνικές οικονομίες θα υιοθετούσαν το ενιαίο νόμισμα χωρίς να πρέπει να
υποστούν ακραίες συνέπειες. Η έναρξη του τρίτου σταδίου της ΟΝΕ εξαρτιόταν από την πρόοδο
των κρατών μελών προς την ικανοποίηση μιας σειράς αυστηρών κριτηρίων σύγκλισης, τα οποία
ενσωματώθηκαν στη Συνθήκη του Μάαστριχτ με τη μορφή προσωρινών διατάξεων: Τα κριτήρια
σύγκλισης είναι τα εξής:

1. Για ένα έτος, οι δείκτες πληθωρισμού δεν πρέπει να υπερβαίνουν εκείνο των τριών κρατών

μελών με τις καλύτερες επιδόσεις περισσότερο από 1,5 %.

2. Για ένα έτος, τα μακροπρόθεσμα επιτόκια δεν πρέπει να υπερβαίνουν τα τιμολόγια των τριών

κρατών μελών με τις καλύτερες επιδόσεις περισσότερο από 2%.

3. Οι τιμές συναλλάγματος θα πρέπει να κινούνται στο +/-2,25% των προδιαγραφών του ΕΝΣ για

δύο χρόνια χωρίς να υποστούν υποτίμηση.

4. Το δημοσιονομικό έλλειμμα της χώρας δε θα πρέπει να υπερβαίνει το 3 % του ακαθάριστου

εγχώριου προϊόντος.

5. Ο λόγος μεταξύ του ακαθάριστου δημόσιου χρέους και του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος

δεν πρέπει να υπερβαίνει το 60% στις τιμές της αγοράς.

Η ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΟΥ ΜΑΑΣΤΡΙΧ (1991-1993)

Το Δεκέμβριο του 1991, στην πόλη Μάαστριχτ της Ολλανδίας, η Ευρωπαϊκή Ένωση υπέγραψε
τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, η οποία έδωσε στην ΕΕ την ευκαιρία να αναδειχθεί σε παγκόσμια
πολιτική και οικονομική δύναμη. Η συνθήκη πρόσφερε τη βάση για το ενιαίο ευρωπαϊκό νόμισμα,
την κοινή ιθαγένεια, την κοινή εξωτερική πολιτική και την πολιτική ασφαλείας, ένα πιο
αποτελεσματικό Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και για κοινή πολιτική εργασίας. Κάθε ένας από αυτούς
τους στόχους παρουσιάζει κάποιες προκλήσεις για τα εμπλεκόμενα κράτη, όπως η υιοθέτηση νέας
νομισματικής πολιτικής.
Ο αρχικός στόχος της ΕΕ ήταν να δημιουργήσει μια ομάδα κρατών, εντός της οποίας θα
πραγματοποιούταν εμπόριο προϊόντων χωρίς δασμούς και ποσοστώσεις. Η Συνθήκη του
Μάαστριχτ θα θέσπιζε ένα ενιαίο ευρωπαϊκό νόμισμα, θα πρόσφερε στην ΕΕ περισσότερη ισχύ
προκειμένου να αντιμετωπίσει θέματα όπως το περιβάλλον, η εκπαίδευση, η δημόσια υγεία και οι
επικοινωνίες μεταξύ των κρατών μελών, θα οδηγούσε στην εφαρμογή κοινής εξωτερικής πολιτικής
και πολιτικής ασφαλείας, ενώ θα ενίσχυε την ευρύτερη συνεργασία μεταξύ της αστυνομίας και των
συστημάτων δικαιοσύνης των κρατών μελών. Η έννοια μιας νομισματικής και οικονομικής ένωσης
αναφέρεται για πρώτη φορά στη Συνθήκη του Μάαστριχτ το Δεκέμβριο του 1991. Πρόκειται για την
πιο σημαντική διαφορά ανάμεσα σε αυτή τη συνθήκη και τη Συνθήκη της Ρώμης που υπογράφηκε
το 1957 και τέθηκε σε ισχύ το 1958. Η επιτυχία της οικονομικής και νομισματικής ολοκλήρωσης της
Ευρωπαϊκής Ένωσης ήταν καίριας σημασίας για το μέλλον της ένωσης. Στη Συνθήκη του
Μάαστριχτ αποφασίστηκε ότι υπήρχαν πέντε οικονομικοί και νομισματικοί όροι/προϋποθέσεις,
γνωστοί ως κριτήρια σύγκλισης όπως αναφέρθηκε παραπάνω, οι οποίοι έπρεπε να πληρούνται
πριν επιτραπεί σε κάποιο κράτος μέλος να ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Νομισματική Ένωση. Οι
προϋποθέσεις ήταν εξαιρετικά αυστηρές, καθώς κρινόταν η επιτυχία της Ευρωπαϊκής Ένωσης να
συγκλίνει τις οικονομίες των μεμονωμένων εθνικών κρατών. Όλα τα κράτη θα έπρεπε να
διατηρηθούν σε παρόμοιο οικονομικό επίπεδο. Τα πέντε κριτήρια που αναφέρονται στη Συνθήκη
του Μάαστριχτ θα εξασφάλιζαν την οικονομική συμβατότητα των κρατών εθνών. Ακολουθεί η
ανάλυση όλων των κριτηρίων που θα έπρεπε να πληροί κάθε κράτος μέλος.

• Το πρώτο από τα οικονομικά κριτήρια αφορά τη σταθερότητα των τιμών στα κράτη μέλη. Για

να υπολογιστεί η σταθερότητα των τιμών, αναλύεται ο δείκτης πληθωρισμού κάθε εθνικής
οικονομίας. Λαμβάνεται ο μέσος όρος των τριών κρατών με τους χαμηλότερους δείκτες
πληθωρισμού μεταξύ των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ώστε να επιτευχθεί ο
δίκαιος καθορισμός του επιτρεπόμενου επιπέδου πληθωρισμού. Ο δείκτης πληθωρισμού ενός

121

υποψήφιου κράτους μέλους δεν πρέπει να υπερβαίνει περισσότερο από 1,5 % εκείνο των
τριών κρατών μελών με τις καλύτερες επιδόσεις.

• Το δεύτερο σημαντικό κριτήριο είναι τα μακροπρόθεσμα επιτόκια των κρατών. Αυτά τα

επιτόκια σχετίζονται άμεσα με την οικονομική δραστηριότητα των κρατών. Μέχρι ενός βαθμού
οι εκάστοτε κυβερνήσεις είναι σε θέση να τα ελέγξουν, καθώς μπορούν να προσαρμόσουν τα
μακροπρόθεσμα επιτόκια για τις μακροπρόθεσμες οικονομικές ανάγκες του κράτους. Τα
μακροπρόθεσμα επιτόκια ενός υποψήφιου κράτους μέλους δεν πρέπει να υπερβαίνουν
περισσότερο από 2% εκείνα των τριών κρατών μελών με τις καλύτερες επιδόσεις.

• Το τρίτο κριτήριο που πρέπει να ικανοποιηθεί αφορά στη σταθερότητα των νομισμάτων. Πριν

γίνει πραγματικότητα μια πλήρως λειτουργική Ευρωπαϊκή Νομισματική Μονάδα το 1999, τα
κράτη μέλη έπρεπε να διασφαλίσουν ότι υπήρχε οικονομική συμβατότητα εντός των κρατών. Η
Ευρωπαϊκή Νομισματική Μονάδα χρησιμοποιήθηκε ως μονάδα ελέγχου, με την οποία
συγκρίνονταν τα ξεχωριστά νομίσματα κάθε κράτους. Σύμφωνα με τη συνθήκη, τα νομίσματα
δεν επιτρεπόταν να παρουσιάζουν διακύμανση μεγαλύτερη του 2,5% πάνω ή κάτω από το όριο
της Ευρωπαϊκής Νομισματικής Μονάδας χωρίς υποτίμηση.

• Το τέταρτο κριτήριο που πρέπει να πληροί το κράτος αφορά τον εθνικό μέσο όρο

δημοσιονομικού ελλείμματος. Το δημοσιονομικό έλλειμμα εκφράζει τη σχετική ισχύ μιας
οικονομίας. Επιπλέον, προσφέρει μια σαφή ιδέα των κυβερνητικών πολιτικών και των πολιτικών
πτυχών του νομισματικού συστήματος του εκάστοτε κράτους. Η συνθήκη ορίζει ότι ο εθνικός
μέσος όρος δημοσιονομικού ελλείμματος (ισοσκελισμός του προϋπολογισμού) δεν μπορεί να
υπερβαίνει το τρία τοις% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος του κράτους.

• Ενδεχομένως η πέμπτη προϋπόθεση να αποτελεί το πιο δύσκολο κριτήριο που πρέπει να

πληρούν τα κράτη μέλη. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με το κριτήριο αυτό, το σωρευτικό δημόσιο
χρέος δεν πρέπει να υπερβαίνει το εξήντα τοις εκατό του εθνικού ακαθάριστου εγχώριου
προϊόντος. Η λέξι κλειδί που καθιστά την ικανοποίηση αυτής της προϋπόθεσης τόσο δύσκολη
είναι η λέξη «σωρευτικό». Χρειάζεται πολύς χρόνος για να μειωθεί το σωρευτικό χρέος, καθώς
σε γενικές γραμμές αυτό αυξάνεται, επειδή τα επιτόκια του χρέους ενδέχεται να πληρώνονται με
την αγορά νέου χρέους. Το κριτήριο του σωρευτικού χρέους αποτελεί τον καλύτερο παράγοντα
για την ανάλυση της ισχύος μιας οικονομίας. Σε αρκετές περιπτώσεις, το σωρευτικό χρέος
πολλών χωρών, όπως η Ελλάδα, ξεπέρασε το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν.
Απώτερος σκοπός της Συνθήκης του Μάαστριχτ ήταν η διευκόλυνση μιας νομισματικής και
οικονομικής ένωσης μέσω της υιοθέτησης ενός ενιαίου νομίσματος το 1999. Ο συνολικός σκοπός
μιας οικονομικής ένωσης είναι η εναρμόνιση των οικονομιών της ΕΕ και η ενίσχυση της οικονομικής
συνεργασίας, λειτουργίας και ισχύος.
Συνοψίζοντας, στην παρούσα ενότητα παρουσιάστηκε η κατάσταση στην Ευρώπη από τις
αρχές του 1970 μέχρι τις αρχές του 1990 και όλα τα ενδιάμεσα στάδια που οδήγησαν στη
Νομισματική Ένωση και τη Συνθήκη του Μάαστριχτ. Η νομισματική ένωση είναι όντως απαραίτητη
για να στηρίξει μια ενιαία ευρωπαϊκή αγορά και ένα ενιαίο νόμισμα. Χωρίς τη νομισματική ένωση, η
ΕΕ δε θα ήταν σε θέση να ιδρύσει μια κεντρική τράπεζα. Χωρίς κεντρική τράπεζα, θα ήταν αδύνατη
η δημιουργία μιας Ευρωπαϊκής Νομισματικής Μονάδας που θα στήριζε τις τρεις λειτουργίες του
χρήματος.

ΤΟ ΕΝΙΑΙΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΝΟΜΙΣΜΑ (ΕΕΝ)

ΤΙ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΤΟ ΕΕΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΕ;

Η ΕΕ προϋποθέτει ότι όλα τα μέλη της μοιράζονται ένα ενιαίο ευρωπαϊκό νόμισμα προκειμένου
να ολοκληρωθεί η ΕΕΑ και να διασφαλισθεί μια ευρεία οικονομική σύγκλιση στο εσωτερικό της. Η
χρήση ενός ΕΕΝ έχει σημαντικές οικονομικές επιπτώσεις· η άρση του κόστους συναλλαγής κατά τη
μετατροπή συναλλάγματος νομισμάτων της ΕΕ είναι ένα ζήτημα ορατό αλλά ήσσονος σημασίας.

