ชุดการสังคายนาภูมิปัญญา การนวดไทย เล่มที่ ๒ คำอธิบายสมุดภาพโคลงฤาษีดัดตน

40 ชุดการสงั คายนาภมู ปิ ญ ญาการนวดไทย: ๒

ภาพท่ี ๖ แก้สน้ เทา้
ภาพต้นฉบบั สมดุ ไทยด�า

คา� โคลงภาพฤๅษดี ดั ตน รูปป้นั ฤๅษีดดั ตนในวดั โพธ์ิ
-ชา� รุด/สญู หาย-
เอนกายกรกดเท้า พักตร์เหิน หาวแฮ

หายที่สน้ ลมเดนิ ขดั ขอ้ ง

นามอษิ ีศุขวัฒนเ์ จริญ ฌานเกดิ ไผ่ฤๅ

โลกย์เรียกสีสกุ พ้อง ชอื่ ผเู้ จริญฌาน

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ กรมหมน่ื นชุ ติ ชโิ นรส (สมเดจ็ พระมหาสมณเจา้

กรมพระปรมานชุ ติ ชโิ นรส)

ชอ่ื ฤๅษี อษิ ศี ุขวฒั น์ ชาวบ้านเรยี กท่านว่า “ษีศุข”

แผนดดั /ท่าดดั ตน ท่าน่ัง พับขา แอ่นอก แหงนหน้า ให้ส้นมือ

กดลงบนฝ่าเท้า ทา� ใหล้ มเดินท่ีสน้ เท้า

แก้โรคและอาการ ลมขังส้นเทา้

คาํ อธบิ ายสมดุ ภาพโคลงฤๅษดี ัดตน 41

ภาพท่ี ๗ แกป้ วดทอ้ ง แก้ขอ้ เขา่
ภาพต้นฉบับ สมุดไทยดา�

คา� โคลงภาพฤๅษีดัดตน รปู ปน้ั ฤๅษดี ดั ตนในวดั โพธ์ิ
-ช�ารดุ /สูญหาย-
ฤๅษสี ี่ชือ่ ให้ นามนคร รามเอย

อจั นะคาวีอกั ษร อะตัง้

พบชงฆ์เทดิ ถวดั กร สองไปล่ หลังนา

แก้ขัดข้อเทา้ ทั้ง ป่วยท้องบันเทา

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ กรมหมน่ื นชุ ติ ชโิ นรส (สมเดจ็ พระมหาสมณเจา้

กรมพระปรมานชุ ิตชโิ นรส)

ช่อื ฤๅษี อัจนะคาวี

แผนดัด/ท่าดัดตน ทา่ น่ัง พับเขา่ ทบั แขง้ หลังเทา้ แนบพ้ืน ยืด

แอ่นอก ตวดั แขนทง้ั สองไปดา้ นหลัง ยกขึ้น

ระดบั หวั ไหล่ ให้แขนยืดตรงหงายฝ่ามอื ขน้ึ

แก้โรคและอาการ ขัดขอ้ เท้า ปวดท้อง

42 ชุดการสงั คายนาภมู ปิ ญ ญาการนวดไทย: ๒

ภาพท่ี ๘ แก้เสมหะในลา� คอ
ภาพตน้ ฉบบั สมดุ ไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษีดดั ตน รปู ปั้น ฤๅษดี ดั ตนในวดั โพธิ์
-ช�ารดุ /สญู หาย-
พระยุทอกั ขระไว้ นามยุท

สืบอักษรตราบสุด ส่สี น้ิ

นง่ั สมาธหิ ตั ถ์สปั ระยุทธ์ เศยี รอีก แขง้ นา

เสมหะปะทะตน้ ลน้ิ ล่งล้างลา� ศอ

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ กรมหมนื่ นชุ ติ ชโิ นรส (สมเดจ็ พระมหาสมณเจา้

กรมพระปรมานชุ ิตชิโนรส)

ชือ่ ฤๅษี ยทุ ธอักขระ

แผนดดั /ทา่ ดัดตน ท่าน่ัง ขัดสมาธิ แยกต้นขา มือข้างหน่ึงดัน

ศรี ษะ ใหศ้ รี ษะดนั สมู้ อื มอื อกี ขา้ งหนง่ึ ดงึ ขา

ขึ้นพรอ้ มกบั ให้ขาออกแรงตา้ นมือ

แก้โรคและอาการ เสมหะในลา� คอ เสมหะปะทะตน้ ล้ิน

คาํ อธบิ ายสมุดภาพโคลงฤๅษดี ัดตน 43

ภาพที่ ๙ แกล้ มในแขน
ภาพต้นฉบับ สมดุ ไทยดา�

คา� โคลงภาพฤๅษีดดั ตน รูปปน้ั ฤๅษดี ดั ตนในวัดโพธ์ิ

เหยยี ดหัตถ์ดดั น้ิวนงั่ ชนเพลา

แกเ้ ม่ือยขดั แขนเบา โทษได้

ยาคะรูปนเี้ อา ยาชื่อ ใสเ่ ฮย

ผสมส่ีนกั สิทธ์ิให้ ช่อื อ้างอยธุ ยา

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ กรมหมนื่ นชุ ติ ชโิ นรส (สมเดจ็ พระมหาสมณเจา้

กรมพระปรมานุชติ ชโิ นรส)

ชอื่ ฤๅษี ยาคะ

แผนดดั /ทา่ ดัดตน ท่าน่ัง ชันเข่า ให้ต้นขาแนบชิดกัน เหยียด

แขนทงั้ สองขา้ งไปขา้ งหนา้ ใชม้ อื ขา้ งหนง่ึ ดดั

ปลายนว้ิ มืออกี ขา้ งหนง่ึ

แก้โรคและอาการ ลมในแขน ทา� ให้เมอ่ื ยขัดแขน

44 ชดุ การสังคายนาภมู ิปญญาการนวดไทย: ๒

ภาพท่ี ๑๐ แก้สะบักหนา้ จม
ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

คา� โคลงภาพฤๅษีดัดตน รปู ปั้น ฤๅษีดดั ตนในวดั โพธิ์

หัตถ์หน่วงน้ิวเท้าพับ ชงฆช์ ดิ เพลาเฮย

แก้สลักไหล่เพ่ือพษิ ผ่อนน้อย

วะตันตะตบะฤทธิ์ มฤครักษ์ ท่านแฮ

มแี มโ่ คหา้ รอ้ ย หยาดน้�านมถวาย

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ นายปรีดาราช

ชือ่ ฤๅษี วะตนั ตะ

แผนดัด/ทา่ ดดั ตน ทา่ นงั่ พบั ขา ตน้ ขาทบั แขง้ ใชม้ อื ทง้ั สองขา้ ง

ดึงปลายเท้าทั้งสองข้ึน พร้อมยืดอกแอ่น

แหงนหนา้ ขึ้น

แก้โรคและอาการ สะบกั หน้าจม ปวดสลักไหล่เพราะพิษลม

คําอธบิ ายสมุดภาพโคลงฤๅษีดดั ตน 45

ภาพที่ ๑๑ แกล้ มทั่วสารพางค์
ภาพต้นฉบบั สมุดไทยดา�

ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รปู ป้นั ฤๅษดี ดั ตนในวัดโพธ์ิ
-ชา� รุด/สญู หาย-
เสลขกามนามวสิ ทุ ธิก้อง ไตรภพ

