179 ภาคผนวกที่่� ๒ เรื่่�องราวของพระบรมรููป พระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว เร ื่ องราวของพระบรมรูปพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบรมรููปองค์นี้้์ � มีีเรื่่�องเดิิมอยู่่�ว่่า พระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าฯ มีีพระราชประสงค์์ จะให้หล่่ ้อพระบรมรููปไปตอบแทนถวายพระเจ้้านโปเลีียนที่่� ๓ แห่่งประเทศฝรั่่�งเศส เวลานั้้�นยััง ไม่่มีีช่่างไทยที่ ่�มีีฝีีมืือถึึงขนาด จึึงพระราชทานพระบรมฉายาลัักษณ์์ ไปให้้ช่่างฝรั่่�งหล่่อพระ บรมรููปขึ้้�น ช่่างได้จำ้ลำองหุ่่�นพระบรมรููปขึ้้�นด้้วยปููนปลาสเตอร์์แล้้วส่่งเข้้ามาถวายทอดพระเนตร แต่่ไม่่โปรดเพราะไม่่เหมืือนพระองค์์ โปรดให้ช่่ ้างไทยลองปั้้�นถวายบ้้าง ช่่างคนนี้้�สมเด็็จพระเจ้้า บรมวงศ์์เธอ เจ้้าฟ้้ากรมพระยานริิศรานุวัุดัติิวงศ์์ เข้้าพระทัยว่่ ั า อาจเป็็นหลวงเทพรจนา (พลัับ) ภายหลัังเป็็นพระยาจิินดารัังสรรค์์ เมื่่�อได้้ทอดพระเนตรเห็็นแล้้วก็็โปรด ไปติิดขััดอยู่่�ที่ ่�มีีผู้้แย้้ง ว่่า จะนำำพระบรมรููปจำำลองเข้้าสุุมไฟจะไม่่เป็็นการงดงามทางประเพณีีจึึงเชิิญไปเก็็บไว้้ใน หอเสถีียรทํําปริิตร แล้้วย้้ายไปไว้้ในหอราชพงษานุุสรณ์์ ในรััชกาลที่่� ๖ ถึึงรััชกาลที่่� ๗ สมเด็็จพระเจ้้าพี่ ่� ยาเธอ เจ้้าฟ้้ากรมหลวงลพบุุรีีราเมศร์์ ซึ่�งทรง ่ดำำรงตำำแหน่่งเสนาบดีีกระทรวง มหาดไทย ขอพระราชทานไปประดิษิฐานไว้้ ณ พระที่นั่่� �งเวชยัันตวิิเชีียรปราสาทในพระนครคีีรีี จัังหวัดัเพชรบุรีีุตามพระดำรัำ ัสแนะนำำ ของสมเด็็จพระเจ้้าบรมวงศ์์เธอ กรมพระยาดำำรงราชานุภุาพ เมื่่�อไม่่กี่่�ปีีมานี้้� (๒๕๐๓) อสุุนีีบาตลงที่่�พระที่ ่�นั่่�งนี้้� แม้้มิิได้้ต้้องตรงถึึงกัับจะทำำลาย พระที่ ่�นั่่�งก็็ดีี แต่่ความสะเทืือนให้้พระกรพระบรมรููปชำำรุุด พระบาทสมเด็็จพระเจ้้าอยู่่�หััวใน รััชกาลปััจจุุบััน* ได้้พระราชทานพระราชทรััพย์์ส่่วนพระองค์์ ให้้ซ่่อมแซมพระที่ ่�นั่่�งและพระ บรมรููปให้้คืืนดีีดัังเดิิม บััดนี้้� พระราชนััดดาหลายพระองค์์เห็็นกัันว่่า น่่าจะคิิดหล่่อพระบรมรููปด้้วยโลหะ * พระบาทสมเด็็จพระบรมชนกาธิิเบศร มหาภููมิิพลอดุุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิิตร
พระบาทสมเด็็จพระบรมชนกาธิิเบศร มหาภููมิิพลอดุุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิิตร และสมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง เสด็็จพระราชดำำเนิินทรงประกอบพระราชพิิธีีสมโภช พระบรมรููปพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว เมื่่�อวัันที่่� ๑๒ พฤษภาคม ๒๕๐๘ ณ พระนครคีีรีีจัังหวััดเพชรบุุรีี
181