122

Η ΖΩΗ ΜΕ ΤΟ ΕΝΙΑΙΟ ΝΟΜΙΣΜΑ

Η υιοθέτηση του ευρώ ως ΕΕΝ όλων των μελών της ΕΕ σημαίνει ότι τα 15 κράτη μέλη της
Ευρωζώνης έπαψαν να έχουν δικά τους επιτόκια. Όλα τα μέλη του ΕΕΝ αντιμετωπίζουν τα ίδια
επιτόκια του ΕΕΝ. Όντως, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ορίζει τα βραχυπρόθεσμα επιτόκια του
ΕΕΝ. Τα ενιαία επιτόκια του ΕΕΝ δεν ευνοούν τις διακυμάνσεις του πληθωρισμού εντός της ζώνης
του ΕΕΝ και, ως εκ τούτου, τα μέλη που παρουσιάζουν υψηλούς δείκτες πληθωρισμού έρχονται
αντιμέτωπα με χαμηλότερα πραγματικά επιτόκια σε σχέση με τα μέλη του ΕΕΝ που παρουσιάζουν
χαμηλούς δείκτες πληθωρισμού. Οι ισχυρές μικροοικονομικές δυνάμεις συγκλίνουν τον
πληθωρισμό εντός της ζώνης του ΕΕΝ, εφόσον οι εταιρείες εντός της ζώνης του ΕΕΝ
ανταγωνίζονται μεταξύ τους. Ως συνέπεια αυτού του ανταγωνισμού, αν ο δείκτης πληθωρισμού
ενός μέλους του ΕΕΝ είναι υψηλότερος από τους υπόλοιπους εντός της ζώνης του ΕΕΝ, η
βιομηχανία αυτού του κράτους μέλους θα έχανε την ανταγωνιστικότητα της σε σχέση με την
υπόλοιπη ζώνη του ΕΕΝ. Ο δείκτης ανεργίας του μέλους του ΕΕΝ που παρουσιάζει υψηλό
πληθωρισμό θα αυξανόταν, έως ότου ο δείκτης πληθωρισμού του μέλους έπεφτε στα επίπεδα του
εναρμονισμένου δείκτη πληθωρισμού της ζώνης του ΕΕΝ. Ο πληθωρισμός συγκλίνει αυτόματα
εντός της ζώνης του ΕΕΝ μέσω της τοπικής προσαρμογής της ανεργίας προκειμένου να προκληθεί
αυτή η σύγκλιση.

ΈΝΑ ΕΝΙΑΙΟ ΝΟΜΙΣΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ – Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ
ΤΗΣ ΕΥΡΩΖΩΝΗΣ

Το ευρώ είναι το ενιαίο νόμισμα το οποίο από την 1η Ιανουαρίου 2002 τέθηκε σε κυκλοφορία στα
δώδεκα κράτη που, εκείνη τη στιγμή, αποτέλεσαν μέρος της Ευρωζώνης. Με την εισαγωγή του
ευρώ όλοι οι οικονομικοί φορείς των κρατών μελών αναγκάστηκαν να αντιμετωπίσουν νέες
προκλήσεις. Όσον αφορά στους φορείς της δημόσιας διοίκησης, ο ρόλος τους στη μετάβαση στο
νέο νόμισμα ήταν πολύ σημαντικός, εφόσον δεν έπρεπε μόνο να προσαρμοστούν στο ευρώ, όπως
συμβαίνει σε όλους τους τομείς, αλλά έπρεπε και να πάρουν την πρωτοβουλία και να
καταστήσουν τη μετάβαση στο ευρώ απλή, προσπαθώντας να την επιτύχουν με όσο το δυνατόν
πιο ουδέτερο τρόπο. Με αυτό το σκοπό, όλες οι κυβερνήσεις οργάνωσαν διαφορετικές ενέργειες
ενημέρωσης σχετικά με την υιοθέτηση του ενιαίου νομίσματος και τις επιπτώσεις της, δίνοντας
ιδιαίτερη προσοχή στην προστασία των καταναλωτών, προσπαθώντας να κάνουν ό,τι ήταν
δυνατόν για να αποφευχθούν ασυνήθιστες συμπεριφορές κατά την περίοδο αντικατάστασης των
εθνικών νομισμάτων από το ευρώ. Οι έντεκα χώρες που την 1η Ιανουαρίου 1999 προχώρησαν στο
τρίτο στάδιο της ΟΝΕ (η Ελλάδα προσχώρησε στην ευρωζώνη την 1η Ιανουαρίου 2001),
προετοίμασαν ένα σχέδιο μετάβασης στο ευρώ και υιοθέτησαν πολιτικές για να καταστήσουν τη
μετάβαση στο ευρώ ευκολότερη για τις εταιρείες, καθώς και για τις δημόσιες διοικήσεις τους και
τους πολίτες.

ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩ

Το ευρώ έγινε το νόμιμο νόμισμα των κρατών που συμμετείχαν στην τρίτη φάση της ΟΝΕ. Η
ονομασία ευρώ υιοθετήθηκε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Μαδρίτης το Δεκέμβριο του 1995
κατόπιν πρότασης της Γερμανίας, εφόσον για λόγους ευκολίας εξεταζόταν η αντικατάσταση του
ECU (Ευρωπαϊκή Νομισματική Μονάδα) από κάποια άλλη λέξη που θα προφερόταν εύκολα στις
διαφορετικές γλώσσες της ΕΕ. Τα 15 κράτη μέλη της ΕΕ, στη σύνοδο κορυφής της Μαδρίτης,
όρισαν ότι η λέξη «ευρώ» συνιστά έγκυρη ερμηνεία του ECU, το οποίο αναφερόταν στη Συνθήκη
του Μάαστριχτ.

Η υιοθέτηση του ευρώ ως ενιαίου νομίσματος ευνοεί την ενιαία αγορά προσφέροντας
πλεονεκτήματα όπως τα ακόλουθα:

• Μεγαλύτερη ασφάλεια στο εμπόριο και τις διεθνείς σχέσεις, καθώς μειώνονται οι κίνδυνοι που

προκαλούν οι διακυμάνσεις στις τιμές συναλλάγματος μεταξύ των διαφορετικών νομισμάτων.

123

• Μείωση του κόστους συναλλαγών εντός της ΟΝΕ.
• Μεγαλύτερη διαφάνεια στην αγορά, η οποία ευνοεί των ανταγωνισμό μεταξύ των εταιρειών.
• Μεγαλύτερη μακροοικονομική σταθερότητα μέσω της εναρμόνισης της νομισματικής πολιτικής

και των δεικτών πληθωρισμού.

• Εξάλειψη των κερδοσκοπικών πιέσεων σε σύγκριση με άλλα νομίσματα εξαιτίας της σημασίας

του ευρώ σε σχέση με τα νομίσματα που αντικαθιστά.

ΤΑ ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΑ ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ
ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΗΣ ΟΝΕ ΜΕ ΕΝΑ ΕΝΙΑΙΟ ΝΟΜΙΣΜΑ

Σε γενικές γραμμές, μπορούμε να υποδείξουμε ότι η ΟΝΕ προσφέρει σαφή πλεονεκτήματα για
την ευρωζώνη στο σύνολό της, παρόλο που η αξιοποίηση αυτών των πλεονεκτημάτων εξαρτάται
από τον τρόπο με τον οποίο οι διαφορετικές χώρες και οι υπηρεσίες τους προσαρμόζονται στη νέα
κατάσταση.

Ως πλεονεκτήματα της ΟΝΕ μπορούμε να αναφέρουμε, μεταξύ άλλων:

• Τη μείωση στα έξοδα συναλλαγών με τις χώρες της ευρωζώνης.
• Τη μείωση του βαθμού αβεβαιότητας μεταξύ των νομισμάτων κάθε κράτους σχετικά με τις

τιμές συναλλάγματος, καθώς θα αυξηθεί η ποιότητα των πληροφοριών βάσει των οποίων οι
καταναλωτές και οι εταιρείες μπορούν να πάρουν αποφάσεις.

• Τη μεγαλύτερη διαφάνεια τιμών εφόσον οι τιμές όλων των προϊόντων αναγράφονται σε ευρώ,

γεγονός το οποίο θα προκαλέσει αύξηση του επιπέδου ανταγωνισμού στην ενιαία αγορά.

• Την ενίσχυση της οικονομικής ολοκλήρωσης, ως αποτέλεσμα της ευρωπαϊκής οικονομίας που

θα γίνει πιο αποδοτική.

• Τη μεγαλύτερη σταθερότητα των τιμών.
• Το ενιαίο νόμισμα θα αναδειχθεί σε διεθνές αποθεματικό νόμισμα.
• Αν η ΕΚΤ διατηρήσει τον πληθωρισμό υπό έλεγχο, αυτό το γεγονός θα συμβάλλει στη

μεγαλύτερη οικονομική απόδοση.

• Τα πλεονεκτήματα στην εξωτερική πολιτική και την κοινή ασφάλεια, καθώς και στη συνεργασία

σε τομείς όπως η δικαιοσύνη και οι εσωτερικές υποθέσεις.
Κατά κανόνα, μπορεί να ειπωθεί ότι πρωταρχικός σκοπός της ΟΝΕ είναι η επίτευξη
σταθερότητας τιμών. Μπορεί να επιφέρει σημαντικά πλεονεκτήματα για τις εταιρείες που είναι σε
θέση να ελέγξουν τα έξοδα παραγωγής, για τους φορείς της δημόσιας διοίκησης (εφόσον μέσω
του ελέγχου του ελλείμματος, θα μειωθεί η φορολογική πίεση) και για τους καταναλωτές, οι οποίοι
θα έχουν πλέον στη διάθεση τους περισσότερα προϊόντα και υπηρεσίες σε χαμηλότερες τιμές
εξαιτίας του μεγαλύτερου ανταγωνισμού και για τους οποίους θα είναι δυνατόν να αποκτήσουν
πίστωση και να ταξιδέψουν στα κράτη της ευρωζώνης σε χαμηλότερη τιμή, καθώς δεν θα είναι
αναγκασμένοι να αντιμετωπίσουν τα έξοδα μετατροπής συναλλάγματος.
Εκτός από τα πλεονεκτήματα, παρατηρούνται και μειονεκτήματα εντός της ΟΝΕ, όπως:

• Η αδυναμία χάραξης νομισματικής πολιτικής σε εθνικό επίπεδο, καθώς κάθε κράτος δεν θα είναι

σε θέση να μεταβάλλει αυτόνομα τις τιμές συναλλάγματος προκειμένου να ανταποκριθεί σε
προσωρινές οικονομικές κρίσεις, ούτε να τροποποιήσει μονομερώς τα εθνικά επιτόκια.

• Η απαίτηση για σημαντικό περιορισμό της χρήσης ακριβών φορολογικών πολιτικών σε εθνικό

επίπεδο.

