«Интернаука» № 5(228)

«ИНТЕРНАУКА»

Научный журнал

№ 5(228)
Февраль 2022

Часть 3

В авторской редакции
Мнение авторов может не совпадать с позицией редакции

Издательство «Интернаука»
123182, г. Москва, ул. Академика Бочвара, д. 5, корпус. 2, к. 115

E-mail: [email protected]
Отпечатано в полном соответствии с качеством предоставленного

оригинал-макета в типографии «Allprint»
630004, г. Новосибирск, Вокзальная магистраль, 3

16+





«ИНТЕРНАУКА»

Научный журнал
№ 5(228)

Февраль 2022 г.
Часть 4

Издается с ноября 2016 года

Москва
2022

УДК 08
ББК 94

И73

Председатель редакционной коллегии:
Еникеев Анатолий Анатольевич - кандидат философских наук, доцент, доцент
кафедры философии КУбГАУ, г. Краснодар.

Редакционная коллегия:
Авазов Комил Холлиевич - доктор философии (PhD) по политическим наукам;
Бабаева Фатима Адхамовна – канд. пед. наук;
Беляева Наталия Валерьевна – д-р с.-х. наук;
Беспалова Ольга Евгеньевна – канд. филол. наук;
Богданов Александр Васильевич – канд. физ.-мат. наук, доц.;
Большакова Галина Ивановна – д-р ист. наук;
Виштак Ольга Васильевна – д-р пед. наук, канд. тех. наук;
Голованов Роман Сергеевич – канд. полит. наук, канд. юрид. наук, МBА;
Дейкина Алевтина Дмитриевна – д-р пед. наук;
Добротин Дмитрий Юрьевич – канд. пед. наук;
Землякова Галина Михайловна – канд. пед. наук, доц.;
Канокова Фатима Юрьевна – канд. искусствоведения;
Кернесюк Николай Леонтьевич – д-р мед. наук;
Китиева Малика Ибрагимовна – канд. экон. наук;
Кобулов Хотамжон Абдукаримович – канд. экон. наук;
Коренева Марьям Рашидовна – канд. мед. наук, доц.;
Кадиров Умарали Дусткабилович - доктор психологических наук;
Напалков Сергей Васильевич – канд. пед. наук;
Понькина Антонина Михайловна – канд. искусствоведения;
Савин Валерий Викторович – канд. филос. наук;
Тагиев Урфан Тофиг оглы – канд. техн. наук;
Харчук Олег Андреевич – канд. биол. наук;
Хох Ирина Рудольфовна – канд. психол. наук, доц. ВАК;
Шевцов Владимир Викторович – д-р экон. наук;
Щербаков Андрей Викторович – канд. культурологии.

И73 «Интернаука»: научный журнал – № 5(228). Часть 4. Москва,
Изд. «Интернаука», 2022. – 20 с. Электрон. версия. печ. публ. –

https://www.internauka.org/journal/science/internauka/228

ISSN 2687-0142 ББК 94
© ООО «Интернаука», 2022

Содержание 4
4
O'zbek tilida maqolalar
4
Arxitektura va qurilish 6

ҲУДУДЛАРДА КОММУНАЛ ХИЗМАТЛАР СИФАТИНИ ОШИРИШ 8
Мусурмонов Шохжахон Исмоил ўғли
8
ЎЗБЕКИСТОНДА ИССИҚЛИК ТИЗИМИ СОҲАСИНИ РИВОЖЛАНТИРИШГА
ОИД АМАЛГА ОШИРИЛГАН ИШЛАР 10
Холиқова Нозима Адҳамжон қизи
10
Pedagogika
13
“SARIQ DEVNI MINIB” ASARIDAGI IJTIMOIY MUAMMOLARNING BADIIY TALQINI
Абдуллаев Гулом Жураевич 13

Muhandislik, ilm-fan 17

TOPOGRAFIK SIRTLARNING TEKISLIK BILAN KESISHUVI
Hakimova Nilufar Juraevna
Kayumova Nargiza Norovna
Ulug’murodov Nor Xudoyqulovich
Abidova Feruza Nor qizi

Kimyo

ФЕРРОЦЕН СПИРТЛАРИНИ ОЛИНИШИ ВА УЛАРНИ АҲАМИЯТИ
Маткаримова Ситорабону Азизбек қизи
Абдуллоев Обиджон Шахобиддинович

АМИГДАЛИННИНГ КИМЁВИЙ ХОССАЛАРИ ВА БИОЛОГИК ФАОЛЛИКЛАРИ
Олимова Нодира Икромжон қизи
Хожиматов Мақсадбек Мўйдинович
Исломова Нилуфар Зафарбек қизи

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

O'ZBEK TILIDA MAQOLALAR

ARXITEKTURA VA QURILISH

ҲУДУДЛАРДА КОММУНАЛ ХИЗМАТЛАР СИФАТИНИ ОШИРИШ

Мусурмонов Шохжахон Исмоил ўғли

магистрант, Тошкент архитектура-қурилиш
институти, Ўзбекистон, Тошкент

АННОТАЦИЯ
Ушбу мақолада ҳудудларда коммунал хизматлар сифатини ошириш ҳақида сўз боради. Муаллиф хўжалик
тизимига оид маълумотлар ҳамда ёзма манбаларга таяниб, мавжуд илмий адабиётлар асосида муаммони таҳлил

қилган ва ҳудудларда коммунал хизматлар сифатини ошириш бўйича мавжуд ўзига хос жиҳатларини ўрганган.

Калит сўзлар: Коммунал хизматлар, уй-жой, нархлар, чора-тадбирлар иқтисодий омил, хўжалик.

Турмушимиз сифатини кўрсатадиган муҳим хусусий уй-жой мулкдорлари ширкатларининг иш
омиллардан бири, шубҳасиз, уй-жой масаласи, сифатини ошириш ва молиявий-иқтисодий
коммунал хизматларнинг барча учун мақбуллигидир. барқарорлигини таъминлаш мақсадида Ўзбекистон
Коммунал хизмат кўрсатишнинг ривожлангани Республикаси Президентининг 2017 йил 18 апрелдаги
нафақат жамият маданияти, маиший турмуш тарзи «Уй-жой коммунал хизмат кўрсатиш тизимини
даражасини ифода этади, балки иқтисодий салоҳият бошқаришни янада такомиллаштириш чора-
ўсиши ва инвестициялар жалб қилиш учун ҳам муҳим тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-5017-сон Фармони
шарт-шароитлар яратишга хизмат қилади. Айнан ҳамда 2017 йил 18 апрелдаги “Ўзбекистон
шунинг учун ҳам уй-жой ва коммунал хўжалиги Республикаси уй-жой коммунал хизмат кўрсатиш
соҳасидаги ислоҳотлар республикада амалга вазирлиги фаолиятини ташкил этиш тўғрисида”ги
оширилаётган ижтимоий-иқтисодий ўзгаришларнинг ПҚ-2900-сон қарорига асосан
узвий таркибий қисми ҳисобланади.
Ўз навбатида Ўзбекистон Республикаси Уй-жой
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 1993 коммунал хизмат кўрсатиш вазирлиги Ўзбекистон
йил 15 июлдаги “Ўзбекистон Республикасида Республикаси «Ўзкоммунхизмат» агентлигининг
Коммунал хизмат кўрсатишни бошқаришни ҳуқуқий вориси ҳисобланади. Яъни, Ўзбекистон
такомиллаштириш тўғрисида”ги ПФ-617-сон Республикасининг “Нормативҳуқуқий ҳужжатлар
Фармони ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар тўғрисида”ги Қонунининг 13-моддасига асосан [7].
Маҳкамасининг 1993 йил 22 июлдаги 371-сон “Вазирлик, давлат қўмитаси ёки норматив-ҳуқуқий
қарорига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси ҳужжатлар қабул қилиш ҳуқуқи берилган идора
Коммунал хизмат кўрсатиш вазирлиги ташкил қайта ташкил этилган тақдирда, ҳуқуқий ворисга ўз
қилинган бўлиб, бу давргача Ўзбекистон ССР Уй- ваколати доирасида нормативҳуқуқий ҳужжатлар
жой-коммунал хўжалиги министрлиги фаолият қабул қилиш ҳуқуқи билан бирга илгари қабул
юритган. қилинган нормативҳуқуқий ҳужжатларга ўзгартириш,
қўшимчалар киритиш, уларнинг амал қилишини
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2000 тўхтатиб туриш ва тугатиш ваколатлари ҳам ўтади”.
йил 19 декабрдаги «Коммунал хизматни бошқариш
тизимини янада ислоҳ қилиш тўғрисида»ги ПФ2791- Ўзбекистон Республикаси Уй-жой коммунал
сонли Фармонига мувофиқ "Ўзкоммунхизмат" хизмат кўрсатиш вазирлигининг асосий вазифалари
агентлиги ташкил этилди. ва фаолият йўналишлари сифатида қуйидагилар
белгиланган [8]:
Ҳудудий коммунал-фойдаланиш бирлашмалари
бевосита Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар  уй-жой коммунал хизмат кўрсатиш соҳасида
Кенгаши, вилоятлар ва Тошкент шаҳар ҳокимликлари ягона давлат сиёсатини юритиш ва тармоқлараро
ихтиёрига берилди. мувофиқлаштиришни амалга ошириш;