182 ให้้เป็็นถาวรเสีียทีีเดีียว จึึงได้นำ้ ำความกราบทููลเจ้้านายชั้้�นพระบรมวงศ์์ ก็็ทรงพระดำริำ ิเห็็นชอบ ต่่างพระองค์์ต่่างประทานทุุนทรััพย์์ช่่วยเหลืือ รวบรวมเงิินได้้ ๕๖,๗๓๓ บาท ๖๗ สตางค์์ จ่ายในการสร้างพระบรมรูป ๑๘,๓๒๗ บาท จ่ายในการฉลองพระบรมรูป ๑๑,๓๘๔ บาท กรมศิลปากรฝากเงินทเ ี่ หลือจา่ยไว้ท ธนาคารกรุงเทพพานิช ๒๗,๐๒๒ บาท ๖๗ ส ี่ ตางค์ เมื่่�อวัันที่่� ๑๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๐๕ พระบาทสมเด็็จพระเจ้้าอยู่่�หััว** แลสมเด็็จพระ บรมราชิินีีนาถ *** เสด็็จพระราชดำำเนิินทรงประกอบพระราชพิิธีีสมโภชพระบรมรููป พร้้อมด้้วย พระบรมวงศานุุวงศ์์แลข้้าราชการ บนพระนครคีีรีี เสวยพระกระยาหารพร้้อมด้้วยพระบรม วงศานุุวงศ์์ เสร็็จแล้้ว เสด็็จพระราชดำำเนิินกลัับพระราชวัังไกลกัังวล ได้นำ้หนัำ ังสืือแจกในงานฉลองพระบรมรููปพระราชประวััติิของพระบาทสมเด็็จพระจอม เกล้้าฯ ซึ่่�งเป็็นพระราชนิิพนธ์์ของพระบาทสมเด็็จพระจุุลจอมเกล้้าฯ ถวายแด่่เจ้้าคุุณพระ สาสนโสภณ ท่่านจึึงถามถึึงพระบรมรููปพระองค์์เดิิม ว่่าที่ ่� วััดบวรนิิเวศนี้้�ควรจะมีีเพราะ ได้้ประทัับอยู่่�ที่ ่� วััดนี้้�นาน จึึงได้้เรีียนถามท่่านว่่ามีีที่่�จะประดิิษฐานตรงไหน จึึงแนะนำำความ มาเล่่าถวายพระวรวงศ์์เธอ กรมหมื่่�นพิิทยลาภพฤฒิิยากร และเมื่่�อพระบาทสมเด็็จพระเจ้้า อยู่่�หััว ได้้ทรงทราบก็็ได้้พระราชทานพระบรมราชานุุญาต ต่่อมาเจ้้าคุุณพระสาสนโสภณ เชิิญเสด็็จ ในกรมหมื่่�นพิิทยลาภพฤฒิยิากร แลหม่่อมเจ้้าชััชวลิติ ไปทรงเลืือกที่ป่� ระดิษิฐานก็ยั็ัง ไม่่เหมาะจนเข้้าพรรษา พระบาทสมเด็็จพระเจ้้าอยู่่�หััว** เสด็็จพระราชดำำเนิินที่วั ่� ดับวรนิิเวศ ทรง ถวายพุ่่�มเข้้าพรรษา (๒๕๐๕) เจ้้าคุุณพระสาสนโสภณ จึึงได้้ถวายพระพรทููลเรื่่�องที่ ่�ประดิิษฐาน พระบรมรููปพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าฯ พระบาทสมเด็็จพระเจ้้าอยู่่�หััว**ทรงเลืือกที่ ่� ตำำหนััก เพ็็ชร ในพระฉาก และพระราชทานพระบรมราชานุุเคราะห์์ และมีีพระมหากรุุณาจะเสด็็จพระ ราชดำำเนิินในพิิธีีอััญเชิิญพระบรมรููปพระวรวงศ์์เธอ กรมหมื่่�นพิิทยลาภพฤฒิยิากร ได้้รัับสั่่�งกัับ กรมศิิลปากรตกลงกำหำนดการทั้้�งปวงให้้เรีียบร้้อย ทางวััดและทางสำำนัักพระราชวััง ได้้กำำหนดการอััญเชิิญพระบรมรููปพระบาทสมเด็็จ พระจอมเกล้้า รััชกาลที่่� ๔ ประดิษิฐานเหนืือพระแท่่น ณ ตำหนัำ ักเพ็็ชร วัดับวรนิิเวศวิหิาร (ในวััน ** พระบาทสมเด็็จพระบรมชนกาธิิเบศร มหาภููมิิพลอดุลยุเดชมหาราช บรมนาถบพิิตร *** สมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์� พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง
พระที่่�นั่่�งเวชยัันตวิิเชีียรปราสาท