องคแ์ อน่ แหงนพกั ตรข์ บ เขม้นฟา้

กลับแขนกดขาทบ เน้นนงิ่ อยูน่ า

ลมเสยี ดสารพางคก์ ล้า ดบั ด้วยดดั เอง

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระมุนนี ายก

ชอ่ื ฤๅษี วสิ ทุ ธิ

แผนดัด/ท่าดดั ตน ท่านั่ง คกุ เข่า ให้เขา่ ชิดกนั หลังเทา้ ทงั้ สอง

ราบแนบพื้น เหยียดแขนท้ังสองข้างไป

ข้างหน้า ในท่าหงายฝ่ามือกดปลายน้ิวมือไว้

บนหน้าตัก ล�าตวั แอน่ แหงนหนา้

แก้โรคและอาการ ลมทั่วสารพางค์ ลมเสยี ดทว่ั ท้ังตวั

46 ชุดการสังคายนาภูมปิ ญญาการนวดไทย: ๒

ภาพที่ ๑๒ แกเ้ ขา่ ขาตาย
ภาพตน้ ฉบบั สมุดไทยดา�

คา� โคลงภาพฤๅษดี ดั ตน รูปปนั้ ฤๅษดี ัดตนในวดั โพธ์ิ

ฤๅษวี ชริ ะรู้ศาสตร์ สฤษดิก์ าย กบแฮ

ชื่อเทพมณโทชาย มากชู้

แก้ลมเข่าขาตาย ตงึ เมือ่ ย มึนเอย

ทา้ วหัตถ์ชันเขา่ คู้ ท่าแมน้ ละม้ายสิงห์

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ หลวงชาญภเู บศ

ชอ่ื ฤๅษี วะชริ ะ

แผนดดั /ทา่ ดดั ตน ท่าน่ัง ไขว้ขา เท้าแขนทั้งสองข้างไว้ใต้พับ

เขา่ แขนยืดตึง แล้วยกเข่าข้ึนท้งั สองข้าง

แก้โรคและอาการ ลมเข่าขาตาย มอี าการ ตงึ เมอ่ื ย ชา

คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 47

ภาพที่ ๑๓ แกข้ ัดขา ขัดฅอ
ภาพตน้ ฉบับ สมุดไทยดา�

คา� โคลงภาพฤๅษดี ัดตน รูปปั้น ฤๅษีดดั ตนในวัดโพธ์ิ
-ชา� รุด/สูญหาย-
คุกเข่าส้นติดเข้า เขา่ ขยาย

มือประทับกบั เพลาหมาย มุ่งฟ้า

ขัดขาขัดคอหาย ห่างเม่ือย ลงแฮ

โรมสงิ คส์ ทิ ธิ์ศักดก์ิ ลา้ กล่าวน้นี ามขนาน

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระพุทธโฆษจาริย์

ชือ่ ฤๅษี โรมสิงค์

แผนดัด/ท่าดดั ตน ท่านั่ง คุกเข่า แยกเข่าออก มือวางที่ตัก

ยดื ตัวตงึ อกแอน่ แหงนหน้าขน้ึ มองฟ้า

แก้โรคและอาการ ขัดขา ขดั คอ

48 ชุดการสังคายนาภมู ปิ ญ ญาการนวดไทย: ๒

ภาพที่ ๑๔ แก้แน่นหน้าอก
ภาพต้นฉบับ สมุดไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษดี ดั ตน รปู ปนั้ ฤๅษดี ัดตนในวดั โพธ์ิ
-ชา� รดุ /สญู หาย-
โคดมมหาราชน้ี หนวดยาว ย่งุ นา

นกกระจาบทา� รงั ราว กะวะไม้

แหงนหน้าทา่ เรอหาว ยนื ดัด หลงั เอย

แกแ้ นน่ นาภีได้ อกดว้ ยดีเหลือ

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระสมุห์จน่ั

ชอ่ื ฤๅษี โคดม

แผนดดั /ทา่ ดดั ตน ท่ายนื ย่อเขา่ แอน่ หนา้ อก แหงนหนา้ ท�าให้

เรอ หาว

แก้โรคและอาการ แนน่ ท้อง แนน่ หนา้ อก

คาํ อธบิ ายสมุดภาพโคลงฤๅษดี ดั ตน 49

ภาพท่ี ๑๕ แกล้ มเวียนศรี ษะ
ภาพต้นฉบบั สมดุ ไทยดา�

ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปน้ั ฤๅษีดดั ตนในวดั โพธ์ิ
-ชา� รดุ /สูญหาย-
สมาธขิ ดั หตั ถย์ ุดทงั้ เพลาเศยี ร

สระสว่างแสลงลมเวยี น ศิระเกลา้

นามธะหะพระผู้เพยี ร ผนวชเน่ิน นานแฮ

ธะอักษรควบเขา้ เพิ่มให้นามกรุง

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ กรมหมน่ื นชุ ติ ชโิ นรส (สมเดจ็ พระมหาสมณเจา้

กรมพระปรมานุชิตชโิ นรส)

ชื่อฤๅษี ธะหะ

แผนดดั /ท่าดดั ตน ทา่ นง่ั ขดั สมาธิ ไขวข้ อ้ เทา้ มอื ขา้ งหนงึ่ ดนั ตกั

มืออกี ข้างหน่งึ ดันศีรษะ (ลักษณะต้านกนั )

แก้โรคและอาการ ลมเวียนศีรษะ

50 ชดุ การสงั คายนาภมู ิปญญาการนวดไทย: ๒

ภาพที่ ๑๖ แก้เขา่ แก้ขา
ภาพต้นฉบบั สมดุ ไทยดา�

ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน ฌานมอด ม้วยแฮ รปู ป้ัน ฤๅษดี ัดตนในวัดโพธ์ิ
อิษีสิงห์หน้ามฤค
สลบเพือ่ นางฟา้ กอด ทา่ นน้ัน
ฟน้ื องคค์ รัน่ ครางออด ขาไหล่ ขดั เอย
ยนื ยอ่ บาทบีบคัน้ เข่าทั้งโคนขา
พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระญาณปริยัติ
ช่อื ฤๅษี อษิ สี ิงห์
แผนดดั /ท่าดดั ตน ทา่ ยนื กา้ วขาขวาไปขา้ งหนา้ ยอ่ เขา่ ลง ขาซา้ ย
ย่อลง ให้เท้าทั้งสองเหยียบพ้ืนเต็มฝ่าเท้า
เอี้ยวล�าตัว พร้อมกับเหลียวมองไหล่ซ้าย
ใช้ส้นมือขวากดเหนือเข่าขวา พร้อมท้ังใช้
มือ บีบ กด ขย�า นวดตั้งแต่หัวเข่า ขึ้นมา
ถงึ โคนขา ใช้สน้ มือซา้ ยยนั ท่ขี อบสะโพก
แก้โรคและอาการ ขดั เขา่ ขดั ขา ขดั ไหล่ (ทา� ใหข้ ดั ราวขา้ งตง้ั แต่
หวั ตะคากถงึ รกั แร้)

คาํ อธบิ ายสมดุ ภาพโคลงฤๅษดี ดั ตน 51

ภาพท่ี ๑๗ แก้โรคในอก
ภาพต้นฉบบั สมดุ ไทยดา�

ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รปู ปั้น ฤๅษดี ดั ตนในวดั โพธ์ิ
-ชา� รุด/สญู หาย-
วรเชษฐแปลงเปลีย่ นข้อ ลิขติ สาร

