เอกสารประกอบการบรรยายวิชาพระพุทธศาสนากับสันติภาพ

เอกสารประกอบการสอนรายวชิ า

๑๐๑ ๔๒๙ พระพุทธศาสนากบั สันติภาพ
Buddhism and Peace

นายกิตติพัทธ์ เทศกาจร

สาขาวิชาพระพทุ ธศาสนา
มหาวิทยาลัยมหาจฬุ าลงกรณราชวทิ ยาลยั

วทิ ยาลัยสงฆร์ อ้ ยเอ็ด

มหาวิทยาลยั มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลยั วทิ ยาลยั สงฆ์ร้อยเอด็

Mahachulalongkornrajavidyalaya University, Roi-Et Buddhist College

หลักสตู รพทุ ธศาสตรบัณฑิต เอกสารประกอบการสอนรายวิชา
วิชาเลือกเฉพาะสาขาวชิ าพระพทุ ธศาสนา รหัสวชิ า ๑๐๑ ๔๒๙

พระพุทธศาสนากบั สันติภาพ
Buddhism and Peace

นายกิตติพทั ธ์ เทศกาจร

สาขาวชิ าพระพุทธศาสนา
มหาวิทยาลยั มหาจุฬาลงกรณราชวทิ ยาลยั

วทิ ยาลัยสงฆร์ ้อยเอด็



คานา

วิ ช า พ ร ะ พุ ท ธ ศ า ส น า กั บ สั น ติ ภ า พ เ ป็ น วิ ช า ห น่ึ ง ท่ี จั ด อ ยู่ ใ น วิ ช า เ ลื อ ก เ ฉ พ า ะ ส า ข า
พระพุทธศาสนา ตามหลักสูตรพุทธศาสตรบัณฑิตสาขาวิชาพระพุทธศาสนา วิทยาลัยสงฆ์ร้อยเอ็ด
มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เพื่อให้นิสิตได้เข้าใจและเห็นคุณค่าของหลักคาสอน
พระพุทธศาสนาท่ีส่งเสริมสันติภาพในทุกระดับ และที่สาคัญคือพระพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรืองมาถึง
ปัจจุบันน้ี เพราะหลักคาสอนขององค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงท่ีทรงอนุเคราะห์แก่สัตว์โลก จึงเป็น
ศาสนาแห่งสันติภาพที่สาคัญของโลก จึงควรศึกษาแนวคิดอุดมคติตลอดทั้งหลักคาสอนให้เกิดความ
ซาบซ้ึงเก่ียวกับแนวคิดหลักการและวิธีการแก้ไขปัญหาความขัดแย้งท้ังภายในและภายนอก และท่ี
สาคัญอย่างยิ่งคือวิธีการที่จะพบสันติภาพอย่างแท้จริงในทางพระพุทธศาสนา ผู้เขียนได้ค้นคว้าจาก
ตาราทางพระพุทธศาสนาและทัศนะของนักวิชาการผู้เป็นปราชญ์ในทางพระพุทธศาสนา ซึ่งท่านผู้รู้
ท้ังหลายเห็นพ้องต้องกันว่า พระพุทธศาสนามุ่งเน้นหลักสันติภาพภายในแต่ทั้งก็ไม่ได้ละเลยหลัก
สันติภาพภายนอกแต่อย่างได เพราะท้ังสองส่วนน้ันสัมพันธ์กันท่ีสาคัญหลักการอันเป็นเป้าหมาย
สงู สุดแหง่ สนั ตภิ าพคอื ความพน้ ทกุ ขห์ รอื ความดับทุกข์

ดงั น้นั หนังสือเลม่ นค้ี งจะเปน็ ประโยชน์แก่นิสติ นักศึกษาตลอดจนผูส้ นใจตามสมควร หากมี
ข้อบกพร่องอยู่บ้าง ผู้เขียนหวังว่าคงจะได้รับการให้อภัยจากท่านผู้เป็นปราชญ์ทั้งหลาย และ
ขอขอบพระคุณท่านผ้เู ป็นเจ้าของตาราทผ่ี ้เู ขียนได้นามาอา้ งอิงหากขาดแนวทางในการแนะนาเอกสาร
ฉบับนี้คงไมส่ าเรจ็ ได้

นายกิตตพิ ัทธ์ เทศกาจร
อาจารยป์ ระจาหลักสตู รสาขาวชิ าพระพุทธศาสนา
วทิ ยาลัยสงฆร์ อ้ ยเอ็ด มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย



สารบญั

เรอ่ื ง หน้า
คานา
รายละเอยี ดของรายวิชา (มคอ.๓)
แผนบริหารการสอนประจาบทที่ ๑
บทท่ี ๑ แนวคดิ พื้นฐานเก่ยี วกบั สนั ตภิ าพ....................................................................................๑

๑.๑ บทนา............................................................................................................................. ๑
๑.๒ ความหมายของสนั ตภิ าพ................................................................................................๓
๑.๓ ลกั ษณะของสันตภิ าพ.................................................................................................๑๑
๑.๔ ความสาคญั ของสันตภิ าพ............................................................................................๑๒
๑.๕ แนวคิดเก่ียวกบั สนั ตภิ าพในทางตะวนั ตก....................................................................๑๓
๑.๖ แนวคดิ เรื่องสนั ติภาพในทางพระพุทธศาสนา..............................................................๑๗
๑.๗ ความหมายสนั ติภาพตามแนวคิดของท่านพุทธทาสภิกขุ.............................................๑๙
๑.๘ ความหมายสนั ติภาพในทัศนะของพระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตโต).................................๒๑
สรปุ ทา้ ยบท.........................................................................................................................๒๓
คาถามทา้ ยบท.....................................................................................................................๒๕
เอกสารอ้างองิ ประจาบท.....................................................................................................๒๖
แผนบริหารการสอนประจาบทที่ ๒
บทท่ี ๒ แนวคิดเกยี่ วกบั ความขดั แยง้ ........................................................................................๓๐
๒.๑ บทนา...........................................................................................................................๓๐
๒.๒ แนวคดิ ทฤษฎีเกีย่ วกับความขดั แยง้ ในทางตะวันตก.....................................................๓๐

๒.๒.๑ ลกั ษณะของความขัดแย้ง...........................................................................๓๒
๒.๒.๒ พัฒนาการของความขัดแยง้ .......................................................................๓๓
๒.๒.๓ ประเภทของความขัดแย้ง...........................................................................๓๓
๒.๒.๔ ปัญหาและสาเหตขุ องความขดั แย้ง............................................................๓๕
๒.๓ แนวคิดเกี่ยวกับความขดั แยง้ ในทางพระพุทธศาสนา...................................................๓๘
๒.๓.๑ ความหมายของความขดั แย้งในทางพระพทุ ธศาสนา................................๓๙
๒.๓.๒ สาเหตุของความขดั แยง้ ในทางพระพทุ ธศาสนา........................................๔๑
๒.๔ ความสาคัญของความขัดแย้ง.......................................................................................๔๖
สรุปท้ายบท......................................................................................................................... ๔๖
คาถามท้ายบท.....................................................................................................................๔๗
เอกสารอ้างอิงประจาบท.....................................................................................................๔๘
แผนบริหารการสอนประจาบทที่ ๓
บทท่ี ๓ ทฤษฎเี ก่ียวกับสันติวิธ.ี .................................................................................................๕๑
๓.๑ บทนา...........................................................................................................................๕๑
๓.๒ ความหมายของสนั ติวิธี................................................................................................๕๒

๓.๓ แนวคิดพนื้ ฐานเก่ยี วกบั การจัดการความขดั แยง้ โดยสนั ติวิธ.ี .......................................๕๕
๓.๔ รูปแบบการจดั การความขดั แยง้ ด้วยสันตวิ ธิ .ี ...............................................................๖๐
สรุปทา้ ยบท.........................................................................................................................๖๔
คาถามทา้ ยบท.....................................................................................................................๖๖
เอกสารอา้ งอิงประจาบท.....................................................................................................๖๗
แผนบรหิ ารการสอนประจาบทท่ี ๔
บทที่ ๔ สนั ติวธิ ใี นทางพระพทุ ธศาสนา....................................................................................๗๑
๔.๑ บทนา...........................................................................................................................๗๑
๔.๒ ความหมายสนั ตวิ ิธีในทางพระพทุ ธศาสนา..................................................................๗๒
๔.๓ ลักษณะและประเภทพุทธสันติวิธีในทางพระพุทธศาสนา...........................................๗๖

๑. พุทธสนั ตวิ ธิ ีในฐานะเป็นเคร่ืองมือในการจดั การความขดั แยง้ .................................๗๖
๑) กรณสี งครามแย่งชิงน้า.....................................................................................๗๗
๒) กรณีสงครามฆา่ ล้างเผา่ พันธุ์วงศ์ศากยะ .........................................................๗๙