184 เสด็็จถวายพุ่่�มเข้้าพรรษา) วัันที่่� ๖ กรกฎาคม ๒๕๐๖ เวลา ๑๒ นาฬิิกา ๐๙ นาทีี เจ้้าพนัักงาน เชิิญพระบรมรููปมายัังพระตำหนัำ ักเพ็็ชร เวลา ๑๓ นาฬิิกา ๑ นาทีี เจ้้าพนัักงานยกนพปฎลเสวตฉัตัร อััญเชิิญพระบรมรููปประดิิษฐานเหนืือพระแท่่น พระสงฆ์์ ๑๐ รููปเจริิญชััยมงคลคาถา เวลาประมาณ ๑๗ นาฬิิกา ๓๐ นาทีี พระบาทสมเด็็จพระเจ้้าอยู่่�หััว เสด็็จพระราชดำำเนิินมายััง ตำำหนัักเพ็็ชร วััดบวรนิิเวศวิิหาร ทรงพระสุุหร่่าย แล้้วทรงเจิิมพระบรมรููป พระสงฆ์์ ๑๐ รููป เจริิญชััยมงคลคาถา แล้้วพระบาทสมเด็็จพระเจ้้าอยู่่�หััว ทรงทอดผ้้าไตร พระสงฆ์์สดัับปกรณ์์ ถวายอนุุโมทนาถวายอดิิเรก แล้้วเสด็็จพระราชดำำเนิินกลัับ ต่่อจากนั้้�น เจ้้าพนัักงานตั้้�งบายศรีี พราหมณ์์เบิิกแว่่นเวีียนเทีียน เป็็นเสร็็จพิธีีิสมโภชพระบรมรููปพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าฯ ตำนานพระบรมรูปพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบรมรููปพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว ซึ่่�งประดิิษฐาน ณ ตำำหนัักเพ็็ชร มีีตำำนานปรากฏตามที่่� ๒ สมเด็็จ คืือ สมเด็็จพระเจ้้าบรมวงษ์์เธอ เจ้้าฟ้้ากรมพระยานริิศรานุุ วััดติิวงษ์์ แลสมเด็็จพระเจ้้าบรมวงษ์์เธอ กรมพระยาดำำรงราชานุุภาพ พระดำำรััสตรััสเล่่าไว้้ใน หนัังสืือเวร หรืือที่ ่�ต่่อมาในบััดนี้้�เรีียกกัันว่่า “สาส์์นสมเด็็จ” นั้้�น มีีรายละเอีียดซึ่่�งเป็็นความรู้้ ทางโบราณคดีีจึึงใคร่่ขอประมวลลายพระหััตถ์์มาเล่่าความไว้้ ณ ที่ ่�นี้้�. “เรื่ องรูปปั้นบุคคลนั้น อธิบายจะต้องแบ่งรูปออกเป็น ๓ อย่าง คือ รูปสมมติ เช่นทำแต่ เป็นพระพุทธรูปหรือเทวรูป อุทิศเฉพาะต่อบุคคลอย่าง ๑ รูปแต่งตัว คือทำเป็นรูปของบุคคล ผู้นั้น รู้ได้แต่ด้วยเคร ื่ องหมายเป็นสำคัญอย่าง ๑ รูปเหมือนตัว คือตั้งใจทำให้เหมือนตัวบุคคล อย่างหนึ่ง สังเกตรูปท ี่ได้เห็นมาดูเป็นดังกล่าวต่อไปน ี้ แต่โบราณชอบทำแต่เป็นรูปสมมติเป็นพื้ น เช่น พระรูปฉลองพระองค์พระเจ้าแผ่นดิน ขอม แลพระเจ้าแผ่นดินไทยก็ทำเป็นเทวรูป พระอิศวรบ้าง พระนารายณ์บ้าง ต่อมาเปลี่ยนไป ทำเป็นพระพุทธรูปทรงเคร ื่อง (รัชกาลท ี่ ๓ สร้างพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก พระพุทธเลิศหล้า นภาลัย ถวายพระอัยกาแลพระชนกนาถ) บุคคลอ ื่นก็ชอบทำเป็นพระพุทธรูปเรียกว่า “พระ เท่าตัว” รูปอย่างต่างตัวนั้นมีน้อย แต่ก็มีมาแต่โบราณ มีรูปพราหมณ์พวกขอมทำด้วยศิลา ไว้
พระบรมรููป พระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว ประดิิษฐาน ณ ตำำหนัักเพ็็ชร วััดบวรนิิเวศวิิหาร
186