Республика аҳолисининг сифатли уй-жой  Ягона давлат сув фонди сувларини ҳисобга
коммунал хизматлари билан қамраб олинишини олиш, мониторинг қилиш, хавфсизлик ва сифатини
тубдан яхшилаш, уй-жой коммунал хизмат кўрсатиш таъминлаш, шунингдек, ягона сув балансини
соҳасида барча ташкилотларнинг ўзаро ҳамкорлиги шакллантиришни мувофиқлаштириш;
уйғунлашган технологик занжирини шакллантириш
асосида уй-жой фондидан фойдаланиш тизимини  кўп хонадонли арзон уйлар қурилиши бўйича
янада такомиллаштириш, кўп хонадонли уйларнинг давлат дастурлари амалга оширилишини таъминлаш,
сақланиши талабларига риоя этилиши устидан техник кўп хонадонли арзон уйлар, сув таъминоти,
назоратнинг самарали тизимини яратиш, шунингдек, канализация, иссиқлик таъминоти объектлари

4

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

қурилиши бўйича буюртмачи функцияларини амалга жой коммунал хизмат кўрсатиш соҳаси
ошириш, эски ва авария ҳолатидаги уй-жойлар ташкилотларининг иқтисодий барқарорлигини
бузилишини ташкиллаштириш; мустаҳкамлаш юзасидан комплекс чора-тадбирларни
амалга ошириш;
 кўп хонадонли уйларнинг техник ҳолатини
мониторинг қилиш, шу жумладан, кўп хонадонли  уй-жой коммунал хизмат кўрсатиш соҳаси
уй-жой фондини мукаммал ва жорий таъмирлаш учун кадрлар тайёрлаш бўйича таклифлар киритиш,
ишларини ташкил қилиш; ўқув стажировкаларини чет элларда ўтказишни
назарда тутган ҳолда кадрларни қайта тайёрлаш ва
 хусусий уй-жой мулкдорлари ширкатлари малакасини оширишни ташкил этиш, замонавий
фаолиятини мувофиқлаштириш, кўп хонадонли уй- ахборот-коммуникация технологиялари, дастурий
жой фондини сақлаш, улардан фойдаланиш ва маҳсулотлар, идоравий ахборот тизимлари ва
эксплуатация харажатларини аниқлаш бўйича маълумотлар базаси жорий этилишини назарда
талабларга, кўп хонадонли уйларни техник тутиш.
эксплуатация қилиш қоидалари ва нормаларига, кўп
хонадонли уйларга туташ ҳудудларнинг санитария Мамлакатимизда уй-жой-коммунал соҳаси
нормалари, қоидалари ва гигиена нормативларига бўйича муносабатларни тартибга солиш, бу борадаги
мувофиқ ҳолда сақланишига риоя этилиши устидан ҳуқуқий асосларни яратиш мақсадида тегишли
назоратни амалга ошириш; қонунлар, ҳукуматнинг қатор қарорлари қабул
қилинган ҳамда тегишли дастурлар амалга
 ҳудудларни ободонлаштириш соҳаси оширилмоқда.
муаммоларини ўрганиш ва методологик таъминлаш;
Шу билан бир қаторда соҳадаги айрим
 сув таъминоти ва канализация объектларини, корхоналар томонидан кўрсатилаётган коммунал
иссиқлик таъминоти тизимларини аҳоли пунктларини хизматлар учун тўловлар билан боғлиқ баъзи
ривожлантириш схемалари ва бош режалари билан муаммолар учраб турганлиги ҳам сир эмас. Соҳага
боғлаган ҳолда ривожлантириш, модернизация ва замонавий ахборот коммуникация технологияларини
реконструкция қилиш дастурларини ишлаб чиқиш кенг жалб қилиш орқали уларга самарали ечим
ҳамда уларнинг сифатли бажарилишини топиш имкониятлари жуда катта. Тобора шиддат
ташкиллаштириш, мазкур соҳа ташкилотлари билан тараққий этиб бораётган бугунги куннинг ўзи
фаолиятини мувофиқлаштириш ва бошқарувини коммунал хизмат ходимларининг иш жараёнларига
таъминлаш; ахборот тизимларини қўллаш ва уларнинг
масъулиятли ишини автоматлаштириш заруратини
 уй-жой коммунал хизмат кўрсатиш тизимига келтириб чиқарди. Автоматлаштирилган ахборот
ресурс ва энергия тежайдиган технологиялар ҳамда тизимларининг қўлланилиши эса коммунал тўлов
ускуналарни татбиқ этиш, жумладан, уй-жой ҳисоб-китобларига кетадиган харажатларни
коммунал хўжалиги объектларини замонавий камайтириш ва тўловларнинг ўз вақтида амалга
ҳисоблаш ўлчов асбоблари билан жиҳозлаш, оширилишини таъминлашга хизмат қилади. Бу эса
қурилиш-монтаж ишлари таннархининг пасайишини коммунал хизмат кўрсатиш корхоналари учун ҳам,
таъминлайдиган маҳаллий замонавий ва сифатли аҳоли учун ҳам катта қулайликлар туғдиради.
қурилиш материаллари ҳамда буюмларини кенг
қўллаш; Шу маънода, мамлакатимизда уй-жой-коммунал
хўжалиги муносабатларини тартибга солишга
 уй-жой коммунал хизмат кўрсатиш соҳасида қаратилган қонунчиликни Ўзбекистонда амалга
норматив-ҳуқуқий базани такомиллаштириш бўйича оширилаётган бозор ислоҳотларининг суръати ва
таклифлар тайёрлаш, ривожланган хорижий мантиқий талабларидан келиб чиққан ҳолда янада
мамлакатларнинг илғор тажрибасини инобатга олган такомиллаштириш зарур. Буларнинг барчаси уй-
ҳолда уй-жой коммунал хизмат кўрсатишнинг жой-коммунал хизматлар кўрсатиш тизимини янада
замонавий шакл ва усулларини ишлаб чиқиш ҳамда замонавийлаштириш, уларнинг арзон ва сифатли
жорий этиш; бўлишини таъминлашга хизмат қилиши билан муҳим
аҳамиятга эгадир.
 Ўзбекистон Республикаси Молия вазирлиги
билан келишилган ҳолда сув таъминоти, канализация,
иссиқлик таъминоти бўйича кўрсатиладиган
хизматларга тариф сиёсатини шакллантириш, уй-

Адабиётлар рўйхати:
1. Игнатов В.Г., Батурин Л.А., Бутов В.И. Экономика социальной сферы. Ростов на Дону, 2004.
2. Данилов А.С., Юлдашев З.А. «Национальная экономика» Москва, 2003.
3. Ефимова М.Р., Багнова С.Г. «Социальная статистика» М.: Финансы и статистика, 2003.
4. Ишмухамедов А.Э., Каланова М.З. «Ижтимоий соҳа иқтисодиѐти» Маърузалар матни Т.: ТДИУ, 2005.
5. Ефимова М.Р., Менеджмент в туристическом бизнесе: учеб. Пособ. –М.: КНО –РУС, 2005. -192с.
6. Жукова М.А. Менеджмент в туристическом бизнесе:учеб.пособие – М.:КНО - РУС, 2005 -192 стр.
7. O'zbekiston Respublikasining “Normativ-huquqiy hujjatlar to'g'risida”gi Qonunining 13-moddasi.

8. Internet sayti: https://lex.uz/docs/3170224

5

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

ЎЗБЕКИСТОНДА ИССИҚЛИК ТИЗИМИ СОҲАСИНИ РИВОЖЛАНТИРИШГА
ОИД АМАЛГА ОШИРИЛГАН ИШЛАР

Холиқова Нозима Адҳамжон қизи

магистрант,
Тошкент архитектура-қурилиш институти,

Ўзбекистон, Тошкент

АННОТАЦИЯ
Ушбу мақолада Ўзбекистонда иссиқлик тизими соҳасини ривожлантиришга оид амалга оширилган ишлари

ҳақида сўз боради. Муаллиф энергетика тизимига оид маълумотлар ҳамда ёзма манбаларга таяниб, мавжуд

илмий адабиётлар асосида муаммони таҳлил қилган ва Ўзбекистонда иссиқлик тизими соҳасини ривожлантиришга
оид амалга оширилган ишлар бўйича мавжуд ўзига хос жиҳатларини ўрганган.

