«Интернаука» № 5(228)

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

этой области, а также все более распространяющи- расти, в то время как работники с повторяющимися
еся продукты и услуги, которые мы уже применяем задачами будут ощущать падение зарплат или во-
в жизни. все будут сталкиваться с сокращением.

Все это подталкивает на мысль, что искусствен- На уровне государства искусственный интел-
ный интеллект может привести к радикальным изме- лект поспособствует увеличению цифрового раз-
нениям в образе жизни людей, их роли в производ- рыва между развитыми и развивающимися страна-
стве, а также ускорению производственного про- ми, что приведет к еще большему отставанию меж-
гресса. ду государствами.

Экономический эффект может проявляться по- Компании, которые имеют лидерство в своей
степенно и лишь с течением времени. Воздействие области смогут быстрее и эффективнее внедрить
ИИ может быть нелинейным, а нарастать с течени- ИИ, что может привести к разрыву производитель-
ем времени все более быстрыми темпами. Вероятна ности и уничтожению конкурирующих фирм.
модель S-образной кривой внедрения ИИ из-за зна-
чительных затрат и инвестиций, связанных с обу- Во избежание этого, правительства стран сов-
чением и внедрением этих технологий, но затем местно с бизнесом обязаны обеспечить поддержку и
ускорение, обусловленное совокупным эффектом безболезненный переход работников на новые вос-
конкуренции и улучшением взаимодополняющих требованные рабочие места, а самим людям будет
возможностей. необходимо освоить новые навыки в соответствии
с потребностями динамично меняющегося рынка
Влияние искусственного интеллекта на эконо- труда.
мику и производство может проходить по следую-
щим основным каналам: Вывод
В результате проведенной работы было дано
1. увеличение производства; понятие экономики искусственного интеллекта, кото-
2. замена существующих на данный период рое дает новое направление для исследования влия-
продуктов и услуг; ния искусственного интеллекта на экономику.
3. инновации и расширение линеек продуктов и Теоретический анализ литератур показывает,
услуг; что проблема рассматривалась достаточно широко.
4. создание и реинвестирование ценностей; В то же время целый ряд методических вопросов,
5. затраты на переход и внедрение ИИ; связанных с модифицированием моделей искусствен-
6. отрицательные внешние эффекты. ного интеллекта мало разработан и требует даль-
Однако введение искусственного интеллекта нейшего исследования.
имеет и негативные стороны. Автоматизация произ- Практическая значимость статьи обуславливается
водства будет провоцировать разрыв между квали- как экономической эффективностью, так и социаль-
фицированным и неквалифицированным персона- ной. Ведь ИИ способен изменять рынки, трансформи-
лом. Спрос на рабочие места может сместиться от ровать инновационные процессы, организацию ис-
повторяющихся задач к тем, которые связаны с следований и разработок, а также влиять на бизнес-
деятельностью, которую сложно автоматизировать и процессы и мировую экономику. Кроме того, ИИ
которая требует больше специализированных навы- оказывает глубокое положительное влияние на обра-
ков. Соответственно заработная плата работников, зование, уровень жизни, здравоохранение и бизнес.
которые имеют высокие цифровые навыки будет

Список литературы:

1. Политическая экономия. Учебник. Художник Н. Седельников. (Москва: Москва: Государственное изда-
тельство Политической литературы (Госполитиздат), 1954. -Академия наук СССР. Институт экономики).

2. Маслов Владимир Иванович, Лукьянов Иван Валерьевич. Четвертая промышленная революция: истоки и
последствия // Вестник Московского университета. Серия 27. Глобалистика и геополитика. 2017. №2. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/chetvertaya-promyshlennaya-revolyutsiya-istoki-i-posledstviya (дата обращения:

04.12.2019).

3. Никитина Е.А. Искусственный интеллект: философия, методология, инновации // Философские проблемы
информационных технологий и киберпространства: мате- риалы всеросс. конф. – М.: Изд-во МГТУ МИР-
ЭА, 2014. – № 2(8).

4. Nilsson N.J. The quest for artificial intelligence: a history of ideas and achievements. – New York: Cambridge
University Press, 2009. – 707 p. – P. 13. – URL: <https://ai.stanford.edu/~nilsson/QAI/qai.pdf>.

5. Preparing for the future of artificial intelligence / Executive Office of the President National Science and Technol-
ogy Council Committee on Technology of USA. – URL:

https://obamawhitehouse.archives.gov/sites/default/files/whitehouse_files/microsites/ostp/NSTC/preparing_for_the
_future_of_ai.pdf>. – 48 p. – P. 6.

6. González R. The Chinese Room Revisited: Artificial Intelligence and the Nature of Mind / Dissertation presented
to fulfil the requirements for the degree of Doctor (Ph.D.) in Philosophy, Katholieke Universiteit Leuven . –

URL:https://lirias.kuleuven.be/bitstream/1979/939/5/The+Chinese+Room+Revisited+Artificial+Intelligence+and+t
he+Nature+of+Mind.pdf>. – 2007.–328p.–P.11.

14

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

РОЛЬ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ В РАЗВИТИИ ТРУДОВОГО ПОТЕНЦИАЛА

Керими Кемал

преподаватель,
Туркменский государственный институт экономики и управления,

Туркменистан, г. Ашхабад

Чарыева Агабег

преподаватель,
Туркменский государственный институт экономики и управления,

Туркменистан, г. Ашхабад

THE ROLE OF THE DIGITAL ECONOMY IN THE DEVELOPMENT OF LABOR POTENTIAL

Kemal Kerimi

Teacher,
Turkmen state institute of economics and management,

Turkmenistan, Ashgabat

Agabeg Charyeva

Teacher,
Turkmen state institute of economics and management,

Turkmenistan, Ashgabat

АННОТАЦИЯ
В данной работе рассмотрены современные аспекты влияния цифровизации на трудовой потенциал страны.
Проведен перекрестный и сравнительный анализ методов и моделей влияния государства на обеспечение ста-
бильного роста сектора. Даны рекомендации по повышению эффективности моделей и приведены определён-
ные выводы.

ABSTRACT

In this paper, modern aspects of the impact of digitalization on the labor potential of the country are considered. A

cross-sectional and comparative analysis of methods and models of state influence on ensuring stable growth of the

sector was carried out. Recommendations are given to improve the efficiency of models and certain conclusions are

given.

Ключевые слова: оценка, анализ, метод, цифровизация, трудовой потенциал.
Keywords: assessment, analysis, method, digitalization, labor potential.

Тенденция к использованию все более новых Исследования последних лет показали, что в
технологий в большинстве отраслей становилась все будущем произойдет снижение активности рабочей
более заметной, порождая преобразования во всех силы из-за цифровых технологий. Точно так же
видах деятельности, в том числе и в трудовой. Ав- полевая литература показывает, что общепринятая
томатизация, роботизированный и искусственный точка зрения относительно последствий цифровиза-
интеллект, а также цифровизация имеют далеко иду- ции для рынка труда еще не выработана. Так, даже
щие последствия для рынка труда. Все эти процессы при автоматизации рутинной деятельности можно
могут привести к созданию большего количества было бы поддерживать долгосрочный баланс на рын-
товаров и услуг при меньшем количестве рабочих ке за счет создания большого количества новых рабо-
мест и более высокой производительности труда. Од- чих мест. В последние годы более 60% рабочих мест
нако эти же процессы могут порождать риск техноло- в развивающихся странах поддаются автоматизации.
гической безработицы или снижения заработной Поэтому понимание связи между цифровизацией,
платы. В то же время новые технологии создают «но- потерей работы и безработицей становится важным,
вые возможности трудоустройства в разных отраслях тем более что цифровизация положительно корре-
и на вновь созданных рынках». лирует с уровнем экономического развития.

Некоторые исследователи отмечают, что, по- Эмпирическая литература по цифровизации,
мимо хорошо известных положительных эффектов, автоматизации и рынку труда намного богаче ана-
новые технологии и цифровизация могут привести лизом Соединенных Штатов Америки и других стран
к росту неравенства, усугубляя ненадежность заня- с развитой экономикой с особым акцентом на долю
тости и угрожая доступности адекватных возмож- рабочей силы и распределение доходов и квалифи-
ностей трудоустройства. каций. Больше теоретических основ, дополняющих
такого рода литературу. С другой стороны, подобных

15

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

исследований в странах с развивающейся экономи- ственном секторе. В последние десятилетия разви-
кой довольно мало. Значительное исследование тые капиталистические государства использовали
было проведено МВФ, в котором проанализирована цифровые технологии как преимущество для предо-
связь между поляризацией рынка труда и подвер- ставления государственных услуг и реструктуризации
женностью рутинизации в 85 странах, что указыва- государственного сектора. Цифровизация в боль-
ет на растущую скорость, с которой развивающиеся шей или меньшей степени влияет на все сферы дея-
страны подвержены рутинизации. тельности: мы обнаруживаем, что она оказывает
влияние на личные навыки и методы работы, харак-
Влияние цифровизации на рынок труда можно терные для рабочих мест в различных областях – от
также изучить с точки зрения найма. Методы найма и образования, туризма и услуг до автомобильной про-
отбора будут намного более продвинутыми, посколь- мышленности, транспортной системы, сервиса. сек-
ку уже существуют сложные цифровые инструменты тора, способствуя инновациям и повышению произ-
для проверки и тестирования кандидатов, для фор- водительности труда. Например, изменится способ
мирования команды и обратной связи по результа- выполнения задач, характерных для разных должно-
там работы. Такого рода платформа, используемая стей в системе транспортного обслуживания, по-
в виртуальной среде, может значительно сократить скольку использование Интернета, как и в других
расходы малого бизнеса, нуждающегося в специа- сферах деятельности, предполагает увеличение ско-
лизированной помощи, например, в бухгалтерии рости и объема обработки информации; это облегчает
или маркетинговой помощи при запуске продукта. статистический учет (например, онлайн-такси). Бо-
Более того, цифровизация вызывает изменение стра- лее того, возможность сбора данных в режиме ре-
тегий человеческих ресурсов с другой точки зрения. ального времени позволяет проводить быстрый ана-
Вместо традиционного обучения и развития персо- лиз информации и облегчает принятие управленче-
нала внутри организации компании теперь набира- ских решений.
ют квалифицированных специалистов. Такое изме-
нение стратегии не требует от организаций уделять Цифровизация влияет на спрос на различные
внимание обучению профессиональным навыкам, социальные навыки, такие как работа в команде,
предполагая экономию времени и прямое трудо- коммуникативные навыки и навыки решения про-
устройство тех лиц, которые уже обладают требуе- блем. Согласно отчету Всемирного экономического
мыми навыками и компетенциями. форума, в этом контексте возникает серьезная про-
блема: кто будет платить за переподготовку сотруд-
Кроме того, новые технологии и цифровизация ников и как будут развиваться soft-skills в плане
повлияют на автономию и перераспределение вла- критического мышления и анализа, решения про-
сти между профессиональными группами, что бу- блем, активного обучения, психологической устой-
дет иметь последствия, включая рабочую автоно- чивости, стрессоустойчивости, и гибкость.
мию, право на неприкосновенность частной жизни
и способность противостоять электронному мони- Еще одна проблема, связанная с влиянием циф-
торингу и навязчивым системам наблюдения. ровизации на рынок труда, связана с исчезновением
различных рабочих мест. Есть разница между со-
Цифровизация способствует изменению структу- кращением рабочего времени на конкретной работе
ры рынка труда и формированию растущего спроса и полным исчезновением устоявшейся, традицион-
на информационные технологии. В исследовании ной работы: водители, работники склада, работни-
Кузнецовой и соавт. показывает, что существует по- ки розничной торговли, журналисты, финансовые
ложительная связь между уровнем использования трейдеры и многие другие. Это сводится к избыточ-
компьютеров и Интернета сотрудниками в органи- ности и доступности машин для воспроизведения
зациях и процентом сотрудников, занятых непол- этих действий. Может быть проще и дешевле нанять
ный рабочий день. машины вместо людей, но это не всегда так просто,
как кажется.
Цифровизация также наложила свой отпечаток
на траекторию эволюции рабочих мест в государ-

Список литературы:

1. Мадакам, С .; Холмухе, Р.М.; Джайсвал, Д.К. Будущая цифровая рабочая сила: роботизированная автомати-
зация процессов (RPA). JISTEM J. Inf. Сист. Технол. Управление 2019 , 16 .

2. Фрей, CB; Осборн, Массачусетс Будущее занятости: насколько рабочие места восприимчивы к компьюте-
ризации? Технол. Прогноз. соц. Изменение 2017 , 114 , 254–280.

3. Бриньольфссон, Э.; Макафи, А. Второй век машин: работа, прогресс и процветание во времена блестящих
технологий , переиздание; WW Norton & Company: Нью-Йорк, штат Нью-Йорк, США; Лондон, Великобри-
тания, 2016 г.

16

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

ПРИМЕНЕНИЕ ИНФОРМАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ ДЛЯ КОНТРОЛЯ ПРОЕКТОВ
ПРИ РЕАЛИЗАЦИИ МОЛОДЁЖНОЙ ПОЛИТИКИ В СФЕРЕ КУЛЬТУРНО-ДОСУГОВЫХ

МЕРОПРИЯТИЙ

Перов Дмитрий Владимирович

магистрант
Сочинского государственного университета,

РФ, г. Сочи

При реализации культурно-досуговых меро- ции культурно-досугового мероприятия в студен-
приятий с большим охватом в сфере молодежной ческой среде.
политики даже умелый управленец может столк-
нуться с рядом проблем. Одной из таких является К такому инструменту можно отнести сервис
координации проектов и коммуникации между ор- Trello – это распространенный сервис по организа-
ганизаторами и артистами на мероприятиях. Она ции личных дел и бизнеса. Когда пользователь только
складывается из отсутствия системы контроля реа- заходит в нее, она может показаться ему очень про-
лизации проектов и потери информации на стыках стой и примитивной, однако при детальном рас-
взаимодействия рабочих групп. Согласно устному смотрении здесь можно найти достаточно широкий
опросу, проведенному среди студентов Сочинского функционал.
государственного университета, принимающих уча-
стие в организации вузовских мероприятий, а также Сервис работает по принципам методологии
артистов из их числа, почти три четверти опрошен- Канбан [1, 2] – этот термин своим происхождением
ных подняли проблему того, что им трудно ориен- обязан компании Toyota Motor Corporation, разра-
тироваться в больших мероприятиях. При уточне- ботавшей и внедрившей на своих автомобилестро-
нии студенты пояснили следующее: ительных заводах принцип производства и снабже-
ния, обеспечивающий реализацию системы «точно
 не всегда есть понимание, кто чем занят, ка- в срок». Самая примитивная реализация методоло-
кая работа выполнена, а какая – нет; гии – канбан-доска, на которой размещается набор
карточек с задачами. Они размещаются по трем
 не всегда есть возможность присутствовать стопкам – «нужно сделать», «в работе» и «готово».
на общих собраниях, из-за чего информация теряется;
Сервис Trello развивает идею канбан-доски.
 малые собрания (групп артистов, групп, от- Пользователь создает доску, на которой размещает
ветственных за направления) приходят к задачам и списки («стопки»). Внутри них можно создавать кар-
выводам, которые не всегда доносятся до осталь- точки, которые имеют достаточно широкий функ-
ных. ционал.

В организации культурно-досугового меропри- Первым делом пользователь указывает назва-
ятия с большим охватом может возникнуть немалое ние карточки – обычно ее называют именем по-
число изменений и отклонений, которые достаточ- ставленной задачи. Далее можно заполнить описа-
но сложно отследить даже опытному управленцу. ние и назначить ответственных (зарегистрированных
Развитие технологий предлагает программные ре- в сервисе пользователей). К карточке (рисунок 1)
шения для контроля проектов, однако они носят пол- можно установить срок исполнения, добавить чек-
ностью коммерческий характер и предполагаются для лист, в котором можно расписать отдельные пунк-
использования бизнес-структурами с солидным бюд- ты задачи. Помимо этого, внутри карточки пользо-
жетом на информационные технологии, что слабо ватели могут вести обсуждение, фиксируя информа-
применимо для организации работы со студентами. цию. К карточке можно добавить вложения и назна-
чить обложку. У сервиса есть платные функции, но в
Однако существуют интересные бесплатные ре- рамках работы над студенческими проектами можно
шения, которые, несмотря на ограниченный функци- вполне обойтись без них.
онал, позволяют контролировать процесс организа-

17

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

Рисунок 1. Карточка Trello

Рассмотрим карточки на примере задачи «Со- Используя Trello для контроля проектов можно
здание афиши». Руководитель проекта размещает частично решить проблему координации и комму-
карточку в созданном списке «PR», куда также можно никации между организаторами и артистами. У сер-
разместить задачи «Контент-план публикаций», виса достаточно низкий порог вхождения за счет ин-
«Специальные мероприятия» и прочее. На задачу туитивно понятного интерфейса. Однако стоит от-
«Создание афиши» назначается исполнитель, кото- метить, что ведение проектов в Trello предполагает,
рый получает об этом оповещение по электронной что до участников процесса доведена информация о
почте, устанавливается срок. важности контроля в системе. Нужно учитывать, что
существуют риски появления нерадивых исполните-
В описании задачи можно указать техническое лей, не взаимодействующих с сервисом. В целом,
задание для дизайна афиши. Во вложения можно данная система контроля проектов уже была апро-
разместить референсы к дизайну. В обсуждении бирована автором на различных мероприятиях (ри-
руководитель и дизайнер могут обсудить техниче- сунок 2) и довольно хорошо себя показала, что дает
ские детали, а по итогу исполнитель отмечает, что определенную уверенность в ее эффективности.
задача выполнена в срок, прикрепляет готовую
афишу к карточке, откуда ее может сказать ответ-
ственный за PR-направление и отдать в печать.

Рисунок 2. Пример использования Trello
18

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

Применение сервиса Trello для контроля проек- оформления новых проектов, что будет как мини-
тов при реализации молодежной политики не несет мум равноценно.
в себе финансовых затрат, поскольку при реализации
культурно-досуговых мероприятий можно обойтись Таким образом автор делает вывод, что с целью
бесплатным функциями сервиса. Возникает вопрос об осуществления эффективной координации проек-
эффективности применения трудозатрат при процессе тов и коммуникации между организаторами и арти-
перехода к использованию сервиса, однако такая по- стами на мероприятиях имеет смысл использовать
дробная документация проектов позволит в даль- системы контроля проектов. В качестве таковой мож-
нейшем использовать наработанные доски для но использовать существующие бесплатные серви-
сы, такие как Trello.

Список литературы:

1. Bolaji, A. (2015). A Cross-Disciplinary Systematic Literature Review on Kanban. Master's Thesis. University of
Oulu. 62 p. Available at: http://jultika.oulu.fi/files/ nbnfioulu-201502111073.pdf

2. Junior, M.L, Filho, M.G. (2010). Variations of the Kanban System: Literature Review and Classification.
International Journal of Production Economics. Vol. 125, No. 1, pp. 13-21.

19

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

АНАЛИЗ ЛИКВИДНОСТИ БАЛАНСА И ФИНАНСОВОЙ УСТОЙЧИВОСТИ
АО «РУССКАЯ ПИВОВАРЕННАЯ КОМПАНИЯ "ХМЕЛЁФФ"»

Ухова Маргарита Васильевна

студент
Белгородского государственного национального исследовательского университета,

РФ, г. Белгород

Калуцкая Наталья Алексеевна

доц.
Белгородского государственного научно-исследовательского университета,

РФ, г. Белгород

АННОТАЦИЯ
Особое место в системе финансового менеджмента предприятия занимает проблема управления платёже-
способностью. Именно этот показатель отражает финансовую стабильность предприятия и с его помощью
можно спрогнозировать дальнейшую стратегию компании. Кроме того, анализ платежеспособности необходим
инвесторам для принятия инвестиционных решений. Платежеспособность предприятия зависит от уровня его
ликвидности. И каждому предприятию необходимо найти свой оптимальный уровень, потому что низкий уро-
вень ликвидности активов может привести к банкротству компании, а слишком высокий к нерентабельности
предприятия.