๒. พทุ ธสนั ตวิ ธิ ใี นฐานะเป็นเคร่อื งมือในการดาเนนิ ชีวติ ..............................................๘๐
๓. พุทธสันติวธิ ใี นฐานะเป็นเครื่องมือในการเรยี กร้องความต้องการ............................๘๐
๔.๔ ความสาคัญสันติวิธีในทางพระพุทธศาสนา.................................................................๘๒
สรปุ ทา้ ยบท.........................................................................................................................๘๓
คาถามท้ายบท..................................................................................................................... ๘๕
เอกสารอา้ งอิงประจาบท.....................................................................................................๘๖
แผนบรหิ ารการสอนประจาบทท่ี ๕
บทท่ี ๕ หลกั การและวธิ กี ารแก้ไขปญั หาความขัดแย้งภายนอกแนวพุทธด้วยวิธสี ังฆสามคั คี.....๘๙
๕.๑ บทนา...........................................................................................................................๘๙
๕.๒ ความหมายอธิกรณสมถะ...........................................................................................๙๒

๕.๒.๑ ประเภทของอธิกรณ์.................................................................................๙๒
๕.๒.๒ หลกั การและเหตผุ ล ในการแก้ไขปญั หาภายในสมยั พทุ ธกาล....................๙๖
๕.๒.๓ อานาจในการในการแก้ไขปัญหาในสังคมสงฆ์............................................๙๗
๕.๒.๔ ผ้มู ีอานาจในการแก้ไขปัญหาอธกิ รณ์.........................................................๙๗
๕.๒.๕ รปู แบบของการใช้อานาจของสงฆ.์ ............................................................๙๘
๕.๓ ประเภทของอธิกรณสมถะ.......................................................................................๑๐๐
๕.๔ รูปแบบและกระบวนการแก้ไขปัญหาความขดั แย้งด้วยอธิกรณสมถะ.......................๑๐๐
๕.๔.๑ สัมมุขาวินัย.............................................................................................๑๐๐
๕.๓.๒ สติวินยั ....................................................................................................๑๐๒
๕.๔.๓ อมฬู หวนิ ยั ...............................................................................................๑๐๓
๕.๔.๔ ปฏญิ ญาตกรณะ......................................................................................๑๐๔
๕.๔.๕ ตสั สปาปยิ สิกา.........................................................................................๑๐๔
๕.๔.๖ เยภยุ ยสิกา..............................................................................................๑๐๕

๕.๔.๗ ตณิ วัตถารกวนิ ยั ......................................................................................๑๐๕
สรุปท้ายบท......................................................................................................................๑๐๖
คาถามท้ายบท.................................................................................................................. ๑๐๗
เอกสารอ้างอิงประจาบท................................................................................................... ๑๐๘
แผนบรหิ ารการสอนประจาบทท่ี ๖
บทท่ี ๖ หลักธรรมทางพระพุทธศาสนาท่เี ก่ียวข้องกบั สันติภาพ..............................................๑๑๑
๖.๑ บทนา ๑๑๑
๖.๒ หลักธรรมทางพระพุทธศาสนาทเ่ี ก่ยี วข้องกับกับสันตภิ าพว่าดว้ ยจรยิ ธรรม .............๑๑๒

๖.๒.๑ หลกั จริยธรรมวา่ ดว้ ยศลี .........................................................................๑๑๒
๖.๒.๒ หลกั จริยธรรมวา่ ดว้ ยคฤหัสถ์ผู้ครองเรือน..............................................๑๑๕

๖.๒.๒.๑ หลักสงั คหวัตถุ ๔.................................................................๑๑๕
๖.๒.๒.๒ หลกั ทฏิ ฐธัมมกิ ตั ถสงั วัตตนิกธรม ๔.......................................๑๑๖
๖.๒.๓ หลกั ธรรมสาหรับผูร้ บั ผิดชอบบา้ นเมือง.................................................๑๑๗
๖.๓ หลกั ธรรมทางพระพทุ ธศาสนาทเ่ี กย่ี วข้องกบั กบั สันติภาพวา่ ด้วยการฝึกจติ .............๑๑๘
๖.๓.๑ วธิ กี ารทาสมาธิ.......................................................................................๑๑๘
๖.๓.๒ หลักธรรมท่สี นบั สนนุ การทาสมาธ.ิ ........................................................๑๑๙
๑) หลักพรหมวหิ าร.............................................................................๑๑๙
๒) หลกั สติปัฏฐาน ๔............................................................................๑๒๒
๓) หลกั สมั มปั ปธาน.............................................................................๑๒๓
๔) หลักอิทธิบาท ๔.............................................................................๑๒๓
๕) หลกั อนิ ทรยี ์ ๕................................................................................๑๒๔
๖) หลกั โพชฌงค์ ๗...............................................................................๑๒๔
๗) หลักมรรคมีองค์ ๘..........................................................................๑๒๔
๖.๔ หลกั ธรรมทางพระพุทธศาสนาทเ่ี ก่ียวข้องกับกับสันติภาพวา่ ด้วยปญั ญา..................๑๒๔
๖.๔.๑ อริยสัจ ๔ ................................................................................................๑๒๔
๖.๔.๒ ขนั ธ์ ๕.....................................................................................................๑๒๕
๖.๔.๓ อายตนะ ๑๒..........................................................................................๑๒๕
๖.๔.๔ ธาตุ ๑๘...................................................................................................๑๒๖
๖.๔.๕ อินทรยี ์ ๒๒.............................................................................................๑๒๖
๖.๔.๖ ไตรลกั ษณ.์ ..............................................................................................๑๒๗
๖.๔.๗ หลกั ปฏจิ จสมุปบาท...............................................................................๑๓๒
๖.๕ หลกั ธรรมทางพระพุทธศาสนาทีเ่ กย่ี วข้องกับกบั สนั ติภาพว่าดว้ ยกฎแห่งกรรม........๑๓๖
สรปุ ท้ายบท......................................................................................................................๑๓๗
คาถามทา้ ยบท..................................................................................................................๑๓๙
เอกสารอา้ งอิงประจาบท...................................................................................................๑๔๐
หนงั สืออ้างอิง.........................................................................................................................๑๔๑



มคอ. ๓ รายละเอียดของรายวชิ า
พระพทุ ธศาสนากับสันติภาพ

ช่ือสถาบันอดุ มศกึ ษา มหาวทิ ยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวทิ ยาลยั

วทิ ยาเขต/คณะ/สาขาวชิ า วทิ ยาลัยสงฆ์รอ้ ยเอ็ด/คณะพุทธศาสตร/์ พระพุทธศาสนา

หมวดที่ ๑ ข้อมูลโดยทั่วไป

๑. รหัสและช่ือรายวิชา
๑๐๑ ๔๒๙ พระพทุ ธศาสนากบั สันติภาพ Buddhism and Peace
๒. จานวนหนว่ ยกิต

๓ (๓-๐-๖)
๓. หลักสูตรและประเภทของรายวชิ า

๓.๑ หลักสตู ร
พุทธศาสตรบัณฑติ

๓.๒ ประเภทของรายวิชา
วิชาเลอื กเฉพาะสาขาวชิ าพระพุทธศาสนา

๔. อาจารย์ผ้รู บั ผิดชอบรายวชิ าและอาจารย์ผสู้ อน
นายกติ ติพัทธ์ เทศกาจร

๕. ภาคการศึกษา / ช้ันปีที่เรียน
ภาคการศึกษาที่ ๑ ช้ันปีที่ ๔

๖. รายวิชาทต่ี ้องเรียนมาก่อน (Pre-requisite) (ถา้ ม)ี
ไม่มี

๗. รายวชิ าท่ตี ้องเรยี นพร้อมกัน (Co-requisites) (ถา้ มี)
ไม่มี

๘. สถานท่ีเรียน
วิทยาสงฆร์ อ้ ยเอ็ด มหาวทิ ยาลยั มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลยั
๙. วันทีจ่ ัดทาหรือปรับปรุงรายละเอียดของรายวิชาคร้งั ล่าสุด

๓๐ พฤษภาคม ๒๕๖๓

หมวดท่ี ๒ จุดมุ่งหมายและวัตถปุ ระสงค์
๒. จุดมงุ่ หมายของรายวิชา

เพ่ือให้นิสิตมีความรู้ความเข้าใจหลักธรรมที่เก่ียวกับสันติภาพในท างพระพุทธศาสนา
รูปแบบและวิธีการแก้ไขความขัดแย้งในทางพระพุทธศาสนาด้วยวิธีสังฆสามัคคี การประยุกต์หลัก
พทุ ธธรรมในการแกป้ ญั หาความขัดแยง้ ในสังคมปจั จุบันโดยเทยี บเคียงกบั ทัศนะทางตะวนั ตก

วัตถุประสงค์

ก. วัตถปุ ระสงค์การเรยี นรู้
หลงั เรยี นจบรายวชิ าน้แี ล้ว ผ้เู รยี นสามารถ
๑. อธบิ ายความหมาย หลักธรรมทีเ่ กี่ยวกบั สันติภาพทงั้ ในมติ พิ ระพุทธศาสนาและฝ่ายตะวันตก
ได้
๒. อธบิ ายรปู แบบของปัญหาและวิธแี กไ้ ขปัญหาความขดั แย้งเชงิ พุทธได้
๓. มีความและสามารถวเิ คราะหข์ ้อเปรยี บเทยี บระหวา่ งรูปแบบและวิธแี ก้ไขปัญหาเชิงพุทธกับ
ทศั นะทาง