Калит сўзлар: Иссиқлик, энергетика, ривожланиш, чора-тадбирлар истеъмол, маблағлар.

Аҳоли ҳамда ижтимоий йўналиш объектлари Мазкур қарор билан мамлакатимизда
учун қулай имконият яратишда иссиқлик ва иссиқ иссиқлик таъминоти тизимини янада
сув таъминоти бўйича сифатли хизмат кўрсатиш ривожлантириш бўйича қуйидаги устувор
энг асосий омиллардан бири ҳисобланади. вазифалар белгилаб берилди:

Юртимизда марказлаштирилган иссиқлик  иссиқлик таъминоти тизимига энергия ва
таъминоти тизими 1950–1970 йилларда очиқ сув ресурс тежайдиган янги технология ва ускуналарни,
тақсимоти ҳамда иншоотларнинг иситиш жумладан, қайта тикланадиган энергия манбаларидан
тизимларини иссиқлик йўналишларига улаш схемаси фойдаланган ҳолда жорий этиш;
асосида ташкил қилинган.
 кўп хонадонли уй-жой фонди, ижтимоий ва
Монтаж ишларини бажаришда кам маблағ бошқа объектларнинг марказлаштирилмаган
сарфланадиган, бироқ фойдаланишда кўп миқдорда иссиқлик таъминоти тизимини энергия
ҳаражатлар талаб этадиган бундай марказлаштирилган самарадорлиги юқори бўлган маҳаллий қозонхоналар
иссиқлик таъминоти тизимларининг ўзига хослиги қуриш, шунингдек, хонадонларга якка тартибда
жиҳатидан ички иситиш тизими ҳамда иссиқлик ички иссиқлик таъминот тизимини ўрнатиш орқали
тармоқлари қувурларининг хизмат қилиш муддати ривожлантириш;
қисқа эканлиги, иссиқликни ишлаб чиқариш, уни
истеъмол қилишда эксплуатация ҳаражатларининг  жисмоний ва маънавий эскирган, тежамкор
юқоридаражада эканлиги, тармоқлар орқали сув бўлмаган қозонхона агрегатларини, ишдан чиққан
узатиш ҳамда иссиқлик қуввати таъминотида магистраль ва тақсимлаш иссиқлик тармоқларини
белгиланган меъёрдан зиёд маблағ сарфланиши модернизация ва реконструкция қилиш, алмаштириш;
билан ифодаланади.
 энергия ресурслари истеъмоли ва ишлаб
Бугунги кунда қозонхона асбоб-ускуналари ва чиқарилишини меъёр бўйича ҳисоблашни амалда
тармоқларнинг ўта эскиргани туфайли, мавжуд қўллаш, истеъмолчиларни ҳамда иссиқлик таъминоти
бўлган иссиқлик таъминоти тизимида иссиқлик хизматларини ҳисоблаш ва тўловларни амалга
манбаларидан мақбул даражада фойдаланишнинг оширишга автоматлаштирилган ҳисобга олиш
имконияти бўлмаяпти, бу эса иссиқлик таъминоти тизимини жорий қилиш.
корхоналари фаолиятига, истеъмолчиларни иссиқлик
хизмати ҳамда иссиқ сув билан таъминлаш сифатига Қарорда 2018–2022 йилларда марказий қозонхона,
ўзининг салбий таъсирини ўтказмоқда. иссиқлик тармоқлари, маҳаллий қозонхоналарни
модернизация ва реконструкция қилиш, энергия
Марказлаштирилган иссиқлик таъминоти самарадорлиги юқори бўлган, жумладан,
тизимидан ажратилган баъзи бир хонадонлар кўпинча гелиоқурилмаларни қўллаш орқали маҳаллий
сертификатга эга бўлмаган ва ёнғин хавфсизлик қозонхоналар қуриш, хонадонларга якка тартибда
тизими кафолатланмаган газ ва электр асбоб- ички иссиқлик таъминоти тизимини ўрнатиш
ускуналари билан иситилмоқда. параметрлари, шунингдек, иссиқлик таъминоти
тизимини ривожлантиришнинг комплекс чора-
Ўзбекистон Республикаси Президентининг тадбирлари тасдиқланди.
«2018-2022 йилларда иссиқлик таъминоти тизимини
ривожлантириш дастури тўғрисида»ги қарори Ушбу қарорда Дастурнинг ўз вақтида ва самарали
истеъмолчиларга иссиқлик энергияси етказиб бериш амалга оширилиши учун Ўзбекистон Республикаси
сифатини ошириш ва узлуксизлигини таъминлаш, Уй-жой коммунал хизмат кўрсатиш вазирлиги,
иссиқлик таъминоти тизимини замонавий тежамкор Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши,
ҳамда кам энергия сарфлайдиган технологияларни вилоятлар ва Тошкент шаҳри ҳокимликлари масъул
оммага жорий этиш асосида янгилаш ва модернизация этиб, шунингдек, иссиқлик таъминоти хизматлари
қилиш, ёқилғи-энергетика манбаларидан самарали кўрсатиш (ишлаб чиқариш, ташиш, тақсимлаш ва
тарзда фойдаланишга доир чора-тадбирларни изчил истеъмол қилиш)нинг барча босқичлари инобатга
амалга ошириш мақсадида қабул қилинди. олинган ҳолда лойиҳаларни амалга оширишга
комплекс ёндашувни кўзда тутувчи Иссиқлик
таъминоти тизимини комплекс ривожлантириш ва

6

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

модернизация қилиш концепциясини ишлаб чиқиш тизимлари ишлаб чиқаришни ташкил қилиш ҳамда
белгиланди. уларни Саноат кооперацияси асосида тайёр
маҳсулотлар, бутловчи буюмлар ва материаллар
Юқорида қайд этилган лойиҳаларни амалга ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштириш дастурига
ошириш учун Ўзбекистон Республикаси Давлат киритиш назарда тутилган.
бюджети, хусусий уй-жой мулкдорлари
ширкатларининг ўз маблағлари, тижорат банклари Мазкур қарорнинг ижро этилиши:
кредитлари, пудрат ташкилотлари маблағлари ва биринчидан, шаҳар ва туман марказларида
Ўзбекистон Республикаси Уй-жой коммунал хизмат иссиқлик таъминоти тизимини тубдан яхшилаш,
кўрсатиш вазирлигининг Уй-жой коммунал аҳоли учун ижтимоий-маиший қулай шароитлар
хўжалигини ривожлантириш жамғармаси маблағлари яратиш;
ҳисобидан 1,7 триллион сўм йўналтириш кўзда иккинчидан, барча тоифадаги истеъмолчиларни
тутилган. иссиқлик энергияси ва иссиқ сув таъминоти билан
таъминлаш;
Қарорда маҳаллий қозонхоналар ва хонадонлар учинчидан, самарадорлиги юқори бўлган
ичидаги якка тартибдаги иссиқлик таъминоти қозонхона ва насос ускуналарини ўрнатиш, шунингдек,
тизимининг энергия самарадорлиги бўйича замонавий технологияларни қўллаш ҳисобидан
шаҳарсозлик меъёр ва қоидаларини ишлаб чиқиш, табиий газ ва электр энергиясини тежаш имконини
бино ва иншоотлар лойиҳасида уларга қуёш беради.
коллекторлари ўрнатишни назарда тутиш, шунингдек, Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, бугунги кунда
қуёш коллекторларини тайёрлаш, синовдан ўтказиш иссиқлик тизими соҳасини ривожлантиришга оид
ва қўллашга доир давлат стандартларини ишлаб бир қанча ислоҳотлар, дастурлар, чора-тадбирлар
чиқиш белгиланган. амалга оширилаётганлигим ушбу тизимни янги
босқичда, замонавий ва жаҳон талабларига жавоб
Шунингдек, 2018 йилнинг 1 январидан бошлаб берувчи иссиқлик тизимини юзага келишига
мамлакатимизда энергия самарадорлиги юқори сабабчи омил бўлиб хизмат қилмоқда.
бўлган маҳаллий қозонхоналар, хонадонларга якка
тартибда ўрнатиладиган ички иссиқлик таъминоти

Адабиётлар рўйхати:
1. Роддатис К.Ф. Котельнўе установки: Учебное пособие для студентов.

2. Делягин Г.Н. Теплогенерируюшие установки: Учебник для студентов специальности 2607, М., 1986-559с.