• Η πιθανότητα πρόκλησης προβλημάτων ανεργίας σε ορισμένες περιοχές, τα οποία θα είναι

δύσκολο να καταπολεμηθούν εξαιτίας της απώλειας εθνικής κυριαρχίας στη νομισματική
πολιτική, η οποία απαιτεί κάποιο είδος μεταβίβασης μεταξύ των πλουσιότερων και των
λιγότερο ευνοημένων περιοχών της ΟΝΕ, στο πλαίσιο μιας προσπάθειας να επιτευχθεί ένα
αίσθημα σύγκλισης μεταξύ των κρατών μελών, κατά κύριο λόγο μέσω των Ταμείων Συνοχής.
Συνοψίζοντας, στην παρούσα ενότητα παρουσιάσαμε το Ενιαίο Ευρωπαϊκό Νόμισμα και την
περίπτωση του ευρώ Το ευρώ θεωρείται το μέσο οικονομικής σταθερότητας και η εγγύηση για την
ολοκλήρωση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Ένωσης. Η σημασία του ευρώ ως ενιαίου νομίσματος
βασίζεται στο πεδίο εφαρμογής του, καθώς επηρεάζει όλους τους οικονομικούς φορείς των κρατών

124

που προσχωρούν στο τρίτο στάδιο της ΟΝΕ και πρόκειται για νόμισμα με επιρροή σε άλλα κράτη,
συμπεριλαμβανομένων εκείνων που δεν ανήκουν στην ΕΕ.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΥΤΟΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ /
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7

Δραστηριότητα 1
Ποια είναι η σημασία της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Αγοράς για καθένα από τα κράτη μέλη και ποια η
λειτουργία της;
Δραστηριότητα 2
Γιατί είναι σημαντική η Συνθήκη του Μάαστριχτ;
Δραστηριότητα 3
Ποιες είναι οι γενικές απόψεις για το ευρώ ως ευρωπαϊκό ενιαίο νόμισμα;
Δραστηριότητα 4
Καθώς η Συνθήκη του Μάαστριχτ δέχεται συχνά κριτική επειδή περιόρισε την εθνική κυριαρχία των
κρατών μελών, ορίστε την εθνική κυριαρχία με οικονομικούς όρους.
Δραστηριότητα 5
Δώστε μία περίληψη του Κεφαλαίου αναφέροντας τα κύρια συμπεράσματα.

125

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ
ΑΥΤΟΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ / ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7

Δραστηριότητα 1

Βλέπε Κεφάλαιο 7.

Δραστηριότητα 2

Βλέπε Κεφάλαιο 7.

Δραστηριότητα 3

Βλέπε Κεφάλαιο 7.

Δραστηριότητα 4

Βλέπε Κεφάλαιο 7.

Δραστηριότητα 5

Περίληψη – Συμπεράσματα

Ήταν σαφές ότι ο δρόμος της μελλοντικής οικονομικής ευμάρειας για την Ευρώπη περνούσε από
την ενιαία αγορά και το ενιαίο νόμισμα. Η πορεία δεν ήταν εύκολη, καθώς τα μεμονωμένα κράτη
μέλη έπρεπε να υπερβούν τα εθνικά τους συμφέροντα και να καταβάλλουν σκληρή προσπάθεια για
να ικανοποιήσουν τα αυστηρά κριτήρια οικονομικής απόδοσης. Το μέλλον της ΟΝΕ θα φανεί με το
χρόνο βάσει της καθημερινής εμπειρίας των κατοίκων των συμμετεχόντων κρατών και των
συναλλαγών τους με το ευρώ. Η πολιτική ολοκλήρωση και η ολοκλήρωση σε ένα ευρύ φάσμα
πολιτικών είναι το επόμενο μεγάλο βήμα που απαιτείται για ένα πραγματικό περιβάλλον
ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

126

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8
ΑΜΕΣΕΣ ΞΕΝΕΣ
ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ ΣΤΗΝ
Ε.Ε.15

15 Το παρόν αποτελεί μετάφραση του 6ου κεφαλαίου του βιβλίου European Business, Volume 3, Economics
for Managers του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου.

127

128

ΣΤΟΧΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 8

Ολοκληρώνοντας τη μελέτη του κεφαλαίου 8:
• Θα περιγράφετε τις πολυεθνικές επιχειρήσεις και τις ροές κεφαλαίου τους
• Θα περιγράφετε τη συμβολή των άμεσων ξένων επενδύσεων στην οικονομική ανάπτυξη
στην ΕΕ
• Θα απαιθμείτε τους παράγοντες που μπορούν να έχουν επιπτώσεις στη άμεση ξένη
επένδυση και το ρόλο των κυβερνήσεων στην προσέλκυση τους.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Οι άμεσες ξένες επενδύσεις είναι οι ροές κεφαλαίου ως αποτέλεσμα της συμπεριφοράς των
πολυεθνικών επιχειρήσεων (ΠΕΕ). Κατά συνέπεια, οι παράγοντες που έχουν επιπτώσεις στη
συμπεριφορά των ΠΕΕ έχουν επιπτώσεις επίσης στο μέγεθος και την κατεύθυνση των ροών των
ΑΞΕ. Οι ΑΞΕ διευκολύνουν τη διάδοση της γνώσης μεταξύ των χωρών και συμβάλλουν στη γενική
ευημερία μιας χώρας. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι κυβερνήσεις των αναπτυσσόμενων και
των αναπτυγμένων χώρων , προσπαθούν να προσελκύσουν τις ροές των ΑΞΕ, με την
ενσωμάτωση των άμεσων ξένων επενδύσεων - ενθαρρύνοντας στρατηγικές στις βιομηχανίες και
στις πολιτικές ανταγωνισμού τους. Πιο συγκεκριμένα, στην ΕΕ έχει υπάρξει μια ενεργός προώθηση
των άμεσων ξένων επενδύσεων στις τελευταίες δύο δεκαετίες, όχι μόνο για τις ενδοκοινοτικές ροές
των ΑΞΕ, αλλά και για τις ιαπωνικές άμεσες ξένες επενδύσεις που εισρέουν στις ΗΠΑ και στα
κράτη μέλη.

ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Ο σκοπός του κεφαλαίου 8 είναι να παρουσιαστεί η αύξηση, οι καθοριστικοί παράγοντες και τα
αποτελέσματα των άμεσων ξένων επενδύσεων (ΑΞΕ) στην ΕΕ.

ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ

• άμεσες ξένες επενδύσεις
• επένδυση χαρτοφυλακίων
• το συγκριτικό πλεονέκτημα

129

130

ΠΟΛΥΕΘΝΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ
ΑΜΕΣΕΣ ΞΕΝΕΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ

Μια πολυεθνική είναι μια επιχείρηση που επεκτείνει τις επιχειρήσεις της σε περισσότερες
από μια χώρες. Οι πολυεθνικές έχουν μια εγχώρια βάση σε μια χώρα και ολόκληρο ή μερικό
έλεγχο των υποκαταστημάτων στο εξωτερικό. Υπάρχουν διάφοροι λόγοι για τους οποίους μια
επιχείρηση μπορεί να γίνει πολυεθνική και υπάρχουν διάφορες θεωρίες για να εξηγήσουν την
επέκταση των πολυεθνικών, όπως θα δούμε στα παρακάτω τμήματα. Εντούτοις, μια επιχείρηση
που επεκτείνεται στις ξένες αγορές ιδρύοντας υποκαταστήματα , μπορεί να εκμεταλλευτεί είτε τις
οικονομίες κλίμακας είτε το πεδίο που προκύπτει λόγω της κάθετης ή της οριζόντιας
ολοκλήρωσης. Ως εκ τούτου, από αυτήν την επέκταση, η πολυεθνική θα μπορούσε να αναμείνει να
κερδίσει τα μονοπωλιακά ή τα ολιγοπωλιακά κέρδη. Παραδείγματα πολυεθνικών είναι η IBM και η
Ford (και οι δύο από τις ΗΠΑ) · Glaxo και Shell (UK) · Michelin (Γαλλία) · Mercedes-Benz και
Volkswagen (Γερμανία) · Nestle (Ελβετία) ·Toyota και Sony (Ιαπωνία).

Οι πολυεθνικές, προκειμένου να επιτευχθεί ο στόχος τους, ο οποίος είναι να επεκταθούν
στο εξωτερικό ιδρύοντας υποκαταστήματα, πρέπει να αναλάβουν τις επενδύσεις που καλούμε
άμεσες ξένες επενδύσεις και που κατευθύνονται στον έλεγχο των περιουσιακών παρά των
οικονομικών στοιχείων. Κατά συνέπεια, ως ορισμό, θα μπορούσαμε να πούμε ότι οι άμεσες ξένες
επενδύσεις είναι η αγορά των περιουσιακών στοιχείων στο εξωτερικό των οποίων η μητρική
εταιρεία διατηρεί τον έλεγχο. Αυτά τα περιουσιακά στοιχεία μπορούν να είναι ακίνητη περιουσία,
εργοστάσια ή επιχειρήσεις που οργανώνονται από άλλες εταιρίες ή άτομα.

ΚΙΝΗΤΡΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΛΗΨΗ ΤΩΝ ΑΞΕ

Υπάρχουν διάφορα κίνητρα για να αναλάβουν οι πολυεθνικές άμεσες ξένες επενδύσεις:
• η μητρική εταιρεία μπορεί να αποφασίσει να εγκαταστήσει μια νέα, πράσινη, θυγατρική στο
εξωτερικό, δηλ. η εταιρία να εγκαθιστά νέο εξοπλισμό σε μια άλλη χώρα.
• η μητρική εταιρεία θα μπορούσε να προσπαθήσει, είτε από μια ανάληψη είτε από μια
συγχώνευση με μια ξένη εταιρία, να αποκτήσει τον άμεσο έλεγχο των προτερημάτων της
ξένης εταιρείας.
• η μητρική εταιρία θα μπορούσε να καθιερώσει μια κοινοπραξία με μια ξένη εταιρία.
• Η μητρική εταιρεία μπορεί να μεταφέρει το κεφάλαιο προκειμένου να χρηματοδοτηθεί στο
εξωτερικό μια επέκταση της θυγατρικής της.
• Τα κέρδη των υπερπόντιων υποκαταστημάτων επανεπενδύονται στο εξωτερικό.

Οι άμεσες ξένες επενδύσεις μπορούν να είναι είτε στο εσωτερικό, όταν οι αλλοδαποί αγοράζουν
επιχειρήσεις στην εγχώρια οικονομία, είτε στο εξωτερικό, όταν αγοράζουν οι εγχώριοι πολίτες
επιχειρήσεις στο εξωτερικό. Στην πρώτη περίπτωση, υπάρχουν κύριες εισροές στην εγχώρια
οικονομία, ενώ στη δεύτερη υπάρχουν κύριες εκροές. Οι άμεσες ξένες επενδύσεις πρέπει να
διακριθούν από την επένδυση χαρτοφυλακίων, με τα επιμέρους που είναι η απόκτηση των
οικονομικών προτερημάτων όπως τα ομόλογα, οι μετοχές, τα χρεόγραφα, οι τραπεζικοί
λογαριασμοί και άλλοι τίτλοι.

Η επένδυση στα οικονομικά στοιχεία είναι συνήθως για μια πιο βραχυπρόθεσμη περίοδο από
την επένδυση στα περιουσιακά στοιχεία. Επιπλέον, μια απόκτηση των ομολόγων και των μετοχών
σε κάποια επιχείρηση δεν οδηγεί στον άμεσο έλεγχο αυτής της επιχείρησης, κάτι που συμβαίνει με
τις άμεσες ξένες επενδύσεις.

ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΤΩΝ ΑΜΕΣΩΝ ΞΕΝΩΝ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ

Οι εταιρίες μπορούν να διεθνοποιήσουν, δηλ. να επεκτείνουν τις δραστηριότητές τους στις
ξένες αγορές, όχι μόνο με την ακολουθία μιας πορείας των ΑΞΕ, αλλά και με την υιοθέτηση άλλων
στρατηγικών όπως οι εξαγωγές, η άδεια χρήσης και η δικαιοπαροχή.