ตะวันตกได้
๔. รวู้ ธิ ีและเขา้ ใจการประยุกตใ์ ช้รปู แบบและวิธีแก้ไขปญั หาความขัดแย้งทางพระพทุ ธศาสนา
กบั การแก้ไข

ปัญหาสังคมปจั จบุ ันได้
ข. วัตถุประสงคเ์ ชิงคณุ ธรรม
๑. มคี วามตะหนักถึงแนวคดิ และกระบวนการเสริมสร้างสันตภิ าพทางพระพุทธศาสนาทั้งใน
ระดับชาตแิ ละในระดับนานาชาติ
๒. มีความสามารถในการวิเคราะห์แนวทางการแก้ไขปัญหาความขัดแย้งโดยพทุ ธวิธแี ละตาม
แนวคิด

สันติภาพได้
๓. มีความสามารถในการประยกุ ต์ใชร้ ูปแบบและวธิ แี ก้ไขปัญหาในทางพระพทุ ธศาสนากับการ
เสรมิ สร้าง

สันตภิ าพได้
๒. วัตถปุ ระสงค์ในการการพัฒนา/ปรับปรุงรายวิชา

เพ่ือให้นิสิตมีความรู้พ้ืนฐาน เป็นการเตรียมความพร้อมด้านปัญญาในการนาความรู้ความ
เขา้ ใจหลักธรรมในทางพระพทุ ธศาสนาท่เี ก่ียวกบั สนั ตภิ าพไปประยุกต์ใช้ เพอ่ื แกป้ ญั หาความขัดแย้ง
และพฒั นาสงั คมให้เกิดสนั ติสขุ

หมวดที่ ๓ ลักษณะและการดาเนินการ

๑. คาอธิบายรายวชิ า

ศึกษาหลักคาสอนทางพระพุทธศาสนาท่ีเกี่ยวกับสันติภาพ หลักการและวิธีการแก้ไขปัญหา
ความขัดแย้งแนวพุทธ โดยเน้นรูปแบบและวิธีการสังฆสามัคคี และใช้แนวคิดเรื่องสันติภาพทาง
ตะวนั ตกมาเทยี บเคียง

๒. จานวนชัว่ โมงท่ใี ช้ต่อภาคการศึกษา

บรรยาย สอนเสรมิ การฝึกปฏิบัต/ิ งาน การศึก
ภาคสนาม/การฝึกงาน ษาด้วย
ตนเอง

บรรยาย ๔๘ ชั่วโมง/ อาจมีการสอนเสรมิ ในกรณี การเขยี นรายงาน ๖

สปั ดาห์ ทม่ี ีเวลาเรยี นไม่ครบ กาหนดใหน้ ิสติ ทารายงาน ชัว่ โมง

พธิ ีกรรมสาคญั ของนกิ าย ตอ่

เถรวาทและมหายาน สปั ดาห์

ฝกึ วิเคราะหข์ ้อมลู และ

เปรียบเทียบ

๓. จานวนช่ัวโมงต่อสัปดาห์ที่อาจารยใ์ หค้ าปรึกษาและแนะนาทางวิชาการแกน่ กั ศึกษาเปน็

รายบุคคล

-อาจารย์ให้คาปรึกษาและแนะนาทางวชิ าการแกน่ สิ ติ ประกาศใหค้ าปรึกษาผา่ นทาง
อเี มลแ์ ละไลน์

-อาจารยจ์ ัดใหค้ าปรึกษาเป็นรายบุคคลหรอื รายกลมุ่ ตามความตอ้ งการ ๑ ชว่ั โมงตอ่
สปั ดาห์ (เฉพาะนสิ ติ ที่มีความตอ้ งการ)

หมวดท่ี ๔ การพัฒนาการเรยี นรู้ของนักศึกษา
๑. คุณธรรม จริยธรรม

๑.๑ คุณธรรม จริยธรรมที่ตอ้ งพัฒนา

พัฒนาผู้เรียนให้มีคุณธรรม จริยธรรมเพ่ือให้สามารถดาเนินชีวิตร่วมกับผู้อ่ืนในสังคมอย่าง
ปกติสุข และเป็นประโยชน์ต่อส่วนรวม โดยผู้เรียนต้องพยายามสอดแทรกเร่ืองที่เก่ียวกับคุณธรรม
จริยธรรม เพื่อให้นิสิตสามารถพัฒนาคุณธรรม จริยธรรมไปพร้อมกับการศึกษาพระพุทธศาสนากับ
สนั ติภาพ ตามคุณสมบตั ิหลกั สูตรดา้ นคณุ ธรรม จรยิ ธรรมทตี่ ้องพฒั นา ดังนี้

๑ (ตระหนักในคณุ คา่ และคุณธรรม จริยธรรม เสียสละ ซอ่ื สตั ยส์ ุจริต
๒ (มีวนิ ัย ตรงตอ่ เวลา และความรับผดิ ชอบต่อตนเอง วิชาชีพและสังคม
๓ (มีภาวะผู้นำและผูต้ าม สามารถทางานเปน็ ทมี และสามารถแก้ไขข้อขัดแย้งได้
๔ (เคารพสิทธิและรับฟังความคิดเห็นของผ้อู ื่น รวมทงั้ เคารพในคุณค่าและศักดิ์ศรี
ของความเปน็ มนุษย์

๕ (ประพฤตติ นเปน็ แบบอย่างทดี่ ตี ่อสงั คม ชาติ และพระพุทธศาสนา
๑.๒ วธิ กี ารสอน

๑ จะมีการสอดแทรกหรือยกตัวอย่างประกอบในขณะท่ีสอนเน้อื หา ๒.๑.โดย
สอดแทรกเร่อื งคณุ ธรรมจรยิ ธรรม เปดิ โอกาสให้นสิ ิตตง้ั คาถามแลตอบคาถาม

๑กาหนดใหเ้ ข้าห้องเรียนตรงเวลา เลิกเรยี นตรงเวลาและเข้าเรยี นอย่าง ๒.๒.
สมา่ เสมอ

๑ใหม้ คี วามรับผดิ ชอบในงานทีม่ อบหมาย และมคี วามซอ่ื สัตยใ์ นการสอบ ๒.๓.

๑.๓ วธิ ีการประเมินผล

๑ตรวจสอบ ๓.๑.การมีวินัยของต่อการเรียนของนิสิต เขา้ เรียนตรงเวลา
๑ ๓.๒.ประเมินผลจากพฤติกรรมการแสดงออกในชนั้ เรียนและกจิ กรรม ปฏิบัติ
ตามกฎเกณฑท์ ี่อาจารยผ์ สู้ อนกาหนด
๑ถามตอบ ดูจากรายงาน และสัดสว่ นคะแนน ๓.๓.
๑ ไม่มีการทุจริตในการสอบทกุ คร้ัง ๓.๔.
๒ . ความรู้

๒.๑ ความร้ทู ีต่ ้องได้รบั

มีความรู้และเข้าใจเก่ียวกับทฤษฎีหลักคาสอนในทางพระพุทธศาสนาที่เกี่ยวกับสันติภาพ
การแก้ไขปัญหาความขัดแย้งดว้ ยวิธสี งั ฆสามัคคี ตลอดท้ังสามารถนามาประยุกต์ใช้แก้ปญั หาความ
ขัดแย้งในสังคมปจั จุบัน ตามคณุ สมบตั ิของหลกั สตู รด้านความรู้ ดังนี้

)๑) มีความรู้และความเข้าใจเก่ียวกับหลักการและทฤษฎีที่สาคัญในเน้ือหาสาขาวิชา
พระพุทธศาสนา

๒)) สามารถวิเคราะห์ปัญหาทางสังคมโดยใช้แนวคิดทางด้านบาลีสันสกฤตรวมทั้ง
ประยุกตค์ วามรู้ ทกั ษะ และการใชเ้ ครื่องมือทางพระพุทธศาสนาทีเ่ หมาะสมกับการแกไ้ ขปัญหา
ในสงั คม

๓)) สามารถติดตามความก้าวหน้าแนวคิดใหม่ๆทางด้านพระพุทธศาสนา พร้อมท้ังเข้าใจ
วธิ ีการนาไปประยุกตใ์ ช้

๔) ) มคี วามรู้ ความเข้าใจในกระบวนการวจิ ยั และใช้เปน็ เคร่ืองมือในการแสวงหาวทิ ยาการ
ใหม่ๆทางด้านพระพทุ ธศาสนา

๕) ) สามารถบูรณาการความรู้ในสาขาวิชาพระพุทธศาสนากับความรู้ในศาสตร์อื่น ๆ ที่
เกย่ี วข้อง