Ключевые слова: платежеспособность, ликвидность, бухгалтерский баланс, финансовая устойчивость, от-
чёт о финансовых результатах.

Оценим ликвидность баланса предприятия на ренная компания "Хмелёфф"» представлен в таб-
примере АО «Русская пивоваренная компания "Хме- лице 1.
лёфф"». Бухгалтерский баланс АО «Русская пивова-
Таблица 1.

Бухгалтерский баланс АО «Русская пивоваренная компания "Хмелёфф"» 2018-2020 гг.

20

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

Продолжение таблицы 1.

Источник: [3]

По показателям бухгалтерской отчетности можно положительная тенденция, так в 2020 году увели-
сделать вывод, что АО «Русская пивоваренная ком- чились на 1,75% запасы. На 180,29% выросли де-
пания "Хмелёфф"» за период с 2018-2020 гг. функци- нежные средства и денежные эквиваленты. Заём-
онировала непостоянно. В 2020 году уменьшились ные средства уменьшились на 42,37%, и в целом
нематериальные активы (по сравнению с 2018 го- снизились краткосрочные и долгосрочные обяза-
дом) на 27,83%. Уменьшилась дебиторская задолжен- тельства предприятия. Не изменилась только пере-
ность и финансовые вложения на 9,07% и 23,05%, оценка необоротных активов.
соответственно. А также на 0,72% увеличилась кре-
диторская задолженность. Однако, существовала и В таблице 2 представлен результат группиров-
ки активов и пассивов предприятия.

Таблица 2.

Анализ ликвидности АО «Русская пивоваренная компания "Хмелёфф"» 2018 – 2020 гг.

Показатель 2018 г. 2019 г. 2020 г.
А1 57725+249523 = 307 248 124354+266063= 390 417 161798+192013=353 811
А2
А3 915 901 765 812 832 764
А4 420277+0+915901=1 336 178 443104+8+765812=1 208 924 427654+144+832764=1 260 562
П1
П2 3 151 2 835 2 274
П3 600 672 699 599 605 024
П4 463 215 416 953 266 953
37 044 36 661 15 832
1 681 237 1 685 575 1 728 241

2020 г.: 1 260 562 ≥ 15 832 – неравенство выполняется;
А1 ≥ П1 А4 ≤ П4
353 811 ≤ 605 024 – неравенство не выполняется; 2 274 ≤ 1 728 241 – неравенство выполняется.
А2 ≥ П2 За весь период исследования не выполнялось
832 764 ≥ 266 953 – неравенство выполняется; только первое условие А1 ≥ П1, что говорит о не-
А3 ≥ П3 хватке наиболее ликвидных активов в предприятии.

21

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

Поэтому нельзя говорить об абсолютной ликвидно- Для точного анализа ликвидности предприятия
сти баланса. Можно сделать вывод, что предприя- необходимо вычислить коэффициент ликвидности.
тия испытывает недостаток наиболее ликвидных Результат вычислений представлен в таблице 3.
активов. Исходя из этого баланс нельзя назвать
абсолютно ликвидным. Таблица 3.

Коэффициенты ликвидности АО «Русская пивоваренная компания "Хмелёфф"» 2018 – 2020 гг.

Годы (2018 – 2020 гг.) Отклонение

Показатели 2018 г. 2019 г. 2020 г. Абсолютное отклонение Относительное отклонение
2019/2018 2020/2018 2019/2018 2020/2018
Абсолютная ликвидность
Критическая оценка 0,28 0,35 0,41 0,07 0,13 25% 46,43%
Текущая ликвидность
Ликвидность при мобили- 1,15 1,04 1,36 -0,11 0,32 -9,56% 30,77%
зации средств
1,51 1,43 1,85 -0,08 0,42 -5,29% 29,37%

0,39 0,39 0,49 0 0,1 0 25,65%

2018 г. 2020 г.

Абсолютная ликвидность: 249523+57725 = 0,28; Абсолютная ликвидность: 192013+161798 = 0,41;
1063887 871977
Критическая оценка: 915901+249523+57725 = 1,15; Критическая оценка: 832764+192013+161798 = 1,36;
1063887 871977
1643426 1614373
Текущая ликвидность: 1063887 = 1,51; Текущая ликвидность: 871977 = 1,85;

Ликвидность при мобилизации средств: Ликвидность при мобилизации средств :

420277+0 = 0,39. 427654+144 = 0,49
871977
1063887 С помощью показателей, приведённых в табли-

2019 г.

Абсолютная ликвидность: 266063+124354 = 0,35; це 3 можно сказать, что все коэффициенты ликвид-

1116552 ности отвечают нормативам, а также со временем
Критическая оценка: 765812+266063+124354 = 1,04;
1116552 увеличиваются. Поэтому можно говорить о поло-

Текущая ликвидность: 1599341 = 1,43; жительной тенденции в работе предприятия.
1116552
Ликвидность при мобилизации средств: Следующим этапом оценки деятельности пред-

443104+8 = 0,39. приятия является анализ степени финансовой

1116552 устойчивости. Именно этот показатель отражает

результат инвестиционной и финансовой стратегии.

Результат вычислений представлен в таблице 4.

Таблица 4.

Анализ степени финансовой устойчивости АО «Русская пивоваренная компания "Хмелёфф"»
2018 – 2020 гг.

22

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

Благодаря расчётам за 2018- 2020 гг. можно затрат, на 2,85% возросло наличие собственного
сделать вывод, что компания АО «Русская оборотного капитала, что говорит о развитии дея-
пивоваренная компания "Хмелёфф"» абсолютно тельности предприятия. А функционирующий ка-
финансовово устройчива. Все показатели кроме питал увеличился на 1,55%. Однако, общая величи-
общей величины источников увеличиваются. В на источников уменьшилась на 5,95%. В целом
частности, в 2020 году (по сравнению с 2018 годом) можно сказать, что запасы и затраты обеспечива-
на 1,75% увеличилась общая величина запасов и ются за счёт собственных оборотных средств.

Список литературы:

1. Актуганова А.С. Контроль платежеспособности предприятия на основе оценки степени ликвидности бух-
галтерского баланса // Вестник современных исследований. - 2018. - №6.4 (21). - С. 35-38.

2. Официальный сайт АО «Русская пивоваренная компания "Хмелёфф"» - [Электронный ресурс] режим до-
ступа: https://www.russbeer.ru/ (Дата обращения: 05.12.2021).

3. Центр раскрытия корпоративной информации «Интерфакс» - [Электронный ресурс] режим доступа:
https://www.e-disclosure.ru/poisk-po-kompaniyam?attempt=1 (Дата обращения: 05.12.2021).

23

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

ПУТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ ФИНАНСОВЫХ ИСТОЧНИКОВ ИНВЕСТИЦИЙ,
НАПРАВЛЯЕМЫХ В ЭКОНОМИКУ ТУРКМЕНИСТАНА

Хамраев Мухамметгулы

старший преподаватель, канд. экон. наук кафедры “Менеджмент”
Туркменский государственный институт экономики и управления,
Туркменистан, г.Ашхабад

Хамраев Хемра Мухамметгулыевич

магистрант,
Туркменский государственный институт экономики и управления,

Туркменистан, г. Ашхабад

В финансово-экономической политике Туркме- ские связи между регионами, расширило возмож-
нистана в последние годы сформировалась чёткая ности интеграции страны с мировой экономикой. В
система таких целевых установок, как поддержание результате эффективной инвестиционной политики
устойчивого роста и стратегической конкурентоспо- ускоренными темпами осуществляется диверсифи-
собности экономики. Это происходит на фоне её ди- кация экономики; созданы новые производства.
версификации, организации новых производств, ори-
ентированных на инновации. В условиях обновления Объем и структура инвестиций обусловливают
и совершенствования финансовой системы происхо- степень устойчивого и гармоничного экономического
дит также неуклонное увеличение инвестиций в раз- развития, своевременное обновление основных фон-
витие человеческого капитала. В Туркменистане на дов и модернизацию экономики страны. Своевремен-
всех этапах независимого развития высокими тем- ная реализация инвестиций и качество введённых в
пами осуществлялось инвестирование в основной действие объектов строительства зависит в первую
капитал по всем отраслевым направлениям соци- очередь от чёткого определения реальных источни-
ально-экономической сферы. За короткий по исто- ков финансирования. Государство, влияя на форми-
рическим меркам срок в Туркменистане реализова- рование источников финансирования инвестиций
ны сотни крупных инвестиционных проектов, благо- посредством улучшения инвестиционного климата и
даря чему достигнуты положительные тенденции в изменения условий хозяйствования, выполняет ре-
структурной перестройке промышленности, сформи- гулирующую роль в экономике.
рованы стартовые условия для освоения новых тер-
риторий. Строительство разнообразных объектов В зависимости от источников финансирования,
транспортной инфраструктуры усилило экономиче- направлений вложений выделяют следующие виды
структуры инвестиций:

Рисунок 1. Виды структуры инвестиций

В настоящее время в Туркменистане высокими ных условий хозяйствования Правительство страны
темпами осваиваются инвестиции как в производст- добилось устойчивого и динамичного развития
венных отраслях, так и сферах социально-культур- экономики.
ного назначения. С помощью регулирования направ-
лений вложения инвестиций, создания благоприят-

24

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

Финансирование инвестиционной деятельности населения и временно свободных финансовых
осуществляется в Туркменистане за счет: средств предприятий через развитие рынка ссудного
капитала, амортизационных отчислений, лизинга.
 собственных финансовых ресурсов и внут-
рихозяйственных резервов инвестора (прибыль, Одним из важных потенциальных источников
амортизационные отчисления, денежные накопле- инвестиций, обусловленных высоким уровнем пла-
ния и сбережения граждан и юридических лиц, сред- тёжеспособности населения, являются его сбереже-
ства, выплачиваемые органами страхование в виде ния. Необходимо подчеркнут, что в экономически
возмещения потерь от аварий, стихийных бедствий развитых странах мира сбережения населения, акку-
и др.средства); мулируемые в банках, являются одним из основных
источников инвестиций, а также фактором стимули-
 заёмных финансовых средств инвестора рования инвестиционного процесса.
(банковские и бюджетные кредиты, облигационные
займы и др. средства); В условиях зарождающегося предприниматель-
ства одним из важных источников инвестиций вы-
 привлечённых финансовых средств инве- ступает долгосрочное кредитование. Долгосрочные
стора (средства, полученные от продажии акций, банковские кредиты в первую очередь направлены
паевые и иные взносы членов трудовых коллекти- на решение стратегических целей в экономике. Ор-
вов, граждан юридических лиц); ганизация долгосрочного кредитования, как прави-
ло, базируется на трех основопологающих принци-
 денежных средств, централизуемых объеди- пах: обеспеченности, срочности, платности.
нениями предприятий в установленном порядке;
Одним из приоритетных направлений поддержки
 инвестиционных ассигнований из государ- инвестиционной деятельности является развитие фи-
ственного бюджета, местных бюджетов и внебюд- нансового лизинга, который также является важным
жетных фондов; элементом системы, ориентированной на работу с
инвестиционными проектами. Лизинговые органи-
 иностранных инвестиций; зации в целом ряде случаев представляют собой
На макроуровне формирование источников ин- оптимальную организационную форму для продви-
вестиций обусловливается объёмом валового внут- жения инвестиционных средств, в том числе и кре-
ренного продукта, что, в свою очередь, зависит от дитов зарубежных банков, в конкретные инвести-
объёма и структуры инвестиций. В настоящее вре- ционные проекты.
мя доля инвестиций в объёме валового внутренного
продукта сохраняется на высоком уровне. Это харак- В эпоху углубления интеграции страны в миро-
теризует, во-первых, высокую инвестиционную ак- вое хозяйство важную роль в эффективном регули-
тивность, во-вторых – недостаточный уровень осво- ровании национальной экономики играют иностран-
ения и исползования введённых в действие мощно- ные инвестиции. Средства иностранных инвесторов
стей, в-третьих – высокий уровень вложений в не- предоставляются в форме финансового участия в
производящие отрасли, в-четвертых – использо- уставном капитале совместных предприятий, а также
вание единого обменного курса маната. прямых денежных вложений международных орга-
Важнейшим финансовым источником, обеспе- низаций и финансовых институтов, государств, пред-
чивающим решение крупномасштабных научно- приятий различных форм собственности, частных
технических проблем, являются средства государ- лиц. Прямые зарубежные инвестиции позволяют по-
ственного бюджета. За счет бюджетных средств вы- высить технический уровень предприятий, ускорить
полняются целевые комплексные программы, финан- процесс реализации инвестиций, внедрения новых
сируются инвестиции в развитие приоритетных отре- методов управления инвестиционно-строительной
слей и сфер. Решающую роль на уровне предприятий деятельностью. Иностранные инвесторы не только
и на национальном уровне играют собственные ре- вкладывают средства в организацию производства,
сурсы. Основные из них – это прибыль и амортиза- но и внедряют на предприятиях современные тех-
ционные отчисления. нологии. В мировой практике привлечение иностран-
Основным источником инвестиций на микро- ного капитала преимущественно сосредотачивается в
уровне управления является прибыль. Привлечённые обрабатывающей промышленности, в частности, в
инвестиции (заёмные средства, в том числе кредиты, наукоёмких и высокотехнологичных отраслях. Они
бюджетные средства, средства фондов и т.д.) для хо- также способствуют прямому выходу предприятий
зяйствующих субъектов являются издержками, ко- на международный рынок.
торые надлежит возврату в будущем. И, в основ-
ном, эти взаиморасчеты осуществляются также из В Туркменистане успешно функционируют ино-
прибыли. Поэтому инвестор заранее просчитывает странные инвесторы в рамках СП, самостоятельные
достаточность источников поступления для взаимо- иностранные предприятия, дочерние предприятия,
расчетов в перспективе, а кредиторы – для снижения концессии. В дальнейшем процессы качествен-
риска рассчитывают финансовую состоятельность ной интеграции Туркменистана будут способ-
субьекта после реализации инвестиционного проекта ствовать наращиванию функциональной эффектив-
получателья кредита. С развитием рыночных отно- ности иностранного капитала.
шений в стране постепенно растёт роль таких источ-
ников инвестиций как использование сбережений

25

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

Список литературы:

1. Гурбангулы Бердымухамедов “Государственное регулирование социально-экономического развития
Туркменистана” I-II том. Ашхабад 2010 года;

2. Гурбангулы Бердымухамедов “Туркменистан на пути достижения Целей устойчивого развития”. Ашхабад
2018 года;

3. “Концепция развития цифровой экономики в Туркменистане на 2019-2025г”;

4. Электронный ресурс: http://turkmenistan.gov.tm;

5. Электронный ресурс: http://turkmenportal.com;

26

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

ЮРИСПРУДЕНЦИЯ

КОНСТИТУЦИОНАЛИЗМ И ПАРЛАМЕНТАРИЗМ: ПОНЯТИЯ, СООТНОШЕНИЕ

Рассказов Вячеслав Леонидович

канд. юрид. наук, доц. кафедры «Теория и история государства и права»
ФГБОУ ВО Кубанский государственный аграрный университет имени И.Т. Трубилина,

РФ, г. Краснодар

Голубец Леонид Сергеевич

студент,
2 курс, факультет «Юридический»
ФГБОУ ВО Кубанский государственный аграрный университет имени И.Т. Трубилина,

РФ, г. Краснодар

АННОТАЦИЯ
Настоящее исследование посвящено определению понятия конституционализма и парламентаризма. Также
автор обращает свое внимание на изучение особенностей, связанных с соотношением представленных полити-
ко-правовых категорий. В процессе изучения указанной тематики автором анализируется действующее законо-
дательство, а также работы наиболее известных и авторитетных отечественных правоведов. Вместе с этим, в
настоящей научной работе присутствуют авторские мысли и собственное мнение, относительно определение
правовой природы конституционализма и парламентаризма, а также их соотношения друг с другом.

Ключевые слова: Парламентаризм, конституционализм, соотношение, государства, правительство, кон-
ституция, правовая охрана.

Начиная анализ указанной тематики, стоит об- ставлено следующим образом: «конституциона-
ратить свое внимание на то обстоятельство, что во- лизм - это ограничение власти над индивидом» [1].
прос соотношения таких понятий как конституциона-
лизм и парламентаризм является весьма актуаль- Стоит обратить свое внимание на основные при-
ным и злободневным, на сегодняшний день. При знаки, которые присущи конституционализму. К
изучении поставленного вопроса, следует начать с наиболее основным из них необходимо относить
анализа конституционализма, его правовой сущно- следующее:
сти и содержания.
 Конституционализм имеет место быть толь-
Так, в современной правовой доктрине, консти- ко в тех государствах, в которых существует кон-
туционализм представляет собой ни что иное как ституция, представленная в качестве основного зако-
особое правовое явление, которое выражает меха- на государства. Данный документ обладает высшей
низм осуществления государственной власти. При юридической силой в сравнении с иными норма-
этом конституционализм предполагает ограничение тивно-правовыми актами и, вместе с этим, закреп-
этой самой государственной власти посредством ляет за государством, представленном в лице раз-
конституции. Формирование реально действующе- личных государственных органов власти, перво-
го и функционирующего на практике конституцио- степенное место среди всех существующих элемен-
нализма является одной из важнейших и приори- тов политической системы в стране. Таким обра-
тетных задач отечественного законодателя в насто- зом, можно с уверенностью сказать о том, что от-
ящее время. Также стоит сказать о том, что пред- сутствие конституции влечет за собой отсутствие
ставителя современной правовой доктрины всегда конституционализма;
были заинтересованы вопросами, которые касаются
определения сущности и содержания такого поня-  Выражение конституционализма на практике
тия как «конституционализм». Безусловно, отече- представлено в качестве воплощения различных
ственная правовая наука, в данной сфере, находи- прав и свобод граждан. В данном случае, речь идет
лась в определенной стагнации, так как социологи- о наиболее основных политических, экономических
ческая идеология не позволяла в полной мере изу- и социальных правах граждан. Сюда же следует
чать основы конституционализма. Однако, в начале отнести и тот факт, что представители власти должны
90-х годов прошлого столетия, правоведы начали иметь четкое представление о своих возможностях,
активно анализировать смысловое значение данно- данных им законом, и корректно ими пользоваться в
го термина. Основной упор делался на определение целях обеспечения прав и законных интересов граж-
наиболее краткого лаконичного и при этом содер- дан. То есть, можно с уверенностью сказать о том, что
жательного термина «конституционализм». Так, ито- в практических отношениях конституционализм вы-
гом представленной работы стало формирование ражается в рамках реализации и воплощения основ-
наиболее объективного определения, короче пред- ных конституционных положений и предписаний;

 Конституционализм может быть также и
теоретическим, то есть он представляет собой