3. Либерман Н.Б. Справочник по проектированию котельнўх установок, М.1979-224 с.

4. Роддатис К.Ф. Справочник по котлам малой производительности.М. 1989г.

5. Эстеркин Р.И. Котельнўе установки. Курсовое и дипломное проектирование. Л. 1989г.

6. Шеголев М.М. и др. Котельнўе установки: Учебник для вузов. М.: Стройиздат; 1972.-384 с.

7. Бузников Е.Ф и др. Производственнўе и отопительние котельнўе. М.Энегрия, 1984-290с.

8. Липов Ю.М и др. Компоновка и тепловой расчёт парогенератора: Учебное пособие для вузов- М.:Энергия,
1975-176с.

9. ҚМҚ 2.04.13-99 «Қозонхона қурилмалари» Давархитектурқурилишқўм - Тошкент ,1999 йил, 148 бет.

10. ҚМҚ 2.01.01-94 «Лойиҳалаш учун иқлимий ва физикавий-геологик маълумотлар» Давархитек-
турқурилишқўм-Тошкент, 1994 йил, 188 бет.

11. ҚМҚ 2.04.02-97 «Сув таъминоти: Ташқи тармоқ ва иншоотлар» Давархитектурқурилишқўм -Тошкент ,1997
йил, 182 бет.

12. ҚМҚ 2.04.02-97 «Сувоқова: Ташқи тармоқ ва иншоотлар» Давархитектурқурилишқўм-Тошкент ,1997 йил,
180 бет.

13. ҚМҚ 2.04.07-99 «Иссиқлик тармоқлари» Давархитектурқурилишқўм-Тошкент ,1999 йил, 140 бет.

14. ҚМҚ 2.04.08-96 «Газ таъминоти. Лойиҳа меъёрлари» Давархитектурқурилишқўм Тошкент ,1996 йил, 184 бет.

7

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

PEDAGOGIKA

“SARIQ DEVNI MINIB” ASARIDAGI IJTIMOIY MUAMMOLARNING BADIIY TALQINI

Абдуллаев Гулом Жураевич

магистр Алишер Навои номидаги Узбек тили ва адабиет университет,
Ўзбекистон, Тошкент

ANNOTATSIYA
Hozirgi kunda, bolalarga e’tibor oshib bormoqda. Xususan, turli xil sayohat hiyobonlari qurilmoqda, turli xildagi

bolalar uchun tadbirlar tashkillanmoqda. Lekin bolalar uchun eng yaxshi narsa bu kitobdir. Ushbu maqolada,
Xudoyberdi to`xtaboyevning “Sariq devni minib” asarining ilmiy tahlili qilib beradi.

Kalit so’zlar: Ommalashib, sariq dev, sevimli mukammal xarakterlangan, sariq devni minib, komunizm.

Badiiy adabiyotda yaratilgan mukammal xarakterlar “Ruhi – dunyosi pok boʻlgan, tarbiyaga quloq
oʻquvchi qalbidan joy oladi, kitobxon xotirasidan uzoq
muddatgacha oʻchmaydi. Shu sababli ham, bunday soladigan, savob va gunohni bilishga intilayotgan, ruhi
qahramonlar katta-kichik uchun baravar sevimli boʻladi. goʻzallikka talpinayotgan bolalar dunyosida ishlasam
qalay boʻlarkan, deb oʻylay boshladim va qaror ham
Biz mulohaza yuritayotgan masala ham katta-kichik
uchun birday qadrli boʻlgan qahramonlar, yaʼni, bolalar qabul qildim.
adabiyotidagi bizga tanish boʻlgan obrazlar, xarakterlar Bolalar, oʻsmirlar dunyosiga paqqos oʻtib ketdim.

xususidadir. Sobiq “Yosh gvardiya” nashriyoti, “Gulxan”, “Yosh
Bunga misol qilib, Xudoyberdi Toʻxtaboyev kuch” jurnallari, “Isteʼdod” jamgʻarmalarida rahbar
lavozimlarida ishlab, bola va oʻsmir ruhidagi goʻzallikni
yaratgan qahramonlarni keltirdik. Muallifning “Sariq himoyalashga eʼtibor berdim”.
devni minib” romani bola xarakterini mukammal darajada
tasvirlab bergan sanʼat asaridir. Unda qahramon ruhiy Yozuvchining mahorati, uzoq davom etgan
olami baʼzan jiddiy, baʼzan esa komizm bilan izlanishlari, bola ruhiyatini yaxshi oʻrgangani, bolalarga
yoʻgʻrilgan holda goʻzal tasvirlangan. boʻlgan muhabbati – bularning barchasi uning gʻaroyib
qahramonlarida boʻy koʻrsatdi. Bu qahramonlarni
Adabiyotshunos olim Abdugʻafur Rasulov “Sariq
devni minib” asarida roviy masalasiga toʻxtalib, bugungi kunda bolalar xarakterining namunasi sifatida
qahramon va roviy birligi, yozuvchining hikoya yoʻsini bemalol koʻrsatish mumkin.

va uslubi haqida batafsil fikr yuritadi. Biz eʼtibor qaratgan masala bola ichki dunyosi,
Haqiqatdan ham asarning ushbu yoʻsini yozuvchining ruhiyati, kechinmalari – uning xarakteri tasviri

oʻziga xos uslubini namoyon etadi. Bu uslubdan xususida. Adib yaratgan obrazlarda bolalar xarakteri
qahramonning “kim”ligi bora-bora aniqlashadi. nihoyatda betakror ifodalangan. “Sariq devni minib”
asari bola xarakterini begʻubor kulgi orqali yuzaga
Qahramonning ruhiyat qirralari yozuvchi uslub mahorati
chiqargan ajoyib asar, deyish mumkin. Bu asar aynan
natijasida sayqal topgan.
komizm, hayotbaxsh kulgi ustunligi bilan jahon
Asarda yana bir qirra komizm yetakchiligi mavjud. adabiyotining yirik vakillari eʼtirofiga sazovor boʻlgan.
Komizm – komediya soʻzi oʻzagiga aloqador boʻlib, Jumladan, bolalar adabiyoti masalariga bagʻishlangan bir
yunoncha comikos – kulgili va ode – qoʻshiq
maʼnolarini anglatadi. anjumanda mashhur italyan bolalar yozuvchisi Janni
Rodari “Sariq devni minib” romani haqida toʻxtalib, bu
Komediyaning mohiyati – komik konfliktga asar menga oʻzining boy fantaziyasi, hayotbaxsh
bogʻliq boʻlib, unda “hayot oʻz-oʻzini inkor qiladi”, yumori bilan maʼqul boʻldi, degan edi. Xuddi shu asar
yaʼni, aslida, xunuk, zararli, razil va nopok xulqli inson
(mazmun) oʻzini yaxshi, ilgʻor, pok, odamiy qilib nemis tilida chiqqanida turkshunos olima Doras Shuls
koʻrsatsa (shakl) yoki buning aksicha holatda boʻlsa, kulgi adibga oʻzbek tilida maktub yoʻllab, roman quvnoq
oʻzbekona kulgisi bilan nemis kitobxoniga maʼqul
keltirib chiqaradi, degan fikrni bildiradi Belinskiy. tushganligini taʼkidlaydi. Taniqli bolalar adibi Albert
Demak, komizm – hayotga, voqelikka kulgi aralash Lixanov “Besh bolali yigitcha”ning Moskvadagi nashriga
munosabat, inson koʻnglining kulgi yoʻli bilan yozgan soʻz boshi maqolasida asardagi gʻamgin ohangga
joʻr boʻlib, uni nurlantirib turgan hayotbaxsh yumorga
poklanishidir. Bu borada adabiyotshunos Suvon Melining katta baho beradi. Yozuvchining oʻzi bu haqda:
“Komik katarsis” nomli maqolasida batafsil fikr “bolalar tabiatan quvnoq boʻladi, uning murgʻak qalbi
yuritilgan. Adabiyotshunos “komik katarsis” tushunchasi erkalashni, erkalanishni hamisha talab qilib turadi…
asar boshdan-oyoq fojia tasviridan iborat boʻlganida,
orqali inson ruhiyati nozikligini ochib beradi. mening yosh kitobxonlarim qalbiga iztirob sigʻmay,
Qahramon kulgili vaziyatlarga tushib qolar ekan, oʻzi zerikib qolishi, kitobni tashlab qoʻyishi mumkin edi…
ham kuladi, kulish barobarida koʻngli gʻuborlardan
bolalar qalbini rom qilib olaman, degan yozuvchi bola
tozarib boradi. qalbining doimiy yoʻldoshi va ehtiyoji boʻlgan
XudoyberdiToʻxtaboyevning bolalarga bagʻishlangan
quvnoqlikdan, hayotbaxsh yumordan, odam bolasining
barcha asarlarida yozuvchi bolalar olamiga chuqur kirib

boradi. Buning sababi, yozuvchi bola ruhiyatini yaxshi
bilganidir. Bu haqda yozuvchining oʻzi shunday deydi:

8

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

butun vujudiga orom beradigan ana shu noyob ruhiy bir dunyo edi… Endi-chi? Boshim egilgan, koʻzimdan
holatdan uzoq ketmasligi kerak…”, deydi. miltillab yosh oqyapti, yigʻlayapman.