131

Εξαγωγές

Εάν η ξένη αγορά δεν προστατεύεται δεόντως από τα δασμολόγια, μια εγχώρια εταιρία
μπορεί να επεκταθεί στην ξένη αγορά με την εξαγωγή των προϊόντων της. Εντούτοις, προτού να
αρχίσει η εταιρία αυτό το είδος της δραστηριότητας, πρέπει να ξέρει τα χαρακτηριστικά της ξένης
αγοράς: το μέγεθος, τις προτιμήσεις, τις προοπτικές και την ποιότητα των άλλων ανταγωνιστικών
προϊόντων. Αν και αυτές οι πληροφορίες είναι δαπανηρές, οι εξαγωγές είναι μια δραστηριότητα
χαμηλότερου κινδύνου σχετικά με τις ΑΞΕ, που επιτρέπουν στην εταιρία να εκμεταλλευτεί τις
οικονομίες κλίμακας ή/και φάσματος. Ωστόσο, όπως έχουμε αναφέρει ήδη, οι εξαγωγές θα
μπορούσαν να είναι απαγορευτικές εάν υπάρχουν υψηλά δασμολόγια και δαπάνες μεταφορών που
ενεργούν αποτελεσματικά ως προστατευτικός τοίχος στην ξένη αγορά. Επιπλέον, τα μη
δασμολογικά εμπόδια στο εμπόριο και η αστάθεια της συναλλαγματικής ισοτιμίας θα μπορούσαν
επίσης να είναι πολύ δαπανηρά ή απαγορευτικά για την εξαγωγή. Πρέπει να σημειωθεί, εντούτοις,
ότι η επιλογή από την εγχώρια εταιρία, μεταξύ της εξαγωγής και του ΑΞΕ, δεν είναι πάντα δυνατή.
Παραδείγματος χάριν, είναι καλύτερο για την Boeing να συγκεντρώσει τις διαδικασίες της στο Σιάτλ
στις ΗΠΑ και να εξάγει αεροπλάνα στο εξωτερικό, παρά να εγκαθιδρύσει ένα ξένο υποκατάστημα
που θα απαιτούσε μια τεράστια επένδυση σχετικά με το μέγεθος της ξένης αγοράς.

Άδεια χρήσης

Η χορήγηση αδειών είναι όταν μια εγχώρια εταιρία επιτρέπει σε μια ξένη εταιρία να κατασκευάσει
και να εμπορευτεί τα αγαθά της για την ξένη αγορά με την ίδια ή με διαφορετική εμπορική ονομασία.
Παραδείγματος χάριν, η Coca-Cola κατασκευάζεται σε διαφορετικές χώρες με το ίδιο εμπορικό
σήμα. Στα πλαίσια της αδειοδότησης μιας επιχείρησης η εγχώρια εταιρία θα αποκτήσει είτε
δικαιώματα επί των πωλήσεων ή κατ' αποκοπή αμοιβή ποσού. Το πλεονέκτημα αυτής της μεθόδου
είναι ότι η εγχώρια εταιρία δεν πρέπει να ξέρει τα χαρακτηριστικά της ξένης αγοράς, όπως στην
περίπτωση της εξαγωγής, δεδομένου ότι χρησιμοποιεί την τοπική γνώση αγοράς ξένων εταιριών (ο
κάτοχος άδειας) · επίσης αυτή η μέθοδος δεν απαιτεί οποιεσδήποτε δαπάνες κεφαλαίου. Είναι
επίσης λιγότερο επικίνδυνο από τις ΑΞΕ ή τις εξαγωγές, ειδικά στην περίπτωση της πολιτικής
αβεβαιότητας και της κοινωνικής αναταραχής στη χώρα υποδοχής. Παρόλα αυτά, η εγχώρια εταιρία
πρέπει να αναλάβει το κόστος της επίβλεψης της ποιότητας του προϊόντος που παράγεται από την
ξένη εταιρία.

Δικαιοπαροχή

Είναι όπως και η χορήγηση αδειών, αλλά για μια μεγαλύτερη χρονική περίοδο και με την εγχώρια
εταιρία να έχει τον έλεγχο ολόκληρου του σχεδίου του προϊόντος και της τυποποίησης της
ποιότητάς του. Τα παραδείγματα είναι τα Benetton, η Pizza Hut, τα KFC, τα Βody Shop και ούτω
καθεξής. Τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα της δικαιοπαροχής είναι τα ίδια όπως στην
περίπτωση της χορήγησης αδειών.

Πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα των άμεσων ξένων
επενδύσεων έναντι των εναλλακτικών μορφών του

• Οι άμεσες ξένες επενδύσεις επιτρέπουν στις πολυεθνικές να υπερνικήσουν τις δυσκολίες
που προκύπτουν από τα υψηλά δασμολόγια και τα μη δασμολογικά εμπόδια στο εμπόριο.

• Οι πολυεθνικές, με την ανάληψη των ΑΞΕ, μπορούν να έχουν πιο αυστηρό έλεγχο της
παραγωγής και του μάρκετινγκ του προϊόντος τους στο εξωτερικό.

• Οι πολυεθνικές μπορούν να εκμεταλλευτούν τις οικονομίες κλίμακας ή φάσματος
διαφοροποιώντας τες είτε οριζόντια είτε κάθετα.

• Οι πολυεθνικές, με την ανάληψη των άμεσων ξένων επενδύσεων, μπορούν να
εξαπλώσουν τον κίνδυνό τους μέσω της διαφοροποίησης της αγοράς, ειδικά εάν υπάρχει
αστάθεια συναλλαγματικής ισοτιμίας.

• Οι άμεσες ξένες επενδύσεις είναι μια δραστηριότητα διεθνοποίησης υψηλότερου κινδύνου,
που οφείλεται κυρίως στην έλλειψη πληροφοριών για τη χώρα υποδοχής όσον αφορά το
διαφορετικό πολιτισμό, τη γλώσσα, τις καταναλωτικές προτιμήσεις και τους όρους δαπανών
στη χώρα υποδοχής.

132

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΩΝ ΑΞΕ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

Οι διεθνείς ροές κεφαλαίου έχουν αυξηθεί εντυπωσιακά τα τελευταία 20 χρόνια. Πράγματι, τα
εξωτερικά αποθέματα των πολυεθνικών αυξήθηκαν από το 4.9% της παγκόσμιας παραγωγής το
1980 σε περίπου 10% μέχρι το 1995. Οι χώρες του ΟΟΣΑ διενεργούν, κατά μέσον όρο, περίπου
95% των συνολικών ΑΞΕ ενώ τα 15 μέλη της ευρωπαϊκής ένωσης είχαν ένα μερίδιο περίπου 44%
σε αυτήν την περίοδο. Από την άλλη πλευρά, περίπου 75%, κατά μέσο όρο, των διεθνών ΑΞΕ
κατευθύνθηκαν στις χώρες του ΟΟΣΑ και περίπου το 37% στα 15 μέλη της ευρωπαϊκής ένωσης.
Σαφώς, όχι μόνο υπάρχει μια γρήγορη αύξηση των άμεσων ξένων επενδύσεων παγκοσμίως, αλλά
ο κύριος όγκος τους είναι μεταξύ των αναπτυγμένων χωρών.
Οι αναπτυγμένες χώρες είναι κατά πολύ οι κύριοι παραλήπτες των εισροών των άμεσων ξένων
επενδύσεων με τις αναπτυσσόμενες χώρες να αυξάνουν συνεχώς το μερίδιό τους. Σε έναν πολύ
λιγότερο βαθμό το ίδιο πράγμα ισχύει για τις ΧΚΑΕ. Είναι ενδιαφέρον, εντούτοις, να προσέξουμε
την κυκλική συμπεριφορά των εισροών των άμεσων ξένων επενδύσεων στις αναπτυγμένες χώρες
κατά τη διάρκεια της υποχώρησης του 1990-92 (Griffiths et al., 1999).
Η γεωγραφική διανομή των συσσωρευτικών ροών ΑΞΕ στην ΕΕ κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του
'90 παρουσιάζεται στον πίνακα 1.

133

Πίνακας 1: Αθροιστικές ροές ξένων άμεσων επενδύσεων στην ΕΕ,
1990-1999 (σε εκατ. δολάρια)

ΕΙΣΡΟΕΣ ΕΚΡΟΕΣ ΚΑΘΑΡΕΣ ΕΚΡΟΕΣ
ΗΝΩΜΕΝΟ 319726 ΗΝΩΜΕΝΟ 566400 ΓΕΡΜΑΝΙΑ 305988
ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ

ΓΑΛΛΙΑ 215804 ΓΕΡΜΑΝΙΑ 422455 ΗΝΩΜΕΝΟ 246674
ΒΑΣΙΛΕΙΟ

ΟΛΛΑΝΔΙΑ 159523 ΓΑΛΛΙΑ 347839 ΓΑΛΛΙΑ 132035

ΣΟΥΗΔΙΑ 127633 ΟΛΛΑΝΔΙΑ 250860 ΟΛΛΑΝΔΙΑ 91337

ΒΕΛΓΙΟ- 123206 ΒΕΛΓΙΟ- 109350 ΙΤΑΛΙΑ 33451

ΛΟΥΞΕΜΒΟΥ ΛΟΥΞΕΜΒΟΥ

ΡΓΟ ΡΓΟ

ΓΕΡΜΑΝΙΑ 116467 ΣΟΥΗΔΙΑ 102114 ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ 17919

ΙΣΠΑΝΙΑ 97780 ΙΣΠΑΝΙΑ 93236 ΙΡΛΑΝΔΙΑ 9444

ΙΤΑΛΙΑ 37697 ΙΤΑΛΙΑ 71148 ΔΑΝΙΑ 782

ΔΑΝΙΑ 32176 ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ 40760 ΑΥΣΤΡΙΑ -2929

ΕΛΛΑΔΑ 26942 ΔΑΝΙΑ 32958 ΙΣΠΑΝΙΑ -4544

ΦΙΝΛΑΝΔΙΑ 22841 ΙΡΛΑΝΔΙΑ 26895 ΠΟΡΤΟΓΑΛΙ -7038
Α

ΑΥΣΤΡΙΑ 21084 ΑΥΣΤΡΙΑ 18155 ΒΕΛΓΙΟ- -13856
ΛΟΥΞΕΜΒΟ

ΥΡΓΟ

ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ 17501 ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ 10463 ΣΟΥΗΔΙΑ -25519

ΙΡΛΑΝΔΙΑ 17451 ΕΛΛΑΔΑ 573 ΕΛΛΑΔΑ -26369

ΣΥΝΟΛΟ ΕΕ 1335831 2093206 757375

ΣΥΝΟΛΟ 2709512 3552013 842501

ΟΟΣΑ

% ΕΕ/ΟΟΣΑ 49.30 58.93 89.90

Πηγή: Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ), τάσεις χρηματοοικονομικών αγορών

αριθ. 76, Ιούνιος 2000

Οι τρεις κύριοι παραλήπτες των άμεσων ξένων επενδύσεων είναι το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γαλλία
και οι Κάτω Χώρες, ενώ οι τρεις κύριες χώρες που αναλαμβάνουν τις άμεσες ξένες επενδύσεις είναι
το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γερμανία και η Γαλλία. Επιπλέον, οι τρεις πρώτες χώρες αποτελούν
περισσότερο από το 50% των συσσωρευτικών εισροών και των εκροών των άμεσων ξένων
επενδύσεων της ΕΕ. Η ΕΕ, στη συνέχεια, συνετέλεσε επίσης περίπου στις μισές από τις εισροές
του ΟΟΣΑ των άμεσων ξένων επενδύσεων στη δεκαετία του '90. Το Ηνωμένο Βασίλειο κατέχει
δεσπόζουσα θέση στην ΕΕ όσον αφορά τις ροές των άμεσων ξένων επενδύσεων, έχοντας μερίδιο
24% περίπου των εισροών ΞΑΕ και το 27% των εκροών. Αυτό είναι το αποτέλεσμα μιας πολιτικής
«ανοιχτών πορτών» προς τις άμεσες ξένες επενδύσεις. Αξίζει να σημειωθεί σε αυτό το σημείο ότι,
στη δεκαετία του '60, η εστίαση του Ηνωμένου Βασιλείου για τις άμεσες ξένες επενδύσεις
μετατοπίστηκε από τις χώρες της Κοινοπολιτείας προς την ΕΕ και τις ΗΠΑ, ενώ ως χώρα υποδοχής
το Ηνωμένο Βασίλειο λαμβάνει τις εισροές των άμεσων ξένων επενδύσεων από τις ΗΠΑ, την
Ιαπωνία και την ΕΕ. Πράγματι, το Ηνωμένο Βασίλειο είναι η προτιμότερη θέση των Αμερικάνικων
εκροών των άμεσων ξένων επενδύσεων καθώς περίπου το 17% του συνόλου των ΑΞΕ των ΗΠΑ
κατευθύνθηκε προς το Ηνωμένο Βασίλειο το 1995. Επίσης, περίπου το 40% ολόκληρης της
Ιαπωνικής επένδυσης στην ΕΕ για την περίοδο 1951-1994 βρέθηκε στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Σε αυτή την Ενότητα εξηγούμε τις συνδέσεις μεταξύ των πολυεθνικών και των άμεσων ξένων
επενδύσεων· διακρίνουμε μεταξύ των εισροών και των εκροών των άμεσων ξένων επενδύσεων,
καθώς επίσης και μεταξύ των άμεσων ξένων επενδύσεων και της επένδυσης χαρτοφυλακίων·