27

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

специфическую научно-теоретическую категорию.  Главенствующей сферой действия парламен-
Таким образом, конституционализм представлен в таризма является взаимоотношение парламента с
качестве совокупности особых знаний о политике и представителями органов исполнительной ветви
социологии. Основной конституционализма, в дан- власти;
ной области, являются различного рода партийные
документы, конституционные проекты, а также  Развитие парламентаризма в целом напря-
политические мысли и научные труды различных мую зависит от придания парламенту некоторых
правоведов. функций, которые присущи исключительно испол-
нительным органам власти. Это обусловлено тем, что
Изучив определение, смысловое содержание и законодатель стремится повысить уровень призна-
основные признаке конституционализма, необходимо ния и авторитета законодательных органов власти;
обратиться к анализу другого политико-правового
института, который представлен в качестве, так  Посредством парламентаризма реально ока-
называемого, «парламентаризма». В целях форми- зывается воздействие на деятельность различных
рования наиболее объективного и полного пред- министерств, так как они зависят от признания и
ставления об изучаемых правоотношениях, следует доверия парламента;
обратиться к краткой исторической справке. Так, пер-
вые упоминания о парламентаризме в современном  Парламентаризм может характеризоваться с
его понимании в нашей стране датируются началом такими терминами как «политическая ответствен-
XX века. Речь идет о периоде между первой и вто- ность», а также «единичный характер» и «органи-
рой буржуазными революциями, датированными зация выборов».
1905 и 1907 гг.
Что касается соотношения таких политико-
Отличительной чертой парламентаризма явля- правовых категорий как конституционализм и пар-
ется весьма большое и обширное многообразие ламентаризм, то подобным вопросом отечественные
подходов к его определению, однако к наиболее правоведы начали задаваться сравнительно недавно.
основному необходимо относить следующее: «пар- Основное направление изучение поставленного во-
ламентаризм является отношением, парламент - проса проходило посредством анализа либерализма,
правительство». В данном случае, хотелось бы об- конституционализма и парламентаризма, а также
ратиться к мнению Н.И. Лазаревского, который также их взаимосвязи между собой.
интересовался изучением представленной тематики.
Итак, указанный правовед считает, что парламента- Исходя их этого, можно сказать о том, что пар-
ризм необходимо рассматривать как наиболее эффек- ламентаризм и конституционализм являются струк-
тивную разновидность воздействия общества на ра- турными составляющими либерализма, что являет-
боту правительства. На практике это может выра- ся весьма логичным выводом. Кроме этого, следует
жаться тем, что состав какого-либо исполнительно- упомянуть о положениях, сформулированных
го органа власти, например, министерства зависит Н.А. Богдановой, которая считает, что конституци-
от доверия, которое оказано данному министерству онализм является воплощением наиболее основных
народным представительством [2]. и базисных взглядов, идей и положений, направлен-
ных на установление конституционных основ госу-
Другие правоведы определяют сущность пар- дарства [4]. В свою очередь парламентаризм явля-
ламентаризма в виде зависимости правительства от ется характерным признаком конституционного
доверия, которое оказано ему от нижней палата государства.
законодательной ветви власти [3]. Таким образом
парламентаризм является наиболее ярки м приме- На основании представленных выше фактов и
ром практической реализации системы сдержек и правовых положений можно с уверенностью сфор-
противовесов. мулировать заключительный вывод, суток оторого
заключается в том, что конституционализм пред-
В рамках представленной в настоящем научном ставляет собой ограничение власти над индивидом,
исследовании тематики, необходимо обратить свое когда как парламентаризм следует рассматривать в
внимание на признаки, благодаря которым представ- качестве наиболее эффективной разновидности воз-
ляется возможность определения сущностей харак- действия общества на деятельность правительства.
теристики парламентаризма. Так, к наиболее суще- Что касается их соотношения, то парламентаризм
ственным признакам необходимо относить: является одним их основных и важнейших элемен-
тов, входящих в состав конституционализма.

Список литературы:

1. Рассказов В.Л. Деятельность сыскной полиции Петербурга в начале ХХ века // Общество и право. 2015. № 3(53).

2. Лазаревский Н.И. Русское государственное право. T.I. Конституционное право / Н.И. Лазаревский. - 3-е
изд. - СПб. : Типография акционерного общества «Слово», 1913. - С. 667.

3. Рассказов Л.П. Уголовный сыск Российской Империи: монография / Л.П. Рассказов, В.Л. Рассказов,
И.В. Сирица; под общ. ред. Л.П. Рассказова. – Краснодар, 2018. С. 5.

4. Богданова Н.А. Категория «конституционализм» в науке конституционного права / Н.А. Богданова // Рос-
сийский конституционализм: проблемы и решения : материалы Междунар. конф. - М. : ИГП РАН, 1999. -
С. 136-138.

28

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

УГОЛОВНАЯ ОТВЕТСТВЕННОСТЬ: ПОНЯТИЕ, ПРИЗНАКИ, ОСНОВАНИЕ,
МОМЕНТ ВОЗНИКНОВЕНИЯ И ПРЕКРАЩЕНИЯ, ФОРМЫ РЕАЛИЗАЦИИ

Лунка Мария Дмитриевна

студент
ИГиП Тюменский государственный университет,

Направление «ПОНБ»,
РФ, г. Тюмень

АННОТАЦИЯ
В данной статье рассматривается уголовная ответственность ее понятие, признаки, основание и реализация,

а также ее возникновение и прекращение.

Ключевые слова: уголовная ответственность, признаки, основания уголовной ответственности, формы ре-
ализации уголовной ответственности, возникновение и прекращение уголовной ответственности.

Уголовная ответственность заключается в при- торые предусматриваются основным источником
менении к лицу определенных мер уголовно-право- уголовного права – уголовным законом.
вого воздействия, которые предусмотрены уголов-
ным кодексом. Что касается момента возникновения уголовной
ответственности, то логичной является позиция о том,
Выделим основные признаки уголовной ответ- что таким моментом обвинения выступает факт
ственности: вступления приговора в законную силу. В соответ-
ствии с ч.1 ст. 390 Уголовно - процессуального Ко-
1) по основаниям применения; декса РФ (далее УПК РФ) «решение суда вступает в
2) по содержанию ответственности; силу по истечению срока, установленного для апел-
3) по субъекту применения; ляционного обжалования». При этом есть условие:
4) по порядку применения; решение суда не было обжаловано. Согласно ч.1.
5) по кругу субъектов, на которых возлагается ст. 389.4 УПК РФ приговор вступает в силу в тече-
ответственность. ние 10 суток со дня постановления приговора [1].
Основанием для возбуждения уголовного дела
является совершение деяния, содержащего призна- Казалось бы, действительно, в условии, когда
ки состава преступления. Речь идет о том, что не приговор вступает в законную силу – предусматри-
существует никаких причин для уголовного пре- вается уголовная ответственность за противоправ-
следования поступков, по внешним признакам, ко- ные действия. При этом, рассматривая уголовную
торые могут иметь схожесть с преступлениями, при ответственность со стороны обязанности лица под-
этом не являться ими. вергнуться наказанию за совершенное преступление,
С какого момента возникает уголовная ответ- ответственность относится к компонентам уголовного
ственность? – вопрос, который имеет большое правоотношения, что определяет его внутреннюю
практическое значение: с этого момента для лица структуру. С такой точки зрения уголовная ответ-
наступает обязанность понести наказание или дру- ственность предусматривается с самого начала со-
гие меры уголовно-правового воздействия. вершения преступления, что и уголовное правоот-
Для раскрытия выбранной темы необходимо ношение.
дать определение понятию «уголовная ответствен-
ность». При этом необходимо учитывать, что легаль- Как отмечает Бахмудов З. Б [3]. обоснование уго-
ного определения уголовной ответственности нет, по ловной ответственности с начала совершения пре-
этой причине следует обратиться к доктрине уголов- ступления приводится в положении ч. 2 ст. 78 Уго-
ного права. «Уголовная ответственность – это обязан- ловного Кодекса РФ (далее УК РФ), в соответствии
ность лица, виновного в совершении преступления, с которым, сроки давности исчисляются со дня со-
подвергнуться за это наказанию или иным мерам вершения преступления [2].
уголовно-правового воздействия» [8].
Определение, раскрываемое в доктрине уго- Хотелось бы обратить внимание на то, что
ловного права, имеет ряд противоречий со стороны важно различать понятия возникновение и реализа-
ученых, которые изучают отрасль уголовного права. ция уголовной ответственности. Приводим следу-
По их мнению, в формулировке определения понятия ющий пример: когда уголовная ответственность была
необходимо рассматривать не только поведение введена, но впоследствии она не может быть реализо-
субъекта как частного, а элемент правового статуса вана – речь идет, в частности, о ситуациях, в которых
в целом. установлен факт совершения правонарушения, но
Таким образом, уголовная ответственность опре- невозможно определить субъекта правонарушения.
деляется совокупностью обязанностей, для которых Правоотношение, которое возникло, но не может
характерно следующее: при совершении преступле- быть реализованы, так как оно зависит от подвер-
ния лицом, оно, соответственно, подвергается нака- женности наказанию за совершенное преступление,
занию и осуждению или иным обязательствам, ко- то есть необходимо субъект ответственности.

Конечно же от особенностей уголовных право-
отношений и будет зависеть тот момент возникно-
вения уголовной ответственности. Однако в обще

29

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

регулятивных уголовных право отношениях важ- ли в понятие «уголовная ответственность» в систе-
ными являются два аспектах, во-первых, достижение му понятий судимости. Вместе с тем невключение
возраста уголовной ответственности, а во-вторых, в категорию судимости выбранного понятия озна-
момент вступления в силу нового УК РФ, поскольку чает следующее: уголовное преследование закан-
по общему правилу новый Уголовный кодекс рас- чивает деятельность в момент отбытия предусмот-
пространяет действие старого. Фактом, порождаю- ренного наказания лицом.
щим конкретно - регулятивный и охранительный уго-
ловно-правовой отношения, является совершение По нашему мнению, точка зрения авторов о вре-
деяния, предусмотренное действующим УК РФ. мени прекращения действия уголовной ответственно-
сти по фактическому отбыванию предусмотренного
В заключение вышесказанному, можно сделать наказания лицом является носит спорный характер.
вывод о том, что возникновение уголовной ответ- Мы считаем, что окончание действия уголовной от-
ственности, как структурной части уголовно- ветственности в отношении лица, совершившего пре-
правового отношения связано с моментом совер- ступление, является изменение правовой системы,
шения виновно-преступного деяния, запрещенного что означает прекращение уголовного дела и уго-
УК РФ под страхом наказания. ловно-правовой взаимосвязи в отношении право-
охранительных органов. Таким образом, момент по-
В науке, изучающей уголовное право, изучены гашения и снятия судимости характеризуется оконча-
и сформированы различные позиции касательно нием оснований применения мер, которые направ-
окончания ответственности лица, основанные, в лены в сторону лица, совершившего преступные
большинстве случаев, на осуществлении суждений. действия.

В частности, с точки зрения одних авторов, При этом не исключена вероятность судимости
уголовная ответственность заканчивается в тот мо- в отношении лица в качестве действия правовых
мент, когда лицо отбывает наказание за совершен- мер воздействия. Такие меры используются в от-
ное преступление. ношении лиц, совершивших противоправные дей-
ствия, которые приводят к опасным последствиям.
По мнению автора А.Д. Горбузы, время пре-
кращения действия уголовной ответственности свя- Поэтому с нашей точки зрения актуальна сле-
зано с фактическим отбыванием предусмотрен- дующая позиция: «Субъект, отбывающий наказа-
ного наказания либо освобождением от мер пресече- ние вследствие исполнения обвинительного приго-
ния [4]. В своей работе В.И. Курляндский пишет сле- вора или исполнения наказания по приговору суда,
дующее: «Окончанием уголовной ответственности должен быть подвергнут всем отрицательным по-
является момент отбытия наказания...» [7]. следствиям осуждения и исполнения наказания».
Именно такие последствия представляют собой
При этом другие авторы, в частности составляющую компонента уголовной ответствен-
В.С. Прохоров [9] и Н.Ф. Кузнецова [6], считают ности.
иначе, а именно: прекращение действия уголовной
ответственности наступает с того времени, когда с Как мы выяснили в нашем исследовании, пер-
лица снимается судимость за совершенное преступ- воначальным моментом уголовного преследования
ление. В.Д. Филимонов свою точку зрения описывает следует считать привлечение лица в качестве подо-
следующим образом: «судимость не является со- зреваемого и момент его погашения либо снятия с
ставной частью уголовной ответственности» [10]. него вины; моментом ее прекращения является по-
гашение или снятие судимости.
Несмотря на то, что данная проблема имеет ме-
сто быть в уголовно-правовой науке, чаще всего
встречаются разногласия по поводу того, включать

Список литературы:

1. Уголовно-процессуальный Кодекс РФ: Федеральный закон от 18.12.2001 № 174-ФЗ (последняя редакция)
URL: http://www.consultant.ru (дата обращения: 27.03.2021).

2. Уголовный Кодекс РФ: Федеральный закон от 13.06.1996 № 63-ФЗ (последняя редакция) URL:
http://www.consultant.ru (дата обращения: 29.03.2021).

3. Бахмудов Р.Б. О спорных вопросах скрытых уголовно-правовых отношений в аспекте изучения латентной
преступности. URL: https://lomo№sov-msu.ru (дата обращения: 03.04.2021).

4. Горбуза А.Д. Философские категории «возможности» и «действительности» в учении об уголовной ответ-
ственности // Юридическая ответственность в советском обществе / Труды ВСШ МВД СССР. − Волгоград,
1974, − 358 с.

5. Загородников Н.И. О пределах уголовной ответственности // Советское государство и право. − 1967. − № 7. −
С. 39-46.

6. Кузнецова Н.Ф. Понятие уголовной ответственности. Курс уголовного права: общая часть. Т. 1. − М., 1999. −
592 с.

7. Курляндский В.И. Уголовная ответственность и меры общественного воздействия. − М.: Юрид. лит., 1965. −

142 c.

8. Полный курс уголовного права. Том I. Преступление и наказание / под ред. Коробеева А.И. - Владивосток:
Юридический центр, 2008. – С. 310.

30

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

9. Прохоров, В.С. Преступление и ответственность / В.С. Прохоров. - Л.: Изд-во ЛГУ, 1984. - 136 с.

10. Филимонов В.Д. Основания освобождения от уголовной ответственности и наказания // Доклады по вопро-
сам конкретной экономики и советского права. − Томск: Изд-во Том. ун-та, 1963. - C.93-96.

11. Шеслер А.В., Мальков С.М. Уголовно-правовая политика и ее реализация: лекция. - Красноярск: СибЮИ
МВД России, 2020. - 26 с.

31

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

ПРОБЛЕМЫ ПОРЯДКА ОБРАЩЕНИЙ ГРАЖДАН И ЮРИДИЧЕСКИХ ЛИЦ В ОРГАНЫ
ГОСУДАРСТВЕННОЙ ВЛАСТИ И ОРГАНЫ МЕСТНОГО САМОУПРАВЛЕНИЯ
И ПУТИ ИХ РЕШЕНИЯ

Нестерова Анна Владимировна

магистрант, Сибирский институт управления –
филиал Российской академии народного хозяйства и госслужбы при Президенте РФ,

РФ, г. Новосибирск

Шаталов Евгений Анатольевич

канд. юрид. наук,
Сибирский институт управления - филиал Российской академии народного хозяйства

и госслужбы при Президенте РФ,
РФ, г. Новосибирск

Обращения российских граждан в органы госу- юридических лиц в государственные органы вла-
дарственной власти и органы местного самоуправ- сти, что даст возможность вести единую базу всех
ления являются не только законным средством за- данных по поступившим обращениям, а также иметь
щиты своих законных интересов и прав, но и особой единую систему отчетности [3; с.29]. В связи с чем,
формой для непосредственного участия граждан в наличие статистической информации дат возмож-
процесс управления делами государства, а также од- ность органам государственной власти и местного
ним из основных способов контроля над публич- самоуправления вовремя осуществлять анализ с
ным управлением. последующим принятием мер по вопросам устра-
нению отдельных возникших проблем.
При этом, по мнению Гриб В.В. для каждого
муниципального органа исполнительной власти, Мы склоняемся к мнению, что гораздо целесо-
любые направленные обращения, как граждан, так образнее осуществлять мониторинг всех управленче-
и юридических лиц представляют собой основной, ских решений, которые в дальнейшем могут спрово-
достаточно важный источник поступающей нега- цировать достаточно негативную реакцию в обще-
тивной информации, которая помогает раскрывать стве. Данный мониторинг разрешит быстро и свое-
недостатки в работе как муниципалитета, так и временно провести необходимые профилактические
необходима для процесса принятия органами госу- мероприятия, а также даст возможность предупредить
дарственной власти, а также органами местного само- значительный рост количества поступающих обра-
управления более грамотных и качественных реше- щений.
ний, а также своевременного быстрого реагирования
на различные потребности нашего общества [2; с.55]. Головацкая М.В. предполагает, что важным
способом для своевременного получения обраще-
Нами проанализировано и замечено, что не все ний граждан и юридических лиц является личный
способы и формы обращений граждан и юридиче- прием граждан. Тем не менее, часто явка граждан в
ских лиц в качестве ходатайств, петиций, телефон- дни, когда проводится личный прием, остается весьма
ного обращения, нашли свою правовую регламен- низкой. Поэтому, необходимо информировать граж-
тацию в принятом Федеральном законе «О порядке дан о месте и времени проведении дней приема свое-
рассмотрения обращений граждан». Поэтому мы временно и более доступно, не только через интер-
считаем, что необходимо в обязательном порядке нет-ресурсы, но также и через различные средства
закрепить в федеральном законе кроме трех основ- массовой информации, путем вывешивания объяв-
ных принятых видов обращений и иные, более про- лений в управляющих компаниях и социальных
грессивные виды обращений, при этом, следует сферах [1; с.42].
придать им статус основных.
Нами также проанализировано и сделан вывод о
Следует также заметить, что сам закон не раз- том, что несовершенными также являются положения
граничивает порядок и способы направления ответа Закона об обращениях, устанавливающие различные
на коллективные обращения граждан и юридиче- правотворческие полномочия органов государствен-
ских лиц от порядка и способов ответа на индиви- ной власти субъектов Российской Федерации в части
дуальные заявления, жалобы, предложения, в част- процесса осуществления и последующего регулиро-
ности, следует определить, необходимо ли направ- вания процедуры рассмотрения, поступивших обра-
лять в копиях ответ для каждого, кто подписался щений, а также ответственности за несвоевременный
под коллективным обращением. Кроме того, также ответ на него. Так, Закон об обращениях предусмат-
отсутствуют ясные нормы, относящиеся к правам ривает, что законы, а также иные нормативные право-
юридических лиц на их право для обращения в орга- вые акты различных субъектов Российской Федера-
ны государства и органы местного самоуправления. ции имеют право устанавливать положения, которые
будут направлены на защиту прав граждан и юриди-
По мнению Ермолаевой, А.В. в целях последу- ческих лиц на обращение, в том числе они имеют
ющего совершенствования процесса правового ре- право устанавливать гарантии права граждан на об-
гулирования института обращений граждан, необ- ращение, дополняющие уже установленные в нем
ходимо разработать и утвердить унифицированный основные гарантии. Однако, достаточно полномочия
классификатор по тематике обращений граждан и

32

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

различных субъектов Российской Федерации по пра- зом, сократится общее число обращений граждан и
вовому, касающемуся регулирования обращений юридических лиц, содержащих обращения в отно-
граждан до их пор не определены. шении органов государственной власти; а также зна-
чительное возрастет общее число обращений граж-
По мнению Лысковой Е.И. в целях дальнейше- дан, которые будут содержать вносимые предложе-
го обобщения опыта работы с поступившими обра- ния по процессу улучшению ситуации в различных
щениями граждан и юридических лиц, а также созда- сферах.
ния необходимых условий для его оценки, анализа и
последующего распространения наиболее эффектив- Таким образом, в правовом регулировании все-
ных его форм следует создать специальный портал го механизма процесса реализации института об-
в сети Интернет «Обращения граждан: опыт рабо- ращений в органы местного самоуправления на сего-
ты» [4; с.22]. дняшний день существуют значительные пробелы,
которые затрудняют обеспечение участия граждан
Мы предлагаем продолжить выполнение необ- и юридических лиц в процессе управлении делами
ходимых мероприятий по правовому просвещению государства. Тогда как, устранение многих проблем
граждан, прежде всего в жилищно-коммунальной и практического и теоретического и характера долж-
социальной сферах, так как большое количество но достигаться методом изучения правовой приро-
обращений связаны именно с этими сферами. Кроме ды конституционного права на обращения, а также
того, необходимо продолжать проводить разъясни- понимания особой важности, значимости данного
тельную работу, имеющую основную цель умень- права.
шить количество юридически неграмотных и некор-
ректных обращений. Модернизация института обращений граждан
должна проходить в два этапа: на первом - необходи-
Нами предполагается, что реализация всех ука- мо добиться более эффективного контроля за процес-
занных предложений, на будет в дальнейшем способ- сом рассмотрения обращений, унификации норма-
ствовать процессу формирования отлаженного меха- тивной базы; на втором - добиваться полной про-
низма обращения граждан и юридических лиц в орга- зрачности всей системы работы, связанной с обра-
ны государственной власти, в частности: произойдет щениями с использованием современных информа-
улучшение качества ответов на поступившие обра- ционных технологий. Институт обращения граждан
щения граждан; будут заметно сокращены сроки должен усовершенствоваться, чтобы граждане име-
для рассмотрения поступивших обращений; значи- ли возможность оказывать влияние не власть даже
тельно сократится поток повторных обращений; в условиях уменьшения роли электоральных и дру-
уменьшится общее количество юридически негра- гих публичных процедур.
мотных и некорректных обращений; Таким обра-

Список литературы:

1. Головацкая, М.В. К вопросу о порядке рассмотрения обращений граждан / М.В. Головацкая // Юрист -
2018. - №5. - С. 12.