187 ที่ปราสาทเมองพิมา ืย เดี๋ยวนอ ี้ ยู่ทพิพิธ ี่ ภัณฑ์สถานในกรุงเทพฯ เป็นตัวอย่าง รูปจำพวกนท ี้ ท ี่ ำ ในกรุงรัตนโกสินทร์มักทำแต่รูปพระมหาเถระ และรูปสมภารเจ้าวัด ของหลวงสร้างในรัชกาล ท ี่ ๓ มีรูปสมเด็จพระสังฆราช (ศุข ไก่เถื่อน) กับรูปสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ขุน) เป็นรูป ขนาดเล็ก อยู่ท ี่ในหอพระเจ้าและรูปสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ขุน) ขนาดเข ื่ อง อยู่ท ี่วัดโมฬี โลกอีกองค์ ๑ แห่งอ ื่ นท ี่ได้เคยเห็นที่วัดรัษฎาธิฐานกับวัดกลางเมืองสมุทรปราการ มีหอพระไว้ รูปหล่ออย่างต่างตัวสมภารที่ล่วงไปแล้วทุกองค์ทั้ง ๒ วัด ท ี่วัดอ ื่นก็เห็นจะมีอีก. รููปอย่่างเหมืือนตััวนั้้�น มีีมาแต่่ครั้้�งกรุุงศรีีอยุุธยามีีรููปสมเด็็จพระสัังฆราช (แตงโม) ครั้้�งรััชกาลพระเจ้้าเสืือเป็็นตััวอย่่างอยู่่�ที่ ่� วััดใหญ่่เมืืองเพชรบุุรีี แต่่ที่่�สร้้างในกรุุงรััตนโกสิินทร์์ นี้้� ดููเหมืือนพระรููปสมเด็็จพระสัังฆราช (ศุุข ญาณสัังวร) ที่่�บรรจุุอััฐิิไว้้ ณ วััดราชสิิทธาราม จะเป็็นองค์์แรกที่ ่� ทำำขึ้้�นเมื่่�อ รััชกาลที่่� ๒ เพราะลดพระปรางตอบเข้้าไปจะให้้เหมืือนพระองค์์ พวกเจ้้านายยัังทรงพระเยาว์์เห็็นผิดกัิ ับพระพัักตร์์พระอื่่�นๆ จึึงตรััสเรีียกว่่า ท่่านขรััวตอบ ต่่อมา ถึึงรััชกาลที่่� ๓ พระบาทสมเด็็จพระนั่่�งเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว โปรดให้จำ้ลำองแบบพระรููปองค์นั้้์ �นหล่่อขึ้้�น อีีกองค์์ ๑ เดิิมเอาไว้้ในวััดพระแก้้วถึึงรััชกาลที่่� ๔ ทููลกระหม่่อมโปรดให้้แห่่ไปประดิิษฐานไว้้ ณ วััดมหาธาตุุ ในรััชกาลที่่� ๔ โปรดให้้ทำำรููปอย่่างเหมืือนตััวท้้าวศรีีสััจจา (เจ้้าคุุณประตููดิิน) ไว้้ที่ ่� ซุ้้มใต้บั้ ันไดขึ้้�นพระที่ ่�นั่่�งบุษุบกมาลาพระมหาปราสาทอีีกรููป ๑ ตั้้�งแต่่เดิิมมาจนถึึงชั้้�นนี้้� บรรดา รููปบุุคคลที่่�สร้้างกัันมา จะเป็็นอย่่างรููปสมมติิก็็ดีีรููปต่่างตััวก็็ดีีรููปเหมืือนตััวก็ดีี็ ล้้วนสร้้างเมื่่�อ ตััวบุุคคลถึึงมรณภาพแล้้วทั้้�งนั้้�นไม่่มีีที่่�จะสร้้างแต่่เมื่่�อตััวบุุคคลยัังมีีชีีวิิตอยู่่� คงเป็็นเพราะ รัังเกีียจว่่าการสร้้างรููปอยู่่�ในวิิชากฤตยาคมสำหรัำ ับทำร้ำ ้ายตััวบุุคคลที่ถูู ่� กปั้้�นรููปนั้้�น มาปรากฏการ สร้้างรููปบุุคคล แต่่เมื่่�อตััวยัังอยู่่�เป็็นครั้้�งแรก เมื่่�อทููลกระหม่่อมดำำรััสสั่่�งให้้ทำำพระบรมรููปของ พระองค์์เอง องค์์แรกทำำขนาดย่่อม ที่่�เมืืองปารีีส องค์์หลัังทำำขนาดเท่่าพระองค์์ที่่�ในกรุุงเทพฯ แต่่ก็็ถููกทััดทานมิิให้้เอาพระบรมรููปเข้้าไฟหล่่อหลอมด้้วยเห็็นเป็็นอััปมงคล จึึงเป็็นแต่่ปั้้�นด้้วย ปููนน้ำ ำ� มัันประสานสีี” (ลายพระหััตถ์์สมเด็็จฯ กรมพระยาดำำรงราชานุุภาพ ทููล สมเด็็จฯ เจ้้าฟ้้า กรมพระยานริิศรานุุวััดติิวงษ์์ ลงวัันที่่� ๒๐ สิิงหาคม ๒๔๘๓). เหตุุที่่�จะได้้มีีพระดำำริิในการสร้้างพระบรมรููปพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว นั้้�น มีีที่่�มาคืือ ด้้วยในรััชกาลนั้้�น ได้้พระรููปพระเจ้้าแผ่่นดิินในยุุโรปเป็็นรููปหล่่อถวายมาเป็็น