๒.๒ วธิ กี ารสอน

บรรยาย อภิปราย การทางานกลุ่ม การนาเสนอรายงาน การวิเคราะห์กรณีศึกษา และ
มอบหมายให้ค้นคว้าหาบทความ ข้อมูลที่เกี่ยวข้อง โดยนามาสรุปและนาเสนอ การศึกษาโดยใช้
ปัญหา และโครงงาน Problem base learning and Student Center เน้นผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง
เพื่อให้ผู้เรียนเกิดกระบวนการเรียนรู้ หลักการ ทฤษฎี และการประยุกต์ใช้ทางปฏิบัติใน
สภาพแวดลอ้ ม ทเี่ ป็นจริง

๒.๓ วิธกี ารประเมินผล

๒ทดสอบโดยขอ้ เขียน และการประเมินผลจากรายงานท่ีไดร้ บั มอบหมาย ๓.๑.
๒ ๓.๒.ประเมนิ จากการมีส่วนรว่ มในชนั้ เรียน
๒.๓.๓ การตรวจผลงานเป็นรายบคุ คล

๓ ทกั ษะทางปัญญา

๓.๑ ทกั ษะทางปัญญาท่ีต้องพฒั นา

พัฒนาความสามารถในการคิดอย่างมีวิจารณญาณการคิดอย่างเป็นระบบ มีการวิเคราะห์
เพอ่ื การป้องกันและแก้ไขปญั หาอย่างสรา้ งสรรค์ ตามคุณสมบตั ิของหลักสตู ร ดงั นี้

)๑ (คดิ อย่างมีวิจารณญาณและอยา่ งเป็นระบบ
(๒)สามารถสืบค้น ตีความ และประเมินสารสนเทศ เพ่ือใช้ในการแก้ไขปัญหาอย่าง
สร้างสรรค์
(๓)สามารถรวบรวม ศกึ ษา วเิ คราะห์ และสรปุ ประเดน็ ปัญหาและความตอ้ งการ
(๔)สามารถประยุกต์ใชค้ วามรทู้ างบาลีสนั สกฤตได้อยา่ งเหมาะสม
๓.๒ วธิ ีการสอนท่ีใชพ้ ฒั นาการเรยี นรู้ด้านทักษะทางปัญญา
๑) มอบหมายให้นสิ ติ คน้ คว้าข้อมลู แลว้ สาเสนอผลการศกึ ษา
๒) อภปิ รายกลมุ่
๓) วเิ คราะหก์ รณศี กึ ษา
๔) การสะท้อนแนวคิดจากการประพฤติ
๓.๓ วธิ กี ารประเมนิ ผล
๓ทดสอบโดยขอ้ เขยี น และสงั เกตพฤติกรรมการมีส่วนรว่ มในการอภิปรายปัญหาใน ๓.๑.
ชนั้ เรียน
๓ดูจากรายงาน การนาเสนอรายงานและการมสี ว่ นรว่ มในการเสนอข้อคิดเหน็ ในชัน้ ๓.๒.
เรยี น

๔. ทักษะความสัมพนั ธร์ ะหว่างบคุ คลและความรบั ผิดชอบ

๔.๑ ทกั ษะความสัมพันธร์ ะหว่างบคุ คลและความรับผิดชอบที่ต้องพัฒนา

พัฒนาความสมั พนั ธร์ ะหว่างบคุ คลความเป็นผมู้ ีมนษุ ยสัมพันธ์ รู้จักควบคมุ อารมณแ์ ละ
ยอมรับความแตกตา่ งระหวา่ งบคุ คล โดยการทางานกลุม่ มีความรบั ผดิ ชอบต่อภาระงานทไี่ ด้รับ
มอบหมาย ตามคุณสมบัติของหลกั สูตรดา้ นทักษะความสมั พนั ธ์ระหวา่ งบคุ คลและความรบั ผิดชอบ
ท่ตี ้องพฒั นา ดังน้ี

)๑ (สามารถใหค้ วามชว่ ยเหลอื และอานวยความสะดวกในการแก้ปัญหาสถานการณ์
ต่าง ๆ ท้ังในบทบาทของผ้นู า หรือในบทบาทของผู้ร่วมทีมทางาน

(๒)มคี วามรบั ผิดชอบในการกระทาของตนเองและรับผิดชอบงานในกลุ่ม
(๓)สามารถเป็นผู้รเิ รม่ิ แสดงประเดน็ ในการแก้ไขสถานการณ์ทั้งส่วนตัวและส่วนรวม พรอ้ ม
ทัง้ แสดงจุดยืนอย่างพอเหมาะทัง้ ของตนเองและของกลุ่ม
๔.๒ วธิ ีการสอน

๔ให้นิสติ ทางานกลมุ่ หรือโครงงานในลักษณะของการทางานเปน็ ทีมหรือแบง่ กลุม่ ๒.๑.
๔ ๒.๒.การนาเสนออยา่ งมีเป้าหมายตามวตั ถุประสงค์ และรบั ผดิ ชอบรายงาน

๔การเขยี นรายงานครอบคลมุ วัตถุประสงคท์ ุกประการ ๒.๓.

๔.๓ วธิ ีการประเมนิ ผล
๔ประเมนิ จากกระบวนการทางาน และผลงานทท่ี าเป็นกลุม่ หรือโครงงาน ๓.๑.
๔ประเมินจากนาเสนอและรายงาน ๓.๒.
๔ ๓.๓.ประเมินจากความรู้ในการสอบ

๕. ทักษะการวเิ คราะหเ์ ชงิ ตัวเลข การสื่อสาร และการใช้เทคโนโลยสี ารสนเทศ

๕.๑ ทกั ษะการวเิ คราะห์เชิงตัวเลข การสื่อสาร และการใชเ้ ทคโนโลยสี ารสนเทศทีต่ อ้ ง
พฒั นา

พัฒนาทักษะการวิเคราะหแ์ ละการใชเ้ ทคโนโลยใี นการส่ือความหมายตามคุณสมบัติของ
หลักสตู รดา้ นทักษะการวเิ คราะหเ์ ชงิ ตัวเลข การส่ือสารและการใชเ้ ทคโนโลยีสารสนเทศทตี่ อ้ ง
พัฒนา ดงั น้ี

(๑)สามารถใช้เทคนิคทางคณิตศาสตร์และสถิติ ในการวิเคราะห์ข้อมูลและ
แปลความหมายขอ้ มลู ทง้ั เชิงปริมาณและคณุ ภาพ

(๒)สามารถแปลงข้อมูลเป็นข่าวสารท่ีมีคุณภาพและเหมาะสมต่อการสื่อสาร
ทั้งกับบุคคลและกลุ่มคนในสถานการณ์ท่หี ลากหลาย

(๓)สามารถสอ่ื สารอย่างมีประสทิ ธิภาพทง้ั การพูด การฟัง และการเขียน พรอ้ มท้ัง
เลือกใช้รปู แบบของสือ่ การนาเสนอไดอ้ ย่างเหมาะสม

(๔)สามารถใช้สารสนเทศและเทคโนโลยสี ือ่ สารอยา่ งเหมาะสม

๕.๒ วิธีการสอน

๕การแนะนาวตั ถปุ ระสงค์การเรยี นรู้ ๒.๑.
๕ การแนะนาวิธีการเรยี นรู้ดว้ ยการเข้าฟังบรรยาย ๒.๒.การค้นคว้าข้อมลู ต่างๆ การใช้
หอ้ งสมดุ และระบบ IT การนาเสนอ การสรปุ ผล
๕การทารายงานการจัดรปู เล่ม การแบ่งเป็นบทตามวัตถุประสงค์ การอา้ งอิง ๒.๓.
บรรณานุกรม การสรปุ ให้เห็นขอ้ ดีขอ้ ด้อยและข้อเสนอแนะ
๕.๓ วธิ กี ารประเมนิ ผล
๕ การเชด็ ชื่อ ๓.๑.การสังเกตการฟังการพูด การมสี ว่ นรว่ มในชัน้ และในผลงาน
๕ การใช้ ๓.๒.Computer and IT และอนิ เตอร์เน็ตในการส่งขอ้ มูล
๕การทดสอบผลการเรียนด้วยขอ้ สอบ ๓.๓.