Xudoyberdi Toʻxtaboyevning “bola”lari dilkashligi, – Jinoyatchi! – dedi vakillardan biri.
begʻuborligi va, albatta, komizm ruhi bilan sugʻorilganligi – Brakchi! – dedi boshqasi qoʻlini bigiz qilib.
bilan ajralib turadi. Uning birgina “Hoshimjon”ida bola – Qamash kerak! – deb oʻshqirdi gorispolkom
vakili. – Ushlang uni, oʻrtoq Shermatov.
xarakterining turli qirralarini kuzatishimiz mumkin.
Sehrli qalpoqchamni sekin boshimga kiydimu
Dastlab, Hoshimjon bilan tanishib borar ekanmiz, bu koʻzdan gʻoyib boʻla qoldim. Qayoqqa boraman endi,
qaysi dargohdan boshpana axtaraman?” (Oʻsha asar.
bolaning tabiatidagi quvnoqlik, kulgi-hazilga moyillik
73-74-betlar).
jihati oydinlasha boradi: Sirtdan qaraganda, kulgili koʻringan bu vaziyat,
“ – Hoshim, – deb chaqirib qoldi.
– Labbay, oyijon. aslida, oʻz zimniga jamiyatdagi bitta fojiani yashirgan. Bu
– Nega tovuqlarga don bermading? fojia shundaki, oʻz kasbidan bexabar “mutaxassis”lar,
– Nima dedingiz, oyi? qoʻlidan kelmaydigan ish bilan ham tap tortmay
– Nega tovuqlarga don bermading, deyapman, shugʻullanaveradigan “chalamulla”lar masʼuliyatli kasblar
bilan mashgʻul. Vaholanki, oʻz ishining mutaxassisi
nima qulogʻing devorning ostida qolganmi? boʻlmagan, kasbiniki bilmaydigan kadrning masʼuliyatni
– Ovqatini oʻzi topib yesin-da. Tokaygacha toʻla his qilishi uncha ishonarli hodisa emas. Asar
mazmunidan maʼlumki, Hoshimjonning hali maktab
tekinxoʻrlik qilishadi, – deb gapni chalgʻitmoqchi oʻquvchisi boʻlaturib (qalpoqchasi yordamida), injener
boʻldim. boʻlib ishlashi, albatta, gʻayritabiiy hol. Yozuvchi aynan
oʻsha “gʻayritabiiy hol” orqali jamiyatni inqirozga
– Voy oʻlmasam, suvam bermaganga oʻxshaysan. yetaklovchi fojiani koʻrsatib bergan. Demak, Xudoyberdi
– Oyi, tovuqlar suv ichmaydigan boʻlib ketgan… Toʻxtaboyev bola kulgisiga katta muammolarni yuklay
– Shunaqami?
– Ha, shunaqa. bilgan.
Nojoʻya gap aytib qoʻygan boʻlsam kerak, oyim
Xulosa
katta kaltakni olib quvlashga tushdi. Uch marta hovlini
aylandim-da, koʻcha eshigi oldiga borib egilib salom Parchadan bir narsani aniq bilish mumkin:
berdim va bir hatlab oʻzimni koʻchaga oldim”. ( oʻquvchi bolaning maktabga, bilim olishga boʻlgan
Xudoyberdi Toʻxtaboyev. Sariq devni minib. Toshkent. ozroq eʼtiborsizligi. Toʻgʻri, bunday holat hozirgi kun
“Yosh gvardiya” nashriyoti. 1982 yil. 17-18-betlar). bolalari orasida ham “ommalashib” ketgan. Buning

Qahramonlar komizm ruhida yaratilar ekan, bu sababini zamon texnikasi yutuqlari, informatsiya oqimi
kulgi kitobxon qalbiga oʻz begʻuborligi, quvnoqligi
bilan kirib boradi. Oʻquvchi bu tasvirlardan yengilgina shiddatining kuchliligi bilan izohlaymiz. Ammo, har
kulib qoʻyadi va bolaning bolalarga xos kulgisini his
etadi. Qahramon komizmi maʼlum sharoit asosida qanday zamonda ham, har qanday sharoitda ham bola

yuzaga keladi. dastlabki bilimni maktabdan oladi. Maktabdan
eʼtiborsizlikka oʻrgangan boladan, ulgʻaygach, juda
Bu masalani yoritishda ham asarlardan ayrim katta umidlar kutish toʻgʻri emas. Yozuvchi xuddi shu
masalaga gʻoyat noziklik bilan ishora qiladi. Umuman
parchalar kiritamiz. olganda, oʻzbek bolalar adabiyotida bolalar xarakteri
Hoshimjom – injener. Oʻziga topshirilgan vazifani yuqoridagi kabi belgi – xususiyatlari bilan birgalikda
namoyon boʻladi. Xudoyberdi Toʻxtaboyev yaratgan
ado etdi, yaʼni, bino qurilishini oxirigacha bitkazdi. bolalar xarakterlari oʻz belgi – xususiyatlariga koʻra
Oʻz ishidan xursand, maqtovlar-u olqishlar yogʻilishini oʻziga xos, betakror va mukammal xarakterlardir.
kutib turibdi. Biroq, toʻsatdan kutilmagan voqea sodir Adabiyotshunos olim Abdugʻafur Rasulov taʼbiri bilan
boʻldi. Bunday boʻlishi yetti uxlab tushiga ham kirmagan aytganda: “har bir mukammal xarakter – badiiy asar
edi. Oʻz nomiga maqtovlar atalishini kutib turgan bola
birdan atrofdagilarning: “uyning kanalizatsiyasi qani?”, javhari. Yetuk xarakterlar tufayli asar mangu yashash
“rasvo qilibsiz-ku!”, “xonalarning hammasi qiyshiq”, vasiqasini oladi. Uning mohiyatini oʻzlik, betakrorlik,
“… eshik ochilmagan”, “Bu uy boʻlmabdi, koʻchaga taqdirning oʻchmas, yonmas, chopilmas, kesilmas
koʻprik boʻlibdi”, degan vahimali gaplarini eshitadi. “yozuvi” belgilaydi”. Oʻzbekiston xalq yozuvchisi
Xudoyberdi Toʻxtaboyev yaratgan xarakterlar ham oʻz
“Yana gurillab kulgi koʻtarildi. Ammo, bu galgi mukammalligi sabab “mangu yashash vasiqasi”ni olsa,

kulgida na quvonch, na shodlik, na taajjub bor edi. ajab emas.
Unda olam – olam gʻazab, olam – olam nafrat mujassam.
Hammasi kulyapti. Shu gʻazab, shu nafratning hammasi
mening boshimga yogʻilyapti… Bir nafas avval
oʻzimda yoʻq shod edim, xursand edim, quvonchlarim

Adabiyotlar ro’yxati:

1. Solidjonov, D. (1990). TYPES OF READING AND WRITING SKILLS ON TEACHING. Signal Processing, 4,
543-564.

2. Nishonqulov, S.F. O.G. L., & Solidjonov, D.Z. O.G. L. (2021). Ta’lim biznesida raqamli innovatsion texnologiya-
lar. Science and Education, 2(6), 233-238.

3. Rakhimov, M., Yuldashev, A., & Solidjonov, D. (2021). THE ROLE OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE IN THE
MANAGEMENT OF E-LEARNING PLATFORMS AND MONITORING KNOWLEDGE OF STUDENTS. Ori-
ental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(9), 308-314.