134

εξηγούμε πότε οι άμεσες ξένες επενδύσεις εμφανίζονται, ποιες είναι οι εναλλακτικές λύσεις για τις
άμεσες ξένες επενδύσεις, καθώς και τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα των άμεσων ξένων
επενδύσεων σε σύγκριση με τα εναλλακτικές λύσεις. Επιπλέον, με τη χρήση των γραφημάτων και
των πινάκων, θα καταδείξουμε την αύξηση των άμεσων ξένων επενδύσεων παγκοσμίως και
ιδιαίτερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΟΥ ΕΞΗΓΟΥΝ ΤΙΣ ΑΜΕΣΕΣ
ΞΕΝΕΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ

Όλες οι θεωρίες των πολυεθνικών στην εξήγηση της συμπεριφοράς τους μας κάνουν να
αναρωτιόμαστε αν οι αγορές είναι ατελείς. Εάν οι αγορές ήταν τέλειες, τότε όλες οι εταιρίες και τα
προϊόντα τους θα ήταν ομοιογενείς και η καθεμία θα είχε τις τέλειες πληροφορίες. Εντούτοις,
παρατηρούμε ότι η εξέταση της συμπεριφοράς των πολυεθνικών είναι ετερογενής. Οι περισσότερες
είναι μεγάλες επιχειρήσεις, αν και υπάρχουν μεσαίου μεγέθους πολυεθνικές. Επιπλέον, οι
πολυεθνικές έχουν σημαντική αγοραστική δύναμη στα καλά-διαφοροποιημένα προϊόντα, που
επιτρέπει σε αυτές να ρυθμίζουν τις τιμές. Τέλος, είναι ακριβώς η ολιγοπωλιακή φύση τους που
τους επιτρέπει να εκμεταλλεύονται τις οικονομίες κλίμακας ή/και φάσματος. Εδώ εξηγούμε εν
συντομία τις κύριες θεωρίες γιατί οι επιχειρήσεις μπορούν να γίνουν πολυεθνικές και
παραπέμπουμε τον αναγνώστη σε πιο λεπτομερή βιβλία (π.χ. Griffiths et al., 1999; Harris 1999;
Sodersten et al., 1994).

Το συγκριτικό πλεονέκτημα
Αυτή η θεωρία λέει ότι οι πολυεθνικές πρέπει να κατέχουν ένα συγκριτικό πλεονέκτημα σε σχέση με
τις ανταγωνιστικές τοπικές εταιρίες. Αυτό το συγκριτικό πλεονέκτημα θα μπορούσε να είναι οι
τεχνικές γνώσεις, οι καινοτομίες προϊόντων και η διευθυντική ή η οικονομική πείρα την οποία η
εταιρία μπορεί καλύτερα να εκμεταλλευτεί και να προστατεύσει με την ίδρυση ξένων
υποκαταστημάτων. Παραδείγματα αυτής της περίπτωσης είναι τα φαρμακευτικά προϊόντα, η
πνευματική ιδιοκτησία και οι διαδικασίες παραγωγής. Αυτό το συγκριτικό πλεονέκτημα θα δώσει
στην εταιρία το πλεονέκτημα σε σχέση με τις τοπικές εταιρίες που έχουν καλύτερη γνώση της
αγοράς τους από τις πολυεθνικές. Έτσι, η εταιρία θα μπορούσε να δεσμευθεί να ιδρύσει ένα
υποκατάστημα στο εξωτερικό και συνεπώς να αναλάβει τις άμεσες ξένες επενδύσεις, εάν αυτό το
πλεονέκτημα έδινε στην πολυεθνική αρκετά παραπάνω οφέλη από τις δαπάνες που συνδέονται με
αυτήν την επένδυση.

Η εκλεκτική προσέγγιση
Αυτή η θεωρία καλύπτει διάφορες προσεγγίσεις. Είναι επίσης γνωστή ως προσέγγιση OLI. Τα
αρχικά σημαίνουν τους παράγοντες ιδιοκτησίας (ownership), ειδικής θέσης (location) και
διεθνοποίησης (internationalization).

• Οι ειδικοί παράγοντες ιδιοκτησίας είναι εκείνοι που δίνουν ένα συγκριτικό πλεονέκτημα σε
μια εταιρία, όπως η καινοτομία, η δυνατότητα να διαφοροποιηθούν και οι οργανωτικές ή
διοικητικές δεξιότητες.

• Οι ειδικοί παράγοντες θέσης συνδέονται με τα χαμηλότερα έξοδα μεταφοράς ή την εγγύτητα
στις αγορές και τους πόρους.

• Η διεθνοποίηση είναι η διαδικασία από την οποία η πολυεθνική ξεκινά τις δραστηριότητες
υπό συγκεντρωμένο έλεγχο παρά την αποκέντρωση της. Η διεθνοποίηση επιτρέπει την
εκμετάλλευση των οικονομιών κλίμακας ή/και φάσματος, την ελαχιστοποίηση του κινδύνου
και τη συντήρηση του ποιοτικού ελέγχου (Harris, 1999).

Ακολουθήστε τον ηγέτη
Η βασική υπόθεση αυτής της θεωρίας είναι μια ολιγοπωλιακή δομή της αγοράς με εμπόδια στην
είσοδο. Στον ολιγοπωλιακό ανταγωνισμό όλες οι εταιρίες είναι αλληλοεξαρτώμενες, δηλ.
συμμετέχουν σε ένα «παιχνίδι» των ενεργειών και των αντιδράσεων ανάλογα με τις θέσεις και τις

135

ενέργειες των ανταγωνιστών τους. Έτσι εάν μια πολυεθνική αναλαμβάνει τις άμεσες ξένες
επενδύσεις (ο ηγέτης) έπειτα άλλες πολυεθνικές πρέπει επίσης να τις ακολουθήσουν προκειμένου
να διατηρηθεί η ανταγωνιστικότητά τους. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού συμβαίνει στους
Ιάπωνες κατασκευαστές αυτοκινήτων που ιδρύουν υποκαταστήματα στην Ευρώπη τη δεκαετία του
'80 και τη δεκαετία του '90. Αν και αυτή η θεωρία εξηγεί καλά τη συμπεριφορά του οπαδού, δεν
εξηγεί τη συμπεριφορά του ηγέτη.

Το επίπεδο θεωρίας ανάπτυξης
Σύμφωνα με αυτήν την θεωρία, μια μεγάλη και καλά ανεπτυγμένη αγορά θα έχει όλους τους
πόρους, την τεχνική υποδομή, τις ανθρώπινες δεξιότητες και ένα καλά ανεπτυγμένο οικονομικό
σύστημα που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν τις αναληφθείσες άμεσες ξένες επενδύσεις. Κατά
συνέπεια, αυτή η θεωρία προτείνει ότι η καθαρή εκροή επένδυσης είναι μια θετική λειτουργία του
επιπέδου ανάπτυξης στη χώρα υποδοχής, η οποία στις εμπειρικές μελέτες ξεκινάει από το επίπεδο
παραγωγής στη χώρα υποδοχής.

Η θεωρία κύκλου της ζωής προϊόντων
Αυτή η θεωρία αναφέρει ότι όλα τα προϊόντα ακολουθούν το σχέδιο του κύκλου της ζωής: αρχικά
μια παρουσιάζει εισάγει το προϊόν της στην εγχώρια αγορά και το εξάγει στο εξωτερικό. Σε κάποιο
σημείο αργότερα, αυτό το προϊόν φθάνει σε ένα στάδιο ωριμότητας, δηλ. λιγότεροι εσωτερικοί
αγοραστές, το προϊόν τυποποιείται και υπάρχει υψηλότερος ανταγωνισμός. Κατά τη διάρκεια
εκείνης της φάσης της ωριμότητας, η αποδοτικότητα μιας εταιρίας είναι χαμηλότερη απ' ότι στην
αρχή του κύκλου ζωής της και η εταιρία θα προσπαθήσει είτε να επεκταθεί στις καινούργιες αγορές
είτε να υιοθετήσει ένα κόστος που μειώνει την αλλαγή τοποθεσία. Αυτό υπονοεί ότι η εγχώρια
εταιρία θα μπορούσε να καθιερώσει ένα ξένο υποκατάστημα είτε σε μια είτε σε περισσότερες
αναπτυγμένες χώρες, όπου η ζήτηση για το προϊόν θα μπορούσε ακόμα να είναι υψηλή και ο
ανταγωνισμός σχετικά χαμηλός. Εναλλακτικά, η εγχώρια εταιρία θα μπορούσε να αλλάξει την
τοποθεσία της παραγωγής της σε μια λιγότερο ανεπτυγμένη χώρα όπου το κόστος μονάδων
εργασίας να είναι χαμηλότερο. Εν ολίγοις στην ενότητα αυτή παρουσιάζονται διάφορες θεωρίες που
εξηγούν τη συμπεριφορά των πολυεθνικών και τις επιλογές τους στη διαδικασία της διεθνοποίησης.

ΚΑΘΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΩΝ ΑΞΕ
ΣΤΗΝ Ε.Ε.

ΌΡΟΙ ΑΓΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Κόστος εργασίας
Το κόστος εργασίας θεωρείται ένας σημαντικός καθοριστικός παράγοντας των ΑΞΕ δεδομένου ότι
ένα χαμηλότερο κόστος εργασίας μπορεί στο εξωτερικό να προτρέψει τις πολυεθνικές να αλλάξουν
την τοποθεσία μερικών από τις δραστηριότητές τους σε μια χώρα υποδοχής. Επιπλέον, σε μια
εποχή αυξανόμενης παγκοσμιοποίησης, τα εμπόδια στις ΑΞΕ μειώνονται συνεχώς (ελευθέρωση
των ΑΞΕ) και ως εκ τούτου ενισχύουν υψηλότερες ροές των ΑΞΕ παγκοσμίως. Πράγματι, τα
εμπειρικά στοιχεία του Ηνωμένου Βασιλείου και της Γερμανίας προτείνουν ότι ένας υψηλός
συσχετισμός μονάδας-εργασίας-κόστους (ULC) σε μια χώρα συνδέεται με τις καθαρές εκροές ΑΞΕ
από αυτήν την χώρα. Το Ηνωμένο Βασίλειο έχει πιο καθαρές εισροές από τη Δανία και τη Σουηδία,
και οι δύο έχουν ένα υψηλότερο συσχετισμό μονάδας-εργασίας-κόστους · ενώ στην περίπτωση της
Γερμανίας, υπάρχει ένας ακόμη ισχυρότερος συσχετισμός μεταξύ των καθαρών εκροών ΑΞΕ και
του υψηλού συσχετισμού μονάδας-εργασίας-κόστους.