หมวดที่ ๕ แผนการสอนและการประเมินผล

๑. แผนการสอน

สปั ดาหท์ ี่ หัวข้อ/รายละเอยี ด จานวน กิจกรรมการ ผสู้ อน
ช่วั โมง เรยี น การสอน

สอ่ื ทใี่ ช้ (ถา้ มี)

๑ บทที่ ๑ แนวคดิ พ้ืนฐานเกีย่ วกับ ๓ -แนะนา นายกติ ตพิ ัทธ์

สนั ติภาพ รายละเอยี ด เทศกาจร

๑.๑ บทนา เกี่ยวกบั รายวชิ า

๑.๒ ความหมายของสันตภิ าพ (มคอ. ๓)

๑.๓ ลกั ษณะของสนั ตภิ าพ -ข้อตกลงก่อน

๑.๔ ความสาคญั ของสันตภิ าพ เรียน

-บรรยายใช้

PowerPoint --

-ตัวอยา่ ง

-ใบงาน

๒ บทที่ ๑ แนวคดิ พ้ืนฐานเกี่ยวกบั ๓ -บรรยายใช้ นายกติ ตพิ ัทธ์

สนั ตภิ าพ (ต่อ) PowerPoint -- เทศกาจร

๑.๕ แนวคดิ เกยี่ วกบั สันติภาพในทาง -ตวั อย่าง

ตะวนั ตก -ใบงาน

๑.๖ แนวคดิ เรอื่ งสันติภาพในทาง

พระพุทธศาสนา

๑.๗ ความหมายสนั ติภาพตาม

แนวคดิ ของทา่ นพุทธทาสภิกขุ

๑.๘ ความหมายสนั ตภิ าพในทัศนะ

ของพระธรรมปฎิ ก (ป.อ. ปยุตโต)

สรุปท้ายบท

๓ บทท่ี ๒ แนวคดิ เกี่ยวกับความ ๓ -บรรยายใช้ นายกิตตพิ ัทธ์

ขัดแยง้ PowerPoint -- เทศกาจร

๒.๑ บทนา -ตัวอย่าง

๒.๒ แนวคดิ ทฤษฎเี ก่ยี วกับความ -ใบงาน

ขดั แย้งในทางตะวันตก

๒.๒.๑ ลักษณะของความขัดแยง้

๒.๒.๒ พฒั นาการของความขัดแยง้

๒.๒.๓ ประเภทของความขัดแยง้

๒.๒.๔ ปัญหาและสาเหตุของความ

ขดั แย้ง

สปั ดาหท์ ี่ หวั ข้อ/รายละเอยี ด จานวน กิจกรรมการ ผสู้ อน
ชว่ั โมง เรยี น การสอน

สอ่ื ท่ใี ช้ (ถ้าม)ี

๔ บทท่ี ๒ แนวคดิ เกี่ยวกบั ความ ๓ -บรรยายใช้ นายกิตติพัทธ์

ขัดแย้ง (ตอ่ ) PowerPoint -- เทศกาจร

๒.๓ แนวคิดเกย่ี วกับความขดั แย้ง -ตัวอย่าง

ในทางพระพุทธศาสนา -ใบงาน

๒.๓.๑ ความหมายของความขัดแยง้

ในทางพระพุทธศาสนา

๒.๓.๒ สาเหตขุ องความขัดแยง้

ในทางพระพทุ ธศาสนา

๒.๔ ความสาคัญของความขัดแยง้

สรุปทา้ ยบท

๕ บทท่ี ๓ ทฤษฎีเก่ียวกบั สันติวิธี ๓ -บรรยายใช้ นายกติ ติพัทธ์

๓.๑ บทนา PowerPoint -- เทศกาจร

๓.๒ ความหมายของสันตวิ ิธี -ตัวอย่าง

๓.๓ แนวคดิ พ้นื ฐานเก่ยี วกับการ -ใบงาน

จัดการความขัดแยง้ โดยสันติวิธี

๓.๔ รูปแบบการจัดการความขัดแยง้

ด้วยสันติวิธี

สรุปท้ายบท

๖ บทท่ี ๔ สนั ติวธิ ีในทาง ๓ -บรรยายใช้ นายกิตตพิ ัทธ์

พระพุทธศาสนา PowerPoint -- เทศกาจร

๔.๑ บทนา -ตวั อย่าง

๔.๒ ความหมายสนั ติวิธีในทาง -ใบงาน

พระพทุ ธศาสนา

๔.๓ ลักษณะและประเภทพุทธสันติ

วธิ ใี นทางพระพทุ ธศาสนา

๑. พุทธสนั ติวิธใี นฐานะเปน็ เครอื่ งมือ

ในการจดั การความขัดแยง้

๗ บทที่ ๔ สนั ตวิ ธิ ใี นทาง ๓ -บรรยายใช้ นายกิตติพัทธ์

พระพทุ ธศาสนา (ตอ่ ) PowerPoint -- เทศกาจร

๑) กรณีสงครามแยง่ ชิงน้า -ตัวอยา่ ง

-ใบงาน

สปั ดาหท์ ่ี หัวข้อ/รายละเอยี ด จานวน กจิ กรรมการ ผสู้ อน
ช่ัวโมง เรียน การสอน

ส่อื ทีใ่ ช้ (ถา้ ม)ี

๒) กรณีสงครามฆ่าล้างเผา่ พันธ์ุวงศ์

ศากยะ

๒. พุทธสันติวิธใี นฐานะเปน็ เครอื่ งมือ

ในการดาเนินชีวิต

๓. พุทธสนั ติวธิ ใี นฐานะเปน็ เครอ่ื งมือ

ในการเรียกร้องความต้องการ

๔.๔ ความสาคญั สนั ติวธิ ีในทาง

พระพทุ ธศาสนา

สรุปท้ายบท

๘ สอบกลางภาค ๓ นายกิตติพัทธ์

เทศกาจร

๙ บทที่ ๕ หลกั การและวธิ ีการแกไ้ ข ๓ -บรรยายใช้ นายกิตตพิ ัทธ์

ปญั หาความขัดแยง้ ภายนอกแนว PowerPoint -- เทศกาจร

พุทธดว้ ยวิธสี ังฆสามคั คี -ตัวอย่าง

๕.๑ บทนา -ใบงาน

๕.๒ ความหมายอธกิ รณสมถะ

๕.๒.๑ ประเภทของอธกิ รณ์

๕.๒.๒ หลกั การและเหตผุ ล ในการ

แกไ้ ขปญั หาภายในสมัยพทุ ธกาล

๕.๒.๓ อานาจในการในการแกไ้ ข

ปญั หาในสงั คมสงฆ์

๕.๒.๔ ผู้มอี านาจในการแก้ไข

ปญั หาอธกิ รณ์

๕.๒.๕ รปู แบบของการใช้อานาจของ

สงฆ์

๑๐ บทที่ ๕ หลกั การและวธิ กี ารแกไ้ ข ๓ -บรรยายใช้ นายกิตตพิ ัทธ์

ปญั หาความขดั แย้งภายนอกแนว PowerPoint -- เทศกาจร

พุทธดว้ ยวิธสี ังฆสามคั คี (ตอ่ ) -ตวั อยา่ ง

๕.๓ ประเภทของอธิกรณสมถะ -ใบงาน

สปั ดาห์ท่ี หัวข้อ/รายละเอยี ด จานวน กจิ กรรมการ ผสู้ อน
ชั่วโมง เรียน การสอน

สือ่ ท่ีใช้ (ถ้ามี)