188 บรรณาการบ้้าง เป็็นรููปปั้้�นระบายสีี เช่่นที่ ่�มีีอยู่่�ในพระที่ ่�นั่่�งอิิศเรศราชานุุสรณ์์บ้้าง ความนิิยม พระบรมรููปพระเจ้้าแผ่่นดิินทำำ เป็็นรููปหล่่อหรืือรููปปั้้�น จึึงเกิิดขึ้้�นในสมััยนั้้�น พระบรมรููป ที่่�พระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััวโปรดให้้ช่่างชาติิฝรั่่�งเศส ชื่่�อชาตรุุสเส ปั้้�นเมื่่�อ ค.ศ. ๑๘๖๓ (พ.ศ. ๒๔๐๖) ที่่�เมืืองปารีีส มีีรููปเป็็นรููปปั้้�นด้้วยปลาสเตอร์์ สููงตลอดองค์์ รวมฐานด้้วย ๕๙ เซนติิเมตร ทาบรอนซ์์ ฉลองพระองค์์เปิิดพระอุุระพระภููษาโจง และทรงพระมาลาสก๊๊อต เหมืือนพระบรมรููป ฉายาลัักษณ์์ที่่�ฉายด้้วยกัันกัับสมเด็็จพระเทพสิิริินธร เข้้าใจว่่ามีีรัับสั่่�งให้้ส่่งหรืือจะมีีใครส่่ง พระบรมรููปฉายาลัักษณ์์องค์นั้้์ �นออกไป ให้้ช่่างฝรั่่�งคิิดทำำพระบรมรููปหล่่อ ช่่างฝรั่่�งมีีแต่่พระรููป ฉายาลัักษณ์์ ไม่่รู้้พระรููปโฉมตระหนััก จึึงคิดทำิตำามแบบฝรั่่�ง พระรููปพระองค์จึ์ึงดููพระองค์์เจริิญ ด้้วยพระมัังสะ มีีกล้้ามเนื้้�อเป็็นฝรั่่�ง ซึ่่�งผิดิเพี้้ย�นห่่างไกลจากพระรููปโฉมจริิง เมื่่�อพระบาทสมเด็็จ พระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว ได้้ทอดพระเนตรเห็็นพระบรมรููปที่่�ฝรั่่�งออกแบบจำำลองส่่งเข้้ามาคงไม่่ พอพระหฤทััย จึึงได้้บอกเลิิกไปกัับช่่างฝรั่่�ง แลให้้ช่่างไทยที่ ่�มีีชื่่�อในเวลานั้้�น นััยว่่าเป็็นหลวง รจนา (พลัับ) ซึ่�ง่ต่่อมาภายหลัังได้้เป็็นพระยาจิินดารัังสรรค์ปั้้์ �น เพราะท่่านผู้้นี้้�มีีฝีีมืือในการปั้้�น ดีีนััก การปั้้�นก็็พระบรมรููปองค์์ที่ ่�ฝรั่่�งปั้้�นเป็็นเค้้า เพราะเห็็นได้้จากลัักษณะและเครื่่�องทรง เช่่น พระมาลาสก๊๊อต ฉลองพระองค์ที่์ ่�ปั้้�นนั้้�นตััดเป็็นกลีีบ ๆ อย่่างเสื้้�อสก๊๊อต เหตุุที่่�ทรงเช่่นนี้้�ก็็ด้้วย ในเวลานั้้�น เป็็นสมัยนิั ิยมแต่่งเครื่่�อง สก๊๊อต หากแต่่ได้้แก้้ไขพระบรมรููปให้ถูู้กต้้องตามพระองค์์ จริิง แต่่การปั้้�นนั้้�นยัังไม่่ทัันแล้้วก็็พอดีีเสด็็จสวรรคต พระบาทสมเด็็จพระจุลุจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว คงจะได้้ทราบพระประสงค์์ จึึงได้้ฉลองพระราชศรััทธา ต่่อมาจนพระบรมรููปแล้้วเสร็็จในปีีแรก ที่่�เสวยราชย์์. พระบรมรููปหล่่อเท่่าพระองค์์ในพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััวนี้้� เมื่่�อแล้้วเสร็็จ แรกพระ จุุลจอมเกล้้าทรงพระดำำริิจะให้้ประดิิษฐาน ณ พุุทธปรางค์์ปราสาท