พระรถเร่อื งโบราณ บอกแจ้ง

ไสยาสนเ์ หยยี ดเครียดปาน ฉดุ ชกั ไวแ้ ฮ

แก้โรคไออกแห้ง เหือดให้เหน็ คุณ

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระเพชฎา

ช่ือฤๅษี วรเชษฐ

แผนดดั /ทา่ ดดั ตน ท่านอนหงาย เทา้ ชดิ กัน หายใจเข้า เหยียด

แขนท้ังสองข้างขึ้นเหนือศีรษะ หงายฝ่ามือ

ข้นึ ให้ปลายน้วิ หันเขา้ หากัน พร้อมทั้งเหยียด

ปลายเท้าทง้ั สองขา้ ง ใหป้ ลายเท้างมุ้ ลง

แก้โรคและอาการ ไออกแห้ง

52 ชุดการสงั คายนาภมู ิปญญาการนวดไทย: ๒

ภาพที่ ๑๘ แกต้ ะครวิ มอื ตะครวิ เทา้
ภาพตน้ ฉบบั สมดุ ไทยดา�

ค�าโคลงภาพฤๅษดี ัดตน คีโชน เนตรฤๅ รปู ปัน้ ฤๅษดี ดั ตนในวดั โพธ์ิ
อัคนีเนตรน้อี คั - -ช�ารดุ /สญู หาย-
ยืนแยอ่ ย่างยกั ษ์โขน ออกเต้น
กางกรกดสองโคน ขานีด เนน้ นอ
แก้ตะครวิ ร้ิวเส้น แต่แขง้ ตลอดแขน
พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ จา่ จิตรนุกลู
ช่อื ฤๅษี อคั นเี นตร
แผนดดั /ทา่ ดดั ตน ทา่ ยนื กางขาใหห้ า่ งกนั เทา่ ระยะหวั ไหล่ แบะ
เท้าให้หันส้นเท้าเข้าหากัน ย่อตัวแยกเข่า
คล้ายท่ายักษ์โขน วางมือบนโคนขาให้ปลาย
มือหันเข้าหากัน ใช้ส้นมือทั้งสองข้างกดเน้น
ลงน้�าหนักลงไปแล้วน่ิงไว้ (หายใจเข้ากด
หายใจออกคลาย)
แก้โรคและอาการ ตะครวิ แขน ตะคริวขา

คําอธบิ ายสมดุ ภาพโคลงฤๅษดี ัดตน 53

ภาพท่ี ๑๙ แก้ลมตะครวิ
ภาพต้นฉบบั สมดุ ไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์
-ชา� รดุ /สูญหาย-
สวามติ คกุ เขา่ แล้ว เหลยี วพักตร์ ผนิ แฮ

วสิทธิเหยียบยนั สลกั - เพชรเคล้น

กรขวาจบั บาทชกั เฉวยี งฉุด แขนแฮ

โรคตะครวิ กลอ่ นเสน้ หย่อนได้หลายเดอื น

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระญาณปริยัติ

ช่อื ฤๅษี สวามติ และวสิทธิ

แผนดดั /ท่าดดั ตน ผ้ถู ูกดัด นง่ั คกุ เข่า เหยยี ดขาขวาไปดา้ นหลัง

เอนตัวลงลกั ษณะทา่ นอนตะแคงซ้าย ผู้นวด

ใช้ส้นเท้าเหยียบยันท่ีสลักเพชร พร้อมกับใช้

มือจับข้อเท้าและข้อมือดงึ ขึน้ พรอ้ มกัน

แก้โรคและอาการ ลมตะครวิ กลอ่ นเสน้ เสน้ ในรา่ งกายชกั ขมวด

และลมกระตุก ทา� ให้เจ็บปวด

54 ชดุ การสังคายนาภูมปิ ญญาการนวดไทย: ๒

ภาพที่ ๒๐ แก้ลมท่วั สารพางค์
ภาพต้นฉบบั สมดุ ไทยด�า

คา� โคลงภาพฤๅษดี ัดตน รูปปั้น ฤๅษีดัดตนในวดั โพธ์ิ

อิษีอศุ ัพเนตรเจ้า ต�าหรบั

สรรพวา่ นประกอบกับ เวทใช้

ท้าวแขนพบั เพียบทับ หัตถแ์ อน่ องค์เอย

แก้ทว่ั สารพางค์ให้ เสอ่ื มส้ินสรรพลม

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระองคจ์ ้าวศิริวงษ์

(สมเด็จพระบรมราชมหัยกาเธอ

กรมหมน่ื มาตยาพทิ กั ษ์)

ชอื่ ฤๅษี อษิ อี ุศัพเนตร

แผนดดั /ทา่ ดัดตน ท่านงั่ พบั เพยี บ (ขวา) เทา้ แขน คว่า� มอื ท้ัง

สอง สอดไว้ใต้เข่า (ซา้ ย) ให้ปลายมอื ชนกนั

พร้อมทัง้ เหยยี ดแขนตรงและแอ่นตัวขนึ้

แก้โรคและอาการ ลมทั่วสารพางค์ (ลมทง้ั ปวงทั่วร่างกาย)

คาํ อธบิ ายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 55

ภาพที่ ๒๑ แก้เสียดอก
ภาพต้นฉบบั สมดุ ไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษดี ัดตน รูปป้ัน ฤๅษดี ดั ตนในวัดโพธ์ิ

ยืนเหน่ียวคอเทา้ เชดิ หตั ถเ์ ห็น ยากแฮ

แกเ้ สยี ดทรวงเสน้ เอน็ ขอดได้

นารทเสกไม้เป็น ปลงิ เกาะ กระบพ่ี อ่

ยิ้มเยาะวานรให้ เหอื ดร้ายรงั แก

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระศรีวสิ ทุ ธวิ งษ

ช่ือฤๅษี นารท

แผนดดั /ทา่ ดัดตน ท่ายืน ยกขาซ้ายไปด้านหลัง มือซ้ายจับ

ขอ้ เทา้ แขนขวายกขน้ึ ระดบั ไหล่ เหยยี ดตรง

กระดกข้อมือขน้ึ เชดิ หนา้ มองปลายมือ

แก้โรคและอาการ เสยี ดอก เสน้ เอน็ ขอด

56 ชดุ การสังคายนาภูมปิ ญญาการนวดไทย: ๒

ภาพที่ ๒๒ แกล้ มจันทฆาฏ ลมเขา่ ลมขา ลมหน้าอก
ภาพต้นฉบับ สมดุ ไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษดี ัดตน รูปป้ัน ฤๅษดี ัดตนในวดั โพธ์ิ

พระนารอทวายุเร้า ทรวงรนั ท�านา

ขัดเขา่ ขาและจันท- ฆาฏร้าย

ฉวยเท้าท่ายนื หนั เหินเยีย่ ง เหาะแฮ

มือหนง่ึ คนั้ เข่าซ้าย เสอื่ มส้ินสีล่ ม

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ สมเดจ็ พระสังฆราช

ช่อื ฤๅษี นารอท

แผนดดั /ท่าดดั ตน ท่ายืน ยกขาซ้ายไปด้านหลัง มือซ้ายจับ

ขอ้ เทา้ ยอ่ เขา่ ขวา มอื ขวาบบี คน้ั บรเิ วณหวั เขา่

ยดื อกเชดิ หน้าคล้ายท่าเหาะ

แก้โรคและอาการ ลมจนั ทฆาฏ ลมเขา่ ลมขา ลมหน้าอก

คาํ อธบิ ายสมดุ ภาพโคลงฤๅษดี ดั ตน 57

ภาพที่ ๒๓ แก้เขา่ ขัด
ภาพต้นฉบับ สมดุ ไทยดา�

ค�าโคลงภาพฤๅษีดดั ตน รปู ปั้น ฤๅษดี ดั ตนในวดั โพธ์ิ
-ชา� รุด/สญู หาย-
ชฎิลดาบสเบ้ือง แบบฉบบั

ยนื ยกขาขวาทับ เข่าซา้ ย

ประนมหัตถ์ดดั กายกลับ เบอื นบดิ ตนแฮ

ลมขดั ขอ้ เขา่ รา้ ย เรง่ รา้ งห่างสูญ

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พญาอัศฎาเรอื งเดช

ชอ่ื ฤๅษี ชฎลิ ดาบส

แผนดดั /ทา่ ดดั ตน ทา่ ยนื ยกขาขวาทบั เขา่ ซา้ ย พนมมอื ออกแรง

ต้านมือ พร้อมกับบิดตัวไปทางขวา

แก้โรคและอาการ เข่าขดั ลมขัดขอ้ เข่า

58 ชุดการสังคายนาภูมปิ ญญาการนวดไทย: ๒

ภาพที่ ๒๔ ดา� รงกายอายุยนื
ภาพตน้ ฉบบั สมดุ ไทยด�า

คา� โคลงภาพฤๅษีดดั ตน รปู ปน้ั ฤๅษดี ดั ตนในวัดโพธ์ิ
-ชา� รดุ /สูญหาย-
ทศิ ไภยโพ้นผนวชขา้ ง เขาเขนิ