๕.๔ รูปแบบและกระบวนการแก้ไข

ปัญหาความขัดแย้งดว้ ยอธิกรณ

สมถะ

๕.๔.๑ สมั มขุ าวินยั

๑๑ บทท่ี ๕ หลักการและวธิ กี ารแก้ไข ๓ -บรรยายใช้ นายกติ ตพิ ัทธ์

ปัญหาความขดั แยง้ ภายนอกแนว PowerPoint -- เทศกาจร

พุทธดว้ ยวธิ ีสงั ฆสามัคคี (ต่อ -ตัวอย่าง

๕.๓.๒ สติวนิ ัย -ใบงาน

๕.๔.๓ อมฬู หวินยั

๕.๔.๔ ปฏญิ ญาตกรณะ

๕.๔.๕ ตสั สปาปิยสกิ า

๕.๔.๖ เยภยุ ยสิกา

๕.๔.๗ ตณิ วตั ถารกวินัย

สรุปท้ายบท

๑๒ บทท่ี ๖ หลักธรรมทาง ๓ -บรรยายใช้ นายกติ ติพัทธ์

พระพุทธศาสนาทเ่ี ก่ียวข้องกับ PowerPoint -- เทศกาจร

สันติภาพ -ตัวอย่าง

๖.๑ บทนา -ใบงาน

๖.๒ หลกั ธรรมทางพระพทุ ธศาสนา

ท่เี กย่ี วข้องกับกับสนั ตภิ าพวา่ ด้วย

จริยธรรม

๖.๒.๑ หลักจรยิ ธรรมว่าด้วยศลี

๖.๒.๒ หลักจริยธรรมวา่ ดว้ ยคฤหสั ถ์

ผคู้ รองเรือน

๖.๒.๒.๑ หลกั สงั คหวัตถุ ๔

๖.๒.๒.๒ หลกั ทฏิ ฐธมั มกิ ตั ถสังวตั

ตนิกธรม ๔

๖.๒.๓ หลักธรรมสาหรับ

ผรู้ บั ผิดชอบบา้ นเมอื ง

สปั ดาห์ที่ หวั ข้อ/รายละเอยี ด จานวน กิจกรรมการ ผ้สู อน
ชัว่ โมง เรียน การสอน

สื่อทีใ่ ช้ (ถ้าม)ี

๑๓ บทท่ี ๖ หลักธรรมทาง ๓ -บรรยายใช้ นายกิตตพิ ัทธ์

พระพุทธศาสนาท่ีเกย่ี วข้องกับ PowerPoint -- เทศกาจร

สนั ติภาพ (ตอ่ ) -ตวั อยา่ ง

๖.๓ หลกั ธรรมทางพระพทุ ธศาสนา -ใบงาน

ทเี่ กยี่ วข้องกบั กบั สนั ตภิ าพวา่ ดว้ ย

การฝึกจติ

๖.๓.๑ วธิ ีการทาสมาธิ

๖.๓.๒ หลักธรรมทส่ี นบั สนนุ การทา

สมาธิ

๑) หลกั พรหมวิหาร

๒) หลกั สตปิ ัฏฐาน ๔

๓) หลักสัมมปั ปธาน

๔) หลกั อทิ ธิบาท ๔

๕) หลกั อินทรีย์ ๕

๖) หลกั โพชฌงค์ ๗

๗) หลักมรรคมีองค์ ๘

๑๔ บทท่ี ๖ หลักธรรมทาง ๓ -บรรยายใช้ นายกิตติพัทธ์

พระพทุ ธศาสนาทเี่ กย่ี วข้องกับ PowerPoint -- เทศกาจร

สนั ตภิ าพ (ตอ่ ) -ตัวอย่าง

๖.๔ หลักธรรมทางพระพุทธศาสนา -ใบงาน

ทเี่ ก่ยี วข้องกบั กบั สันติภาพว่าดว้ ย

ปัญญา

๖.๔.๑ อรยิ สัจ ๔

๖.๔.๒ ขันธ์ ๕

๖.๔.๓ อายตนะ ๑๒

๖.๔.๔ ธาตุ ๑๘

๖.๔.๕ อินทรยี ์ ๒๒

๖.๔.๖ ไตรลกั ษณ์

๖.๔.๗ หลักปฏจิ จสมุปบาท

สัปดาหท์ ี่ หวั ข้อ/รายละเอยี ด จานวน กิจกรรมการ ผูส้ อน
ชั่วโมง เรียน การสอน

สือ่ ที่ใช้ (ถ้ามี)

๑๕ ๖.๕ หลักธรรมทางพระพทุ ธศาสนา ๓ -บรรยายใช้ นายกติ ติพัทธ์

ท่เี ก่ยี วข้องกับกับสันตภิ าพวา่ ดว้ ยกฎ PowerPoint -- เทศกาจร

แหง่ กรรม -ตวั อย่าง

-ใบงาน

๑๖ สรปุ เน้อื หา ๓ นายกติ ติพัทธ์

นิสิตนาเสนอรายงาน เทศกาจร

๒. แผนการประเมนิ ผลการเรยี นรู้ สัดสว่ นของ
สปั ดาห์ทป่ี ระเมนิ การ
ท่ี ผลการ วธิ ีการประเมนิ
เรียนรู้ ประเมนิ ผล
๘ ๓๐ %
๑.(๑),(๔),
(๕) สอบกลางภาค ๕๐ %
๑๖
๑ ๒.(๑),(๒) สอบปลายภาค
๓.(๑),(๒)

๒ ๑.(๑),(๔), วิเคราะห์กรณีศกึ ษา คน้ ควา้ การ ตลอดภาค ๑๐ %
(๕) นาเสนอรายงาน การศึกษา
การทางานกล่มุ และผลงาน
๓.(๑),(๒) การอา่ นและสรปุ บทความ
๔.(๑),(๒) การสง่ งานตามทีม่ อบหมาย
๕.(๑),(๒),

(๔)
๑.(๑),(๔), การเขา้ ชนั้ เรยี น
(๕) การมีส่วนรว่ ม อภิปราย เสนอ
๓ ๔.(๑),(๒) ความคิดเห็นในช้นั เรยี น ตลอดภาคการศกึ ษา ๑๐ %
๕.(๑),(๒),
(๔)

ระดับค่าคะแนน เกณฑ์การประเมินผล เกรด ผลการศกึ ษา
ค่าระดบั

๙๐ -๑๐๐ ๔ A ดีเยย่ี ม
๘๕ -๘๙ ๓.๕ B+ ดมี าก
๘๐-๘๔ ๓ B ดี
๗๕-๗๙ ๒.๕ C+ คอ่ นข้างดี
๗๐-๗๔ ๒ C พอใช้
๖๕-๖๙ ๑.๕ D+ คอ่ นข้างพอใช้
๖๐-๖๔ ๑ D อ่อน
ตา่ กวา่ ๖๐ ๐ F ตก

หมวดท่ี ๖ ทรัพยากรประกอบการเรยี นการสอน

๑. เอกสารการเรยี นรู้
-ตาราและเอกสารหลัก
-เอกสารและขอ้ มูลหอ้ งสมุดวทิ ยาลัยสงฆ์รอ้ ยเอด็

-เอกสารขอ้ มูลแนะนา

๒.ตาราและเอกสารหลัก
พระไตรปฎิ กภาษาไทย. ฉบับมหาจฬุ าลงกรณราชวทิ ยาลยั . กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณ
ราชวทิ ยาลยั , ๒๕๓๙.
พระมหาหรรษา ธมมฺ หาโส (นิธิบณุ ยากร). รูปแบบการจัดการความขัดแย้งโดยพุทธสนั ติวิธ:ี

ศกึ ษาวเิ คราะห์กรณีลุ่มนา้ แม่ตาช้าง จ.เชียงใหม่,พุทธศาสตรดุษฎบี ัณฑติ บัณฑติ
วิทยาลยั . กรงุ เทพฯ:: มหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลยั , ๒๕๔๘.

๔. เอกสารและข้อมลู ห้องสมุดวทิ ยาลัยสงฆ์รอ้ ยเอ็ด
http://vtls.mcu.ac.th/?theme=MCUROI

ดลยา เทียนทอง, จิตติมา คิมสุขศรี. มุสสลิมบนเส้นทางสู่เสถียรภาพ ความม่ันคง และ
สันตภิ าพของรฐั จากอษุ าคเนย์สผู่ ืนทวปี เอเชยี และยุโรป. กรงุ เทพฯ : จุฬาลงกรณ์มหาวทิ ยาลยั ,
๒๕๕๖.

ติช นทั ฮันห.์ สันตภิ าพทุกยา่ งกา้ ว. พิมพ์ครง้ั ที่ ๓. กรงุ เทพฯ : ศยาม, ๒๕๔๒.
ประยูร วทานยกุล, สุพจน์ ด่านตระกูล. สู่สันติภาพถาวร ผ่านพุทธ คริสต์ อิสลาม ถึง
มารก์ ซิสม์-เลนินสิ ม์. กรุงเทพฯ : สถาบนั วิทยาศาสตรส์ ังคม[ประเทศไทย, ๒๕๔๘.

พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตโต). มองสันติภาพโลกผ่านภูมิหลังอารยธรรมโลกาภิวัฒน์.
พิมพ์ครง้ั ท่ี ๒ กรุงเทพฯ : มูลนิธิพุทธธรรม, ๒๕๔๒.

พระธรรมปฎิ ก (ป.อ.ปยตุ โฺ ต). สลายความขัดแย้ง. กรุงเทพฯ: สหธรรมกิ ,๒๕๔๖
พุทธทาสภิกข.ุ สรรนพิ นธพ์ ุทธทาสวา่ ดว้ ยสมานฉนั ทแ์ ละสนั ติวธิ ี. กรุงเทพฯ: สขุ ภาพใจ
, ๒๕๕๐.
สุจิตรา อ่อนค้อม. การสร้างสันติภาพโลกแบบยั่งยืน: ความเรียงรางวัลชนะเลิศระดับ
นานาชาตจิ ากองคก์ รนักคดิ ใหม่ เมอื งโตรอนโต ประเทศแคนาดา. กรุงเทพฯ: ธรรมสภา, ๒๕๔๖.
๓. เอกสารและข้อมูลแนะนา
กฤช ปณุ ณกันต.์ พระพทุ ธศาสนากับสนั ติภาพของโลกในหนงั สือ ประมวลความร้เู รอ่ื ง
สันติภาพ. เอกสารประกอบคาบรรยายโครงการปาฐกถาสัญจร กจิ กรรมร่วมฉลองปสี ากล
แหง่ สันตภิ าพขององค์การสหประชาชาติ ๑๙๘๖. กรงุ เทพฯ: จฬุ าลงกรณ์มหาวิทยาลัย,
๒๕๓๐.
คชาภรณ์ คาสอนทา. กระบวนการและขั้นตอนการระงับอธิกรณ์ในพระพุทธศาสนาเถรวาท.
วารสารสันติศึกษาปรทิ รรศน์ มจร: ปีที่ ๓ , ฉบบั ท่ี ๒. กรกฎาคม-ธนั วาคม ๒๕๕๘.
คัทลยี า รัตนวงศ์. แนวคิดเรื่องสนั ตภิ าพของซยั ยิด กฏุ บุ . วิทยานิพนธศ์ ิลปศาสตรมมหาบัณฑิต
สาขาปรัชญา: บัณฑิตวิทยาลัยมหาวิทยาลยั เชียงใหม่, ๒๕๕๐.
โคทม อารยี า. ข้อชวนพิจารณาเรอ่ื งสันติภาพ, เอกสารประกอบคาบรรยายโครงการปาฐกถา
สญั จร กิจกรรมร่วมฉลองปีสากลแห่งสันติภาพขององค์การสหประชาชาติ ๑๙๘๖ใน
หนงั สอื ประมวลความร้เู รอื่ งสันติภาพ. กรงุ เทพฯ: จฬุ าลงกรณ์มหาวิทยาลยั , ๒๕๓๐.
จนั ทรา เฮงสมบรู ณ.์ การศึกษาเปรยี บเทียบทัศนะและหลักปฏิบัตเิ รอื่ งพุทธสันติวธิ ีกับอารยะขดั
ขืนของชมุ ชนสนั ติอโศก. วารสารมนษุ ยศาสตร์: ปที ี่ ๒๐ ฉบบั ที่ ๒ (กรกฎาคม-ธันวาคม
๒๕๕๖), หน้า ๑๔๖.
เจมส์ โค และคณะ. คมู่ ือการเพิ่มพลังความสามารถกระบวนการจดั การขอ้ พิพาท.แปลโดย วนั
ชยั วัฒนศัพท์ และคณะ. นนทบรุ ี: สถาบันพระปกเกลา้ , ๒๕๔๕.
เจมส์ แอล เครตันใ วนั ชัย วฒั นศพั ท์ แปล. การมสี ่วนร่วมของประชาชนในการตดั สนิ ใจของ
ชมุ ชน. พิมพ์ครง้ั ท่ี ๔.นนทบรุ ี: สถาบันพระปกเกลา้ , ๒๕๔๗.
ชยั วัฒน์ สถาอานันท.์ ท้าทายทางเลอื ก: ความรุนแรงและการไม่ใชค้ วามรุนแรง. กรงุ เทพฯ:
มูลนธิ ิโกมลคมี ทอง, ๒๕๓๓.
ดเิ รก ควรสมาคม. สมานฉนั ท์: ทบทวน "ความหมาย หลกั การ ขั้นตอนทางพระพทุ ธศาสนากบั
การระงับข้อพพิ าทในกฎหมาย". วารสารริติศาสตร์ มหาวทิ ยาลัยนเรศวร: ปีท่ี ๔, ฉบับท่ี
๑. ๒๕๕๔.
ทนาดา วจิ ักขณะและคณะ. แนวทางการจดั การความขัดแยง้ ทีเ่ กดิ จากมานะในพุทธศาสนาเถร
วาท. วารสารสนั ติศึกษาปริทรรศน์ มจร.: ปีที่ ๕.ฉบับพิเศษ,