Απεργίες
Οι απεργίες θα μπορούσαν να μειώσουν την ελκυστικότητα μιας χώρας στη φιλοξενία των εισροών
των άμεσων ξένων επενδύσεων. Οι απεργίες, όταν εμφανίζονται συχνά, μειώνουν την ευελιξία της

136

αγοράς εργασίας σε μια χώρα. Αυτή η μείωση της ευελιξίας αγορών εργασίας θα μπορούσαν οι
πολυεθνικές να τη δουν ως ένα αυξανόμενο σήμα δαπανών που, ενδεχομένως, θα απειλούσε την
αναμενόμενη (πραγματική) αποδοτικότητα της προγραμματισμένης (υπάρχουσας) επένδυσής τους.
Αυτό, φυσικά, θα απέτρεπε τις πολυεθνικές από τους περαιτέρω επιχειρηματικούς κινδύνους με το
να ιδρύσουν ή να επεκτείνουν την κλίμακα ενός υποκαταστήματος στο εξωτερικό, με συνέπεια έναν
αναπροσανατολισμό μίας νέας θυγατρικής ή την μεταφορά τοποθεσίας μίας ήδη υπάρχουσας.
Κατά συνέπεια, οι απεργίες αναμένονται να μειώσουν τις εισροές των άμεσων ξένων επενδύσεων
σε μια χώρα. Οι εμπειρικές μελέτες, πράγματι, πιστεύουν ότι οι απεργίες συσχετίζονται αρνητικά με
τις ροές των άμεσων ξένων επενδύσεων.

Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΣΥΝΑΛΛΑΓΜΑΤΙΚΗ ΙΣΟΤΙΜΙΑ ΚΑΙ Η
ΜΕΤΑΒΛΗΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ

Η πραγματική συναλλαγματική ισοτιμία και οι άμεσες ξένες επενδύσεις
Η πραγματική συναλλαγματική ισοτιμία (ΠΣΙ) εκφράζει την αξία ενός νομίσματος σε όρους της
πραγματικής αγοραστικής δύναμής του. Δεδομένου ότι η ΠΣΙ μπορεί να εκφράσει την πραγματική
αξία των αγαθών και των σχεδίων επένδυσης είναι ένα μέτρο πραγματικής ανταγωνιστικότητας μιας
χώρας. Επομένως, οι αλλαγές στην ΠΣΙ θα οδηγήσουν σε αλλαγές στην ανταγωνιστικότητα αυτής
της χώρας, η οποία θα μπορούσε στη συνέχεια είτε να αυξήσει είτε να μειώσει το επίπεδο ροών
των άμεσων ξένων επενδύσεων. Εξετάστε, παραδείγματος χάριν, την περίπτωση της υποτίμησης
συναλλαγματικής ισοτιμίας στη χώρα υποδοχής. Τα θετικά αποτελέσματα στις άμεσες ξένες
επενδύσεις είναι:

• θα ενθαρρύνει την εισαγωγή των υποκατάστατων στη χώρα υποδοχής με την αύξηση της
τιμής των εισαγωγών.

• θα βελτιώσει τη διεθνή ανταγωνιστικότητα της χώρας υποδοχής και ως εκ τούτου την
αποδοτικότητα των ΑΞΕ.

• οι εγκαταστάσεις στη χώρα υποδοχής θα γίνουν λιγότερο ακριβές, καθώς η αξία των ξένων
οικονομικών ροών θα αυξάνεται.

Τα αρνητικά αποτελέσματα στις ροές ΑΞΕ είναι:

• ο αναμενόμενος επαναπατρισμός κέρδους θα είναι λιγότερος εάν τα κέρδη ορίζονται σε
νόμισμα της χώρας υποδοχής.

• η υποτίμηση της συναλλαγματικής ισοτιμίας μπορεί να προκαλέσει πληθωρισμό στη χώρα
υποδοχής, έτσι θα μειωθεί η διεθνή ανταγωνιστικότητα πιο μακροπρόθεσμα

• η υποτίμηση της συναλλαγματικής ισοτιμίας με τη μείωση της αξίας του υποκατάστατου
στη χώρα υποδοχής θα μειώσει τελικά τη συνολική αξία της μητρικής πολυεθνικής.

Τα εμπειρικά στοιχεία δείχνουν ότι τα αρνητικά αποτελέσματα εξουσιάζουν και έτσι η
υποτίμηση της συναλλαγματικής ισοτιμίας στη χώρα υποδοχής θα οδηγήσει σε χαμηλότερη εισροή
των ΑΞΕ.

Πραγματική μεταβλητότητα συναλλαγματικής ισοτιμίας
Οι πολυεθνικές έχουν τη δύναμη να μειώσουν τα αποτελέσματα των αλλαγών της
συναλλαγματικής ισοτιμίας στα κέρδη τους. Οι μεγάλες και απρόβλεπτες διακυμάνσεις της
συναλλαγματικής ισοτιμίας όπως στη δεκαετία του '80 θα προέτρεπαν στις πολυεθνικές να
μετατοπίσουν την παραγωγή και τις πωλήσεις στο εξωτερικό για δύο κύριους λόγους: κατ' αρχάς,
με την κατοχή ενός ξένου υποκαταστήματος, μια πολυεθνική μπορεί να εκμεταλλευτεί τις
απροσδόκητες πτώσεις στις μεταβλητές δαπάνες στο εξωτερικό και κατά δεύτερον, καθώς η
πραγματική μεταβλητότητα της συναλλαγματικής ισοτιμίας αυξάνεται, οι δαπάνες συναλλαγής που
περιλαμβάνονται στο διεθνές εμπόριο επίσης θα αυξηθούν, προτρέποντας τις πολυεθνικές να
αναλάβουν περισσότερες άμεσες ξένες επενδύσεις . Ως αποτέλεσμα αυτής της μετατόπισης της
παραγωγής στο εξωτερικό, οι ροές των άμεσων ξένων επενδύσεων πρέπει να αυξηθούν.
Επομένως, κάποιος πρέπει να αναμείνει ότι η μεγαλύτερη αστάθεια της συναλλαγματικής ισοτιμίας
θα αύξανε τις άμεσες ξένες επενδύσεις.

137

Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΣΤΗ ΧΩΡΑ
ΥΠΟΔΟΧΗΣ

Όπως έχουμε δει ήδη, οι όγκοι των άμεσων ξένων επενδύσεων επηρεάζονται από τον όγκο της
παραγωγής τόσο στην χώρα υποδοχής όσο και στην χώρα προέλευσης. Ο λόγος για αυτό είναι ότι
η ικανότητα απορρόφησης σε κάθε χώρα εξαρτάται από το μέγεθος της αγοράς της, η οποία σε
πολλές εμπειρικές μελέτες προσεγγίζεται από το επίπεδο παραγωγής (ΑΕΠ) σε κάθε χώρα. Το
μέγεθος της αγοράς στη χώρα υποδοχής είναι ένας σημαντικός καθοριστικός παράγοντας ΑΞΕ
δεδομένου ότι μια μεγάλη αγορά θα επιτρέψει στη πολυεθνική να εκμεταλλευτεί τη ζήτηση στην
ξένη αγορά με την εκμετάλλευση των οικονομιών κλίμακας. Επιπλέον, σε μια καλά ανεπτυγμένη
αγορά, μια υπάρχουσα υποδομή θα υποστηρίξει τις άμεσες ξένες επενδύσεις. Οι Agiomirgianakis et
al. (2004), με τη χρησιμοποίηση των στοιχείων της περιόδου 1975-1997, διαπίστωσαν ότι
ορισμένες μεταβλητές που συνδέονται με το επίπεδο ανάπτυξης στη χώρα υποδοχής, όπως το
ανθρώπινο κεφάλαιο, η πυκνότητα της υποδομής και ο παράγοντας συσσωρεύσεων, είναι
σημαντικοί καθοριστικοί παράγοντες των εισροών των άμεσων ξένων επενδύσεων στις χώρες του
ΟΟΣΑ.

Η ΑΠΟΣΤΑΣΗ ΜΕΤΑΞΥ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ ΚΑΙ
ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ ΥΠΟΔΟΧΗΣ

Πολλές εμπειρικές μελέτες για τους καθοριστικούς παράγοντες των άμεσων ξένων επενδύσεων
χρησιμοποιούν την απόσταση μεταξύ της χώρας υποδοχής και της χώρας προέλευσης ως
μεταβλητή για να συλλάβουν το κόστος του συντονισμού, της επικοινωνίας και της μεταφοράς
μεταξύ του υποκαταστήματος και της πολυεθνικής. Κάποιος πρέπει να αναμείνει ότι όσο υψηλότερη
είναι η απόσταση μεταξύ των δύο χωρών, τόσο υψηλότερες θα ήταν οι ανωτέρω δαπάνες, που
υπονοούν μια αρνητική σχέση μεταξύ της απόστασης και των άμεσων ξένων επενδύσεων.

ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ

Οι πολιτιστικοί δεσμοί και οι γλωσσικές ομοιότητες (CLS) μεταξύ των δύο χωρών είναι σημαντικοί
για την καθιέρωση ενός αποδοτικού επιχειρησιακού δικτύου δεδομένου ότι μπορούν να
διευκολύνουν μια ομαλή ροή πληροφοριών από τις πολυεθνικές στο υποκατάστημα και αντίστροφα.
Οι εμπειρικές μελέτες στις χώρες του ΟΟΣΑ, που εξετάζουν τη σχέση μεταξύ των ροών των
άμεσων ξένων επενδύσεων και των CLS για τρεις ευδιάκριτες ομάδες γλωσσικών σχηματισμών,
Αγγλικά, Γερμανικά και Λατινικά, δείχνουν ότι α) μια επίδραση της αγγλικής γλώσσας αυξάνει το
απόθεμα των άμεσων ξένων επενδύσεων κατά ένα παράγοντα τρία β) μια γερμανική γλωσσική
επίδραση αυξάνει τα αποθέματα των άμεσων ξένων επενδύσεων κατά ένα παράγοντα τέσσερα και
γ) δεν υπάρχει καμία σημαντική επίδραση της λατινικής γλώσσας.

Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΤΑΞΗ

Η διαδικασία ευρωπαϊκής ένταξης, και ειδικά το πρόγραμμα ενιαίας αγοράς (SMP), έχουν
επηρεάσει θετικά τις ενδοκοινοτικές ΑΞΕ, είτε άμεσα από την αφαίρεση των ελέγχων κεφαλαίων,
είτε έμμεσα με την αύξηση του επιπέδου και την ανάπτυξη της γενικής οικονομικής δραστηριότητας.
Εντούτοις, άλλες πτυχές του προγράμματος ενιαίας αγοράς, όπως η άρση των μη δασμολογικών
εμποδίων στο εμπόριο, έχουν ενθαρρύνει περισσότερα ενδοκοινοτικά ρεύματα συναλλαγών παρά
τις ροές των ΑΞΕ. Διάφορες εμπειρικές μελέτες υποστηρίζουν τη θετική επίδραση στις άμεσες
ξένες επενδύσεις όσον αφορά την καθιέρωση της εσωτερικής αγοράς μετά από το 1987.
Υπολογίζεται ότι η ευρωπαϊκή εσωτερική αγορά έχει αυξήσει τα ενδοκοινοτικά αποθέματα των ΑΞΕ
για το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Γερμανία κατά 8%-14%, ή περίπου 0.5% του ΑΕΠ της ΕΕ σε
σταθερές τιμές του 1990. Επιπλέον, οι Αμερικάνικες ροές των άμεσων ξένων επενδύσεων στην ΕΕ

138

είναι υψηλότερες λόγω της διαδικασίας της ευρωπαϊκής ένταξης. Εκτός από τα ανωτέρω, η έναρξη
του ευρώ το 2002 είναι ένα άλλο κίνητρο στην προσέλκυση περισσότερων ΑΞΕ δεδομένου ότι
επιτρέπει τις χαμηλότερες δαπάνες συναλλαγής για τις πολυεθνικές. Η Ιαπωνική πολυεθνική
Toyota, παραδείγματος χάριν, ζήτησε από τους προμηθευτές της στη Μεγάλη Βρετανία (μια χώρα
που δεν είναι στη ζώνη του Ευρώ) να χρησιμοποιήσει το ευρώ για να κανονίσει τους λογαριασμούς,
προκειμένου να αποφευχθούν οι κίνδυνοι έκθεσης νομίσματος (Financial Times, 11 Αυγούστου
2000).