ทิวพนสั ชายณิน ท่าน้�า

ประนบิ ัตดิ ัดองคเ์ จรญิ ชนม์ชพี พระนา

กุมกดธารกรค้า� พ่างพน้ื ยืนยนั

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ กรมหมื่นไกรสรวิชิตร (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ

กรมหมื่นไกรสรวชิ ิต)

ชอื่ ฤๅษี ทิศไภย

แผนดัด/ทา่ ดดั ตน ทา่ ยนื จบั กระบอง กางขาใหห้ า่ งกนั เทา่ ระยะ

หวั ไหล่ แบะเทา้ ใหห้ นั สน้ เทา้ เขา้ หากนั ยอ่ ตวั

แยกเขา่ คลา้ ยทา่ ยกั ษ์โขน

แก้โรคและอาการ ชว่ ยด�ารงกายให้อายยุ ืน

คาํ อธบิ ายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 59

ภาพท่ี ๒๕ แก้ลมปะกัง
ภาพต้นฉบบั สมดุ ไทยดา�

คา� โคลงภาพฤๅษีดดั ตน รูปป้ัน ฤๅษดี ดั ตนในวัดโพธ์ิ

กาลชฎิลดัดมลา้ ง ลมดุะ

ไคลขมับจบั หนุ นวดเนน้

มึนเศียรมดื จกั ษุ เสือ่ มสวา่ ง ไซแ้ ฮ

ไว้ฉบบั บอกเส้น ประสทิ ธิแ์ กล้ มปะกัง

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ เจา้ พญาพระคลัง

ชื่อฤๅษี กาลชฎลิ

แผนดดั /ทา่ ดัดตน ทา่ นง่ั ขดั สมาธิ มอื ซา้ ยคลงึ ไคลขมบั มอื ขวา

จับคางดึงไปทางขวาเล็กนอ้ ย

แก้โรคและอาการ ลมปะกงั มึนศีรษะ ตามดื มัว

60 ชุดการสังคายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒

ภาพที่ ๒๖ แกต้ ะโพกสลกั เพชร
ภาพต้นฉบับ สมดุ ไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รปู ปนั้ ฤๅษีดดั ตนในวดั โพธ์ิ
-ชา� รดุ /สญู หาย-
สระภงั คด์ าบสตงั้ ตนตรง

ถา่ งบาททง้ั สองทรง แยแ่ ต้

ก�าหมดั ดัดกรผจง กดคู่ ขานา

ตะโพกสลกั เพชรแม้ เม่อื ยล้าชาหาย

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระอมรโมลี

ชือ่ ฤๅษี สระภังค์ (สรภงั คะ)

แผนดดั /ทา่ ดดั ตน ทา่ ยืน แยกขา ถา่ งขา ยอ่ ตัวลง มือทงั้ สอง

ข้างก�าหมัด ใช้สันหมัดกดต้ังแต่ขอบกระดูก

เชงิ กรานลงมาถึงสะโพกสลกั เพชร

แก้โรคและอาการ สะโพกสลักเพชร ชา เมื่อยลา้

คาํ อธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษดี ดั ตน 61

ภาพท่ี ๒๗ แก้ลมชักปากเบยี้ ว ลมล้นิ ตาย ลมเท้าเหนบ็ ลมมอื เหนบ็
ภาพต้นฉบับ สมดุ ไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รปู ปนั้ ฤๅษีดดั ตนในวดั โพธ์ิ

ผวิ ลมเข่าข้อขั้ง เหน็บนัก

กายสัน่ ฟันชิดชกั ปากเบี้ยว

พระกาฬสิทธิ์แถลงลักษณ์ เลศท่า แกน้ อ

เหนี่ยวไหล่หน่วงเท้าเอี้ยว อกโอ้อนิจจงั

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ หลวงลิขติ ปรชี า

ชื่อฤๅษี พระกาฬสิทธิ์

แผนดัด/ท่าดดั ตน ท่าน่ัง พับเพียบขา มือซ้ายดึงข้อเท้าข้ึน

มือขวาดึงเหนี่ยวไหล่ซ้าย เอ้ียวอกพร้อมท้ัง

หนั หน้าทางขวา

แก้โรคและอาการ ลมชกั ปากเบี้ยว ลมลิน้ ตาย

ลมขังในข้อเข่า เหน็บชามือเท้า

62 ชุดการสังคายนาภมู ิปญ ญาการนวดไทย: ๒

ภาพท่ี ๒๘ แกเ้ ขา่ ขัด
ภาพต้นฉบับ สมดุ ไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รปู ป้นั ฤๅษดี ดั ตนในวดั โพธ์ิ
-ชา� รดุ /สูญหาย-
นักสทิ ธิ์โสภาคพร้อม พรหมจรรย์

ชื่อมหาสธุ รรม์ เลศิ แท้

เท้าเหยียดยืดหัตถ์ยนั ขย�าเข่า สองนา

ขบขัดข้อเขา่ แก้ เม่ือยลา้ ลมถอย

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระอมรโมลี

ช่อื ฤๅษี มหาสธุ รรม์

แผนดดั /ท่าดดั ตน ท่านั่ง เท้าเหยียดตรง ส้นมือยันเหนือขอบ

สะบ้าเข่า แขนเหยียดตรง พร้อมท้ังใช้

มือนวดขย�า เข่า และข้อเข่า อกแอ่น

แหงนหนา้

แก้โรคและอาการ ลมขัดขอ้ เข่า ทา� ให้เม่อื ยลา้

คาํ อธบิ ายสมุดภาพโคลงฤๅษดี ดั ตน 63

ภาพท่ี ๒๙ แก้ลมในล�าลึงค์
ภาพต้นฉบับ สมุดไทยดา�

ค�าโคลงภาพฤๅษีดดั ตน รูปปน้ั ฤๅษีดดั ตนในวดั โพธ์ิ
-ชา� รดุ /สูญหาย-
อัคะตะตบะเพี้ยง เพลงิ ผลาญ ภพฤๅ

ถวายเกราะองคอ์ วตาล ทา่ นนนั้

นงั่ ดดั หตั ถส์ องผสาน พนมนงิ่ อยูน่ า

เพอื่ ขัดปัสสาวะอน้ั ออกได้โดยใจ

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระอมรโมลี

ช่ือฤๅษี อัคะตะ

แผนดดั /ทา่ ดดั ตน ทา่ นงั่ ขดั สมาธิ ไขว้ข้อเทา้ พนมมอื ระหว่าง

อก ออกแรงต้านมอื

แก้โรคและอาการ ลมในลา� ลึงค์ ขัดปสั สาวะ

64 ชดุ การสังคายนาภมู ิปญ ญาการนวดไทย: ๒

ภาพท่ี ๓๐ แก้มอื แกเ้ ท้า
ภาพต้นฉบับ สมดุ ไทยดา�

คา� โคลงภาพฤๅษีดัดตน รปู ปั้น ฤๅษีดัดตนในวัดโพธิ์
-ช�ารดุ /สูญหาย-
พระสทุ ัศนส์ ถิตถา้� เถือ่ นระหง