ทวี ผลสมภพ ชัยวฒั น์ อัตพฒั น.์ หลกั พทุ ธศาสนา.พิมพ์ครั้งที่ ๘. กรงุ เทพฯ: มหาวิทยาลัย
รามคาแหง.๒๕๔๑.

บษุ บง ชัยเจริญวัฒนะและเหมอื นขวญั เรณุมาศ. สนั ตวิ ิธ:ี การจดั การความขดั แยง้ ตามแนวทาง
สนั ติวิธี. วารสารสนั ตศิ กึ ษาปริทรรศน์ มจร: ปีที่ ๕, ฉบบั ที่ ๒,, พฤษภาคม-สิงหาคม.
๒๕๖๐.

ประเวศ วะสี. “ความสาคญั ของสนั ติวิธใี นเชงิ ยทุ ธศาสตร์” ใน สนั ติวิถี: ยุทธศาสตร์ชาติเพอ่ื
ความม่ันคง, สถาบันยุทธศาสตร์ สานกั งานสภาความม่ันคงแหง่ ชาติ (รวบรวม).
กรุงเทพฯ: สถาบนั ยทุ ธศาสตร์ สานกั งานสภาความมั่นคงแห่งชาติ, ๒๕๔๒.

. สนั ตวิ ธิ กี บั สทิ ธิมนษุ ยชน. พมิ พ์ครง้ั ที่ ๑. กรงุ เทพมหานคร: สานกั งานสิทธิมนุษยชน
แห่งชาติ, ๒๕๔๕.
ปรีชา ชา้ งขวญั ยืน. ความคิดทางการเมอื งในพระไตรปิฎก. ๒๕๓๘: โรงพมิ พ์จฬุ าลงกรณ์

มหาวิทยาลัย, พิมพ์คร้ังที่ ๒. กรุงเทพฯ.
พระครูเกษมมงคลกจิ . การศกึ ษาเปรียบเทียบแนวคิดเรื่องสันติภาพในทศั นะของพุทธทาสภิกขุ

กับซยั ยดิ กฏุ บุ . วทิ ยานิพนธ์หลกั สตู รปรญิ ญาพุทธศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาศาสนา
เปรยี บเทียบ บณั ฑิตวิทยาลยั : มหาวทิ ยาลยั มหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๕๘.
พระครูพนิ ิจรัตนากร (อนุสรณ์ ฐานทตโฺ ต). การประยกุ ตใ์ ช้พรหมวิหารธรรมในการสร้างสนั ติสุข
ในอาเภอบางพลีจงั หวดั สมทุ รปราการ. วิทยานิพนธ์พทุ ธศาสตรมหาบัณฑิต. บณั ฑิต
วิทยาลยั : มหาวิทยาลัยมหาจฬุ าลงกรณราชวทิ ยาลัย, ๒๕๕๖.
พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตฺโต). การพัฒนาทีย่ ั่งยนื . พิมพ์ครั้งที่ ๙. กรงุ เทพฯ: เรือนแก้ว, ๒๕๔๖.
.มองสนั ตภิ าพโลก ผา่ นภมู หิ ลังอารยธรรมโลกาภิวัตน.์ พิมพค์ ร้ังที่ ๓. กรงุ เทพมหานคร:
พมิ พ์สวย , ๒๕๔๘.
. สลายความขัดแยง้ . กรงุ เทพฯ: สหธรรมิก, ๒๕๔๖.
. สนั ตภิ าพเกดิ จากอิสรภาพและความสุข. พมิ พ์ครงั้ ที่ ๒. กรงุ เทพฯ: สหธรรมกิ , ๒๕๓๗.
.วนิ ัยเร่ืองใหญก่ วา่ ที่คิด. กรุงเทพฯ: มูลนธิ พิ ุทธธรรม, ๒๕๔๒.
พระพรหมคุณาภรณ์ (ป. อ. ปยตุ โฺ ต). พจนานกุ รมพุทธศาสตร์ฉบบั ประมวลธรรม. พิมพ์ครั้งท่ี
๑๗. กรุงเทพฯ: มูลนธิ ิการศึกษาเพื่อสันตภิ าพ, ๒๕๕๑.
.พจนานกุ รมพทุ ธศาสตรฉ์ บับประมวลศัพท์.พิมพค์ ร้ังท่ี ๓๕. กรุงเทพฯ: สหธรรมิก, ๒๕๕๔.
. พทุ ธธรรมฉบบั ปรบั ปรุงขยายความ.พิมพค์ รง้ั ท่ี ๑๕. กรุงเทพฯ: สหธรรมิก, ๒๕๕๒.
พระมหาหรรษา ธมฺมหาโส (นิธบิ ณุ ยากร). รปู แบบการจดั การความขดั แยง้ โดยพทุ ธสนั ติวิธี:
ศกึ ษาวิเคราะห์กรณลี มุ่ นา้ แม่ตาชา้ ง จ.เชียงใหม่,พทุ ธศาสตรดุษฎีบณั ฑติ บณั ฑิต
วทิ ยาลยั . กรุงเทพฯ:: มหาจุฬาลงกรณราชวทิ ยาลยั , ๒๕๔๘.
. พุทธสันตวิ ิธี: การบูรณาการหลกั การและเคร่ืองมือจดั การความขัดแย้ง. กรงุ เทพฯ: เซ็นจู
ร่ี จากัด, ๒๕๕๔.
พระมหาอุทยั นิลโกสีย.์ กระบวนการยุตธิ รรมของคณะสงฆ์ไทย. วิทยานิพนธ์สังคมสงเคราะห์
ศาสตร มหาบัณฑติ : บณั ฑติ วิทยาลัย. มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์, ๒๕๔๐.
พันตรี ป. หลวงสมบญุ . พจนานกุ รม มคธ-ไทย. กรงุ เทพฯ: อาทรการพิมพ์, ๒๕๔๐.

พีระพล คดบวั . การดอ้ื แพง่ กับการลงโทษ: การวเิ คราะหเ์ ชิงปรชั ญา. วทิ ยานพิ นธ์หลกั สูตร
ปรญิ ญาอักษรศาสตรมหาบณั ฑิต ภาควิชาปรชั ญา : บัณฑติ วทิ ยาลยั จฬุ าลงกรณ์
มหาวทิ ยาลัย, ๒๕๒๕.

พทุ ธทาสภกิ ขุ. สันติภาพโลก. สุราฎร์ธาน:ี ธรรมทางมูลนธิ ิ, ๒๕๓๑.
. ค่มู ือมนุษย์ฉบับสมบูรณ์. พิมพ์ครั้งท่ี ๓. กรุงเทพฯ: โรงพิมพส์ ุขภาพใจ, ๒๕๔๑.
. เล่าไว้ในวยั สนธยา : อัตชีวประวัติของพุทธทาสภิกขุ. ม.ป.ท: ม.ป.พ, ม.ป.ป.
. สันติภาพ. กรงุ เทพฯ: เพชรประกาย, ๒๕๔๙.
. สันติภาพของโลก. สรุ าษฎรธ์ านี: ธรรมทานมูลนิธิ, ๒๕๓๑.