แต่่ปราสาทยัังไม่่แล้้ว จึึง โปรดให้ป้ระทัับอยู่่� ณ หอเสถีียรธรรมปริิตร ต่่อมาเมื่่�อรื้้�อหอเสถีียรธรรมปริิตร จึึงได้ย้้ ้ายเอา พระบรมรููปไปไว้้ที่ ่� หอราชพงศานุุสรณ์์ และอยู่่�ต่่อมาจนปลายรััชกาลที่่� ๕ พระบาทสมเด็็จพระ จุุลจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว โปรดเกล้้าฯ ให้้สมเด็็จฯ กรมพระยาดำำรงราชานุุภาพซ่่อมพระนครคีีรีี เพื่่�อรัับตุ๊๊กโยฮัันอัันเบรท จึึงได้้มีีการซ่่อมพระที่ ่�นั่่�งวิิเชีียรปราสาท สมเด็็จฯ ทรงเห็็นว่่าควร จะมีีอะไรตั้้�งเป็็นประธาน และต่่อมาได้้ทรงพบพระบรมรููปในหอราชพงศานุุสรณ์์ จึึงได้้ขอ
189 พระที่่�นั่่�งเวชยัันตวิิเชีียรปราสาท พระนครคีีรีีจัังหวััดเพชรบุุรีี ที่่�ประดิิษฐานพระบรมรููป พระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว
190 เจ้้าพระยาธรรมาธิิกรณาธิิบดีี (ม.ร.ว.ปุ้้ม มาลากุลุ ) ว่่าถ้้าเชิิญไปประดิษิ ฐานเป็็นประธานที่่�พระ ที่ ่�นั่่�งเวชยัันตวิิเชีียรปราสาทจะเหมาะดีีกว่่า เพราะปราสาทนั้้�นยัังว่่างอยู่่� ไม่่มีีอะไรเป็็นประธาน และเป็็นของที่่�พระจอมเกล้้าทรงสร้้างอีีกด้้วย เจ้้าพระยาธรรมาฯ เห็็นชอบด้้วย สมเด็็จฯ จึึงทรง รัับมาไว้้ที่่� “ห้้องกลาง” แต่่ยัังไม่่ทัันส่่งออกไปประดิิษฐานที่่�เมืืองเพชรบุุรีีก็็ต้้องทรงออกจาก ตำำแหน่่งเสนาบดีีกระทรวงมหาดไทย ถึึงกระนั้้�นสมเด็็จฯ ก็็ยัังห่่วงอาลััยอยู่่� ได้้ทรงเตืือนผู้้ที่่� เป็็นเสนาบดีีกระทรวงมหาดไทยต่่อมาอยู่่�เสมอ แต่่ก็็ไม่่มีีใครนำำพา จนกระทั่่�งสมเด็็จฯ พระเจ้้า พี่ ่� ยาเธอ เจ้้าฟ้้ากรมหลวงลพบุุรีีราเมศร์์ เป็็นเสนาบดีีกระทรวงมหาดไทย สมเด็็จฯ ก็็ได้้ทููลอีีก ทรงเห็็นตาม จึึงได้้โปรดให้อั้ัญเชิิญพระบรมรููปไปประดิษิฐาน ณ พระที่นั่่� �งเวชยัันตวิิเชีียรปราสาท เมื่่�อ พ.ศ. ๒๔๗๐. ต่่อมาในปีี พ.ศ. ๒๕๐๓ พระที่ ่�นั่่�งเวชยัันตวิิเชีียรปราสาทได้ถูู้กอััสนีีบาตลงมา ความ สั่่�นสะเทืือนทำำ ให้้องค์์พระบรมรููป พระกรชำำรุุด แต่่ด้้วยพระมหากรุุณาในพระบาทสมเด็็จ พระเจ้้าอยู่่�หััว รััชกาลปััจจุุบััน ได้้โปรดเกล้้าฯ พระราชทานพระราชทรััพย์์ซ่่อมพระที่ ่�นั่่�งและ พระบรมรููปให้้คงคืืนดีีดัังเดิิม ในปี พ.ศ. ๒๕๐๕ บรรดาพระราชนัดดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หลาย องค์ได้มีพระดำริร่วมมติว่า ควรหล่อพระบรมรูปโลหะ เพ ื่อให้แลดูเป็นการมั่นคงถาวร ซึ่งต่าง องค์ก็ได้ประทานทุนทรัพย์ร่วมสร้าง โดยให้กรมศิลปากรจัดดำเนินการ จนพระบรมรูปหล่อ โลหะแล้วเสร็จเรียบร้อย นำไปประดิษฐานแทน เม ื่อวันที่ ๑๒ พฤษภาคม ๒๕๐๕ ในการนั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระมหากรุณาเสด็จพระราชดำเนิน สมโภชพระบรมรูป ด้วย