2. Гриб В.В. Обращение граждан в органы государственной и местной власти как эффективная правовая фор-
ма воздействия на публичную власть // Юридический мир. 2019. №12. С. 20 -23.

3. Ермолаева, А.В. Работа с обращениями граждан в органах государственной власти субъектов РФ и органов
местного самоуправления / А.В. Ермолаева // Секретарское дело – 2017. - №12. - С 42.

4. Лыскова, Е.И. Становление и развитие института обращений граждан / Е.И. Лыскова // Право и политика. -
2017. - № 3. - С. 13.

33

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

СОЦИАЛЬНЫЕ ОЖИДАНИЯ И КОНСТИТУЦИОННЫЕ ПРИНЦИПЫ ПРАВА

Фролова Ольга Валерьевна

канд. юрид. наук, доц., доц. кафедры
военно-политической работы Военной Академии связи

имени С.М. Буденного,
РФ, г. Санкт-Петербург

Фролов Владислав Владимирович

канд. юрид. наук, доц., полковник юстиции, заведующий кафедрой
государственно-правовых дисциплин

ФГКОУ Санкт-Петербургской Следственной академии СК РФ,
РФ, г. Санкт-Петербург

SOCIAL EXPECTATIONS AND CONSTITUTIONAL PRINCIPLES OF LAW

Olga Frolova

Candidate of Legal Sciences, Associate Professor
Associate Professor of the Department of Military-Political Work
of the Military Academy of Communications named after S.M. Budyonny,

Russia, St. Petersburg

Vladislav Frolov

Candidate of Legal Sciences, Associate Professor, Colonel of Justice,
Head of the Department of State and Legal Disciplines
of the Federal State Budgetary Educational Institution
of the St. Petersburg Investigative Academy

of the Investigative Committee of the Russian Federation,
Russia, St. Petersburg

АННОТАЦИЯ
Авторы статьи осмысливают правовые принципы приоритета прав человека, справедливости, равенства
всех перед законом, законности. Формулируется вывод о том, что надо закрепить в Конституции России прин-
цип гармоничного сочетания публичных и частных интересов. Необходимо развивать политические и юриди-
ческие гарантии прав личности, обеспечить в социальной реальности провозглашенные права и свободы.
Нужно устранить возникший дисбаланс между частными и публичными интересами, провести обществен-
ный диалог по проблеме поощряемого «человеческого эгоизма», в принципе недостижимого в социально-
юридической практике - приоритета прав личности. А с другой стороны, нужно усиливать систему политиче-
ских гарантий от злоупотреблений со стороны государства и государственных служащих.

ABSTRACT

The authors of the article comprehend the legal principles of the priority of human rights, justice, equality of all be-

fore the law, legality. The conclusion is made that the principle of a harmonious combination of public and private in-

terests should be enshrined in the Constitution of Russia. It is necessary to develop political and legal guarantees of in-

dividual rights, to ensure the proclaimed rights and freedoms in social reality.

It is necessary to eliminate the imbalance that has arisen between private and public interests, to conduct a public

dialogue on the problem of encouraged "human egoism", in principle unattainable in social and legal practice - the pri-

ority of individual rights. On the other hand, it is necessary to strengthen the system of political guarantees against

abuse by the state and civil servants.

Ключевые слова: публичные и частные интересы, аксиология, политические гарантии, правовые принци-
пы, идеи права, Конституция.

Keywords: public and private interests, axiology, political guarantees, legal principles, ideas of law, the Constitu-

tion.

Наши идеи, представления граждан о идеаль- Ученые подчеркивают: «Воплощение желаемо-
ном государстве и праве, социальные ожидания от го обусловлено ценностными ориентациями человека,
качества и направленности государственных услуг связано с его душевными стремлениями и свободным
формируют идейно-духовную основу права, идей- выбором… на основе ценностей формируются со-
но-духовную основу российской Конституции. циальные нормы и правила поведения, регулирую-
щие взаимодействия людей. Доминирующие в

34

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

обществе нормы поведения фиксируются в нормах Хочется заметить, что в Конституции России
права, являющихся общеобязательными в силу их существует перекос в сторону установления приори-
связи с государством и возможностью силового тета прав человека и гражданина, при определенном
принуждения через правоохранительные органы» замалчивании и отодвигании на второй план: консти-
[1, С. 29]. туционных обязанностей индивидов, публично-
правовых интересов общества и государства, ограни-
Какие ценности россияне считают для себя чений и запретов прав личности в особых и чрезвы-
приоритетными? чайных условиях. Эти яркие пограничные ситуации
торжества человеческого эгоизма продемонстриро-
Что российские граждане ожидают от права и вала пандемия коронавируса.
государства?
Более обоснованным и соответствующим соци-
Прежде всего, выделяются социально-экономи- альным реалиям было бы закрепить в Конституции
ческие права и гарантии. Так соцопрос дал следу- принцип гармоничного сочетания прав человека и
ющие результаты: «Личный интерес россияне в публичных интересов.
первую очередь проявляют к законам, связанным с
социальным обеспечением граждан (54%), сферой Идея индивидуализма и процветания предпри-
охраны здоровья (46%) и защитой трудовых прав нимательской деятельности может противоречить
(41%). Интерес к основам Конституции выразили концепции развития социального государства.
14% опрошенных. Лишь 19% отметили значимость
«свободы от любых вмешательств в частную Справедливость выступает как соразмерность
жизнь».» [2, С. 1]. между поступком человека (и даже позицией рос-
сийского обломовского «ничегонеделания» - воз-
Означает ли такой подход доминирующее со- лежания на диване, т.е. бездействия) и его социаль-
циальное безразличие к политическим правам и но-правовой оценкой.
ценностям демократии?
Совершил подвиг – получи награду для героя.
Возможно. Но российским гражданам предсто- Совершил тяжкое преступление – претерпевай
ит понять и принять одну социальную аксиому - тяжкое наказание.
именно демократия и политические свободы, поли- Вместе с тем подчеркивается относительность
тическая конкуренция позволяет успешно защитить справедливости: «Равными не могут быть даже
социально-экономические права и их развивать. стартовые возможности человека, поскольку люди не
Поэтому так важно провозглашать и обеспечивать равны друг другу с момента рождения: одни рожда-
правовые принципы, правовые ценности – идеи спра- ются в обеспеченных семьях, другие – в обездолен-
ведливости, формального равенства, разумной соци- ных; разницу создаёт наследственность; образцами
альной свободы и гармоничного сочетания публич- разного плана могут быть примеры родителей или их
ных и частных интересов. Только тогда в россий- отсутствие... Справедливость…выражается через за-
ском обществе возникнет атмосфера уважения к конодательство в тех странах, которые ориентируют-
законам и представителям государства. ся на создание социального государства и проводят
в связи с этим сильную социально-экономическую
Предлагается внедрить аксиологический, цен- политику, обеспечивающую через перераспределе-
ностный подход, при котором социально-правовые ние тот или иной уровень благосостояние населе-
ценности можно подвергнуть ранжированию в вер- ния… Наиболее точный индикатор справедливости –
тикально-горизонтальной сетке координат. «Кон- уровень и качество жизни населения, индексы бедно-
ституционные ценности имеют объективный харак- сти и параметры нищеты». [6, С.7-8.].
тер, поскольку содержатся в конституции и накла- Представляется, что формально-юридическая
дывают на органы власти обязательство по их ува- оценка ценностей и идей, доминирующих в обще-
жению, воплощению и защите. Ценности состав- стве (и её закрепление в системе законодательства)
ляют систему, причем иерархически организован- может разойтись с реальной картиной жизни, ре-
ную..» [3, С.14-15.]. ально возникающими общественными отношения-
ми и выраженными в них интересами.
Причем в юридической литературе отмечается, «Идея права коррелирует наличию в субъектах
что: «В самом тексте Конституции Российской Фе- права ценностного сознания и в свою очередь апел-
дерации 1993 г. понятие «ценность» употребляется лирует к нему…Обращение к понятийной связке
трижды. Уже в ст. 2 говорится о том, что «человек, «идея права – субъект права» может быть обосно-
его права и свободы являются высшей ценностью»» вано и тем, что право в его разнообразных фор-
[4, С.97.]. мах…формируется не «чистыми» мыслями, а соци-
ально-правовыми субъектами, которые выступают
Набор конституционных ценностей и их систе- носителями этих мыслей и концептуальных обра-
ма уникальна для каждого государства и общества, зов, и не только обладающими властными – право-
они представляют своего рода слепок социокуль- устанавливающими – полномочиями, но и такими,
турного цивилизационного кода. которые реализуют право через свои действия как
часть своего жизненного процесса». [7, С.44.].
Но конституционные ценности, принципы мо- Для развития российского общества и государ-
гут, как успешно реализовываться совместно, так и ства исключительна важна идея законности.
противоречить друг другу. «Принцип законности - сугубо юридическое яв-
ление, выражающееся в политико-правовом режиме
Например, идея прав человека может вступать
в противоречие с демократическими ценностями, с
интересами общества и государства.

Приведу цитату нашего президента: «Над при-
нятием законов думают сотни и сотни, а над тем,
как обойти закон, думают миллионы» [5, С.1.].

35

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

общественной жизни, основанном на строгом и печить в социальной реальности провозглашенные
неукоснительном соблюдении правовых норм все- права и свободы. Следует устранить возникший пере-
ми субъектами…Законность выражает специфику кос между частными и публичными интересами, про-
юридического долженствования, обеспечивая рабо- вести честный общественный диалог по проблеме
ту всех звеньев механизма правового регулирова- поощряемого «человеческого эгоизма», фактически
ния в режиме правомерности. Право без законности невозможного для воплощения в общественной жиз-
мертво, ибо не способно обеспечить эффект гаран- ни приоритета прав личности.
тированного результата в правореализационных
процессах» [8, С.6-7.]. А с другой стороны, необходимо установить бо-
лее эффективную систему политических гарантий от
Подведу итог. Надо закрепить в Конституции злоупотреблений со стороны государства и государ-
России правовые принципы, которые являются ственных служащих по отношению к людям и их
идейно-духовными ценностями общества: идеи правам. Конституционные права личности слабо
справедливости, формального равенства, разумной обеспечены гарантиями и явно в недостаточной
социальной свободы и гармоничного сочетания степени реализуются на практике.
публичных и частных интересов.
Конституция, требования которой не соблюдают-
Необходимо развивать политические и юриди- ся, никогда не будет пользоваться общественным
ческие гарантии прав человека и гражданина, обес- уважением.

Список литературы:

1. Белинова О.А, Фомин В.Е. Ценность права и ценности в праве // Научный вестник Омской академии МВД
России. 2012. №1. –С.29-33.

2. ВЦИОМ. Данные социологического опроса 2018 года: Конституция РФ: наши права и свободы //
https://wciom.ru/analytical-reviews/analiticheskii-obzor/konstitucziya-rf-nashi-prava-i-svobody (дата обращения

20.12.2021)

3. Шустров Д.Г. Аксиология Конституции Российской Федерации 1993 года // Социально-политические
науки. 2015. №4. –С.14-26.

4. Комкова Г.Н., Категория «Ценность» в конституционном праве России // Известия Саратовского универси-
тета. Новая серия. Серия Экономика. Управление. Право. 2012. №2. –С.97-99.

5. Афоризмы и цитаты о праве и законе. Высказывания великих авторов //
https://time365.info/aforizmi/temi/korruptsiya (дата обращения 02.01.2022)

6. Жуков В.И. Справедливость в парадигме философии права: аналитический обзор // Государство и право.
2021. №11.-С. 7-23.

7. Шугуров М.В. Идея права: философско-правовой анализ // Вестник Саратовской государственной юриди-
ческой академии. 2017. № 1. –С.36-45.

8. Вопленко Н.Н., Рудковский В.А. Основные принципы права: понятие и классификация // Legal Concept.
2013. №1. –С.5-11.

36

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

PAPERS IN ENGLISH

PEDAGOGY

DOI: 10.32743/26870142.20225.228.334385

IMPROVING CAPACITY IN MATHEMATICS FOR SENIOR STUDENTS
AT PRIMARY SCHOOLS

Nguyen Thi Thanh Tuyen

Lecturer,
Faculty of Primary Education, Hung Vuong University,

Vietnam

Nguyen Quoc Thuy

Lecturer,
Faculty of Foreign Languages, Thai Nguyen University of Education,

Vietnam

Nguyen Thi Doan Trang

Lecturer,
Faculty of Foreign Languages, Thai Nguyen University of Education,

Vietnam

ABSTRACT
Students with difficulties in learning mathematics at primary schools still exist objectively and the percentage of
these students increases gradually with grade levels. The following article presents the current situation, influencing
factors, and measures to improve the ability in mathematics for senior students at primary schools in the northern moun-
tainous region of Vietnam.

Keywords: reality, support, senior students, tasks, learning mathematics.

1. Introduction math thinking ability, empty background knowledge,
The objective of primary education is "to help stu- not completing all math content for a long time.
dents develop comprehensively in moral, intellectual,
physical, aesthetic and basic skills, develop personal  Group 2- Do not complete the task at a time:
capacity, dynamism, and creativity, shape human per- students in this group do not complete a certain part in
sonality” [1]. However, in learning maths, primary math not because of weak academic ability but because
school students often fail to complete their learning of poor calculation skills, limited spatial imagination or
tasks, manifested in weak academic performance, sub- not focus on learning.
standard academic results, which are not caused by
intellectual and physical defects. or special circum-  Group 3- Complete the assigned tasks in math.
stances. In order to properly assess the situation and The survey area was conducted in Phu Tho and
come up with appropriate solutions, during the research Thai Nguyen provinces with typical mountainous ter-
process, we divided students into 3 groups based on rain in the northern region of Vietnam. The three pri-
their completion of math tasks: mary schools selected for the survey have typical char-
 Group 1- Do not complete tasks regularly: stu- acteristics in terms of facilities, teachers' qualifications,
dents in this group have difficulty in all math content in and students' living conditions in the northern moun-
elementary school. Showing weak learning ability, slow tainous region. The number of students, teachers, and
administrators at each school at the time of the survey
(the school year 2020-2021) is as follows:

School's name Number of students Number of teachers and administrators
Kim Dong Primary School (Phu Tho) 56 26
Doi Can Primary School (Thai Nguyen) 65 22
Linh Thong Primary School (Thai Nguyen) 36 20
total 156 68

37

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

The results of identifying groups of students in the schools surveyed are as follows:

The above results show that in primary schools We explore the tendency to develop students' intel-
with different characteristics, the proportion of students ligence according to Howard Gardner's point of view [2].
in groups 1 and 2 has a significant difference. It shows The study was conducted through conversation, interview,
that the school's facilities, the qualifications of the teach- observation ... and especially evaluated by multi-factor
ers, the living conditions of the students are the factors test by Thomas Armstrong [3]. The multiple-choice
that determine the quality of their learning. However, sheet includes 80 situations describing preferences for
despite the variation in student proportions, the number 8 types of intelligence. Students mark the sentence that
of students in group 1 objectively persisted in each is correct for them. Each situation is marked with 1
primary school. Average student ratio of group 1: point. The maximum score for each intelligence group
4.5%; group 2: 8.3%; group 3: 87.2%. With this per- is 10 points. The classification of development trends
centage of students, we investigated the characteristics with each type of intelligence is determined as follows:
of intellectual development and activities to support Level I (good type: score from 9 to 10 points or more);
children when learning math at school. Level II (good grade: score from 7 to 8 points or more);
Level III (medium grade: score from 5 to 6 points or
2. Actual situation of primary students' learning more); Level VI (weak grade: less than 4 points). The
maths based on intellectual development character- results of finding out the tendency to develop types of
istics and supporting activities in primary schools in intelligence in primary students are as follows:
the northern mountainous areas of Vietnam
Table 1.
2.1. Developmental characteristics of the intellec-
tual type of students at the end of primary school

Level of development of different types of intelligence

Types of intelligence Level of development of different types of intelligence

Language I II III IV
Logic - math
Image -Space 15 45 25 15
Music
Movement-Fitness 0 10 45 45
Nature
Extrovert 45 30 25 0
introspection
15 25 50 10

40 35 20 5

10 15 75 0

10 45 30 15

5 10 60 25

From the above results, it can be seen that the 2.2. Supporting activities students in learning
group of students tends to thrive in spatial, motor, lan- maths
guage and extraversion intelligences. However, the chil-
dren achieved the best level with spatial and motor intelli- We learn about different types of student support
gence. In the type of linguistic and extroverted intelli- and teachers' assessment of the need for these types of
gence, most of them only got good grades, very few support (1- not necessary; 2- necessary; 3- very neces-
students got good grades. In particular, most students sary). The results obtained are as follows:
have limited logical and mathematical intelligence (Ex-
cellent: 0%; Fair: 10%; Average: 45%; Weak: 45%).  Results of findings the teacher's activities to
Musical, natural, and introspective intelligence are support senior students in learning mathematics in the
mostly average. organization of general lessons

38

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

Table 2.
Results of finding the teacher's activities to support senior students in the organization of general lessons

No Support form Ratio of teacher Necessary
level
done no done 3.0
1.5
1 Improve requirements for students 100% 0% 2.8

2 Define specific goals for each student in each lesson 29.4 % 70.6% 3.0

3 Develop a plan to support each student 41.2 % 58.8% 2.5

4 Build more extensive exercises, just enough for students to 80.9% 19.1%
practice in class

5 Design learning content suitable for students' ability 11.8% 88.2%

From the statistics, it can be seen that most of the ior students. However, the support of students is also
math teachers think that it is necessary to improve the dependent on the program and the requirements of the
requirements of students at final grades. However, set- general knowledge and skills standards. Many teachers
ting specific goals for each student in each lesson has still lack detailed techniques in supporting activities
not been implemented by many teachers (70.6% of such as detailed planning techniques for each student's
teachers have not yet). Therefore, most teachers do not support activities on a weekly and monthly basis, tech-
know how to design learning content suitable to the niques for adjusting lesson content appropriately with
capacity of senior students (88.2%). Many teachers students in group 1 and group 2.
have also built more extensive exercises, taking into
account the factor of fitness for students to practice  Result of finding ways to support senior students
more in class (80.9%). It can be seen that most math with difficulties in learning mathematics by group co-
teachers are interested in supporting activities for sen- operation activities

Table 3.