4. Solidjonov, D.Z. O.G. L. (2021). STEAM TALIM TIZIMI VA UNDA XORIIY TILLARNI O’QITISH. Science
and Education, 2(3).

9

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

MUHANDISLIK, ILM-FAN

TOPOGRAFIK SIRTLARNING TEKISLIK BILAN KESISHUVI

Hakimova Nilufar Juraevna

Assistent, Toshkent Davlat Transport Universiteti,
O’zbekiston, Toshkent

Kayumova Nargiza Norovna
Assistent, Toshkent Davlat Transport Universiteti,

O’zbekiston, Toshkent

Ulug’murodov Nor Xudoyqulovich
t.f.n. dotsent, Toshkent kimyo-texnologiya institute,

O’zbekiston, Toshkent

Abidova Feruza Nor qizi

katta o’qituvchi, Toshkent farmatsevtika instituti,
O’zbekiston, Toshkent

ANNOTATSIYA

Ushbu Sonlar bilan belgilangan proeksiyalarda tekislikni qiyalik masshtabi bilan berilishi eng qulay usuldir. Tekis-
likning eng katta qiyalik chizig’ining darajalangan proeksiyasi tekislikning qiyalik masshtabi deyiladi. Geologiyada tog’

jinslarining qatlamlarini qidirish ishlarida, qir-adirlar tekisligining vaziyatini dunyo tomonlariga nisbatan aniqlashga
to‘g’ri keladi.Shu maqsadda yoyilish yo‘nalishi va yoyilish burchagi degan tushunchalar kiritiladi.

АННОТАЦИЯ
В проекциях, обозначенных этими числами, удобнее всего давать плоскость с масштабом наклона.
Градуированная проекция линии наибольшего наклона плоскости называется масштабом наклона плоскости. В
геологии при разведочных работах по слоям горных пород приходится определять положение кирасирско-
адырской равнины относительно сторон земного шара.С этой целью вводятся такие понятия, как направление
распространения и угол распространения.

ABSTRACT

The most convenient way is to give the plane with a high-grade masshtabi in the proexions marked by these

numbers. The level projection of the largest slope line of the plane is called the slope mass of the plane. In the work of

searching for layers of rocks in geology, it is necessary to determine the situation of the plains of the steppes with

respect to the sides of the world.For this purpose, concepts such as the direction of the spread and the angle of the

spread are introduced.

Kalit so`zlar: Tekislik, kesishuvchi tekislik, sirtlarning proyeksiyasi, tekislikning qiyalik masshtabi.
Ключевые слова: плоскость, плоскость пересечения, проекция поверхностей, масштаб наклона плоскости.

Keywords: flatness, intersecting plane, projection of surfaces, slope mass of the plane.

Tekislik: Sonlar bilan belgilangan proeksiyalarda qiyalik chizig’ining proeksiyasi ikkita parallel chiziq
tekislikni qiyalik masshtabi bilan berilishi eng qulay
usuldir. Tekislikning eng katta qiyalik chizig’ining (yo‘g’on va ingichka) bilan ajratilgan va Pi orqali

darajalangan proeksiyasi tekislikning qiyalik masshtabi belgilangan. Mana shu Pi chiziq tekislikning qiyalik

deyiladi.1-rasmda P tekislikning yaqqol tasviri va bir- masshtabi bo‘ladi. eng katta qiyalik chizig’i AM

biridan balandlik bo‘yicha 1 metrga farq qiluvchi gorizontallarga perpendikulyar bo‘lgani uchun uning

gorizontallari berilgan. Tekislikning gorizontallari va proeksiyasi Pi ham gorizontallarning proeksiyalariga

ularga perpendikulyar bo‘lgan AM eng katta qiyalik perpendikulyar bo‘ladi.

chizig’i H 0 tekislikka proeksiyalangan. eng katta

10

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

1-rasm. qiyalik chizig’i 2-rasm. yoyilish burchagi

P tekislikning H 0 tekislikka og’ish burchagi, izontallari hosil bo‘ladi. Ixtiyoriy nuqtadan gorizontal-
tekislikning tekislik eng katta qiyalik chizig’i AM larga perpendikulyar qilib tekislikning qiyalik massht-
bilan qiyalik masshtabi Pi orasidagi  burchak bilan
abi Pi yasaladi. Sonli belgilarning birortasidan masa-
o‘lchanadi.Ba’zi hollarda, masalan, geologiyada tog’
jinslarining qatlamlarini qidirish ishlarida, qir-adirlar lan, 3 belgili nuqtadan Pi ga perpendikulyar qilib
tekisligining vaziyatini dunyo tomonlariga nisbatan
aniqlashga to‘g’ri keladi.Shu maqsadda yoyilish o‘tkazilgan chiziqqa 1 m masofa qo‘yiladi. Topilgan
yo‘nalishi va yoyilish burchagi degan tushunchalar
kiritiladi.Tekislikning yuqorilash tomoniga qarab tur- D nuqtani 3 belgiga qo‘shni bo‘lgan 2 belgili nuqta
gan kuzatuvchining o‘ng qo‘l yo‘nalishi tekislikning bilan tutashtiruvchi D2 chiziq Pi chiziq bilan qidiril-
yoyilish yo‘nalishi deyiladi.Er meridianining shimoliy gan  burchakni aniqlaydi.Ixtiyoriy gorizontalning
uchidan (soat strelkasiga qarshi) yoyilish
o‘ng tomonga yo‘nalishi yoyilish yo‘nalishini beradi.
yo‘nalishigacha o‘lchangan  burchak yoyilish bur- Magnit strelkasining shimoliy uchidan yoyilish

chagi deyiladi. yo‘nalishigacha (soat strelkasiga qarshi) o‘lchangan 

1-Misol. A3B5C1 nuqtalar orqali berilgan P burchak yoyilish burchagi bo‘ladi.
tekislikning H 0 tekislikka og’ish burchagi  ,
yoyilish burchagi  va qiyalik masshtabi Pi yasalsin Kesishuvchi tekisliklar: P va Q tekisliklarning

(2-rasm). kesishuv chizig’ini yasash uchun, ularning har qanday
bir xil belgiga ega ikki juft gorizontallarining kesishish
AB va BC kesmalarni darajalab, topilgan bir xil
nuqtalarini topish kerak (3-rasm). K nuqtada 5 belgiga
belgili nuqtalarni tutashtirilsa berilgan tekislikning gor- ega gorizontallar, L nuqtada esa 3 belgiga ega
gorizontallar kesishadi. KL chiziq qidirilgan chiziq

bo‘ladi.

3-rasm. tekisliklarning kesishuv chizig’i 4-rasm. tekisliklar qiyalik masshtablari

4-rasmda P va Q tekisliklar qiyalik masshtablari Belgisi 22 m bo‘lgan gorizotal qurilish
maydonchasini hosil qilish uchun er ishlari
bilan berilgan. 3 va 5 belgili gorizontallar berilgan Pi chegaralarini aniqlash 5-rasmda ko‘rsatilgan.

va Qi qiyalik masshtablariga perpendikulyar qilib Qazilma nishablarining qiyaligi iK  1 :1,
o‘tkazilgan va ularning kesishish nuqtalarida L3 , K5 ko‘tarmaniki esa iK  1 : 1,5 . Maydonchaga
nuqtalar topilgan. ko‘tarilish yo‘lagi iй  1: 6 qiyalikka ega. Nol ishlar
chizig’i joyning 22-chi gorizontalidan o‘tadi.
Agar ikki tekislikning og’ish burchaklari bir xil
bo‘lsa, ularning kesishish chizig’ining proeksiyasi, shu Qazilma zonasida maydoncha bor perimetri
tekislik gorizontallari orasidagi burchakning bissektrisasi bo‘ylab kyuvet (oqava suv ariqchasi) qurilishi uchun
bo‘lishini ko‘rish qiyin emas. kengaytiriladi. endi barcha sun’iy nishabliklarning
gorizotallarini yasash kerak. Qazilma gorizontallarining
Qurilish maydonchasida ko‘tarma va qazilma intervallari LK  1 м , ko‘tarmaniki esa LK  1,5 м .
chegaralarini aniqlash.
Tekis nishabliklarning gorizontallari maydoncha
tomonlariga mos ravishda parallel chiziqlar bo‘ladi.