ครองเคร่อื งนกั สิทธิ์ทรง หอ่ เกลา้

ลมคั่งค่อหตั ถช์ งฆ์ หตั ถ์ชว่ ย ดัดแฮ

นง่ั กระหยง่ ยุดเท้า หตั ถ์ช้อยเชน่ รา�

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พญาธิเบศบดี

ชอ่ื ฤๅษี พระสทุ ศั น์

แผนดดั /ทา่ ดัดตน ท่านั่ง กระหย่งบนส้นเท้า ส้นเท้าชิด แยก

เข่า มือขวาจับหน้าแข้งขวา ยกมือซ้ายข้ึน

กระดกข้อมอื ขึน้ คล้ายท่ารา�

แก้โรคและอาการ ลมขงั ข้อมือ ลมขังหน้าแขง้

คาํ อธบิ ายสมดุ ภาพโคลงฤๅษีดดั ตน 65

ภาพท่ี ๓๑ แก้กล่อน แกป้ ตั คาด
ภาพต้นฉบับ สมดุ ไทยดา�

ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปนั้ ฤๅษีดดั ตนในวัดโพธ์ิ

แยกขายืนเข่าตั้ง ตนตรง

แขนแนบหนีบสะเอวองค์ แน่นแฟน้

คาวินทร์ ธ ดา� รง กายดดั น้ฤี ๅ

แก้กลอ่ นปตั คาดแมน้ แพทย์แก้มวยมนึ

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระศรวี สิ ทุ ธวิ งษ

ช่อื ฤๅษี คาวินทร์

แผนดดั /ทา่ ดัดตน ท่าน่ัง กระหย่งบนส้นเท้า ส้นเท้าชิด แยก

เขา่ มอื ทง้ั สองขา้ งแนบชดิ ตามแนวลา� ตัว

แก้โรคและอาการ กล่อนปัตคาด ท�าให้มึนท้ายทอย (ต�าแหน่ง

ที่เส้นปตั คาดผา่ น)

66 ชุดการสังคายนาภูมปิ ญ ญาการนวดไทย: ๒

ภาพที่ ๓๒ แก้ลมอัมพฤกษ์
ภาพตน้ ฉบบั สมดุ ไทยดา�

ค�าโคลงภาพฤๅษดี ดั ตน รปู ปัน้ ฤๅษีดดั ตนในวดั โพธ์ิ

โควนิ ทร์แนะกกให้ รามแผลง อสรู ฤๅ

สาบไกน่ นทรีแรง ฤทธ์ิเฝ้า

อัมพฤกพบิ ตั ิแสดง ดัดดบั คลายนอ

ต้ังส้นสองมอื เขา้ ประทับขา้ งขืนองค์

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระศรีวสิ ทุ ธวิ งษ

ชือ่ ฤๅษี โควินทร์

แผนดดั /ท่าดดั ตน ท่าน่ัง กระหย่งบนส้นเท้า ส้นเท้าชิด แยก

เข่า กางศอก แบะไหล่ใช้ส้นมือท้ังสองข้าง

กดดนั เข้าบรเิ วณใตช้ ายโครง

แก้โรคและอาการ ลมอมั พฤกษ์

คาํ อธบิ ายสมดุ ภาพโคลงฤๅษดี ดั ตน 67

ภาพที่ ๓๓ แกล้ มสน้ เทา้
ภาพตน้ ฉบบั สมุดไทยด�า

คา� โคลงภาพฤๅษดี ดั ตน รปู ปั้น ฤๅษดี ดั ตนในวดั โพธ์ิ
-ชา� รุด/สญู หาย-
นาไลยไกรเกริกฟ้า ดินขาม

หมู่แพทยพ์ ึงนับนาม ทา่ นไหว้

บาทาธกึ กะทกตาม ตาตุม่ แลพอ่

กดเข่าเหน่ยี วแขง้ ให้ สน้ เท้ามะละลม

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระศรวี สิ ทุ ธวิ งษ

ชอ่ื ฤๅษี นาไลย

แผนดัด/ท่าดดั ตน ท่ายืน ย่อเข่า แบะเท้าออก มือซ้ายเหน่ียว

แข้งขวาข้ึน มือขวากดเข่าลง เอ้ียวหน้าไป

ทางไหล่ขวา

แก้โรคและอาการ ลมส้นเท้า บาทาทกึ

68 ชุดการสงั คายนาภูมปิ ญ ญาการนวดไทย: ๒

ภาพท่ี ๓๔ แก้เอว
ภาพต้นฉบบั สมดุ ไทยด�า

คา� โคลงภาพฤๅษีดดั ตน รูปปัน้ ฤๅษดี ัดตนในวดั โพธิ์
-ชา� รุด/สญู หาย-
พระวชั มฤคเลีย้ ง บุตรลบ

นงั่ หย่องสองมือจบ เจิดหน้า

แก้เสน้ สะดุ้งขบ เอวยอก หายนอ

ใครอย่าหม่นิ ประมาทถา้ ท่านท้าใหล้ อง

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระศรีวสิ ุทธิวงษ

ชอ่ื ฤๅษี พระวัชมฤค

แผนดัด/ทา่ ดดั ตน ทา่ นง่ั ยอง เทา้ ชดิ ศอกหนบี เขา่ ยกมอื พนม

แก้โรคและอาการ ยอกเอว เส้นสะดงุ้

คาํ อธบิ ายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 69

ภาพท่ี ๓๕ แกล้ มในขา
ภาพตน้ ฉบบั สมดุ ไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษีดดั ตน รูปป้ัน ฤๅษดี ดั ตนในวัดโพธ์ิ

รปู มนษุ ย์หนา้ ประหน่งึ เนอื้ นามกระไลย โกฏแฮ

บุตรอษิ สี ิงห์ไสย สาตรรู้

ระบอบระบลิ ไตร- ดายคุ โพน้ พอ่

น่ังหยอ่ งสองหตั ถค์ ู้ ศอกแก้ลมขา

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ กรมหมื่นไกรสรวิชิต (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ

กรมหม่ืนไกรสรวชิ ติ )

ช่ือฤๅษี กระไลยโกฏ

แผนดดั /ทา่ ดัดตน ท่านง่ั ยอง แบะขาออก งอข้อศอกท้งั สอง

ข้างดนั เขา่ ออก มอื อยู่ระดับราวนม

แก้โรคและอาการ ลมในขา

70 ชุดการสงั คายนาภูมปิ ญญาการนวดไทย: ๒

ภาพที่ ๓๖ แกเ้ วียนศีรษะ
ภาพต้นฉบบั สมุดไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปปั้น ฤๅษดี ัดตนในวัดโพธิ์
-ช�ารุด/สญู หาย-
แบะขาคเู้ ข่าเข้า ส้นเสมอ

บดิ ไหล่หงายแขนเผยอ ยดื ไว้

เวียนเศยี รจติ รใจเผลอ พลนั เส่ือม สา่ งนอ

พระสธุ ามันต์ได้ ดดั แลว้ อย่าฉงน

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระพุทธโฆษจาริย์

ชอื่ ฤๅษี พระสุธามนั ต์

แผนดัด/ท่าดัดตน ท่านั่ง บนส้นเท้า แบะขาออก เหยียดแขน

ทงั้ สองขา้ ง หงายแขน มือชดิ กัน บดิ ไหลไ่ ป

ด้านข้าง

แก้โรคและอาการ เวียนศีรษะ จิตใจเผลอ (จิตระส�่าระสาย

หวั ใจเต้นผิดปกติ)

คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 71

ภาพท่ี ๓๗ แก้ลนิ้ กระด้าง
ภาพตน้ ฉบับ สมดุ ไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษดี ัดตน รูปปั้น ฤๅษีดดั ตนในวัดโพธ์ิ
-ชา� รุด/สูญหาย-
พระภาระทวาชะเชื้อ ชีดง