Result of finding ways to support senior students by group cooperation activities

No Support form done Necessary level
8.8% 2.8
1 Build groups of volunteer students to support each other in learning maths 2.9% 2.5

2 Build a group of students with similar interests 91.2% 3.0

3 Build a group of 3 or more students, including at least one good student to 89.7% 3.0
run and support each other
4.4% 2.5
4 Build a pair of progressive friends to support each other in learning maths
14.7% 2.8
5 Organize activities and extracurricular activities to foster affection and in-
crease responsibility among students in the class.

6 Organize instruction for good students on how to guide weaker students

Most math teachers appreciate the need for groups sion, and learning games. We also found that teachers
of supporting friends. However, the forms of support carefully prepare teaching aids such as pictures, real
through the group are not yet flexible. Two popular forms objects, models, projectors. Teachers organize teaching
applied were the group with good students (91.2%) and according to the model of group cooperation. During
the pair of friends (89.7%). The organizing extracurric- the tutoring sessions, students review old knowledge
ular activities to strengthen the solidarity and responsi- that they are still unsure of. The teacher explains in
bility among students to share, sympathize and support detail, enhances students' practice, and analyzes mis-
each other in learning maths has not been established takes for students.
paying attention (4.4% of teachers) and organizing to
guide fairly good students the method of guiding 3. Some suggestions to enhance math ability for
weaker students is still less interested in implementing senior students at primary schools
(only 14.7% of teachers).
From the survey situation, it shows that senior stu-
 The results of finding the forms of teaching or- dents at primary schools have difficulties, many of
ganization in the classroom with students in groups 1 them do not complete their study tasks because math-
and 2 in learning maths through observing the lessons. ematics in the final grades has much new and difficult
knowledge and it is very logical with each other. Sen-
Through observing 30 teaching lessons for the fi- ior students at primary schools in mountainous areas
nal grades at Linh Thong, Doi Can, Kim Dong primary are often poor in math, especially those in group 1 who
schools in the 1st semester of the 2020-2021 school have limited mathematical logic. The supporting work
year (25 lessons of the main course, 5 lessons of tutor- for them in studying is very active but has not paid
ing) we found that in all math lessons there were sup- attention to the cognitive characteristics and strengths
porting activities for students, specifically: instruction of their intellectual type.
during the lessons, detailed explanations, assignment of
tasks and guidance to good students to help weak stu- In order to support senior students at primary schools
dents, appropriate exercises for group 1 students to do. effectively, we recommend a number of measures as
In the lessons, teaching methods were applied such as follows: Need to identify students in group 1 accurate-
presentation, explanation, visualization, group discus- ly, if possible, in group 2, too; Define goals and make
detailed plans for supporting students, especially stu-

39

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

dents in group 1; It is necessary to design learning con- ior students have difficulties in learning and are de-
tent in accordance with the ability of groups of stu- pressed in mathematics, even though they do well in
dents; Use teaching strategies, differentiated and indi- other subjects. Teachers need to understand the intel-
vidualized teaching methods that pay attention to the lectual characteristics of each student in the class so
dominant intelligence type in students to help them that they can have strategies and educational methods
have more opportunities to succeed in math; Build a suitable to each child's ability. Teachers need to apply
system of exercises to practice basic, extended, and the characteristics of intellectual development and sup-
advanced math skills in groups of students; Enhance porting activities in teaching mathematics for primary
forms of group learning, cooperate with students' fami- school students to help them develop comprehensively;
lies to support them to learn better. Besides teachers must innovate teaching methods, ap-
proach and assess students, thereby improving the
4. Conclusion quality of education.
In primary schools in Vietnam, mathematics is one
of the main subjects taking up a lot of time. Many sen-

References:

1. Ministry of Education and Training. (2006). Standard program of knowledge and skills in primary school subjects.
Vietnam Education Publishing House.

2. Gardner, H. (1993). Multiple Intelligences: The Theory in Practice. New York: Basic Books.

3. Armstrong, T. (2000). Multiple Intelligences in the Classroom. Alexandria, VA: Association for Supervision and
Curriculum Development. Retrieved from https://www.questia.com/read/117634400/multiple-intelligences-in-the-
classroom.

40

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

CHEMISTRY

TREATMENT OF FLOODWATER IN THE VIETNAMESE MEKONG DELTA USING
COAGULATION – SEDIMENTATION METHOD

Pham Thi Thanh Ha

MSc, Lecturer of Faculty of Environment,
Ho Chi Minh City University of Natural Resources and Environment,

Vietnam, Ho Chi Minh

ABSTRACT
The effectiveness of polyaluminium chloride and potassium alum has been evaluated and compared with each other
in the floodwater treatment of the Vietnamese Mekong River using the coagulation – sedimentation method. The
obtained results showed that the basic quality indicators of the floodwater such as pH, turbidity, total dissolved solids,
color, and suspended solids meet the permissible standards for drinking water after being treated for coagulation –
sedimentation method. In addition, polyaluminium chloride outperformed kali alum in terms of treatment efficiency.
However, to be able to use in daily activities, the floodwater of the Vietnamese Mekong River after being treated by
coagulation –sedimentation method needs to be disinfected to achieve the best water quality.

Keywords: Vietnamese Mekong Delta, Floodwater, Coagulation –Sedimentation method, Polyaluminium chloride,
Kali alum.

Introduction in suspension are agglomerated, forming large clusters
Flooding has been becoming a way of life for [2]. As a result, they are easier to separate from solu-
many rural communities along the lower Mekong River tion by mechanical means such as sedimentation. Co-
in Vietnam. Every year between mid-July and late Oc- agulant refers to a chemical or substance that is added
tober, monsoon rains fill the rivers of the Mekong Riv- to a suspension to accelerate coagulation or enhance
er Delta broadens well past its dry season levels. The the flocs formed during this process [3]. This study
annual flooding brings nutrient-rich silt from upstream aims to assess the efficacy of using polyaluminium
to the arable land around the river and provides the chloride and kali alum as coagulants for treating the
moisture needed to grow vast rice fields. Vietnam is floodwater of the Vietnamese Mekong River.
the second-largest rice exporter in the world after Thai-
land, and the Mekong Delta is one of the country's two Experimental
main rice-growing regions. Although bringing great All coagulants used during the floodwater
benefits to agriculture in the Mekong Delta, prolonged treatment were purchased from Vikram PAC, India,
flooding has left this place in a serious shortage of and used exactly as received. The dosage of the studied
clean water. Besides that, most people living along the coagulants ranged from 4 to 30 mg L−1. The floodwater
Mekong River in Vietnam use the water in this river supplemented with coagulants was thoroughly stirred
for their daily activities [1]. The water produced by the for 5 min at room temperature, and the settling lasted
flood is highly polluted because it is mixed with other 30 min.
water sources such as rivers, streams, sewers, creeks, Floodwater was collected from 8 different
soil and rock eroded from the mountainside, and even locations along the Hau River, which is a tributary of
mud. Using flood water for domestic use brings poten- the Mekong River in Vietnam as described in Figure 1.
tial risks to health caused by several diseases such as The quality of floodwater was quantified based on
cholera, diarrhea, dengue fever, infectious diseases, basic parameters such as pH, turbidity, total dissolved
diseases related to gastritis, poisoning, and respiratory solids (TDS), color, suspended solids (SS), total
infection. Therefore, the treatment of Mekong River coliform, and fecal coliform before and after treatment by
water during floods is urgent to ensure the daily life of the coagulation – sedimentation method. The floodwater
the people here. As the composition of dirt in floodwa- quality was also compared with the standard index
ter is mainly mud and insoluble minerals, so the best recommended by the World Health Organization
treatment method is to use coagulation – sedimenta- (WHO) and by the National Technical Regulation on
tion. Coagulation is a process by which small particles Domestic Water Quality of Vietnam (QCVN 01:
2009/BYT).

41

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

Figure 1. The Hau River - a tributary of the Mekong River in Vietnam (Google map)

Results and discussions increasing the concentrations of polyaluminium
Before being put into treatment, the floodwater chloride and kali alum to 30 mg/L (Figure 2). Notably,
quality was assessed through the above-mentioned polyaluminium chloride outperformed kali alum in
indicators. The obtained results are presented in Table terms of treatment efficiency. Only with the
1. Thereby, it is easy to see that except for pH and total polyaluminium concentration of 10%, the proposed
dissolved solids, most of the indicators of floodwater treatment method was able to completely remove
quality exceed the allowable level many times. suspended solids in floodwater. Therefore, using
Therefore, the treatment of floodwater by coagulation – polyaluminium as an effective coagulant will save
deposition method promises to improve its quality. treatment costs and improve efficiency compared to
Unexpectedly, the content of turbidity, color, and using kali alum for floodwater treatment.
suspended solids decreased significantly when
Table 1.

Comparison of water quality indicators of the floodwater of Hau River with standard values recommended by
the World Health Organization (WHO) and by the National Technical Regulation on Domestic Water Quality

of Vietnam (QCVN 01: 2009/BYT)

Water quality indicators Initial floodwater QCVN 01: 2009/BYT WHO
pH 6.6 – 7.3 6.5 – 8 6.5 – 8
93 – 181 <2
Turbility, NTU 90 – 109 < 1000 <5
TDS, mg/L 68 – 137 <25 <500
SS, mg/L 460 – 463 <15 <25
Color, Pt-Co <15
1500 – 25000 No detect
Total coliform, No detect
MPN/100mL 280 – 2800 No detect
Fecal coliform, No detect
MPN/100mL

42

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

Figure 2. Floodwater quality indicators as functions of the coagulants concentrations at settling time of 10 min

In addition to the type of coagulant and its dosage, and settling time of 20 min are the best conditions for
settling time is one of the important factors affecting the coagulation–sedimentation method used in the
the efficiency of coagulation- sedimentation [4]. In
order to find out the optimal time for floodwater treat- floodwater treatment. In general, all quality indicators
ment by flocculation – deposition method, we have
conducted a series of jar tests in which polyaluminium of the floodwater except biological indexes, meet WHO
dosage ranged from 5 to 30 mg/L and the settling time
varied from 0 to 30 min. The obtained findings (Figure and QCVN 01: 2009/BYT standards for drinking water
3) showed that the polyaluminium dosage of 20 mg/L after being processed by coagulation–sedimentation

method. Therefore, in order to thoroughly treat the

floodwater of the Mekong River in Vietnam, it is nec-

essary to use more disinfection methods.

Figure 3 - Floodwater quality indicators as functions of the polyaluminium dosage and settling time

References:
1. Dao MU, Hoang HY, Tran AK, et al. Assessment and treatment of floodwater in the Vietnamese Mekong Delta

using a simple filter system based on silver nanoparticles coated onto activated carbon derived from rice husk. RSC
Advances. 2021;11:39838–39847.
2. Vaddi, D., Mushini V, Muralikrishna Mudumba PS. Use of Aluminium Metal Embedded ThujaOccidentalis Leaves
Carbon (AMETLC) for Fluoride Removal from Water: Equilibrium and Kinetic Studies. Journal of Environmental
Treatment Techniques. 2021;9:480–490.

43

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

3. You Z, Xu H, Sun Y, et al. Effective treatment of emulsified oil wastewater by the coagulation–flotation process.
RSC Advances [Internet]. 2018;8:40639–40646. Available from: http://xlink.rsc.org/?DOI=C8RA06565A.

4. Choudhary AK, Kumar S, Sharma C. Removal of chloro-organics and color from pulp and paper mill wastewater
by polyaluminium chloride as coagulant. Desalination and Water Treatment [Internet]. 2015;53:697–708. Available
from: http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/19443994.2013.848670.

44

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ МАҚАЛАЛАР

МАТЕМАТИКА

ДИФФЕРЕНЦИАЛДЫҚ ТЕҢДЕУЛЕРДІҢ ФИЗИКАДА ҚОЛДАНЫЛУЫ

Татиева Камила Сакеновна

магистратура студенті,
Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды университеті,

Қазақстан, Қарағанды

Дифференциалдық теңдеу негізгі математикалық
ұғымдардың бірі болып табылады. Ғылымның дамып = + 0
келе жатқан салаларының бірі – дифференциалдық
теңдеу теориясын толығынан түсінуге, игеруге немесе
қажетті білімділік пен машықтықты бойға дарытатын
тиянықты ілгері білімдер көлемін анықтау және = + 0 .
ғылым мен техниканың дамуына сай
дифференциалдық теңдеулер теориясының Соңғы теңдеуді интегралдап есептің жалпы
өрбуінің бағыттаушы идеялары мен шешімін аламыз:
тенденцияларын анықтау қажет болады.
= 1 2 + 0 + 2. (4)
Дифференциалдық теңдеудің көмегімен 2
жаратылыстану ғылымдарындағы ең негізгі
проблеманың бірі - өзімізді қоршап түрған табиғат 2 анықтау үшін бастапқы ереже = 0 болғанда,
құбылыстарының кейбір жасырын сырының қалай 0 болады, яғни = 0 болғанда = 0 қашықтыққа
ашылғаның, оның өмірде қалай пайдаланатынын тең деп санаймыз. Бұл мәндерді (4) теңдеуге
көрсетуге болады. Соның ішінде дифференциалдық алмастырамыз:
теңдеудің физикада қолданылуын қарастырайық.
0 = 0 + 0 + 2 или 2 = 0.
Тұрақты үдеумен түзу сызықты қозғалыс Демек,
Материалдық нүкте a тұрақты үдеумен түзу
сызықпен қозғалады. Нүктенің қозғалыс заңын = 1 2 + 0 + 0. (5)
табыңыз. 2
Шешуі. a үдеуі t уақыты бойынша v
Содан кейін осы (3) пен (5) теңдеулерді =
жылдамдығының туындысын білдіреді, яғни = , , 0 = 0, 0 = 0, = ℎ, бос дененің еркін құлау
заңын аламыз [1]:


сондықтан

= . (1)
(1) теңдеуді интегралдаймыз,
= және ℎ = 1 2.
= + 1. (2)
2
1 анықтау үшін бастапқы жылдамдығы 0 тең,
яғни = 0, = 0 болғанда, бастапқы шарттарды Айнымалы үдеуі бар түзу сызықты қозғалыс
(2) теңдеуге ауыстырамыз Қозғалатын дененің жылдамдығы өткен жолға
кері пропорцияда артады. Қозғалыстың бастапқы
0 = 0 + 1 немесе 1 = 0. сәтінде дене жолдың басынан 5 м қашықтықта болды
Осылайша (2) теңдеу келесідей болады: және 0 = 20 м/с жылдамдыққа ие болды. Қозғалыс
басталғаннан кейін 10 с өткен соң жүрілген жол мен
= + 0. (3) дененің жылдамдығын анықтаңыз.
Шешуі. t – уақыт, s – дененің жүрген жолы
Жылдамдық t уақыты бойынша s жолының болсын. Дененің қозғалыс жылдамдығы уақыт
туындысын = беретіндіктен, (3) теңдеу мына бойынша жолдың туындысы болып табылады.
Шарт бойынша есептің дифференциалдық
теңдеуі

түрге келеді: = , (1)



мұнда k – пропорционалдылық коэффициенті.

45

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

Айнымалыларды бөлу және (1) теңдеуді = ′ = 100 .
интегралдау арқылы біз мына теңдікті аламыз: √200 + 25

2 = 10 мәнін (7) теңдеуге қойып ізделінді
= ; 2 = + , жолды табамыз:

бұдан (10) = √200 ∙ 10 + 25 = √2025 = 45 м.

2 = 2( + ) Жылдамдықты табамыз [3]:

немесе 10 = ′(10) = 100 = 20 м/с.
45 9

= √2√ + . (2) Радиоактивті ыдырау
Радийдің ыдырау жылдамдығы оның массасына
(2) функцияны дифференциалдап, қозғалыс тура пропорционал. Егер радийдің жартылай ыдырау
жылдамдығын табамыз [2]: кезеңі (радийдің массасының жартысы ыдырайтын
уақыт кезеңі) 1590 жылға тең екендігі белгілі болса,
= ′ = √2 = . (3) радийдің 0 массасының қанша пайызы 200
2√ + жылдан кейін ыдырайтынын анықтаңыз.
√2√ + Шешімі. Радийдің ыдырау жылдамдығы оның
уақыт бірлігіне бөлінетін мөлшерімен өлшенеді.
Бастапқы шарт: = 0, = 5,
Біраз уақыттан бері өткен ∆ қысқа уақыт
= ′ = 20. (4) аралығында ыдыраған радий мөлшері ∆ - ге

Сонда тең, мұндағы – қазіргі кездегі радий мөлшері, –
пропорционалдылық коэффициенті. Теріс белгімен
(0)√2√ ∙ 0 + = √2 = 5.
алынған дәл сол мөлшер (масса азаяды) ∆ кезінде
массаның өсуіне тең [4]:

Интегралдау тұрақтысы

∆ = − ∆ . (1)

= 25. (5) (1) теңдеудің екі жағын ∆ бөлеміз және ∆ → 0
шекке көшеміз. Сонда
2

(4) екінші шартты және (5) теңдікті қолдана ∆
отырып, пропорционалдылық коэффициентін lim = = − .
анықтау үшін теңдік аламыз: ∆
∆ →0

0 = ′(0) = + = = 20, Айнымалыларды ажыратамыз:
√2√ ∙ 0 √2√

осыдан = − . (2)

= 20√2√ = 20√2 5 = 100. (6)
√2
(2) теңдеуді интегралдап, біз табамыз:

Табылған (5) және (6) мәндерді (2) теңдеуге = − +
қоямыз:
немесе потенциалданғаннан кейін

√2√100 25 √2√200 2+ 25 = − . (3)
2 .
= + =

немесе Бастапқы шарт: = 0 болғанда = 0, мұнда
0 – бастапқы = 0 сәттегі массасы.

Осы шамаларды (3) теңдеуге алмастыра
отырып, бізде

= √200 + 25. (7)

Өйткені 0 = − ∙0,

= ′ = 100 = 100 ; осыдан

= 0.

√2√100 + 25 √2√200 2+ 25 (3) теңдеу енді келесідей ұсынылған:
2

онда = 0 − .

46

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

Бұл функцияның графигі 29-суретте көрсетілген. Ізделінді функция
k коэффициенті қосымша шарттан шығады:
= 1590 болғанда = 0. ( ) = 0 −0,00044 .
200 жылдан кейін ыдырамаған радий саны,
2
(200) = 0 −0,00044∙200 = 0 −0,088 = 0,915 0.
Осылайша, Демек, 200 жылдан кейін радийдің тек 8,5%

0 = 0 −1590 ыдырайды.
2

немесе

−1590 = − 2, = 0,00044.

Әдебиеттер тiзiмi:
1. Пономорев К.К. Составление дифференциальных уравнений, - М., 1973.
2. Горт В. Дифференциальные уравнения. – М, 1933.
3. Пономорев К.К. Составление и решение дифференциальных уравнений инженерно-технических задач. М.,

1962.
4. Креер Л.И. Сборник управжнений по дифференциальным уравнениям. М., 1940.