ΟΙ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ

Πολλές κυβερνήσεις παγκοσμίως, συμπεριλαμβανομένων των κρατών της ΕΕ, προσπαθούν να
ενσωματώσουν τα πολιτικά μέτρα για να προσελκύσουν τις ΑΞΕ ως μέρος της στρατηγικής τους για
την οικονομική ανάπτυξη των χωρών τους. Υπάρχουν διάφορα μέτρα που μια κυβέρνηση μπορεί
να λάβει προκειμένου να προσελκύσει τις ΑΞΕ, όπως τα δασμολόγια, οι φόροι, οι επιχορηγήσεις, το
ρυθμιστικό καθεστώς και η πολιτική ιδιωτικοποίησης.

Δασμολόγια
Η επιβολή ενός υψηλού δασμολογίου στα εισαγόμενα αγαθά μπορεί να παρακινήσει
αποτελεσματικά τους ξένους παραγωγούς να ιδρύσουν ένα υποκατάστημα σε αυτήν την χώρα
προκειμένου να αποφευχθεί ο τοίχος δασμολογίων. Ένα παράδειγμα αυτού είναι οι ροές των ΑΞΕ
στην ΕΕ προκειμένου να εκμεταλλευτούν τα κέρδη από την εσωτερική αγορά. Πράγματι, μετά από
το 1987 η Εσωτερική Αγορά οδήγησε σε ένα κοινό εξωτερικό δασμολόγιο στα εκτός Ευρωπαϊκής
Ένωσης προϊόντα και στην αποβολή των εμποδίων στο εμπόριο μεταξύ των κρατών της ΕΕ. Κατά
συνέπεια, μια ξένη εταιρία, για παράδειγμα, από τις ΗΠΑ ή την Ιαπωνία, που επιθυμεί να επεκταθεί
στη μεγάλη αγορά της ΕΕ θα μπορούσε μόνο να αποφύγει αυτόν τον τοίχο δασμολογίων με την
ίδρυση ενός υποκαταστήματος σε κάποιο κράτος της ΕΕ. Ένα παράδειγμα μιας Ιαπωνικής
πολυεθνικής είναι ο κατασκευαστής αυτοκινήτων Nissan με υποκαταστήματα στην Αγγλία και την
Ισπανία. Άλλα παραδείγματα είναι η Toyota και η Honda με υποκαταστήματα στο Ηνωμένο
Βασίλειο. Ένα παράδειγμα μιας Αμερικανικής πολυεθνικής είναι η General Motors με
υποκαταστήματα στην ΕΕ, με το όνομα Vauxhall στο Ηνωμένο Βασίλειο και Opel σε διάφορα άλλα
μέρη στην Ευρώπη.

Φόροι εισοδήματος εταιρειών
Οι υψηλότεροι φόροι εισοδήματος εταιρειών στη χώρα υποδοχής, με την αύξηση του κόστους της
επένδυσης και έτσι της αποδοτικότητάς της, θα αποτρέψουν την πολυεθνική από την ανάληψη
μιας επένδυσης σε αυτήν την χώρα και θα την παρακινήσουν ενδεχομένως να επενδύσει σε μια
άλλη χώρα. Στις χώρες του ΟΟΣΑ το μέσο ποσοστό φόρου εισοδήματος εταιρειών είχε μειωθεί από
σχεδόν 50% στις αρχές της δεκαετίας του 1980 σε κάτω από 35% μέχρι το 2001.

Επιχορηγήσεις
Οι περισσότερες χώρες της ΕΕ έχουν χρησιμοποιήσει τις επιχορηγήσεις ως τμήμα των
περιφερειακών και βιομηχανικών πολιτικών τους. Πράγματι, οι ΑΞΕ έχουν ως στοιχείο κλειδί την
περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη και έναν από τους τομείς του πολιτικού ανταγωνισμού μεταξύ
των χωρών της ΕΕ. Ένα παράδειγμα αυτού είναι η ανταγωνιστική προσφορά και από το Ηνωμένο
Βασίλειο και από τις Γαλλικές κυβερνήσεις μιας επιχορήγησης £5 εκατομμυρίων στην Hoover το
1994 για την καθιέρωση ενός υποκαταστήματος στις χώρες τους. Ένα άλλο παράδειγμα είναι μια
επιχορήγηση $80 εκατομμυρίων από τη βρετανική κυβέρνηση, το 1995, στη πολυεθνική Ford
προκειμένου να προσελκύσει μια επένδυση £400 εκατομμύριων για ένα νέο μοντέλο αυτοκινήτων
Jaguar. Οι επιχορηγήσεις, εντούτοις, διαστρεβλώνουν τον ανταγωνισμό και έτσι περιορίζονται από
το άρθρο 92 της Συνθήκης της Ρώμης.

Πολιτικές ρυθμιστικών καθεστώτων και ιδιωτικοποίησης
Αν και οι ανωτέρω παράγοντες είναι πολύ σημαντικοί στην προσέλκυση των ΑΞΕ, η επιτυχής
εμπειρία μερικών χωρών της ΕΕ παρουσιάζει τη σημασία άλλων παραγόντων όπως το ρυθμιστικό
καθεστώς σχετικά με τις ΑΞΕ, ή την πολιτική ιδιωτικοποίησης μιας κυβέρνησης. Η εμπειρία του
Ηνωμένου Βασίλειου, η επιτυχέστερη χώρα στην προσέλκυση των εισροών των ΑΞΕ, παρουσιάζει
τρεις παράγοντες κλειδί: α) τη φιλελευθεροποίηση του ξένου κανονισμού ιδιοκτησίας στις αρχές της

139

δεκαετίας του 1980 β) το πρόγραμμα ιδιωτικοποίησης της κυρίας Θάτσερ στις παραδοσιακά
ελεγχόμενες από το κράτος δραστηριότητες (τηλεπικοινωνίες, σιδηρόδρομοι, υδροηλεκτρική
ενέργεια) και γ) την οικονομική άρση των ελέγχων, το «μεγάλο κτύπημα» το 1986. Οι Ιαπωνικές
εταιρίες έχουν αποκριθεί θετικά σε αυτές τις Βρετανικές πολιτικές, παραδείγματος χάριν, περίπου
80 Ιαπωνικές πολυεθνικές ίδρυσαν θυγατρικές στο Ηνωμένο Βασίλειο την περίοδο 1988-1990.

ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΤΗΣ ΜΗΤΡΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΙΑΣ

Το μέγεθος της μητρικής εταιρίας είναι ένας κρίσιμος παράγοντας στον καθορισμό της πορείας
διεθνοποίησης την οποία θα ξεκινήσει μια εταιρία, και συνεπώς, το μέγεθος των ροών των ΑΞΕ. Οι
μεγάλες πολυεθνικές εμπλέκονται πρώτιστα με πλήρης κυριότητας υποκαταστήματα. Αφ' ενός, οι
μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, στην πορεία τους προς τη διεθνοποίηση, αντιμετωπίζουν πολλούς
διαχειριστικούς και οικονομικούς περιορισμούς σε σχέση με τους ανταγωνιστές τους, τις μεγάλες
εταιρίες. Αυτοί οι περιορισμοί επιβάλλουν μια δυσμενή ασυμμετρία από την άποψη του κόστους
πληροφοριών ενάντια στις ΜΜΕ, που τις αναγκάζουν να υιοθετήσουν άλλες στρατηγικές
ελαχιστοποίησης κινδύνου, όπως οι συλλογικές επιχειρήσεις παρά ένα πλήρης κυριότητας
υποκατάστημα. Συνεπώς, το μέγεθος των ΑΞΕ θα εξαρτηθεί από το μέγεθος των σχετικών
μητρικών εταιριών. Πράγματι, τα εμπειρικά στοιχεία προτείνουν ότι το μέγεθος της μητρικής εταιρίας
και η ροπή της ίδρυσης μιας κοινοπραξίας συσχετίζονται αντιστρόφως (Mutinelli, 1998). Αυτό
μπορεί να εξηγήσει γιατί οι κυβερνήσεις στοχεύουν κυρίως στις μεγάλες εταιρίες στην προσπάθειά
τους να προσελκύσουν τις ΑΞΕ. Εν ολίγοις, σε αυτό το τμήμα εξετάζουμε τους καθοριστικούς
παράγοντες των ΑΞΕ. Στην ανάλυσή μας συνδυάζουμε τις προβλέψεις της οικονομικής θεωρίας,
καθώς επίσης και τα συμπεράσματα των εμπειρικών μελετών στον προσδιορισμό διάφορων
παραγόντων που μπορούν να έχουν επιπτώσεις στην κατεύθυνση και το μέγεθος των ροών των
ΑΞΕ.

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΞΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΕ

ΣΥΣΣΩΡΕΥΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

Η συσσώρευση κεφαλαίου είναι η αύξηση στο μετοχικό κεφάλαιο μιας εταιρίας, η οποία
δημιουργείται με την επιπλέον επένδυση του υποτιμημένου κεφαλαίου της εταιρίας. Η συσσώρευση
του κεφαλαίου επεκτείνει την παραγωγική δυνατότητα μιας εταιρίας και, συνεπώς, την παραγωγική
δυνατότητα μιας χώρας. Οι εισροές των άμεσων ξένων επενδύσεων συμβάλλουν στην
συσσώρευση κεφαλαίου της χώρας υποδοχής. Με αυτήν την ιδιότητα, οι εισροές των ΑΞΕ είναι η
αύξηση της ανάπτυξης. Στην περίοδο 1984-89, οι ενδοκοινοτικές ροές των ΑΞΕ ήταν στο μέσο όρο
2% του ακαθάριστου κοινοτικού σταθερού σχηματισμού κεφαλαίου στην ΕΕ ενώ στην περίοδο
1989-94 αυτό αυξήθηκε σε 4.5%.

Η ΔΙΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΈΡΕΥΝΑ & ΑΝΑΠΤΥΞΗ
(Ε&Α)

Οι ΑΞΕ είναι διαφορετικές από άλλες μορφές επένδυσης όχι μόνο επειδή μεταφέρουν την
τεχνογνωσία παραγωγής, αλλά διευκολύνουν επίσης την διάδοση γνώσης από μια χώρα σε άλλη
και μια αφομοίωση των τεχνολογιών ή των ιδεών στις χώρες .Οι ΑΞΕ, με τη διευκόλυνση αυτής της
διάδοσης της γνώσης, παρακινούν αποτελεσματικά την έρευνα και την ανάπτυξη (Ε&Α), δηλ., η
έρευνα και η υιοθέτηση των νέων προϊόντων, των διαδικασιών, των τεχνικών, καθώς επίσης και της
εισαγωγής των νέων τεχνικών, των διευθυντικών και των δεξιοτήτων μάρκετινγκ. Αυτό το ευδιάκριτο
χαρακτηριστικό των ΑΞΕ έχει τη δυνατότητα να μετασχηματίσει την οικονομία υποδοχής. Οι

140

εμπειρικές μελέτες υποστηρίζουν το γεγονός ότι οι ροές των ΑΞΕ, πράγματι, έχουν παράσχει ένα
κανάλι για τη διάδοση της γνώσης από άλλες χώρες όπως οι ΗΠΑ και η Ιαπωνία στην ΕΕ, καθώς
επίσης και για τις ενδοκοινοτικές ροές των ΑΞΕ. Τα εμπειρικά στοιχεία παρουσιάζουν ότι τα θετικά
ξεχειλίσματα από τις πολυεθνικές εμφανίζονται στις εσωτερικές εταιρίες στον ίδιο τομέα και στην
περιοχή με τις ξένες θυγατρικές. Επιπλέον, οι τοπικές εταιρίες μπορούν να κερδίσουν περισσότερο
από αυτά τα ξεχειλίσματα εάν το χάσμα τεχνολογίας που έχουν από τις ξένες εταιρίες είναι χαμηλό.