อย่ปู า่ อาศัยพง พุ่มไม้

คกุ เขา่ หัตถ์ไควต่ รง อรุ ะภาค ตนนา

แก้กระด้างลนิ้ ได้ ทา่ น้ีดีจรงิ

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระรตั นมนุ ี

ชอ่ื ฤๅษี พระภาระทวาชะ

แผนดดั /ท่าดดั ตน ทา่ นัง่ คกุ เข่า ข้างขวา ขาซา้ ยกระดกขอ้ เทา้

ข้ึนด้านหลงั แขนซ้ายเหยียดตรงไปด้านขา้ ง

คว่�ามือก�ามือแล้วกระดกข้อมือขึ้น งอศอก

ขวาไว้ ใต้แขนซ้ายคว่�ามือกระดกข้อมือข้ึน

(แขนออกแรงตา้ นกนั ) เอย้ี วลา� ตวั ไปทางขวา

แก้โรคและอาการ ลน้ิ กระดา้ ง

72 ชุดการสังคายนาภมู ปิ ญ ญาการนวดไทย: ๒

ภาพท่ี ๓๘ แก้กล่อนในทรวง
ภาพตน้ ฉบบั สมดุ ไทยด�า

คา� โคลงภาพฤๅษดี ดั ตน รปู ป้นั ฤๅษีดดั ตนในวดั โพธิ์
-ชา� รุด/สูญหาย-
พระวัชอัคนิศนี้ เชญิ นารายน์ มานอ

มล้างเหลา่ อสูรหลาย เลย่ี นหลา้

แยกขาแยย่ ่อกาย สองหัตถ์ ท้าวแฮ

แก้กลอ่ นรอ้ นอรุ ะกล้า เกลอ่ื นส้ินเส่ือมสญู

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระรัตนมนุ ี

ช่อื ฤๅษี พระวชั อคั นิศ

แผนดดั /ท่าดดั ตน ท่าน่ัง ยอง แบะขาออกและย่อลง มือท้ัง

สองข้างเท้าพื้น หันส้นมือเข้าหากัน ปลาย

นิว้ มืออยู่บริเวณสน้ เท้า

แก้โรคและอาการ กลอ่ นในทรวง

คาํ อธบิ ายสมุดภาพโคลงฤๅษดี ัดตน 73

ภาพที่ ๓๙ แก้ไหล่ แก้ตะโพก
ภาพต้นฉบบั สมดุ ไทยดา�

ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รูปป้ัน ฤๅษีดัดตนในวัดโพธ์ิ
-ช�ารุด/สูญหาย-
พระชนกนักสิทธ์ินี้ ชนะมาร

ไตรเพทไตรพิธญาณ ย่อมแจ้ง

ยอกไหล่ยอกตะโพกปาน ปนื ปัก อยู่นอ

คู้เข่าศอกกดแข้ง หตั ถ์เคล้นไคลทรวง

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระรตั นมุนี

ชือ่ ฤๅษี พระชนก

แผนดดั /ทา่ ดัดตน ท่านั่ง คู้เข่าไขว้ขา ศอกท้ังสองข้างกดแข้ง

เข้าหาล�าตัว มอื ไคลคลงึ บรเิ วณหนา้ อก

แก้โรคและอาการ ยอกไหล่ ยอกสะโพก

74 ชดุ การสังคายนาภมู ปิ ญ ญาการนวดไทย: ๒

ภาพท่ี ๔๐ แก้เทา้ เยน็ ใจสวงิ สวาย
ภาพตน้ ฉบับ สมดุ ไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษีดัดตน รปู ปน้ั ฤๅษดี ัดตนในวดั โพธิ์
-ชา� รุด/สูญหาย-
นกั พรตประพฤตสิ ร้าง จรรยา

เชิดชื่อกระบิลดา- บสเจ้า

เทา้ ซา้ ยไขวเ่ พลาขวา มอื หนว่ ง เข่าเอย

ลมระงบั จบั เยน็ เท้า อีกทงั้ สวงิ สวาย

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ หลวงลิขติ ปรชี า

ช่ือฤๅษี กระบิลดาบส

แผนดดั /ทา่ ดัดตน ท่านั่ง ไขว่ห้างบนพ้ืน มือข้างหน่ึงจับเท้าดึง

ไปขา้ งหลงั ขณะทมี่ อื อกี ขา้ งดนั หวั เขา่ ใหม้ าก

ทส่ี ุด หายใจเขา้ หายใจออก

แก้โรคและอาการ ลมจบั เทา้ เย็น ใจสวงิ สวาย

คําอธบิ ายสมุดภาพโคลงฤๅษีดดั ตน 75

ภาพที่ ๔๑ แก้ไหล่ แก้ขา
ภาพตน้ ฉบบั สมดุ ไทยดา�

คา� โคลงภาพฤๅษดี ัดตน รูปปน้ั ฤๅษีดดั ตนในวัดโพธ์ิ
-ชา� รดุ /สูญหาย-
สกุ ทนั ตน์ ักสิทธ์ิเถา้ เท่ยี วเก็บ ยานา

ท่าไหลข่ าชาเหนบ็ บ่อเปลอ้ื ง

ลุกนง่ั ยิ่งยอกเจ็บ จ่งึ ดัด ตนแฮ

ยนื ยึดเอวองคเ์ ยื้อง ย่างเทา้ ทา่ หนงั

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระองคจ์ า้ วนวม (พระบรมวงศเ์ ธอ

กรมหลวงวงศาธิราชสนิท)

ชือ่ ฤๅษี สกุ ทนั ต์

แผนดัด/ทา่ ดดั ตน ท่ายนื ตรง มือเทา้ สะเอว (ซ้าย) เยอื้ งตวั ไป

ดา้ นหนา้ ก้าวเทา้ ขวาแลว้ ยอ่ เข่าลง เหมอื น

ท่าหนังตะลงุ

แก้โรคและอาการ เหน็บชา ไหล่ ขา (ยอก เจบ็ เวลาลกุ น่งั )

76 ชดุ การสังคายนาภูมปิ ญ ญาการนวดไทย: ๒

ภาพที่ ๔๒ แก้กลอ่ นปัตคาด
ภาพตน้ ฉบับ สมดุ ไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษดี ดั ตน รปู ปั้น ฤๅษดี ดั ตนในวดั โพธิ์
-ช�ารดุ /สูญหาย-
สัชนาไลยลหี้ ลกั ละสง- สารแฮ

ยืนย่างหยัดเหยยี ดองค์ ออ่ นแล้

สองหตั ถ์ท่าทที รง ศรสาตร ไปเอย

บา� บดั ปัตคาดแก้ กลอ่ นแห้งหดื หาย

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ หลวงชาญภเู บศ

ชือ่ ฤๅษี สชั นาไลย

แผนดดั /ทา่ ดัดตน ทา่ ยนื กา้ วเทา้ ขา้ งหนง่ึ ไปขา้ งหนา้ ยอ่ เขา่ ลง

เท้าหลังใช้ส่วนปลายเท้าเหยียบพื้น ใน

ลักษณะย่างเท้าเดิน เหยียดล�าตัวให้ตรง

กางแขนลกั ษณะตั้งทา่ นา้ วคันธนู

แก้โรคและอาการ กล่อนปตั คาด กล่อนแห้ง

คําอธิบายสมุดภาพโคลงฤๅษดี ดั ตน 77

ภาพท่ี ๔๓ แกค้ อเคลด็ แก้ไหล่ขดั
ภาพตน้ ฉบับ สมดุ ไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษดี ัดตน รปู ปนั้ ฤๅษีดดั ตนในวดั โพธ์ิ
นักพรตพักตร์เพศมา้ มีแผน พมา่ นา -ช�ารุด/สญู หาย-
ช่ืออศั วมขุ ีแขน คคู่ ู้
ทา่ อัดดดั เหล่ียมแบน แบะเข่า
คอเคล็ดแคลงไหล่หลู้ โฉลกแกต้ ลอดกนั
พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระองคจ์ ้าวทนิ กร (พระบรมวงศ์เธอ
กรมหลวงภูวเนตรนรทิ รฤทธิ)์
ช่ือฤๅษี อศั วมุขี
แผนดัด/ทา่ ดัดตน ท่ายืน กางขาให้ห่างกันเท่าระยะหัวไหล่
แบะเท้าออก (๑๘๐ องศา) ให้หันส้นเท้า
เข้าหากัน ย่อตัวแยกเข่าคล้ายท่ายักษ์โขน
งอข้อศอกท้ัง ๒ ข้าง ยกแขนขึ้นระดับอก
กระดกข้อมอื ขนึ้ งอนิ้วมอื ลง
แก้โรคและอาการ คอเคลด็ ไหล่ขดั