47

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

ПЕДАГОГИКА

5-СЫНЫПТАҒЫ ОҚУШЫЛАРДЫ МАТЕМАТИКАЛЫҚ ОЛИМПИАДАҒА ДАЯРЛЫҚ
ЭЛЕКТИВТІ КУРСЫ

Нұржанова Дина Берікқызы
магистрант,

М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті,
Қазақстан Республикасы, Орал

Кульжумиева Айман Амангелдиевна
физика-математика ғылымдарының кандиданты, доцент,

М. Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті,
Қазақстан Республикасы, Орал

ELECTIVE COURSE OF PREPARATION OF STUDENTS OF THE 5TH GRADE
FOR THE MATHEMATICAL OLYMPIAD

Dina Nurzhanova

Master's degree,
West Kazakhstan University named after M. Utemisov,

Republic of Kazakhstan, Uralsk

Ayman Kulzhumieva

candidate of physical and Mathematical Sciences, Associate Professor,
West Kazakhstan University named after M. Utemisov,
Republic of Kazakhstan, Uralsk

АҢДАТПА
Ғылым мен техниканың даму дәрежесі мектептерде математиканы оқытуды қазіргі заман талаптарына
сәйкес жүргізуді талап етеді. Дарынды балалармен жұмыс істеу адам ресурсын барынша жақсы пайдалану
болып табылатыны сөзсіз. Бұл мақалада ерекше талантты, дарынды оқушыларды анықтау және олармен 5-ші
сыныптан бастап олимпиада есептерін шығаруға дайындық жүргізу және оларды стандартты емес есептерді
шығаруға бағыттау арқылы оқушылардың логикалық және математикалық қабілетін дамыту бағытында жасалған
элективті курстың мазмұны келтірілген. Соңғы жылдары Қазақстан Республикасының мектептерінде әр түрлі
деңгейдегі математикалық олимпиадалар өткізу дәстүрге айналды. Мұндай жарыстар алдымен мектепте,
ауданда, облыста, республикада одан кейін халықаралық деңгейде өткізіліп келеді. Әртүрлі деңгейдегі
математикалық олимпиадаларды ұйымдастыру мен өткізу мәселелері қазіргі кездегі өзекті мәселенің бірі болып
табылады. Олимпиадалық есептер шығарудың математиканы оқып үйренуде алатын орны ерекше.
Оқушылардың математиканы меңгеру деңгейі көбінесе олардың білім стандарттарын игерумен ғана емес,
олардың олимпиадалық есептерді шығаруға қаншалықты төселгендігі арқылы бағаланады.

АННОТАЦИЯ
Степень развития науки и техники требует обучение математике в школах в соответствии с современными
требованиями. Работа с одаренными детьми, несомненно, является наилучшим использованием человеческого
ресурса. В данной статье представлено содержание элективного курса, разработанного для развития логических
и математических способностей учащихся путем выявления особо талантливых, одаренных учащихся и
подготовки их к решению олимпиадных задач, начиная с 5-х классов и направляя их на решение нестандартных
задач. В последние годы в школах Республики Казахстан стало традицией проводить математические
олимпиады различного уровня. Такие соревнования проводятся сначала на школьном, районном, областном,
республиканском, а затем на международном уровнях. Вопрос организации и проведения математических
олимпиад различного уровня является одним из актуальных на сегодняшний день. Олимпиадные задачи
занимают особое место в изучении математики. Уровень усвоения математики учащимися часто оценивается не
только усвоением ими образовательных стандартов, но и тем, насколько они подготовлены к решению
олимпиадных задач.

ABSTRACT
The degree of development of science and technology requires teaching mathematics in schools in accordance with
modern requirements. Working with gifted children is undoubtedly the best use of human resources. This article

48

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

presents the content of an elective course elaborated to develop the logical and mathematical abilities of students by
identifying especially talented, gifted students and preparing them for solving Olympiad problems, starting from the 5th
grade and directing them to solve non-standard problems. In recent years, it has become a tradition in the schools of the
Republic of Kazakhstan to hold mathematical Olympiads of various levels. For the first time competitions were held in
schools, district, regional, republican, and then at the international levels. The issue of organizing and conducting
mathematical Olympiads at various levels is one of the most current interest today. Olympiad problems have a special
place in the study of mathematics. The level of mastering of mathematics by students is often assessed not only by their
mastery of educational standards, but also by how they are prepared in solving Olympiad problems.

Түйін сөздер: дарынды балалар, математикалық олимпиада, элективті курс, стандартты емес есептер.
Ключевые слова: одаренные дети, математическая олимпиада, элективный курс, решение нестандартных
задач.

Keywords: gifted children, mathematical olympiad, elective course, solving non-standard problems.

Қазіргі уақытта білім сапасын арттыру  ең мықты, дарынды және ынталы оқушыларды
анықтау;
тенденцияларының бірі жалпы білім беретін мектеп
 дарынды балалардың теориялық дайындығын
оқушыларының жеке тұлғасының шығармашылық күшейту;

ойлауын дамытуға бағыт-бағдар беру және  дарынды балалардың өз бетінше оқуға
бейімділігін дамыту;
стандартты емес есептерді шешу процесінде
 жұмыста логикалық дағдыларды, оның ішінде
эвристикалық әдістерді қолдану қабілетін ғылыми-зерттеу жұмысының нәтижесінде алынған
ақпаратты жалпылау, жүйелеу, жалпыдан жекеге
қалыптастыру болып табылады. және керісінше жалғастыра білу дағдыларын
қалыптастыруға жағдай жасау;
Есептерді шешу мектеп оқушыларының негізгі
 математикалық ойлау мәдениетін тәрбиелеу.
математикалық білімдерін, біліктілігін және Элективті курс әр аптаның бейсенбісінде 1
сағатқа, жылына 34 сағатқа есептелген.
дағдыларын қалыптастырудың ең маңызды құралы Оқушылардың логикалық ойлау қабілетінің жетілуін
негізге ала отырып, бірнеше маңызды тақырыптарға,
болып табылады және математиканы оқу процесінде алдымен маңызды түсініктеме, формула, қасиеттер
түсіндіріліп, содан кейін мысалдар, есептер беріледі.
оқушылардың оқу әрекетінің жетекші формасы. Онан кейін есептердің шешулері, кейбір есептердің
бірнеше түрлі шешу тәсілдері көрсетіледі. Бұл
Оқу процесінде тапсырмаларды тиімді пайдалану оқушының білім деңгейіне, ерекшелігіне қарай
түсіндіру жасап, әрбір мәселені жан-жақты
көбінесе математиканы оқыту сапасын ғана емес, зерттеуіне, ізденуіне жөн сілтейді.
Бұл курста 5-сыныпта математиканы оқытуда
сонымен бірге олардың тәрбиесін, жеке маңызды үлкен қиындықтар туғызатын кейбір тақырыптар
қосымша қозғалады:
қасиеттердің дамуын және экономиканың, саясаттың,
 типтік мәтінді есептер (қозғалысқа байланысты
ғылымның және өнердің әртүрлі салаларындағы іс- есептер, өлшеу, құю және т.б.) және күрделі
олимпиаданың мәтін есептері;
әрекетке практикалық дайындық дәрежесін
 қосымша білімді қажет етпейтін логикалық
анықтайды. Математикалық олимпиада тапсырмалар, бірақта логикалық есептерді практика
жүзінде шығару пайдалы және қызықты, ол
тапсырмалары-бұл стандартты емес, күрделілігі логикалық ойлауды, тапқырлықты, есте сақтау мен
зейінді дамытады.
жоғары есептер болып табылады. Алайда, өкінішке
 5 сыныптардың бағдарламасында шырпымен
орай математика сабақтарында мұндай есептерді шығаратын геометриялық есептер, қиюға және
бүркеуге байланысты есептер қарастырылмайды,
шығаруға және талдауға көп уақыт жетпейді және бірақта олар олимпиадалық тапсырмаларда жиі
кездеседі, сондықтан курста осы типтегі есептерді
мектеп бағдарламасында аз қамтылады. Ерекше шығару арқылы оқушылар геометриялық
қырағылықты, зейінді дамытады, геометриялық
талантты, дарынды оқушыларды 5 сыныптан бастап фигуралардың қасиеттерімен танысады.

олимпиада есептерін шығару дағдысын қалыптастыру Оқушыларда осы курс аясында күтілетін
нәтиже:
қажет, себебі мектеп оқушыларының облыстық,
 есептеулер мен дәлелдеулерге есептер шығару
республикалық, халықаралық олимпиадаларда жақсы әдістерін меңгеру: қайшылық әдісі, ұқсастық әдісі,
нұсқаларды санамалау әдісі және т.б.;
нәтижелерге жетуі, 5 сыныптағы алғашқы

олимпиадалық дайындығына тығыз байланысты. Осы

кезеңдегі алғашқы олимпиадалық дайындықтың

жақсы болуы оқушының математикаға деген

қызығушылығын оятып, жоғары деңгейдегі

олимпиада шыңына көтеріп қана қоймай,

оқушының логикасының жетілуіне, ойлау

қабілетінің өсуіне де маңызы зор. Оқушылардың

олимпиадаға терең сараланған дайындығын

кішкентай 5 сыныптан ұйымдастыру үшін осы

арнайы курс жақсы мүмкіндіктер береді.

Бұл элективті курстың негізгі мақсаты

оқушылардың математика бойынша олимпиадалық

есептерді есептің мәніне терең бойлай отырып

шешуді үйретуге және мектеп бағдарламасына

кірмейтін математиканың кейбір қосымша

тарауларын қарастыруға бағытталған. Курста

келесідей міндеттер қойылады:

 оқушылардың «Математика» пәніне

қызығушылығын ояту;

49

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

 проблемалық және эвристикалық сипаттағы оқушыларды анықтау мақсатында 5-сынып пән
әртүрлі тапсырмаларды орындау кезінде мұғалімдерімен бірлесіп мектепшілік іріктеу өтті.
қызығушылықтың, тез тапқырлықтың дамуы; Оқушыларға арнайы өз деңгейлеріне сәйкес 50
минутқа 3 есеп берілген болатын. Тапсырмалар 3
 пайымдау тәуелсіздігін, дербестікті және нұсқада және шекті баллы 15 деп алдық. Іріктеуге
стандартты емес ойлауды дамыту; қатысқан оқушылар арасынан шектік баллдың 50%-
нан жоғары жинаған 10 оқушы қабылданды. Есептер
 кез келген адамның практикалық іс-әрекетінде логикалық ойлауға, амалдарды орындауға және соңғы
өте маңызды қасиеттер зейінділікті, табандылықты, тапсырма мәтінді есепті шығаруға бағытталған.
мақсаттылықты, қиындықтарды жеңе білуі дамыту; Мысал ретінде 1 нұсқаны келтірейік.

 әртүрлі әдістерді салыстырып, нақты 1-ші тапсырма Кітаптың бетін нөмерлеу үшін
тапсырманы орындауға ыңғайлы әдістерді таңдау; 1500 цифр қолданылған болса, кітап неше беттен
тұрады [1]?
 проблемалық мәселелерді талқылауға қатысу,
өз пікірін білдіру және оны дәлелдеу; 2. Үшбұрыштың нешеге тең болатынын
табыңыз [2]?
 егжей-тегжейлі бақылау және өзін-өзі бақылау
әрекеттерін орындау: құрастырылған құрылымды 3. 28 адам өзеннен өту үшін екі орынды және үш
үлгімен салыстыру. орынды қайықтарға отырды, барлығы 11 қайыққа дәл
сыйып отырған болса, екі орынды неше қайық, үш
 әр түрлі математикалық есептерді шешудің орынды неше қайық болды [3]?
стандартты емес әдістерін, есептерді шешуде
қолданылатын логикалық әдістерді меңгеруі. Кесте 1.

Дарынды балалар өз қатарластарын басып
озып, оқу материалын меңгеру қарқындылығымен
ерекшеленеді. Мұндай балалармен жұмыс жасау
қызықты да күрделі. Мұғалімнің әрбірінің міндеті
осындай дарынды балаларға ғылым мен өмірге жол
сілтеп, өз қабілеттерін ашуларына ықпал етуі қажет.
Сол себепті, былтырғы оқу жылының қыркүйек
айында барлық 5 сынып оқушыларының арасынан
логикалық ойлау қабілеті жоғары, дарынды

Олимпиадалық топқа қатысатын оқушылар тізімі мен нәтижелері

№ Оқушының аты – жөні Ұпай саны Сыныбы
15 балл
1 Жомарт 12 5 «б»
2 Мейірбек 10 5 «е»
3 Шыңғыс 9 5«б»
4 Жазира 7 5 «е»
5 Азель 7 5«б»
6 Жәңгір 9 5 «г»
7 Темірлан 8 5 «г»
8 Айбат 10 5 «а»
9 Алинур 10 5 «д»
10 Арсен 8 5 «и»

5-сыныпқа арналған математика пәнінен элективті курстың жылдық жоспары Кесте 2.
(Аптасына 1 сағат, барлығы 34 сағат) Уақыты

№ Тақырыбы Сағаты
1 Сандар тізбегі 1
2 Сандар мен фигура арасындағы байланыс 1
3 Шифрлар 1
4-5 Әріптер және сандармен амалдар 2
6-7 Логикалық мәселе есептер 2
8 Фигураға байланысты операциялар 1
9-10 Фигуралар тізбегі 2
11- 1212 Фигуралар жазбасы және фигуралар саны 2
13 Адамның жасын анықтауға берілген есептер 1
14 Аптаның күндерін, жылдың айларын анықтауға берілген есептер 1
15 Таразыға тартып анықтауға берілген есептер 1
16 Шырпымен жаттығулар 1

50

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

№ Тақырыбы Сағаты Уақыты
17 Математикалық ребустар, санды басқатырғылар 1
18-1919 Қозғалысқа байланысты есептер 2
20-2121 Сандардың бүтін бөлгіштігі 2
22 Тақ сан және жұп сан 1
23-2424 Дирихле принципі 2
25 Жай бөлшектерге мәселе есептер 1
26-2727 Жұмысқа байланысты мәтін есептер 3
28-2829 Пайызға мәтін есептер 2
30 Эйлер дөңгелегіне берілген есептер 2
31-3232 Амалдарға байланысты есептер. 2
Мәтін есептерді арифметикалық әдіспен шешудің бірнеше түрлі
33 тәсілдері 1
Қорытынды тест
34 1

Курстың барлық қатысушылары түрлі сыныпта жаңа деңгейдегі элективті курста
математикалық олимпиада, жарыстарға қатысты. дайындықтарын күшейтіп, білімдерін нығайтуда.
Оқушылармен тыңғылықты жұмыс нәтижесінде Биылғы оқу жылында да осы элективті курс
облыстық, республикалық деңгейдегі математика жалғасын тауып жаңа оқушылар іріктелді және де
олимпиадасының жүлдегерлері атанған болатын. оқушылар қыркүйек айынан-ақ нәтижелерімен
2021 жылдың сәуір айында математика пәнінен 5- қуантуда.
сынып оқушылары аралығында өткізілген VI
«АЛТЫН САҚА» олимпиадасының 2-ші жүлделі Математиканың негізі ешқашан өзгеріске
орынды облыстық кезеңінің жеңімпазы Кәрім ұшырамаған, алайда оны тиімді оқытудың қазіргі
Жомарт және 3-ші жүлделі орынды облыстық педагоготарға қойылатын талап жоғары. Сондықтан,
кезіңінің жеңімпазы Мұрат Мейірбек иеленді. Батыс мұғалім әрқашан ізденісте болуы қажет және алдында
Қазақстан облысы бойынша республикалық деңгейге тәрбиелеп отырған оқушыларға талабы жоғары болуы
Кәрім Жомарт жолданды. 2021 жылдың 26-шы тиіс. Ал, математикадағы логикалық есептердің
сәуірінде математика пәнінен 5-6 сынып оқушылары оқушының ойлау қабілетін дамуына әсері орасан зор.
арасында өткізілген I республикалық «АЛТЫН Себебі, стандартты есептеуден өзгеше әр түрлі
САҚА» олимпиадасының жүлделі II орын жеңімпазы тәсілмен ойлауды талап етеді [4]. Бұл курс аясында
Кәрім Жомарт атанды. Осы оқушымыз ақшалай және стандартты емес есептерді шығару барысында
де «Zerdeli» ақыл-ой дамыту орталығында оқуға қарастырылатын көптеген тақырыптар оқушылардың
жеңілдігін ұтып алды. Осы таңдалған 10 оқушы 6 логикалық және математикалық қабілетінің дамуына
жағдай жасайтыны анық.

Әдебиеттер тізімі:

1. Абдихалиев Е.Е., Кожахметов Д.Б. Математикалық сауаттылық. – Алматы: Education Consulting, 2021. -
15б.

2. Мусабаев Е., Нургазин Е.Т. Абуталиев Д.А., Кожахметов Д.Б., Ізбас А.А., Мұсабек Г.Ө. Логика – Мектепке
көмекші – емтиханға дайындық/ 1-кітап. – Алматы: Education Consulting, 2021. - 56

3. Ырысбек. М. Математика олимпиадасына дайындық бастамалары (5-8 сынып). –Нұр-Сұлтан, 2019. - 6б.

4. Искакова М.Т., Оразбаева А.К. Жалпы білім беретін мектепте логикалық есептерді шешуге баулу // Абай
атындағы ҚазҰПУ-нің хабаршысы. Физика-математика ғылымдары сериясы. - 2020, №1(69). - Б. 92-97.

51

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

ТЕХНИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР

DOI: 10.32743/26870142.20225.228.334139

САПА МЕНЕДЖМЕНТ ЖҮЙЕСІНІҢ ІШКІ АУДИТІН ЖЕТІЛДІРУ

Баймаханов Галымбек Акбергенович
х.ғ.к., м/а профессор,

Логистика және көлік академиясы,
Қазақстан, Алматы

Изтелиева Раушан Акмуратовна
PhD доктор м/а профессор,

Алматы технологиялық университеті,
Қазақстан, Алматы

Әлханова Құндыз Жеңісбекқызы
магистрант,

Алматы технологиялық университеті,
Қазақстан, Алматы

Жапаров Жақсылық
магистрант,

Алматы технологиялық университеті,
Қазақстан, Алматы

Ильясов Асылжан
магистрант,

Алматы технологиялық университеті,
Қазақстан, Алматы

IMPROVING THE INTERNAL AUDIT OF THE QUALITY MANAGEMENT SYSTEM

Galymbek Baimakhanov
Candidate of Chemical Sciences, m / a professor,

Academy of logistics and transport,
Kazakhstan, Almaty

Raushan Izteliyeva
PhD doctor m / a professor,
Almaty Technological University,

Kazakhstan, Almaty

Kundyz Alkhanova
Master's student, Almaty Technological University,

Kazakhstan, Almaty

Zhaksylyk Zhaparov
Master's student, Almaty Technological University,

Kazakhstan, Almaty

Asylzhan Ilyasov
Master's student, Almaty Technological University,

Kazakhstan, Almaty

52

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

АҢДАТПА
Осы мақалада ұйымның сапа менеджмент жүйесінің ішкі аудит процедурасын жүргізу циклі
қарастырылады. Ұйымдағы сапа менеджмент жүйесі бойынша ішкі аудит үрдісінің өту кезеңдері талданып,
аудит нәтижесі бойынша сәкессіздіктер көрсетіледі.

ABSTRACT

This article discusses the cycle of conducting the internal audit procedure of the organization's quality management

system. The stages of the internal audit process for the quality management system in the organization are analyzed and

inconsistencies are indicated based on the results of the audit.

Түйін сөздер: сапа; сапа менджмент жүйесі; ішкі аудит; ИСО стандарты, халықаралық стандарт; талдау;
сәйкессіздік.

Keywords: quality; quality management system; internal audit; ISO standard; international standard; analysis;

nonconformity.