ส่วนพระบรมรูปหล่อปูนน ี้ ทางราชการได้เชิญกลับมาไว้ที่กรมศิลปากร การท ี่จะได้นำมา ประดิษฐาน ณ ตำหนักเพ็ชร ในวันที่ ๖ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๕๐๖ นี้ ความแจ้งอยู่แล้วในคำนำ ของหนังสือน ี้ อันเป็นนิพนธ์ของหม่อมเจ้าหญิงจงจิตรถนอม ดิศกุล ส่่วนพระบรมรููปหล่่อองค์์แรก ซึ่่�งโปรดเกล้้าให้้ช่่างฝรั่่�งปั้้�นนั้้�น สมเด็็จฯ เจ้้าฟ้้ากรม พระยานริิศรานุุวััดติิวงษ์์ แลสมเด็็จฯ กรมพระยาดำำรงราชานุุภาพ ได้้มีีพระมติิร่่างตำำ นานไว้้ ดัังนี้้�
191 ตำำนานพระบรมรููปพระบาทสมเด็ ็ จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว พระบรมรูป พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว องค์หล่อด้วยปลาสเตอร์น ม ี้ อักีษร จารึกอยู่ท ี่ ฐานอย่างน ี้ ความที่่�จารึึกแสดงว่่าช่่างปั้้�นชื่่�อ ชาตรุุสเส ปั้้�นที่่�กรุุงปารีีส เมื่่�อ ค.ศ. ๑๘๖๓ (ตรงกัับ ปีีกุุน พ.ศ. ๒๔๐๖) สมเด็็จฯ เจ้้าฟ้้ากรมพระยานริิศรานุวัุดั ติิวงษ์์ กัับสมเด็็จฯ กรมพระยาดำำรงราชานุภุาพ ทรงพิิจารณาและปรึึกษากัันเห็็นว่่าเดิิมคงส่่งพระบรมรููปฉายาลัักษณ์์ออกไปให้้ทำำ เป็็นพระ บรมรููปปั้้�น เพราะพระบรมรููปฉายาลัักษณ์์ของพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว ทรงเครื่่�อง ทำำนองอย่่างที่ ่�ปั้้�นนี้้�มีีอยู่่�เป็็นสำำคััญ ความคิิดเดิิม บางทีีจะให้้ทำำ เป็็นพระบรมรููปหล่่อด้้วยทอง สำำฤทธิ์์�ขนาดเท่่าพระองค์์ และตามวิิธีีของช่่างปั้้�นฝรั่่�งเขาเอาดิินปั้้�นรููปขนาดน้้อย แล้้วพิิมพ์์ ด้้วยปููนปลาสเตอร์์ขึ้้�นสำำหรัับพิิจารณาดููเสีียก่่อน เมื่่�อชอบแล้้วจึึงปั้้�นขยายให้้ใหญ่่เท่่าขนาดที่ ่� จะหล่่อพระบรมรููปองค์์นี้้� ช่่างปั้้�นได้้อาศัยัแต่่พระบรมรููปฉายาลัักษณ์ที่์ ส่่� งไปไม่่ได้้เห็็นพระองค์์ พระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว ก็คิ็ดทำิ ำพระรููปโฉมแต่่โดยเดา เป็็นพระบรมรููปขนาดเล็็ก องค์นี้้์พิ�ิมพ์ด้์ ้วยปููนปลาสเตอร์ส่่ ์งเข้้ามาให้ดูู้เสีียก่่อน เมื่่�อพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่�หััว ทอดพระเนตรไม่่โปรด ด้้วยช่่างฝรั่่�งทำำพระรููปโฉมผิิดไปมากนััก จึึงบอกเลิิกกัับช่่างฝรั่่�ง แล้้ว โปรดฯ ให้ช่่ ้างไทยที่ ่�มีีฝีีมืืออยู่่�ในเวลานั้้�น ปั้้�นพระบรมรููปขนาดเท่่าพระองค์์ขึ้้�นองค์์ ๑ (เดี๋๋�ยวนี้้� ประดิิษฐานอยู่่�ในพระที่ ่�นั่่�งเวชยัันตวิิเชีียรปราสาท ที่่�พระนครคีีรีี เมืืองเพชรบุุรีี) ช่่างไทยที่ ่� ปั้้�นนั้้�นเอาพระบรมรููปองค์์ที่ ่�ฝรั่่�งปั้้�นเป็็นเค้้า ข้้อนี้้�พึึงเห็็นได้้ด้้วยท่่าและเครื่่�องแต่่งพระองค์์ เช่่นทรงพระมาลาสก๊๊อตเป็็นต้้น มาใช้้และแก้้ไขพระบรมรููปให้ถูู้กต้้องตามจริิง