11

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

Yarim doiraga yondosh qazilma sirti gorizontallari 1m dan oshib boruvchi konus gorizontallariga urinma
koncentrik aylanalar yoylaridan iborat uchi pastga qilib yasaladi.
qaragan konus sirtidir. Maydonchaga ko‘tariluvchi
Endi yasalgan har bir nishablikning gorizontallari
yo‘lakning intervali L  2 м bo‘lib, yon yoqlarining erning bir xil belgili gorizontallari bilan kesishib,
tuproq ishlari chegarasini nuqtalarini beradi.
qiyaligi ko‘tarma qiyaligi bilan bir xil Lk  1,5 м .
Yo‘lak yon nishabining gorizontallari, uchi yo‘lak Chizmaning o‘ng tomonida qiyaliklar va
intervallarni grafik usulda yasash ko‘rsatilgan.
qirg’og’ining eng yuqori nuqtasida joylashgan, radiusi

5-rasm. gorizotal qurilish maydonchasi

Topshiriqlarning asosiy grafik qismi talaba bo‘lsa ko‘rsatib, talabadan uni to‘g‘rilab topshirish
uchun tayor qilish bo‘yicha ko‘rsatmalar berib borishi
tomonidan mustaqil ravishda, auditoriya kerak. Talaba yo‘l qo‘ygan xatolarini o‘qituvchi
tomonidan darsda to‘liq tuzatilishi metodik xato
mashg`ulotlaridan tashqari vaqtlarda bajarilishi kerak.
Amaliy mashg‘ulotlarda fan o‘qituvchisi talaba hisoblanadi.

bajargan grafik ishlarni tekshirib, agar kamchiliklari

Adabiyotlar ro’yxati:

1. A.A. Karimov.,Chizma geometriya. O`quv qo`llanma. T, 2017 yil
2. Sh.Murodov, L.Xakimov, A.Xolmurzayev, M.Jumayev, A.To‘xtayev. «Chizma geometriya». Oliy texnika o‘quv

yurtlari uchun darslik. Toshkent, 2005 yil
3. A.A. Akbarov ”Chizma geometriya kursi” .Toshent 2003yil

12

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

KIMYO

ФЕРРОЦЕН СПИРТЛАРИНИ ОЛИНИШИ ВА УЛАРНИ АҲАМИЯТИ

Маткаримова Ситорабону Азизбек қизи

Андижон Давлат Университети, 2-босқич магистранти,
Ўзбекистон, Андижон

Абдуллоев Обиджон Шахобиддинович

Андижон Давлат Университети, кимё кафедраси доценти,
Ўзбекистон, Андижон

АННОТАЦИЯ
Ушбу мақолада ферроцен ва унинг ҳосилалари ҳамда уларнинг қўлланилиши тўғрисида қисқача
маълумотлар келтирилган. Шунингдек, мақолада ферроцен қатори спиртларни синтези ва хоссалари тўғрисида
ҳам сўз юритилган.

АННОТАЦИЯ
В этой статье представлена краткая информация о ферроцене и его производных, а также об их примене-
нии. Также в статье упоминается синтез и свойства спиртов ферроценового ряда.

ABSTRACT

This article provides brief information about ferrocene and its derivatives, as well as their application. The article

also mentions the synthesis and properties of ferrocene alcohols.

Калит сўзлар: ферроцен, спирт, ферроцен ҳосилалари, ферроценилметанол, ацетиферроцен.
Ключевые слова: ферроцен, спирт, производние ферроцена, ферроценилметанол, ацетиферроцен.

Keywords: ferrocene, alcohol, ferrocene derivatives, ferrocene methanol, acetylferrocene.

Ферроцен металлорганик бирикмаларнинг тадқиқотлар натижасида таклифларини беришган.
вакили бўлиб, у ҳақида дастлабки маълумот 1951 Ферроцен молекуласи марказида темир атоми ва
йилда эълон қилинган. Ушбу бирикманинг синтези устма-уст жойлашган иккита циклопентадиенил
шотландиялик олимлар Кили ва Посон томонидан халқасидан ташкил топган (1-расм). Бундай
тасодифий тарзда амалга оширилган. тузилишдаги бирикмалар сендвичсимон бирикмалар
ҳам дейилади [1].
Ферроценнинг тузилиши тўғрисида Америкалик
олимлар Р.Вудворд, Э.Фишер ва Д.Уилкинсонлар

H H
H
H
H

Fe Fe

H
HH

HH

1 расм. Ферроцен молекуласининг тузилиши

Ферроцен ўзига хос ҳидга эга бўлган оч сарғиш Ферроценни синтез қилишнинг кўплаб усуллари
мавжуд бўлиб, уларнинг турли усуллари схемаси
рангли бирикма. Унинг молекуляр массаси келтирилган (1-схема):
186 г/моль, зичлиги 1,107 г/см3 (0 оС), 1,490 г/см3
(20 оС) га, суюқланиш температураси 172,5 оС,
қайнаш температураси 249 оС га тенг.

13

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

HC CH3
CH CH -MgBr + FeCl3
CH O C CH
CH CH CH CH - MgBr + Fe

CH CH OC

CH3

Fe

(C H )2 NH

2 5

- CH CH
CH CH
CH CH Na+ + FeCl2 FeCl2 + H2C
C
CH CH H

1 схема. Ферроцен олишнинг турли усуллари

Бугунги кунда ферроцен асосидаги нитролаш ациллаш, ариллаш, формиллаш, алкиллаш
бирикмаларнинг жуда ҳам кўплаб ҳосилалари синтез каби реакциялари атрофлича ўрганилган бўлиб, ушбу
қилинган бўлиб, улар фармацевтика, тиббиёт, реакцияларнинг аксариятлари амалда қўлланилиб
қишлоқ хўжалиги, халқ хўжалиги ва бошқа кўплаб келинмоқда [2].
соҳаларда кенг қўлланилиб келинмоқда.
Қуйидаги схемада ферроценга хос реакциялар
Дунёнинг кўплаб олимлари томонидан келтирилган (2-схема).
фенилферроценни аминометиллаш, сульфолаш,

O=HC- CH3 CH3C(C)Cl CH(O)CH3 CH(O)CH3
Fe -N AlCl3 Fe
Fe +
CH=O

Cl3P=O

CH(O)CH3

[CH3C(O)O]4Si R R
SnCl4 Fe R

RAHlaCll 3 Fe

HgOC(O)CH3 Fe ArNHal

Fe -N2
Hg[OC(O)CH2]2

Ar
Fe

HgClI2 HCl C 4H 9Li
Fe RC(O)H

R Li C(O)OLi
CH CO2

Fe CH2 Fe Fe Fe
Li C(O)OLi

I C6H5CH2ONH2 NH2
Fe Fe

2 схема. Ферроценга хос реакциялар
14

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

Ферроцен асосидаги спиртлар олиш бўйича ҳам диметиламинометилферроценнинг йод метилатидан
триметиламинни чиқариб юбориш орқали олинади.
қатор ишлар амалга оширилган. Ферроцен қатори
Шунингдек, ацетилферроцендан олинадиган
спиртларнинг вакилларидан бири ферроценилметанол оралиқ маҳсулот ферроценсирка кислотани қайтариш
ферроценилэтанол олиш мумкин бўлади [3].
синтезини амалга оширишда

ферроценкарбональдегидни қайтариш ёки

O

C 1.морфолин, диоксан H2 OH
CH3 ва олтингугурт C

C

Fe Fe O

2. NaOH

3. HCl

H2 OH 1. LiAlH4, Et2O H2 OH
C 2.HCl C

C C
H2
Fe
Fe O

Ферроцен қатори спиртларни олишнинг кўплаб
усуллари мавжуд бўлиб, қуйидаги схемада уларни
олишнинг айримлари келтирилган (3-схема).

O

O COOH COOCH3
OC CO
Zn/HgCl2
Fe Fe HCl, CH3OH Fe

AlCl3,
CH2Cl2

Zn/HgHCCl l2CH3COOH
LiAlH4,AlCl3,CH2Cl2

LiAlH
4, ether

(CH2)n COOH (CH2)m OH O

Fe Fe NaBH4 C
H
LiAlH4,ether CH3OH
Fe

3 схема. Ферроцен спиртлар олиш усуллари

Ферроцен қатори спиртларни амалиётда кенг Шунингдек, 2-Ферроценил-2-деканол, 2-
қўлланилади. Масалан, 4-ферроценилбутанол ферроценил-2-тетрадеканол ва 2-ферроценил-2-
ракеталар ёнилғиларини юқори тезликда ёнишини октадеканол каби бирикмалар электрокимёвий
таъминлашда катализатор сифатида қўлланилади. жараёнларда қўлланилади [4].
Шунингдек, ферроценга гидроксил гуруҳининг
қўшилиши ва улардаги алкил занжирининг -(СН2)м– Ферроцен қатори спиртларнинг юқорида
OH ўсиб бориши унинг цитотоксик хусусиятларини келтирилган хоссаларини инобатга олган ҳолда ушбу
ошишига сабаб бўлади. Бу эса ушбу бирикмаларни бирикмаларнинг янги вакилларини синтез қилиш ва
саратон касалликларни даволашда муҳим аҳамият амалиётга жорий этиш долзарб вазифалардан
касб этади. ҳисобланади.

Адабиётлар рўйхати:
1. Pauson, P.L. Ferrocene-how it all began. -J.: Organomet. Chem, 2001. - 637–639 p.