Зерттеу жұмыстың өзектілігі, сапа менеджментті арналған нұсқаулық» халықаралық стандартымен
үнемі жетілдіру қажеттілігінен туындайды, сондай-ақ реттеледі. Кәсіпорындардағы ішкі аудиттің тәжірибесі
ұйымдағы сапа менеджмент жүйесінің ішкі аудитін мұндай тексерулердің ықпалы зор екенін дәлелдейді,
жүргізу – жалпы сапаны басқару мен жақсарту бұл өз кезегінде ұйымның тиімділігін айтарлықтай
құралы болып табылады. жақсарту үшін қуатты құрал болуы мүмкін. Жетекші
аудитор аудиттің барлық сатыларына толық жауап
Көптеген авторлар бүгінгі таңда, тауар мен береді. Жетекші аудитор менеджердің дағдысы мен
қызметтің сапасын көтеру- тұтынушыларды тарту, тәжірибесіне ие болуы керек және аудит бойынша
бәсекелестікті қамтамасыз ету мен сәтті қызмет бақылауды жүргізу туралы түпкілікті шешім
көрсетудің қажетті механизмі болып табылады. қабылдауы тиіс. Жетекші аудитордың жауапкершілігі
Замануи компаниялар тұтынушылардың талабын мыналарды қамтиды: аудиторлық топ мүшелерін
қанағаттандыратын сапа деңгейін қамтамасыз таңдау туралы кеңес беру; аудит жоспарын дайындау;
етпей, пайда таба алмайды. Компанияның жалпы аудиторлық топты аудиттелетін ұйымның
қабылданған талаптарға сәйкестігін растау басшылығына ұсыну; аудиторлық есепті құрастыру.
мақсатында, көптеген ұйымдар үшін ХС ИСО Тексерілуші ұйым– аудитке ұшыраған ұйым. Аудит
стандартының талаптарына жауап беретін сапа жүргізілетін ұйым СМЖ сипаттамасын алдын-ала
менеджмент жүйесін құру өзектілігі артып келеді талдау үшін жетекші аудиторға тиісті құжаттаманы
[1, 234б]. ұсыну керек [2, 3б].

Басқару жүйесін енгізгеннен кейін, ұйымда Аудит жоспары аудит тапсырушысымен
жүйенің жұмыс істеу деңгейі мен оның тиімділігін келісіліп, аудиторларға және аудиттелетін ұйымға
бағалау үшін ішкі аудит жүргізіліп отырылуы керек. ұсынылуы тиіс. Аудиттің жоспары аудит барысында
Ішкі аудиттердің нәтижелері осы ақпаратты жиналған ақпаратқа және ресурстарды тиімді
басқаруды талдау үшін ұйымдастырады, бұл түзету пайдалануға негізделген басымдықтардағы
әрекеттерін жасауға және жеке процестер мен өзгерістерге мүмкіндік беретін икемді болуы керек.
тұтастай алғанда жүйені жақсарту мүмкіндіктерін
анықтауға мүмкіндік береді. Аудиттің жоспары қамтуы тиіс: аудиттің мақсаты
және оның ауқымы; аудиттің мақсаттары мен
ИСО халықаралық стандартына сәйкес, негізгі ауқымына қатысты маңызды тікелей өкілеттіктері бар
талаптарының бірі - басқару жүйелерін үнемі тұлғаларды сәйкестендіру; сілтемелерді, құжаттарды
жетілдіру болып табылады. Аудит, кез-келген (СМЖ стандарттары және ұйымның сапасы бойынша
басқару жүйесінің дербес төлқұжаты ретінде, өз басшылық) сәйкестендіру; аудит тілі; тексерудің күні
жұмысының және дәрежесінің объективті бағасын мен орны; аудит жүргізілетін ұйымдағы орындарды
алуға мүмкіндік береді. ИСО 9001:2015 стандартына анықтау; аудиттің негізгі кезеңдерінің әр қайсысының
сәйкес, сапа аудиті сапалы қызметтің жоспарланған уақыты мен ұзақтығы; аудит жүргізілетін ұйымның
талаптарға сай келетінін, осы талаптар қаншалықты басшылығымен кездесулер кестесі; құпиялылық
тиімді орындалатынын және белгіленген мақсаттарға талаптары; аудиторлық есепті және оны шығарудың
қол жеткізу үшін қолайлы ма екендігін анықтау үшін болжамды күнін бөлу.
жүйелі және тәуелсіз зерттеу ретінде анықталады.
Ұйымның сапа менеджмент аудитінің үш негізгі түрі Егер аудиттелетін ұйым аудиторлық жоспардағы
бар: ішкі аудит, сыртқы аудит және өнім жеткізуші кез-келген пункттерге қарсылық білдірсе, олар дереу
тарапынан жүргізілетін аудит. жетекші аудиторға хабарланады. Бұл мәселелер бас
аудитормен және, қажет болған жағдайда, аудит
Аудит СМЖ-нің ажырамас элементі болып клиентімен аудит басталғанға дейін шешілуі тиіс.
табылады, себебі жүйелі түрде жүйелі үрдістердің Аудит жоспарының нақты деректері тек аудиттің
көмегімен ағымдағы процестерді талдау және барысында тек тексерілетін ұйымға жіберілуі тиіс,
өзгерістерді қабылдау қабілеттілігін бағалау үшін егер олардың ертерек ашылуы объективті айғақтарды
мүмкіндік береді. Аудит өзгерістердің әсерін, сондай- жинауды бұзбайтын болса.
ақ өзгерістерге жауап болмау әсерін қарастыруы
мүмкін. Бұған қоса, аудиттер компанияларды СМЖ- Аудиттің басталуына дейін ашық жиналыс
не жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік береді. өткізіледі. Ашық жиналыстың мақсаты: аудиторлық
топ мүшелерінің қарауындағы ұйымның жоғарғы
Ішкі аудиттерді жүргізудің негізгі талаптары басшылығына өкілдік ету; аудиттің ауқымы мен
ISO 19011: 2011 «Аудиторлық басқару жүйелеріне

53

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

мақсаттарын растау; аудитте қолданылатын әдістер міндеттері жоспарланған іс-шаралар арқылы жүзеге
мен рәсімдер туралы қысқаша ақпарат беру; асырылады.
аудиторлық топ мүшелерінің және аудиттелетін
ұйымдардың арасында ресми байланыс арналарын 2. Сапа менеджменті жүйесі құжатталған және
құру; аудиторлық топ үшін қажетті ресурстар мен тиімді жұмыс жасайды.
құралдардың болуын растау; аудиторлық және
аудиттелетін ұйымның жоғарғы басшылығының 3. СМЖ жұмыс істеуі үшін: сапа менеджменті
қорытынды жиналысы мен күнін бекіту; аудиторлық жүйесінің бизнес-үдерістері анықталған; осы
жоспардың кез келген дұрыс емес түсініктемелерін үрдістердің реттелуін және өзара әрекеттесуін
түсіндіру [3, 45б]. анықтайтын блок-схемалар көрсетілген; осы
үдерістерді басқару бойынша жұмыстың
Қорыта келе, ұйымның сапа менеджмент критерийлері анықталған; бизнес-үдерістердің жұмыс
жүйесінің ішкі аудит үрдісін жүргізу арқылы келесі істеуін және олардың мониторингін қамтамасыз ету
мақсаттарға қол жетілді: үшін қажетті ресурстармен (адам, инфрақұрылым,
өндірістік орта) қамтамасыз етілген; жоспарланған
1. СМЖ-нің ISO 9001: 2015 талаптарына сәйкес нәтижелерге жету және осы процестерді үнемі
келуін жалғастыруда, ал СМЖ-нің ұйым процестері жақсарту үшін түзету және алдын-алу шаралары да
ішкі және сыртқы нормативтік құжаттардың жүргізілген.
талаптарына сәйкес келеді. Компанияның

Әдебиеттер тізімі:
1. Герцен А.И., Внутренние аудиты системы менеджмента качества.- 1-е изд.- М.: Кно-Рус, 2010.- 265с.

2. Орлов С.Н., Внутренний аудит в современной системе корпоративного управления: Практическое руковод-
ство, 2015- 30с.

3. Кузнецов М., Управление рисками, аудит и внутренний контроль, 2015- 64с.

4. Езрахович, А.Я. Новая версия ISO 9001: 2015; ISO 9001: 2015. – 45с.

54

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

ФИЛОЛОГИЯ

ҚАЗАҚТІЛДІ БАҚ-ТАҒЫ ЖУРНАЛИСТІК ЗЕРТТЕУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ, ТИПОЛОГИЯСЫ,
НЕГІЗГІ БАҒЫТЫ

Құрақ Гүлбарам Айбарқызы

магистрант,
Еуразия ұлттық университеті,

Қазақстан, Нұр-Сұлтан

Журналистік зерттеу дамыған мемлекеттерде журналистік зерттеу терминін келесідей анықтайды:
кең етек жайып, тамырын тереңдетіп үлгерсе де, «Журналистік зерттеу – билік басындағылардың
отандық салада әлі де болса ақсап тұрған жанрлардың біреуі әдейі жасырған немесе дәлденген ақпарат пен
бірі – журналистік зерттеу. Журналистік зерттеудің жасырын фактілерді, оқиғаларды қалың көпшіліктің
шетелдік тәжірибесі мен теориясы әртүрлі оқу назарына ұсынады. Мұндай іс-шаралар құпия және
құралдарында жазылып та, айтылып та жүр. қоғамдық сияқты көптеген көздер мен құжаттарды
Журналистік зерттеудің мәні-мазмұны – қоғам пайдалануды талап етеді»[3,10-б].
назарын аудартқан құбылыстар, сыбайлас жемқорлық
оқиғалары, қоғамнан жасырын жасалған саяси, Журналистік зерттеу мақала және сот-эссе
экономикалық, әлеуметтік-тұрмыстық қылмыстар сияқты журналистиканың публицистика жанрына
болып табылады. Ал журналистік зерттеудің негізгі жақын, бірақ өзіндік ерекшелігі бар. Мақалада
мақсаты – жасырын, құпия болып қалған оның өзектілігі, аналитикалық сипаты, фактілердің
мәліметтерді ашу, қылмысты шүбәсіз, нақты сенімділігі, дәлелдердің нақтылығы және
дәлелдерді келтіру арқылы әшкерелеу [1]. қорытындылардың салмақтылығы басты пішіні.
Н.В. Четвертковтың пікрі бойынша, журналистік Алайда, мақаладан айырмашылығы, журналистік
зерттеу – бұл журналист үшін қиын және қауіпті, зерттеу оқырманды репортер жұмысының
баспасөз беттерінде өте кең таралған сараптамалық әрекеттерін, әдістерін егжей-тегжейлі таныстырады,
жанр, онда автор өз бастамасы бойынша авторлық «меннің» белсенді рөлін, ақпарат
«айқайлаған» оқиғалардың себеп-салдарлық көздерінің құпиялылығын қамтиды.
байланыстарын ашады.
Журналистік зерттеудің сот-эссесімен ұқсастығы
Зерттеуші А.Д. Константинов зерттеуге қандай дейтін болсақ, жағымсыз әлеуметтік
журналистік қызмет тәсілі ретінде түсініктеме береді. құбылыстарға, зерттеудің құқықтық моделіне
Яғни, жалпыға қол жетімді емес, құпия деректерді бағдарлануға, журналистің шындықты анықтауға
зерттеу және оны халыққа тарату деген сөз. Ал және өткір әлеуметтік мәселені әділ шешуге
ғалым А. Станко журналистік зерттеуді жанр ретінде ұмтылуына назар аударады. Сонымен бірге,
түсінеді. Автор «қоғамның назарын аудару және журналистік зерттеу сот-эссесінен әлеуметтік маңызы
құқықтық тұрғыдан әділ баға беру үшін әлеуметтік бар мәселені тұжырымдау ауқымдылығымен,
құбылыстың жағымсыз жақтарын жан-жақты зерттеудің сипаттамадан және дәлелдеуден басым
зерттейді. Сондықтан журналистік зерттеу- болуымен және зерттеу жүргізудегі автордың
журналистика жанры»,- деп өз пікірін жазады [2,19-б] максималды белсенділігімен ерекшеленеді. Зерттеуді
бастау фактісі сот процесіне байланысты емес,
(Story-Based Inquiry: a manual for Investigative керісінше оған алғышарттар жасайды, демек, оған
Journalists) «Журналистік зерттеу бойынша дейін болады деген сөз.
нұсқаулық», ЮНЕСКО жариялаған бұл еңбекте
1 кесте.

Журналистік зерттеу жүргізу кезеңдері

Ақпарат Ақпаратық Жарыққа
жинау растығын шығару,
дәлелдеу нәтиже

Журналистік зерттеу кезінде тағылған айыптар анықтау[4,41-б]. Сол себептен зерттеуші
мен кінәлар нақты фактілер мен деректемелерге журналиске: «фактілерді тексеріңіз, ешқашан тек өз
сүйеніп жасалуы тиіс. Осылайша егер олар сеніміңіз бен интуицияңыздың шеңберінде шешім
эмперикалық фактілерге негізделмесе зерттеу қабылдамаңыз, белгілі бір көзқарасты ғана
субъективті бола алмайды. Демек «журналистік ұстанатын адамнан ешқашан ақпарат
зерттеудің» мақсаты – мәселенің дұрыстығы мен қабылдамаңыз»[5,2-б].
дұрыс еместігіне күмән келтіретін фактілерді

55

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

«Егемен Қазақстан» басылымының 2018 жылғы  Зерттеу тақырыбының қоғамдық маңызы, әрі
басылымының 5-санында «Планшет зауыты мөшек өзекті болу керек екенін ұмытпаған абзал. Егер, сіз,
тігетін болды» деген атаумен журналистің зерттеу оқырманы жоқ немесе маңызды емес тақырыпты
мақаласы жарияланған болатын. Мақалада Нұр- зерттегіңіз келсе, ондай тақырыпқа уақыт
Сұлтан қаласындағы жоспарланған Астана LRT жұмсамаңыз;
обьектісінің салыну барысы және оның тоқтап қалу
себебі туралы жазылды. Зерттеу жүргізіп отырған  Журналист маман кез келген салада, орында
автор анонимділікті сақтауды жөн көрген болатын. журналистік зерттеулер жүргізе алады, бірақ ол
Материалда обьектінің салыну кезінде қызмет тергеудің мән-маңызы қылмысты, жемқорлықты
еткен көптеген компаниялар мен шенеуніктердің және заң бұзушылықты анықтау екенін есте ұстауы
аттары аталып, түстері түстелген екен. Бірақ керек;
ешқайсысынан сұхбат алынбапты. Зерттеу жұмысын
оқи отырып, оның екі жақты пікірді ұстанудың  Жеке қаржы бойынша қажетті ақпараттар:
маңыздылығы байқалады. Яғни, зерттеуді жүргізуші, банктік, кредиттік, корпоративтік қаржылық
зерттеу обьектісіне қатысты барлық киіпкерлерден сақтандыру, инвестициялық нарыққа қатысушылар,
сұхбат алуға тырысуы қажет еді. әлеуметтік жобаларды қаржыландыру журналистік
зерттеулер үшін жақсы тақырыптар болуы мүмкін.
Қазақтілді БАҚ-тағы журналистік зерттеулерді
оқып, сараптай отырып, оның жазылу барысындағы Журналистікзерттеуге қатысты пікір айтушылар
негізгі ерекшеліктерді қарастырсақ: мен анықтама берген батыс зерттеушілері

 Журналист қандай да бір жоспарды ұстанып, көбіне оны жемқорлыққа қарсылықпен
сол бойынша жүргізген кезде ғана сәтті журналистік байланыстырады. Дамыған, дамушы, тіпті артта
зерттеу жасай алады. Айтпағым, журналистік қалған мемлекеттер үшін сыбайлас жемқорлық
зерттеуді бастамас бұрын, оны жүргізудің нақты қазіргі уақытта күрделі әрі маңызды тақырып.
жоспары болуы қажет;
Біздің тілімізде бір-біріне мағынасы жағынан
 Журналистік зерттеу дайындау үшін жұрт ұқсайтын бірақ, өзіндік қолдану жағынан
назарын аудартатын тақырып таңдау өте маңызды айырмашылығы бар сөздер бар. Олар: әділдік пен
қадам болып саналады. Журналист заңның қалай- заңдылық, шындық пен ақиқат, еркіндік пен ерік,
қайда бұзылғанын, билікті теріс пайдалану қай шыншылдық пен тазалық. Осы сөздердің барлығы
жерде болғанын білуі қажет; журналистік зерттеуге де тікелей қатысы бар. Барлық
шындықты айта отырып, адамгшершілікті де аяқ
асты етуге болмайтынын естен әсте шығаруға
болмайды.

Әдебиеттер тiзiмi:

1. https://www.freepressunlimited.org/en/news/investigative-journalism-unmasking-the-truth

2. Журналистское расследование в СМИ / А.И. Станько; Ростовский гос. ун-т. - Ростов-на-Дону : Литфонд,
2004. – 19 с.

3. Story-Based Inquiry: A manual for investigative journalists. - Исследование, основанное на истории: учебное
пособие по проведению журналистских расследований. – Б.: «V.R.S. Company», 2015. – 10 с.

4. Investigative Reporting: A Study in Technique / Spark, D; Oxford: Focal Press, 1999. – 41 p.
5. Investigative Reporting: A Study in Technique / Spark, D; Oxford: Focal Press, 1999. – 2 p.

56

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

ЭКОНОМИКА

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ БАНКТЕРДІҢ ШАҒЫН КӘСІПКЕРЛІКТІ
НЕСИЕЛЕУ ЖҮЙЕСІН ЖЕТІЛДІРУ

Сактаганов Алихан Бакытжанович

магистрант,
Нархоз Университеті,

Қазақстан, Алматы

Кожахметова Марал Кенебаевна

э. ғ. к, профессор,
Нархоз Университеті,

Қазақстан, Алматы

АННОТАЦИЯ
Ғылыми жұмыстың мақсаты шағын кәсіпкерлікті несиелеу жүйесінің механизмдерін дамыту жолдарын
анықтау. Зерттеу барысында сапалық және сандық зерттеу әдістері пайдаланылған. Зерттеу нәтижесі бойынша
несиелеу жүйесінде кемшіліктер анықталды. Шетелдік тәжірибемен салыстыра отырып, жаңа ұсыныстар
жасалды. Қорытындылай келе, шағын кәсіпкерлікті дамыту арқылы ел экономикасын нығайтуға болатынына
көзімізді жеткіздік.

Түйін сөздер: несие жүйесі, жалпы ішкі өнім, пайыздық мөлшерлеме, банк.