78 ชุดการสงั คายนาภูมปิ ญ ญาการนวดไทย: ๒

ภาพท่ี ๔๔ แกค้ อ แก้ไหล่
ภาพตน้ ฉบบั สมุดไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษดี ดั ตน รปู ปั้น ฤๅษดี ัดตนในวดั โพธิ์
-ช�ารุด/สญู หาย-
อิสงิ คด์ าบสหน้า เปน็ มนุษย์

เขางอกแง่เศยี รดุจ ด่ังเนอ้ื

ยืนดัดหัตถส์ องยุด กนั กด เอวนา

คอไหลไ่ ขร้ ง้ั เรอื้ โรคร้ายรงึ ถอย

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ จะหมนื่ ราชนาคา

ชอ่ื ฤๅษี อิสิงคด์ าบส

แผนดัด/ท่าดัดตน ท่ายืน ดัดลักษณะ ก้าวเท้าซ้ายไปด้านหน้า

มือท้ังสองไพล่หลัง จับยึดข้อมือทั้งสอง

ย่อเข่าท้ังสองข้าง ดึงมือไปด้านซ้ายกดมือ

ลงทบี่ นั้ เอว

แก้โรคและอาการ ปวดคอเร้ือรัง ปวดไหลเ่ รื้อรงั

คาํ อธิบายสมดุ ภาพโคลงฤๅษีดดั ตน 79

ภาพที่ ๔๕ แกล้ มอณั ฑวาต
ภาพต้นฉบบั สมุดไทยด�า

คา� โคลงภาพฤๅษดี ดั ตน รูปปัน้ ฤๅษีดดั ตนในวัดโพธิ์

โยคีอะแหมแ่ มน้ แขกพราหมณ์ พรตแฮ

มอื สบิ เบด็ นวิ้ สลาม ศิวะไท้

แก้ลมอณั ทวาตตาม ล�าแล่น เสยี วนา

คู้เขา่ เท้าสองไขว้ หตั ถ์เคลน้ ไคลคอ

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระองค์จ้าวศริ วิ งษ์ (สมเดจ็ พระบรมราช-

มาตามหัยกาเธอ กรมหมน่ื มาตยาพิทักษ์)

ช่ือฤๅษี โยคอี ะแหม่

แผนดดั /ท่าดัดตน ท่าน่ัง คู้เข่าไขว้ขาท้ังสองต้ังขึ้น ต้ังศอกท้ัง

สองหนีบเข่า (ให้ส้นเท้าใกล้ฝีเย็บมากท่ีสุด)

ให้มือทั้งสองข้างบีบนวด และคลึงไปมาท่ี

ล�าคอ

แก้โรคและอาการ ลมอัณฑวาต (ต�ารายาวัดโพธ์)ิ

80 ชดุ การสังคายนาภมู ิปญญาการนวดไทย: ๒

ภาพท่ี ๔๖ แกเ้ สยี ดขา้ ง
ภาพตน้ ฉบบั สมุดไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษีดดั ตน รปู ปั้น ฤๅษีดดั ตนในวัดโพธิ์
-ช�ารุด/สญู หาย-
พระองค์อมรเมศร์แก้ กายโกง

ลมเสยี ดเสียวสลักโครง ปวดอู้

ส้นเหนย่ี วเก่ยี วไหลช่ ะโลง ลมแบง่ เบาเฮย

มือหนง่ึ เหน่ยี วขาคู้ ขยาดถ้าระอาทา�

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระอรยิ วงษมนุ ี

ช่อื ฤๅษี อมรเมศร์

แผนดดั /ทา่ ดดั ตน ทา่ นั่ง ขัดสมาธิ ยกเทา้ ขา้ งหนง่ึ ข้ึนเกยี่ วไหล่

มือข้างหน่ึงเหนี่ยวหน้าแข้งขาข้างท่ีไม่ได้ยก

มืออีกขา้ งประคองขาข้างทย่ี กไว้ไม่ใหต้ ก

แก้โรคและอาการ ลมเสยี ดขา้ ง เสยี ดบริเวณชายโครง

(เสียวสลักโครง)

คาํ อธบิ ายสมดุ ภาพโคลงฤๅษดี ดั ตน 81

ภาพท่ี ๔๗ แก้วิงเวียน
ภาพต้นฉบับ สมดุ ไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษดี ดั ตน รปู ปั้น ฤๅษดี ดั ตนในวดั โพธ์ิ
-ชา� รุด/สญู หาย-
ฤๅษสี ุเมธนี้นงั่ ไมถ่ นดั

กระหย่งเทา้ เข่าขัด เหลย่ี มถา้

เอี้ยวองค์อีกสองหตั ถ์ ไหวเ้ หวี่ยง อยู่เฮย

แหงนพักตรท่ีเพง่ ฟ้า บอกแกว้ งิ เวียน

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระอรยิ วงษมนุ ี

ช่อื ฤๅษี สเุ มธ

แผนดัด/ทา่ ดัดตน ท่าน่ัง กระหยง่ บนส้นเท้า กางเขา่ ออก

(ทา่ เหลีย่ ม) เอี้ยวลา� ตวั พรอ้ มพนมมอื ข้นึ

ระดับคาง แหงนหนา้ ขึ้นมองฟา้

แก้โรคและอาการ วิงเวยี น

82 ชุดการสงั คายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒

ภาพท่ี ๔๘ แก้ลมมหาบาดทะยกั
ภาพต้นฉบบั สมุดไทยด�า

ค�าโคลงภาพฤๅษดี ดั ตน รูปปั้น ฤๅษดี ดั ตนในวัดโพธ์ิ

ดาบสบรเมศร์แก้ ลมหลกั

เรยี กมหาบาดทะยัก ย่ิงรา้ ย

น่งั สมาธิหตั ถ์สองชกั ฉุดแขง้ ขาแฮ

อกแอน่ อึดอัดยา้ ย โยกเย้อื งอินทรีย์

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระอรยิ วงษมุนี

ชื่อฤๅษี ดาบสบรเมศร์

แผนดัด/ทา่ ดัดตน ท่านั่ง ขัดสมาธิ แบบขาเรียง มือข้างหน่ึง

ดึงหลังเทา้ มอื อกี ข้างหนึ่งดงึ หนา้ แขง้ แขน

ตรง แอ่นหน้าอกโยกตวั ไปมา

แก้โรคและอาการ ลมมหาบาดทะยกั

คาํ อธบิ ายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 83

ภาพที่ ๔๙ แกแ้ ขนขดั
ภาพต้นฉบบั สมดุ ไทยด�า

คา� โคลงภาพฤๅษดี ัดตน รูปป้ัน ฤๅษดี ดั ตนในวัดโพธ์ิ

ระบอื นามโคบตุ รก้อง กณู ธ์สรรค์ สฤษดิ์เฮย

ถอดหทัยทศกรรฐ์ เกบ็ ไว้

ท่าดดั พบั เพยี บผนั พักตร์นอ่ ย ณแฮ

แขนใดขัดทา้ วให้ หัตถ์บ่ไข้นวดแขน

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระอรยิ วงษมุนี

ชือ่ ฤๅษี โคบตุ ร

แผนดัด/ทา่ ดดั ตน ท่าน่งั พับเพยี บ เท้าแขนขา้ งทขี่ ัด ใชม้ อื อีก

ข้างหน่ึงนวด หันหนา้ ไปทางแขนขา้ งท่ปี วด

แก้โรคและอาการ แขนขดั

84 ชุดการสงั คายนาภมู ิปญญาการนวดไทย: ๒

ภาพท่ี ๕๐ แกล้ มปตั คาด ลมในเอว
ภาพต้นฉบบั สมุดไทยดา�

คา� โคลงภาพฤๅษดี ัดตน รปู ปัน้ ฤๅษีดัดตนในวดั โพธ์ิ
-ชา� รดุ /สญู หาย-
จลุ พรหมสพ่ี กั ตรน์ ี้ แผลงฤทธ์ิ