15

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

2. Heiko Bauer, Julia Weismann, Dirk Saurenz, Christian F€ arber Chromocene, ferrocene, cobaltocene, and
nickelocene derivatives with isopropyl and methyl or trimethylsilyl substituents // Journal of Organometallic
Chemistry. -2016. -Vol. 809. –P. 63-73.

3. C. Nataro, W.M. Cleaver, C.C. Landry, C.W. Allen . Analysis of 2-ferrocenylethanol by NMR, cyclic voltammetry
and X-ray crystallography. Polyhedron 18 (1999) 1471–1473

4. Xiaolin Zu and James F. Rusling. Amphiphilic Ferrocene Alcohols as Electroactive Probes in Micellar Solutions
and Microemulsions. Langmuir 1997, 13, 3693-3699.

16

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

АМИГДАЛИННИНГ КИМЁВИЙ ХОССАЛАРИ ВА БИОЛОГИК ФАОЛЛИКЛАРИ

Олимова Нодира Икромжон қизи

Андижон давлат университети 2-курс магистранти,
Ўзбекистон, Андижон

Хожиматов Мақсадбек Мўйдинович

Андижон давлат университети кимё кафедраси доценти,
Ўзбекистон, Андижон

Исломова Нилуфар Зафарбек қизи

Андижон давлат университети 2-курс магистранти,
Ўзбекистон, Андижон

АННОТАЦИЯ
Мақолада табиий цианогликозид-амигдалиннинг кимёвий хоссалари ва айрим биологик фаолликлари
тўғрисида маълумотлар келтирилган.

АННОТАЦИЯ
В статье представлена информация о химических свойствах и некоторой биологической активности
природного цианогликозида-амигдалина.

ABSTRACT

The article presents information about the chemical properties and some biological activity of the natural

cyanoglycoside-amygdalin.

Калит сўзлар: цианогикозид, амигдалин, бензальдегид, цианид кислота, биологик фаоллик.
Ключевые слова: цианогликозид, амигдалин, бензальдегид, цианистая кислота, биологическая активность.

Keywords: cyanoglycoside, amygdalin, benzaldehyde, cyanide acid, biological activity.

Амигдалин ([(6-О-β-D-глюкопиранозил-β- D- эритмаси ранги оч сиёҳрангдан оч қизил ранггача
глюкопиранозил) окси ] (фенил) ацетонитрил) ўзгаради.
раъногулдошлар оиласига кирувчи аччиқ бодом,
шафтоли, ўрик, олхўри, олма ва гилос каби кўплаб Амигдалинни сувли эритмасини Несслер
ўсимликларнинг гули, барги ва данакларида реактиви билан аралаштирилганда сарғиш қизил
мавжуд цианогликозидлар синфига кирувчи табиий рангдан то тўқ қизил ранггача ўзгарувчи чўкма
бирикма ҳисобланади. ҳосил бўлади.

OH Унинг эритмалари аччиқ таъмли бўлиб нейтрал
муҳитни ташкил этади. Амигдалин эритмаси нур
HO O қутбланиш текислигини чапга буради. Ушбу
бирикма 110-120 0С да доимий оғирликка келгунча
HO O N қуритилиб, қиздириш давом эттирилса 160 0С да
OH C қўнғир рангга киради, 204-205 0С да суюқланади ва
HO O тўлиқ парчаланиб кетади [1].

O Амигдалин 1803йилда Робике ва Бутрон-Шалар,
1830 йилда Либиг ва Волерлар томонидан тадқиқот
HO OH предмети сифатида қўлланилган. 1950 йилда
америкалик биохимик Эрнст Т. Kребс ўсимликлардан
Оқ кристалл кукун кўринишидаги ушбу ажратиб олган соф ҳолдаги амигдалинни ажратиб
бирикманинг молекуляр массаси 457,429 г/мольга олишни йўлга қўйди ва унга витамин В17 деб ном
тенг бўлиб, сувда осон эрийди ва спиртда қийин берди [2].
эрийди. Температуранинг ортиши билан осонлик
билан эрийди. Диэтил эфир ва хлороформда Амигдалиннинг гидролизланиши икки босқичдан
эримайди. Сульфат кислота тасирида амигдалин иборат бўлиб, бунда маҳсулот сифатида глюкоза,
бензалдегид ва цианид кислота ҳосил бўлади.

17

Журнал «Интернаука» ON № 5 (228), 2022 г.
C
OH H 2O ,H 2S O 4
O
HO O
HO O

OH OH
HO

HO

OH

2 HO O + O HCN
OH
HO OH C+

H

Амигдалин молекуласида иккита лабил марказ β-гликозидаза иштирокида гидролизланганда эса
мавжуд бўлиб, шу марказлар бўйича икки хил дисахаридгенциобиоз ва манделонитрилга
(ферментатив ва кислотали) гидролизланишга парчаланади [3].
учрайди. Ферментатив гидролиз турли хил
ферментлар таъсирида турлича гидролизланади.

OH

HO O

HO O N гликозидаза
OH C
HO O

O

HO OH

OH O + OH
O C
HO O
HO N

OH H 2O ,H 2S O 4
HO

HO OH

Амигдалин сульфат кислота иштирокида
гидролизланганда D-глюкоза, бензальдегид ва
цианид кислотага парчаланади [4]:

OH

HO O

HO O N
OH C
HO O

O

HO OH

OH

2 HO O + O HCN
OH
HO OH C+

H

18

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

Хлорид кислота иштирокида гидролизланганда парчаланади [5].
бодом кислотаси, D-глюкоза ва аммиакка

OH

HO O

HO O N H 2O ,H C l
OH C O
HO O

O

HO OH

OH
OH OH

2 HO O + + NH3
OH
HO OH

1950 йилда Эрнст Т. Кребс, амигдалин Юқоридагиларга асосланган ҳолда амигдалин
парчаланишидан ҳосил бўлган водород цианиди айрим хорижий давлатларда фармацевтика соҳасида
саратон ҳужайраларига салбий таъсир кўрсатган деб витамин В17 номи билан дори воситаси сифатида
тахмин қилди. Унинг назариясига кўра амигдалин ишлаб чиқарилади.
организмда ферментлар томонидан парчаланади ва бу
маълум ферментларининг турли хил Айрим хорижий мамлакатларда онкологик
концентрациялари туфайли юзага келади. Нормал касалликларни даволашда қўлланиладиган
ҳолатдаги ҳужайраларда мавжуд роданеза ферменти физиологик моддалардан бири амигдалин
таъсирида цианид кислотаси тиоционатларга ҳисобланади.
айланади. Саратонга чалинган ҳужайраларда бундай
ферментлар ишлаб чиқармагани боис цианид кислота Таркибида амигдалин сақловчи ўсимликлардан
таъсиридан ҳимояланмаган бўлиб ушбу кислотадан ҳалқ табобатида онкологик касалликларни даволашда
нобуд бўлади. фойдаланиш муҳим аҳамиятга эга.

Адабиётлар рўйхати:

1. Thomas Cairns, Jerry E. Froberg, Steve Gonzales, William S. Langham, John J. Stamp, John K. Howie and Donald
T. Sawyer. Analytical Chemistry of Amygdalin. // Analytical Chemistry, 1978. Vоl. 50, T. 2. P. 317-322.

2. Krebs, E.T. Jr. (1970) "The nitrilosides (vitamin B-17): Their nature, occurence and metabolic significance" J Appl
Nutr 22: 75-86.

3. Н.Р.Аблаев, А.М.Маймакова. Молекулярно-биохимические аспекты витамина В17 // Вестник Алматинского
государственного института усовершенствования врачей. -2014 г. 71-73 с.

4. Eun-Young HWANG, Je-Hyun LEE, Yong-Moon LEE, and Seon-Pyo HONG. Reverse-phase HPLC Separation of
D-Amygdalin and Neoamygdalin and Optimum Conditions for Inhibition of Racemization of Amygdalin. // Chem-
ical and Pharmaceutical Bulletin. Vol, 2002.

5. И.Р.Асқаров, С.А.Алимбоев, Ф.С.Абдугаппаров, М.М.Хожиматов Амигдалиннинг сирка ангидрид билан
реакциясини ўрганиш. Илмий хабарнома. Кимё тадқиқотлари, 2019, №1(42) 13-21 б.

19

«ИНТЕРНАУКА»

Научный журнал

№ 5(228)
Февраль 2022

Часть 4

В авторской редакции
Мнение авторов может не совпадать с позицией редакции

Издательство «Интернаука»
123182, г. Москва, ул. Академика Бочвара, д. 5, корпус. 2, к. 115

E-mail: [email protected]
Отпечатано в полном соответствии с качеством предоставленного

оригинал-макета в типографии «Allprint»
630004, г. Новосибирск, Вокзальная магистраль, 3

16+