Қазіргі таңда, кез-келген мемлекетте шағын әкімшілендіруді енгізу жолымен мемлекеттің
және орта кәсіпкерлікті қолдау басымдық алып тұр. мүдделері мен тұтынушылардың құқықтарын
Себебі шағын кәсіпкерлік дамыған елдерде жалпы қорғау болып табылады[2].
ішкі өнімнің 50%-ке жақын бөлігін құрайды[1]. Яғни
елдегі экономиканың басты қозғаушы күштерінің бірі ЖІӨ-нің 5% өсуіне қол жеткізу Үкімет
болып табылады. Өкінішке орай, еліміздегі шағын Бағдарламасының орта мерзімді мақсаты болып қала
кәсіпкерліктің алатын бөлігі орасан жақсы емес. береді. Бұл үшін айтарлықтай салықтық жеңілдіктер
Сондықтан мемлекет тарапынан міндетті түрде бар. Ал 2020 жылға арналған республикалық
ынталандыру шаралары жүргізілуі тиіс. Шағын бюджеттің жобасында 2 трлн. теңге экономиканың
кәсіпкерлікті ынталандыру арқылы бірнеше нақты секторын қолдауға бағытталған. Олардың
сектордың проблемаларын шешуге болады. көпшілігі бизнесті несиелендіруге бағытталған.
Халықтың жұмыссыздық мәселесі мен мемлекетке Мысалы, 600 миллиард теңге бөлінген «Қарапайым
түсетін салықтық түсімдерді арттыруға болады. заттар экономикасы» бойынша бизнеске 6% несие
Зерттеу жұмысының гипотезасы болып шағын беріледі. Бизнестің жол картасы 2020-ге сәйкес
кәсіпкерліктің мемлекеттің қатысуымен банктердің субсидия есебінен ставка орташа алғанда 7% -ға дейін
несиелеу жүйесіндегі кемшіліктер болып табылады. төмендейді. Экспорттық операциялар жылдық 2% -
Ашып айтқанда, банктердің несиелеу жүйесіндегі бен есептеледі.
пайыздық ставкалардың жоғары болуымен қатар
несиені рәсімдеу уақытының тым көп болуы. Нәтижесінде мемлекет бюджетті қаржыландыру
Мемлекет тарапынан болып жатқан арқылы бизнесті тікелей қаржыландыратын екінші
қаржыландырулардың банктегі несиелеу жүйесінің деңгейлі банктерді алмастыра бастағанда жағдай
кемшіліктері, жалпы процесстің жүруіне кедергі туды. Банктердің өздері осы уақытта «тып-тыныш»
келтіреді. Жалпы еліміздегі банктердің несиелеу Ұлттық Банктің ноталарына ақша табады. Ұлттық
механизмінің кемшіліктері гипотеза болып Банктің 9,25% -дық базалық ставкасы бойынша
табылады. бірде-бір бизнес дами алмасы анық. Несиенің орташа
ставкасы 12% -дан жоғары болғандықтан. Соңғы
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, нарықтық бес жылда заңды тұлғалар мен шағын және орта
экономика кәсіпкерлердің көп бөлігі болған жағдайда бизнесті несиелеу 13% -ға төмендеді. Экономиканың
ғана мүмкін болады, оның пайда болуы үшін өсуін мемлекет емес, бизнес қамтамасыз етуі
құқықтық негіз және кәсіпкерлік қызметті керек» [3].
заңнамалық реттеу қажет. Шағын кәсіпкерлікті
дамыту Қазақстан экономикасының өсуіне Біздің мемлекетімізде бизнесті қолдауға
бағытталған мемлекеттік саясаттың басым байланысты бағдарламалар бар. Олар: Бизнестің жол
бағыттарының бірі болып табылады. Шағын картасы 2025 және «Қарапайым заттар экономикасы»
кәсіпкерлікті мемлекеттік реттеудің негізгі бағдарламасы. Мемлекетіміз шағын кәсіпкерлікті
мақсаттары жеке кәсіпкерлікті дамыту үшін қолайлы қолдауға тиімді бағдарламалар жасаған, бірақ оның
жағдайлар жасау және шағын кәсіпкерлікті жүзеге асыру барысы ұзақ созылады. Кез-келген
қолдауға мұқтаж кәсіпкер баратын болса, ұзақ
уақыт жүріп кредит рәсімдеу мүмкін немесе оған

57

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

бермеуіде мүмкін. «Даму» кәсіпкерлікті дамыту бастаған кәсіпкерлерге және Start-up-компанияларға
қоры» АҚ ресми сайтындағы мәліметке сүйенетін арналған 700-ден астам мемлекеттік субсидиялар,
болсақ, кәсіпкерлердің өтінішін 5-10 күн аралығында бағдарламалары бар.
қарап шығуы тиіс екен.
Германиядағы шағын және орта
Енді «Бизнестің жол картасы 2025» кәсіпорындардың қызметіне қаржылық қолдау
бағдарламасына жеке тоқталатын боламыз. Бұл көрсету мен субсидиялаудың әртүрлі нысандары
бағдарламаның қойылатын талаптарына келетін бар:
болсақ:
 Nicht rückzahlbarer Zuschuss / қайтарымсыз
1. Кепілдік мөлшері: 85%-дан артық емес, яғни субсидиялар
алынып жатқан несиенің 85%-на дейін кепілдік
қойылуы тиіс.  Kredite / өте төмен пайыздық
мөлшерлемемен несиелер
2. Берілетін несиенің максималды сомасы – 1
млрд. теңгеге дейін, бұл жерде сала бойынша және  Beteiligungen / несиені төлеу, қайта
географиялық орны бойынша бөлінеді. қаржыландыру шығындарының бір бөлігін өтеу

3. Алынатын несиенің мақсаты: белгілі бір  Bürgschaften / Кепілгерлік [5].
жобаға инвестиция жасау, жобаға негізгі құралдарды Ұлттық экономика министрлігінің ресми мәліметі
сатып алу, айналым қаражатын толықтыру, яғни бойынша, 2019 жылдың қорытындысы нәтижесінде
несие сомасының 30%-на дейін. шағын кәсіпкерлік жалпы ішкі өнімнің 29,5%-ын
құраған. Бұл мемлекеттің экономикасында төмен
4. Мерзімі: несие мерзімінен артық емес [4]. көрсеткіш болып есептеледі. Өйткені дамыған
Салыстырмалы түрде дамыған мемлекеттердің мемлекеттерде шағын кәсіпкерліктің үлесі жалпы
несиелеу жүйесін зерттейік. Германия мемлекет ішкі өнімнің жартысын құрайды. Мысалы, Германия
зерттейтін боламыз. Германияның мемлекеттік мемлекетінің жалпы ішкі өнімдегі шағын
экономикалық саясатының негізгі бағыттарының бірі кәсіпкерліктің үлесі 46,7%-ды құрайды [1].
шағын және орта кәсіпорындарды қолдау болып Салыстырмалы тұрғыда дамыған мемлекеттердің
табылады. Германия елдің экономикалық белсенділігі үлесі екі есе үлкен екеніне көзіміз жетіп тұр. Осыған
тоқтап қалмай, шағын және орта бизнестің оң орай, зерттеу тақырыбы өзекті деп есептеймін.
дамуына мүдделі. Сондықтан шағын және орта
кәсіпкерлік субъектілеріне, оның ішінде ісін жаңа

28,4% 29,5%

25,9% 26,8% 26,8%

24,9%

2014 2015 2016 2017 2018 2019

Сурет 1. Қазақстан Республикасының жалпы ішкі өнімдегі шағын және орта бизнестің үлесі

Әлемдік тәжірибеге көз жүгіртетін болсақ, шағын және орта кәсіпорындар бүкіл әлемдегі
мемлекеттің қолдауынсыз шағын бизнес субъектілері еңбек тұрғындарының 50%-ы үшін жұмыс беруші
банкроттыққа ұшырайтынын куәландырады, себебі болып табылады, ал әртүрлі елдердегі осы саладағы
орта есеппен алғанда әрбір 10-нан тек 2-3-і ғана өндіріс көлемі жалып ұлттық өнімнің 33-тен 67%-
жұмыс істейді, сондықтан шағын бизнес неғұрлым на дейін құрайды. Мысалы, Германияда қазіргі
тәуекелді бизнес саласына жатады. Шағын уақытта 3,3 миллионнан астам адам бар. Бұл салық
кәсіпкерлік субъектілері барлық нарықтық өзгерістер төлеушілер кәсіпорындарының 99%-дан астамын
мен күйзелістерге өте осал, өйткені олар орта және құрайды, бұл жұмыс орындарының шамамен 70%-
одан да үлкен кәсіпкерлік субъектілерімен ын құрайды, олар елдің барлық жас мамандарының
салыстырғанда әлдеқайда аз мүмкіндіктер мен шамамен 80%-ын оқытуды қамтамасыз етеді,
ресурстарға ие. Шағын кәсіпкерлік экономика айналымнан салықтың 45%-ын төлейді, неміс
саласында тұрақтандырушы функцияны атқарады, экспортының 30%-ын жүзеге асырады. Дамыған
бәсекелестік ортаны құруға және қолдауға мемлекеттермен көрсеткіштерді салыстырғанда,
мүмкіндік береді, оның барлық қатысушылары еліміздің көрсеткіштері төмен. Қазақстан
үшін кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға тең қол Республикасында шағын кәсіпкерлікті дамыту
жетімділікті қамтамасыз етеді. Сондықтан дамыған үшін, атап айтқанда, өркениетті кәсіпкерлік ортаны
мемлекеттердің экономикалық саясаты шағын қалыптастыру үшін, тұтастай алғанда, барлық қажетті
кәсіпорындардың осы қабілеттерін өтеуге және жағдайлар жасалған жоқ. Осыған байланысты шағын
олардың нарықта толыққанды бәсекелестік бизнес субъектілеріне мемлекеттік қолдау
субъектілері ретінде әрекет етуге көмектесуге шараларын көрсету экономиканың жалпы өрлеуіне
бағытталған. Біріккен ұлттар ұйымының ресми және өндірістің құлдырауын еңсеруге түрткі болар
мәліметтері бойынша, әлемдік шаруашылық жүйеде еді. Мемлекетімізде шағын кәсіпкерлікке қаражат

58

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

бөлініп, жақсы деңгейде көңіл бөлінеді. Бірақ шағын несие мерзімі - 12 айға дейін, несие мөлшерлемесі –
кәсіпкерлікті несиелеу жүйесінде кемшіліктер бар. 8% дейін, несие бойынша жылдық тиімді сыйақы
«Біздің 2020 жылға арналған мақсатымыз шағын мөлшерлемесі - 8,3% дейін құрап отыр. Шағын
және орта бизнестің ЖІӨ – дегі үлесін 30% - ға және орта бизнес үшін қарыз сомасы – 3 млрд.
дейін, 2025 жылға қарай 35% - ға дейін, ал 2050 теңгеге дейін, ал жеке кәсіпкерлік үшін - 50 млн
жылға қарай 50% - ға дейін жеткізу. Бұл дамыған теңгеге дейін болады. Бұл мақсатты жобаға мемлекет
елдердің деңгейіне сәйкес келеді», - деп мәлімдеді тарапынан 600 миллиард теңге бөлінді. Алайда, бұл
ҚР Ұлттық экономика министрі Руслан Дәленов. бағдарламаға қолдауды қажет ететін барлық
Осы мәлімдемеге сәйкес, 2020 жылы ЖІӨ-дегі компаниялар кіре бермейді. Шағын және орта
үлесі 30%-ға жетпеуі мүмкін. Себебі бұл жылы бизнесті өз қаражатынан несиелеуге келетін болсақ,
шағын кәсіпкерлік бірәз зардап шекті. бұл сегментте ең төменгі жылдық тиімді мөлшерлеме
бойынша бірінші орынды Атфбанк тұрақты ұстап
Шағын және орта кәсіпорындарды елдегі ең ірі отыр, яғни 13,2% - дан бастап несие береді. Қарыз
ондаған несие беруші банктердің ішінен 9-ы несиемен сомасын шектеусіз тек 2 екінші деңгейлі банк
қолдауға дайын. Осы 9 екінші деңгейлі банктердің көрсетті: АТФБанк және ЦентрКредит банкі.
алтауы өздерінің ресми сайттарында төтенше жағдай Шектеулі қарыз сомасының ең көп бөлігін Халық
кезінде зардап шеккен шағын және орта бизнес Банкі көрсетті-5 млрд теңгеге дейін. Сегменттегі
субьектілері мен жеке кәсіпкерлерге жеңілдікпен қарыздың ең ұзақ мерзімі – 120 айға дейін-Сбербанк
несиелендірудің мемлекеттік бағдарламасы аясында пен ЦентрКредит Банкі көрсетті, 84 айға дейінгі
шағын және орта компанияларды: АТФБанк, Jýsan мерзімді АТФБанк, Еуразиялық Банк, ForteBank,
Bank, ForteBank, Банк ЦентрКредит, Халық Банкі Халық Банкі және Jýsan Bank ұсынды.
және Сбербанкі несиемен қолдауға дайын
екендіктерін мәлімдеді. Бұл бағдарлама бойынша

118,5 109,7 128,6 104,5 129,5
98,4 92,7 106
76 98,4
99,1 44,3 48,6 108 101,6

49 48,6 47,8 67,5 68,6 72,7
52,5

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
Өсімі
барлығы

Сурет 2. Уақытша белсенді емес шағын және орта компаниялардың саны, мың бірлік

Бүкіл әлемде болып жатқан, Covid-19 сектордағы қарыздардың көлемі бар болғаны 2,04
пандемиясы елдің шағын және орта бизнесіне соққы трлн теңгені құрады. Бұл бір ай бұрынғыға
береді деп күтілген еді. Карантин режимі енгізілген қарағанда 0,4% - ға аз және бір жыл бұрынғыға
наурыз айында уақытша белсенді емес шағын және қарағанда бірден 5,6% - ға аз. Бұл ретте экономиканы
орта компаниялардың саны күрт өсті, яғни бірден кредиттеудің жалпы көлемі бір жыл ішінде елеулі
29,5% - ға артты, 98,4 мыңға дейін өскенін көрсетіп 10,6% - ға, 13,81 трлн теңгеге дейін ұлғайды [6].
отыр. Осыған дейін белсенділіктің айтарлықтай Осылайша, шағын бизнеске жалпы несие
теріс кетуі тек 2016 жылы байқалды, ол ұлттық қоржынындағы қарыздардың үлесі бір жыл ішінде
валютаның девальвациясының кезекті толқынымен 17,3% - дан небәрі 14,8% - ға дейін қысқарды.
және елдегі инфляцияның өте жоғары деңгейімен
есте қалды. Шағын және орта бизнес сегментінің Шағын кәсіпкерлік субъектілерін қаржылық
белсенді компанияларының саны бір жылда 1,5% - қолдаудың негізін қалаушы қағидаты бұл
ға, 165,5 мыңға дейін өсті. Салыстыру үшін, 2019 Германиядағы бизнеске қолдау әрқашан оған қызмет
жылғы наурызды алатын болсақ сектордағы жылдық көрсететін банк арқылы жүзеге асырылады.
өсім бірден 12,6% болды. Жұмыс істеп тұрған Германияның банк жүйесінде шағын бизнесті
компаниялардан белсенді компаниялардың үлесі бір қаржылық қолдаудың маңызды тетігі - банктің
жыл ішінде 57%-дан бар болғаны 53% - ға дейін тәуекелдің бір бөлігін өзіне ала отырып,
төмендегенін көруге болады, тіркелгендерден - тек жеңілдетілген пайыздық мөлшерлемемен несиелеу.
37% - ға дейін қысқарды. Ескеретін жағдай, шағын
бизнесті несиелендіру көлемінің қысқаруы елдегі 1) шағын бизнес субъектісі банкке мыналарға
бірінші жыл емес. Мәселен, наурызға қарай қажетті пакетті ұсынады: оның кредит алуға арналған
өтінімін қарау;

59

Журнал «Интернаука» № 5 (228), 2022 г.

2) банк әлеуеттің кредит төлеу қабілеттілігін субъектілерімен өзара әрекеттесу саласындағы
бағалауды жүргізеді; кейін жүргізілген есептеумен мемлекеттік саясат дамыған елдердегі экономикалық
kfw24 құжаттарын тапсырады, кредит бойынша өзіне өсудің маңызды құралдарының бірі болып табылады,
қабылдайтын тәуекелдің үлесі кем дегенде 50%; бұл шағын кәсіпкерлік субъектілерін несиелеудің
шетелдік тәжірибесін талдаумен расталды [8]. Зерттеу
3) KFW банктен әлеуетті өнім туралы ұсынылған жұмысының басында гипотезада көрсетілгендей,
құжаттарды тексереді; қарыз алушыға, содан кейін сапалық зерттеу әдісі арқылы мемлекеттің
қалған бөлігін сақтандыру туралы шешім қатысуымен банктердің шағын кәсіпкерлікті несиелеу
қабылдайды. Неміс моделінің басты ерекшелігі жүйесін жетілдіру керек екендігіне көзіміз жетті.
болып табылатын дүние бұл тәуекелдер және қарыз Яғни басында болжамдаған гипотезамыз расталды.
алушыға беру үшін банкке ақша қаражатын беру; Енді несиелеу жүйесінің жетілдіру жолдарына
ұсынысым ретінде, шағын кәсіпкерлікті қолдау
4) мамандандырылған банк шағын бизнес ретінде жылдық пайыздық мөлшерлемені төмендету.
субъектісіне кредит береді. Екіншіден, несие алу кезінде гарант қоюға шектеу
қою. Яғни аз қаражатқа гарант талап етпеу.
Осылайша, елде көптеген несие институттары Үшіншіден, несиені рәсімдеу уақытын жылдамдату.
пайда болды, соның ішінде мемлекеттің қатысуымен
жүргізілетін банктер (мысалы, KfW - экономиканы Германияның моделін қолдана отырып, шағын
қалпына келтіру банкі, IKB - индустриялық несие кәсіпкерлікке стимуляция жасау керек. Біздегі
банкі, Stadtsparkasse München - Мюнхен жинақ бағдарламалардың кемшіліктерінің бірі – жобаның
банкі және басқалары). Мемлекет қатысатын банк бұл потенциалын, оның бизнес-жоспарын бағаламайды.
заң актілерімен бекітілген арнайы функцияларды Оның кепілдікке қоятын дүниесін зерттейді.
орындайды және ұзақ мерзімді несиелер беруге Байқағанымыздай, герман модельінде кепілдікті
бағытталған. Айта кетейік, Еуропалық Одақ елдерінде соңғы орынға қойып, пайызы өте төмен. Ал біздің
шаруашылық субъектінің шағын бизнеске бекітілген елде 85%-ға дейін кепілдік қою міндетті шарттардың
критерийлер қолданылады бірі болып табылады. Ең соңғы ұсыныс, бұл
несиенің пайыздық мөлшерлемесін төмендету. Біз
1) бизнес саны - 49 қызметкерге дейін қоса бизнесті дамыған мемлекеттердегідей дамытқымыз
алғанда, оның ішінде: микробизнес -9 қызметкерге келсе, несиені де шетелдегідей пайызбен берілуі
дейін қоса алғанда; керек. Себебі кәсіпкер кризис уақытта тапқан
пайдасының 15%-ын несиеге төлейтін болса,
2) Бизнестің жылдық айналымы - 10 млн. кәсіпкерде жұмыс жасауға ынта мен мотивация
еуродан аспайды, оның ішінде микробизнес үшін 2 қалмайды. Осы ұсыныстар орындалатын болса,
млн еуродан аспауы керек. несиелеу жүйесі қарқынды түрде дамиды деген
ойдамын.
3) активтер - 10 млн. еуродан артық болмау керек,
оның ішінде: микробизнес үшін 2 млн еуродан аспауы
қажет [7].

Қорытындылай келе, мемлекеттің қатысуымен
банктік несиелеу арқылы шағын кәсіпкерлік

Әдебиеттер тізімі:
1. Малый и средний бизнес остается фундаментом немецкой экономики [ https://www.dw.com/ ]
2. III халықаралық конгресстегі жинақтың мәліметтері «Малое и среднее предпринимательство России» - М.:

Международный фонд поддержки экономических реформ России, 1994.
3. ҚР Парламенті [https://www.parlam.kz/ru/mazhilis]
4. «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры» АҚ [https://damu.kz/kz//programmi/guarantee/garantii-dkb-2025-d/ ]
5. [http://www.clever-invest.ru/] - интернет ресурсы
6. ҚР Ұлттық банкі [ https://nationalbank.kz/kz]
7. [https://unecon.ru/sites/default/files/disskaluginaya.pdf] - интернет ресурсы
8. Аналитика орталығы [ https://unecon.ru ]

60

ДЛЯ ЗАМЕТОК

ДЛЯ ЗАМЕТОК

ДЛЯ ЗАМЕТОК