Οι πολυεθνικές ενθαρρύνουν την Ε&Α όχι μόνο στο εσωτερικό αλλά και στα
υποκαταστήματά τους στο εξωτερικό. Πράγματι, τα ποσοστά της Ε&Α που αναλαμβάνονται από τις
ξένες θυγατρικές παγκοσμίως και ιδιαίτερα στην Ευρώπη είναι μεγάλες. Επιπλέον, όπως θα είναι
εμφανής σύντομα, οι ροπές Ε&Α των ξένων θυγατρικών είναι υψηλότερες από εκείνες των
εσωτερικών εταιριών (δείτε τα στοιχεία οικονομικής ανάπτυξης κατωτέρω).

Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Μέσα στην ενδογενή θεωρία αύξησης, οι ροές των ΑΞΕ μπορούν να συμβάλουν άμεσα ή έμμεσα
στην οικονομική ανάπτυξη μιας χώρας. Πολλές από τις εμπειρικές μελέτες φαίνονται να εστιάζουν
στις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες όπου οι ΑΞΕ θεωρούνται η σημαντικότερη πηγή οικονομικής
ανάπτυξης. Κάποιος, εντούτοις, θα ρωτούσε εάν η οικονομική ανάπτυξη του αναπτυγμένου κόσμου
και πιο συγκεκριμένα της ΕΕ, έχει επηρεαστεί επίσης από τις ΑΞΕ. Σύμφωνα με τον Barrell και
λοιποί (1997), οι εισροές των ΑΞΕ στις χώρες της ΕΕ, πράγματι, έχουν συμβάλει στην οικονομική
ανάπτυξη της ΕΕ για διάφορους λόγους:

• Οι Αμερικάνικες θυγατρικές έχουν μια μεγαλύτερη ροπή προς την ανάληψη δαπανών Ε&Α
σε όλες τις χώρες της ΕΕ από τις τοπικές εταιρίες.

• Η παραγωγικότητα της εργασίας των Αμερικανικών κατασκευαστικών θυγατρικών στο
Ηνωμένο Βασίλειο είναι υψηλότερη από το ένα τρίτο από αυτή της τοπικής
κατασκευαστικής παραγωγικότητας.

• Το επίπεδο εσωτερικής επένδυσης σε πολλά μικρότερα κράτη της ΕΕ είναι πολύ
σημαντικό. Παραδείγματος χάριν, στο Βέλγιο και στην Ιρλανδία 59% της κατασκευής της
παραγωγής το 1989 παρήχθη από τις ξένες θυγατρικές. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι ΑΞΕ
έχουν μετασχηματίσει την πλευρά παραγωγής της οικονομίας.

ΑΝΕΡΓΙΑ

Οι μεγάλες ροές των ΑΞΕ, εντούτοις, δημιουργούν μερικές ανησυχίες μεταξύ του ευρέος κοινού σε
διάφορες ευρωπαϊκές χώρες σχετικά με το εάν επιδεινώνουν τα προβλήματα ανεργίας και έτσι
οδηγούν στη μετριοπάθεια αμοιβών.
Οι δημόσιες αντιλήψεις και οι τοποθετήσεις σχετικά με τη φιλελευθεροποίηση των ΑΞΕ διαφέρουν
από μια χώρα σε μία άλλη, ανάλογα με τα χαρακτηριστικά της αγοράς εργασίας σε κάθε χώρα. Στις
ηπειρωτικές Ευρωπαϊκές αγορές εργασίας που χαρακτηρίζονται από μια ακαμψία αγορών
εργασίας, όπως οι αγορές εργασίας στη Γερμανία και τη Γαλλία, η δημόσια αντίληψη για τη
φιλελευθεροποίηση των ΑΞΕ είναι ότι μπορεί είτε να οδηγήσουν τις τοπικές επιχειρήσεις στο
εξωτερικό (εξαγωγή εργασίας) ή μπορεί να μειώσουν τις εσωτερικές αμοιβές. Αφ' ενός, με μια
εύκαμπτη αγορά εργασίας όπως η Βρετανική, η δημόσια αντίληψη είναι ότι η φιλελευθεροποίηση
των ΑΞΕ θα προσελκύσει τις πολυεθνικές που επιδιώκουν την πρόσβαση στην αγορά της ΕΕ. Ένα
σημαντικό ποσοστό της παραγωγής της ΕΕ πραγματοποιείται από τις ξένες θυγατρικές.
Παραδείγματος χάριν, περίπου το 28% της Γαλλικής παραγωγής κατασκευής το 1996 παρήχθη
από ξένης ιδιοκτησίας εταιρίες. Στη Γερμανία το 12% της παραγωγής κατασκευής το 1996 παρήχθη
από ξένες θυγατρικές. Ένα σημαντικό ποσοστό των υπαλλήλων στις λιγότερο εύκαμπτες αγορές
εργασίας της ΕΕ, όπως η Γαλλία και η Γερμανία, απασχολείται από τις ξένες θυγατρικές, π.χ. το
25% των υπαλλήλων στη Γαλλική κατασκευή που εργάζεται στις ξένες θυγατρικές το 1996 και
περίπου το 8% των Γερμανών υπαλλήλων στο βιομηχανικό τομέα που εργάζεται στις ξένες κύριες
εταιρίες. Αυτά τα ποσοστά είναι επίσης υψηλά για άλλες χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, τις
Κάτω Χώρες και τη Σουηδία (ΟΑΣΑ, Δραστηριότητες της βάσης δεδομένων των Ξένων
Θυγατρικών, 1999).

141

Επιπλέον:
• Πολλοί πολίτες της ΕΕ απασχολούνται στις πολυεθνικές έξω από τη χώρα προέλευσης
τους. Παραδείγματος χάριν, το 30% των υπαλλήλων στη Γαλλική κατασκευή εργαζόταν
στις επιχειρήσεις έξω από τη Γαλλία.
• Τα κράτη της ΕΕ που είναι υψηλά αμειβόμενα είναι προτιμητέες θέσεις για τις Αμερικανικές
θυγατρικές. Παραδείγματος χάριν, η Γερμανία είναι η προτιμητέα θέση παραγωγής για τις
Αμερικανικές κατασκευαστικές θυγατρικές, αν και οι Γερμανικές αμοιβές είναι αρκετά
παραπάνω από τη μέση αμοιβή της ΕΕ.
• Στο Ηνωμένο Βασίλειο περίπου 500.000 θέσεις εργασίας δημιουργήθηκαν από ξένες
θυγατρικές την περίοδο 1979-1998. Επίσης, το 67% των ενδιάμεσων εισροών των
Ιαπωνικών επιχειρήσεων είναι από το Ηνωμένο Βασίλειο (Griffiths et al., 1999)
• Οι εκροές των ΑΞΕ από την ΕΕ στον υπόλοιπο κόσμο οδηγούν είτε σε μια αύξηση είτε σε
καμία αλλαγή στην εσωτερική απασχόληση στην ΕΕ.
• Τα εμπειρικά στοιχεία στο Ηνωμένο Βασίλειο και τη Γερμανία τα τελευταία είκοσι χρόνια,
δείχνουν ότι οι ΑΞΕ έχουν ισιώσει τη μακροπρόθεσμη καμπύλη ζήτησης εργασίας που,
στη συνέχεια, θα μπορούσε να οδηγήσει στη μετριοπάθεια αμοιβών και στη χαμηλότερη
συνολική ανεργία στην ΕΕ.
Τα ανωτέρω εμπειρικά στοιχεία υποστηρίζουν ότι οι εισροές των ΑΞΕ έχουν οδηγήσει σε

μια επίδραση καθαρής παραγωγής και δημιουργιών θέσεων εργασίας στην ΕΕ.
Συνοψίζοντας, σε αυτή την Ενότητα εξετάζουμε τη σημασία των ΑΞΕ στη διάδοση της γνώσης, στην
E&A, στην οικονομική ανάπτυξη και στην ανεργία για την ΕΕ.

142

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΥΤΟΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ /
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8

Δραστηριότητα 1

Εν συντομία συζητήστε τους παράγοντες που έχουν επιπτώσεις στις ΑΞΕ.

Δραστηριότητα 2

Συζητήστε τη συμβολή των ΑΞΕ στην πάλη της Ευρωπαϊκής ανεργίας.

Δραστηριότητα 3

Δώστε μία περίληψη του Κεφαλαίου αναφέροντας τα κύρια συμπεράσματα.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΣΚΗΣΕΩΝ
ΑΥΤΟΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ / ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8

Δραστηριότητα 1

Βλέπε Κεφάλαιο 8.

Δραστηριότητα 2

Βλέπε Κεφάλαιο 8.

Δραστηριότητα 3
Περίληψη – Συμπεράσματα

Στο κεφάλαιο 8 εξετάσαμε τις πολυεθνικές και τις ΑΞΕ προερχόμενες από τις δραστηριότητές της
ίδρυσης υποκαταστημάτων στο εξωτερικό. Οι πολυεθνικές επεκτείνουν τις δραστηριότητές τους στο
εξωτερικό για ποικίλους λόγους, συμπεριλαμβανομένης της εκμετάλλευσης των οικονομιών
κλίμακας/φάσματος, η χρήση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων, λόγω ενός σχεδίου κύκλου ζωής
των προϊόντων τους, ή απλά επειδή οι ανταγωνιστές τους συμμετέχουν σε παρόμοιες
δραστηριότητες. Άλλοι λόγοι, όπως η αποφυγή των δασμολογίων και των μη δασμολογικών
εμποδίων στο εμπόριο· το σχετικό κόστος εργασίας· η πραγματική αστάθεια ανταλλαγής· οι
παράγοντες πολιτισμού και γλώσσας· το ανθρώπινο κεφάλαιο· η πυκνότητα της υποδομής και ο
παράγοντας συσσωρεύσεων, θα μπορούσαν επίσης να προκαλέσουν ροές ΑΞΕ μέσα και έξω από
μια χώρα. Στην ΕΕ οι ροές δια-ΑΞΕ, καθώς επίσης και, οι εισροές των ΑΞΕ από τις ΗΠΑ και την
Ιαπωνία έχουν παρακινηθεί πολύ με τη διαδικασία της Ευρωπαϊκής ένταξης. Η ΕΕ ενθαρρύνει τις
εισροές των ΑΞΕ δεδομένου ότι θα φροντίσουν για την ανάπτυξη της ευημερίας στις χώρες
υποδοχής. Πράγματι, οι ροές των ΑΞΕ συνδέονται με διάφορα θετικά αποτελέσματα, όπως η
διάδοση της γνώσης μεταξύ των χωρών με τη δημιουργία των θετικών ξεχειλισμάτων
παραγωγικότητας στις τοπικές εταιρίες, καθώς επίσης και μια θετική συμβολή στην οικονομική
ανάπτυξη μιας χώρας με συνέπεια τη μείωση της εσωτερικής ανεργίας της χώρας υποδοχής.

143

144

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9
ΜΙΚΡΟΜΕΣΑΙΕΣ
ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ
ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ
ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ
ΕΝΩΣΗ

145

146