แต่่พระบรมรููปปั้้�น เท่่าพระองค์นั้้์ �นค้้างอยู่่� มาเสร็็จในปีีแรก รััชกาลที่่� ๕ เมื่่�อมีีพระบรมรููปปั้้�นองค์นั้้์ �นขึ้้�นเป็็นตััวอย่่าง แล้้ว ก็็โปรดฯ ให้้สร้้างพระบรมรููปสมเด็็จพระเจ้้าอยู่่�หััว ในพระบรมราชวงศ์ทั้้์ �ง ๔ พระองค์์ เป็็น พระบรมรููปหล่่อ ซึ่่�งประดิิษฐานอยู่่�ในปราสาทพระเทพบิดิรบััดนี้้�. พระบรมรูปปั้นองค์น้อยน ี้ มีเร ื่ องเน ื่องกับพระบรมรูปปั้นท ี่ อยู่เมืองเพชร และพระบรม รูปหล่อในปราสาทพระเทพบิดร ดังบรรยายมา สมควรเก็บรักษาไว้เป็นอนุสรณ์ จึงได้เชิญมา รักษาไว้ในหอพระสุราไลยพิมาน เมื่ อปีจอ พ.ศ. ๒๔๗๗
192 พระนครคีีรีีจัังหวััดเพชรบุรีีุ
193 ภาพเขีียนสีีน้ำำพระบาทสมเด็็จพระจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว
194
195
196
สมุดภาพจดหมายเหตุ ๒๐๐ ปี ทรงพระผนวช พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (พ.ศ. ๒๓๖๗ - ๒๕๖๗) ผู้จัดทำ วัดบวรนิเวศวิหาร แขวงบวรนิเวศ เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร ที่ปรึกษา พระพรหมวชิรรังษี (จิรพล อธิจิตฺโต) พระพรหมศากยวงศ์วิสุทธิ์ (อนิลมาน ธมฺมสากิโย) พระธรรมวชิรญาณโสภณ (คิวปิด ปิยโรจโน) พระราชวชิรปฏิภาณ (สังฆ์ อาภสฺสโร) พระศรีวชิรวาที (ฉัตรชัย สุฉตฺตชโย) พระมหาวโรตม์ ธมฺมวโร ดำ ริและดำ เนินการโดย พระเทพวัชรปรีชาญาณ (สมจิตต์ อภิจิตฺโต) สำ นักงานโครงการบรณูปฏิสังขรณ์วัดบวรนิเวศวิหาร ในพระบรมราชูปถัมภ์ ท่านผู้หญิงบุตรี วีระไวทยะ ผู้ทรงคุณวุฒิทางวิชาการ รองศาสตราจารย์ สุเชาวน์ พลอยชุม เรียบเรียงโดย รองศาสตราจารย์ ดร.ศานติ ภักดีคำ รองเลขาธิการราชบัณฑิตยสภา ผู้ช่วยผู้เรียบเรียง ผู้ช่วยศาสตราจารย์ นวรัตน์ ภักดีคำ นายสุรชัย ฉายินทุ ภาพประกอบ สำ นักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ สำ นักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร รองศาสตราจารย์ ดร.ศานติ ภักดีคำ รองศาสตราจารย์ ดร.เกรียงไกร เกิดศิริ คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร ดร.อิสรชัย บูรณะอรรถ คณะมัณฑนศิลป์ มหาวิทยาลัยศิลปากร นายสุภชัย ติยาภรณ์ นายธีทัต ประเสริฐชมภู นายสิทธิพร พรมมา นายพัศพงศ์ บุญขันธ์ธนาลัย นายอานันท์ วัฒนธรรม นายวิศวะ ชินโย พิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. ๒๕๖๗ จำ นวนพิมพ์ ๑,๒๐๐ เล่ม ISBN 978-616-612-846-8 พิิมพ์์ที่ ่� ห้้างหุ้้นส่่วนจำำกััด โรงพิิมพ์สุ์ุรวััฒน์์๘๓/๓๕-๓๙ ซอยข้้างวััดตรีีทศเทพ ถนนประชาธิิปไตย แขวงบ้้านพานถม เขตพระนคร กรุุงเทพฯ ๑๐๒๐๐ โทร. ๐๒-๒๘๑-๘๙๐๗ นายวััฒนา สุุรมัังกรวงศ์์ ผู้้พิิมพ์ผู้้ ์ โฆษณา พ.ศ. ๒๕๖๗ E-mail: [email protected] , Line ID: surawat2528