ยกเขา่ เหยยี ดแขนอิสิต เสือกเทา้

แผนแพทยพ์ ัตโหนดพศิ - ดารบอก ไว้นา

แก้ปตั คาดขนึ้ เร้า อกบ้ันเอวหาย

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พญาศรีสหเทพ

ชอ่ื ฤๅษี จุลพรหม

แผนดดั /ท่าดดั ตน ท่าน่ัง เหยียดขาข้างหน่ึงออกและให้ขาข้าง

หน่ึงยกเข่าชันข้ึนในท่านั่งไขว่ห้าง ใช้มือข้าง

เดียวกัน โอบจับเหนอื ข้อเทา้ ยกแขนอีกข้าง

ข้ึนพร้อมเอ้ียวล�าตัว วาดแขนไปด้านหลัง

จนสดุ หันหนา้ มองตามแขน

แก้โรคและอาการ ลมปัตคาด (ทา� ให้ลมขึ้นในเอว)

คาํ อธบิ ายสมดุ ภาพโคลงฤๅษดี ดั ตน 85

ภาพท่ี ๕๑ แก้ลมในเท้า
ภาพต้นฉบบั สมุดไทยดา�

คา� โคลงภาพฤๅษีดัดตน รปู ปั้น ฤๅษดี ดั ตนในวดั โพธ์ิ
-ชา� รุด/สญู หาย-
อัศทศิ น่งั แอ่นเอีย้ ว องค์เปร

ทบั แข้งขาหนึง่ เฉ เฉียดลม้

กรขวากดอกเอ เอียงเหยยี ด ซา้ ยเอย

แกเ้ จบ็ บาทบก่ ม้ พกั ตรพ์ ล้วิ แพลงหงาย

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระญาณปริญตั ิ

ชื่อฤๅษี อศั ทิศ

แผนดดั /ท่าดัดตน ท่าน่ัง หลังแอ่น ขาข้างซ้ายเหยียดไปทาง

ด้านหน้า งอเข่า ฝ่าเท้าติดพ้ืน มือด้านขวา

งอศอกกดอก มือข้างซา้ ยเหยยี ดไปข้างหนา้

ต้ังข้อมือข้ึน พร้อมกับเอนตัว หันหน้ามอง

ไปตามมอื

แก้โรคและอาการ ลมในเท้า ทา� ให้เจบ็ เทา้

86 ชุดการสงั คายนาภูมิปญญาการนวดไทย: ๒

ภาพท่ี ๕๒ แกล้ มในคอ
ภาพต้นฉบับ สมดุ ไทยดา�

คา� โคลงภาพฤๅษดี ดั ตน รูปปัน้ ฤๅษีดดั ตนในวดั โพธ์ิ
-ชา� รุด/สญู หาย-
พระกาญจน์ลมเสียดเส้น ศอเสียว

เพ่ือนดน่ื บ่เดนิ เทยี ว เที่ยวง้อ

แกค้ อบิดคอเหลียว ลมเหอื ด หายแฮ

คเู้ ขา่ ขากอ่ มกอ้ หตั ถ์เคลน้ ไคลขา

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระญาณปริญัติ

ช่อื ฤๅษี พระกาญจน์

แผนดัด/ทา่ ดดั ตน ท่านัง่ ขัดสมาธิ งอเข่าแยกหน้าขา เทา้ ซ้าย

ทบั เทา้ ขวา มอื ทง้ั สองขา้ งอยดู่ า้ นหลงั หงาย

ฝ่ามอื สอดไว้ใต้โคนขา ใช้มอื บีบนวดคลงึ ที่

แนวขาดา้ นใน เอียงนวดทีละข้าง

แก้โรคและอาการ ลมเสียดในคอ (รู้สึกเจ็บแปลบ) ท�าให้เสียด

เสน้ เสียวคอ

คาํ อธบิ ายสมดุ ภาพโคลงฤๅษดี ดั ตน 87

ภาพที่ ๕๓ แก้ลมขา
ภาพต้นฉบบั สมดุ ไทยดา�

ค�าโคลงภาพฤๅษีดดั ตน รปู ปั้น ฤๅษดี ดั ตนในวดั โพธ์ิ
-ชา� รุด/สญู หาย-
ขทุ ธากะเจา้ เจ็บบาท

เพอ่ื พิการลมกาจ กับเส้น

ดดั ตนตัดลมขาด ขาเมอ่ื ย มว้ ยแฮ

มือหน่ึงนวดอกเนน้ หนึง่ ค้า� คางแหงน

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระญาณปรญิ ตั ิ

ชอ่ื ฤๅษี ขทุ ธาลกะ

แผนดัด/ทา่ ดัดตน ท่านั่ง นั่งท่ากบ (น่ังพับขาให้ปลายเท้าออก

ด้านนอก) มือซ้ายใช้ส้นมือกดเน้นท่ีหน้าอก

อีกมอื หนง่ึ ค้า� คางแหงนหนา้ ขึ้น

แก้โรคและอาการ ลมขา ทา� ให้ขาเม่ือย เจบ็ เท้าเพราะลมร้าย

88 ชุดการสังคายนาภมู ิปญญาการนวดไทย: ๒

ภาพที่ ๕๔ แก้ลมล�าลึงค์ แก้ลมอัณฑะ
ภาพตน้ ฉบับ สมุดไทยด�า

คา� โคลงภาพฤๅษดี ดั ตน รูปป้นั ฤๅษดี ดั ตนในวดั โพธ์ิ
-ช�ารดุ /สญู หาย-
โยคีอังคดกลา้ สมาบตั ิ

รูช้ าติเนาวรัตน์ชัด ช่ือนนั้

แกล้ มเสียดเสียวขัด ลา� ฝัก หายแฮ

น่ังสมาธินวดคอค้ัน ขบเข้ียวตาขมงึ

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ ขนุ ธนสิทธ์

ชอื่ ฤๅษี โยคีอังคต

แผนดัด/ท่าดดั ตน ท่านัง่ ขัดสมาธิ เท้าขวาทบั เทา้ ซ้าย สองมือ

นวดทค่ี อ กดั ฟนั ตาขมงึ

แก้โรคและอาการ ลมล�าลงึ ค์ ลมอณั ฑะ

คาํ อธบิ ายสมุดภาพโคลงฤๅษีดัดตน 89

ภาพที่ ๕๕ แก้ลมขอ้ มอื
ภาพต้นฉบบั สมุดไทยดา�

ค�าโคลงภาพฤๅษดี ดั ตน รูปป้ัน ฤๅษดี ดั ตนในวัดโพธ์ิ

อนติ ถคิ ันธ์ท่านนวิ่ หนา้ ตาถลงึ

ลมเสียดสองหตั ถ์ตงึ ปวดตวิ้

พบั เขา่ นัง่ คา� นงึ นกึ ดัด ดั่งฤๅ

กายชดชระดัดน้ิว นบถา้ เทพนม

พระราชนพิ นธ/์ ผแู้ ตง่ พระญาณปรยิ ัติ

ชือ่ ฤๅษี อนดิ ถคิ ันธ์

แผนดัด/ท่าดัดตน ทา่ นง่ั พบั เขา่ บดิ กายออ่ นชอ้ ย พนมมอื แลว้

ดดั ปลายนิ้วและขอ้ มือ

แก้โรคและอาการ ลมขอ้ มือ ลมเสยี ดในมอื