มหาวทิ ยาลยั มหาจฬุ าลงกรณณาชวทิ ยาลยั วทิ ยาเขตขอนแก่น. พระไตรปฎิ กปริทรทิ ัศน.์
ขอนแก่น: คลงั นานาวทิ ยา, ๒๕๕๗.

มารค ตามไท. “ปัจจัย และเงอื่ นไขแห่งความสาเรจ็ ของสนั ติวิธใี นสงั คมไทย”. บรรยาย ณ ห้อง
ประชาธปิ ก สถาบันพระปกเกลา้ , ๑๑ มีนาคม ๒๕๔๗.

รงุ่ ธรรม ศจุ ิธรรมรกั ษ์. สันติศึกษา. สุโขทัย: มหาวิทยาลยั สุโขทยั ธรรมธิราช, ๒๕๓๓.
. สนั ติศกึ ษากบั สันตภิ าพ. เอกสารการสอนชุดวชิ าสนั ตศิ ึกษา หน่วยท่ี ๑-๗ หนา้ ๑-๒๔.
นนทบุร:ี มหาวทิ ยาลัยสุโขทยั ธรรมาธริ าช, ๒๕๓๒.

พระสมพงษ์ ชินวโส,และคณะ. การประยกุ ต์ใช้หลกั พุทธสันตวิ ธิ ี เพอื่ พฒั นาการทางานเปน็ ทมี
ของพระวิทยากรวทิ ยาลัยสงฆ์ศรสี ะเกษ. วารสารสันตศิ ึกษาปรทิ รรศน์ มจร: ปที ี่ ๖ ฉบับ
พเิ ศษ,

วันชัย วัฒนศพั ท์. คู่มอื เกย่ี วกับความขัดแย้ง: หลักการ และเครื่องมือแกป้ ัญหา.
กรงุ เทพมหานคร: ศนู ยส์ ันตวิ ิธแี ละธรรมาภิบาล, ๒๕๔๗.

วโิ รจ นาคชาตรี. พุทธปรชั ญาเถรวาท. กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยรามคาแหง: ๒๕๕๐
ส.ศวิ รกั ษ์. อทิ ธิพลพุทธทาสต่อสงั คม. กรงุ เทพฯ: คณะกรรมการศาสนาเพื่อการพฒั นา, ๒๕๓๓.
สมเดจ็ พระพุฒาจารย์ (อาจ อาสภมหาเถร) แปล พระพุทธโฆสเถร รจนา. คมั ภีร์วสิ ุทธมิ รรค. พมิ พ์

ครง้ั ที่ ๖. Taiwan: The Corporate Body of Buddha Educational Foundation,
๒๕๔๘.
สมเดจ็ พระพุทธโฆษาจารย์,(ป. อ. ปยุตโฺ ต). การพัฒนาท่ยี ั่งยืน. พมิ พ์ครงั้ ที่ ๒๑. นครปฐม: (ม.
ป.พ.), ๒๕๓๙.
สายหยดุ เกิดผล และรงุ่ ธรรม ศจุ ธิ รรมรักษ์. สงคราม. เอกสารประกอบการสอนชดุ วชิ าสันตศิ กึ ษา
หน่วยที่ ๑-๗ หน้าที่ ๘๗-๑๒๐. นนทบรุ ี: มหาวทิ ยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, ๒๕๓๔.
สรุ ีย์ มผี ลกจิ และวเิ ชียร มีผลกิจ. พระพทุ ธกิจ ๔๕ พรรษา. พิมพ์ครงั้ ท่ี ๘. : คอมฟอร์ม จากัด,
๒๕๕๔.
. พระพุทธกจิ ๔๕ พรรษา. พิมพค์ รั้งท่ี ๘. กรงุ เทพฯ: คอมฟอร์ม จากดั , ๒๕๕๔.
อธเิ ทพ ผาทา. การศกึ ษารูปแบบและกระบวนการแก้ปัญหาในพระพทุ ธศาสนาเถรวาท: ศกึ ษา
เฉพาะกรณีอธิกรณสมถะ ๗ และ กฎนิคหกรรมของมหาเถรสมาคมในพระราชบัญญัติ
คณะสงฆ์ พ.ศ. ๒๕๐๕ แก้ไขเพม่ิ เตมิ (ฉบับที่๒) พ.ศ.๒๕๓๕. ปริญญาพุทธศาสตรดุษฎี
บัณฑิต: บัณฑิตวิทยาลัย. มหาวทิ ยาลยั มหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลยั , ๒๕๔๙.

อรปรยี า วสุมหนั ต์. พุทธวิธจี ดั การความขัดแยง้ ในทัศนะของพระไพศาล วสิ าโล. วทิ ยานิพนธ์
หลกั สูตร์ปริญญาพุทธศาสตรมหาบัณฑติ สาขาวิชาพระพทุ ธศาสนา บณั ฑิตวิทยาลัย:
มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวทิ ยาลัย, ๒๕๕๓.

อัจฉรา ลม้ิ วงษ์ทอง. การบริหารความขดั แย้งในองคก์ าร. กรุงเทพฯ: บุ๊คส์ ทู ยู, ๒๕๕๗.
ไอศนู ย์ พยฆั ศิริ. การศกึ ษาเปรยี บเทียบแนวคิดเรือ่ งสนั ติภาพของพระธรรมปฏิ ก (ป.อ.ปยตุ ฺโต)

และมาร์ติน ลูเธอร์ คงิ จเู นยี ร.์ วทิ ยานพิ นธ์ปริญญาอักษรศาสตรมหาบณั ฑิต: บณั ฑิต
วิทยาลัย: มหาวิทยาลยั มหิดล, ๒๕๔๖.
เอกสารประกอบคาบรรยายโครงการปาฐกถาสญั จร กิจกรรมรว่ มฉลองปีสากลแหง่ สนั ติภาพของ
องค์การสหประชาชาติ ๑๙๘๖.ประมวลความรู้เร่อื งสนั ติภาพ. กรงุ เทพฯ: จุฬาลงกรณ์
มหาวทิ ยาลยั , ๒๕๓๐.
MARTÍNEZ GUZMÁN,V. Filosofia para hacer las paces. Bacelona: Icaria editorial,
2001.
พระมหากฤษณะ ตรโุ ณ. พระพุทธศาสนากบั การสร้างสนั ตภิ าพโลก. . ออนไลน์:
(http://www.mcu.ac.th/site/articlecontent_desc.php?article_id=
722&articlegroup_id=156), ๖ พ.ย. ๒๕๖๑.
พระศรคี มั ภรี ญาณ, (สมจนิ ต์ สมฺมาปญฺโญ). ''พุทธวธิ ีแก้ปัญหาความขดั แย้งโดยกรอบแห่งอธิ
กรณสมถะ ๗ : ศกึ ษาแนวการประยุกต์ใชส้ ัมมุขาวนิ ัย เยภยุ ยสกิ าวนิ ยั '' . ออนไลน์:
(http://www.mcu.ac.th/site/articlecontent_desc.php?article_id=
689&articlegroup_id=147), ๙ พ.ย. ๒๕๖๑.
TN7. WORLD PEACE “สนั ตภิ าพโลก” นน้ั มคี วามสาคญั ขนาดไหน? เพอ่ื อะไร? มี
ประโยชน์และเกีย่ วข้องในการดารงชวี ิตของมนุษย์แคไ่ หน? มาดคู าตอบจากที่ประชุม
และคณะกรรมการจัดงาน Stockholm World Peace International
Conference 2018. (ออนไลน)์ : (http://thainews7.com/world-peace-สันติภาพ
โลก-น้นั มคี /), ๙ พ.ย. ๒๕๖๑.
พระมหาหรรษา ธมมฺ หาโส (นิธิบณุ ยากร). สงครามนา้ : กรณศี ึกษา: การแย่งชงิ ทรัพยากร ‘นา้ ’
ของชาวศากยะ&ชาวโกลยิ ะ”สมัยพุทธกาล. ออนไลน์.:
(https://www.winnews.tv/news/19444), ๙ พ.ย. ๒๕๖๑.
. ''สันตวิ ิธีทาไม ทาไมต้องสันติวิธี''. ออนไลน์:
(http://www.mcu.ac.th/En/articlecontent_desc.php?article_id=
824&articlegroup_id=187), ๙ พ.ย. ๒๕๖๑.
. ''มัชฌิมวถิ :ี สนั ตวิ ิธวี ถิ พี ทุ ธ''. ออนไลน.์ :
(http://www.mcu.ac.th/site/articlecontent_desc.php?article_id=
1727&articlegroup_id=278), ๙ พ.ย. ๒๕๖๑.

. ''มัชฌิมวถิ :ี สันติวธิ วี ิถพี ุทธ''. ออนไลน์:
(http://www.mcu.ac.th/site/articlecontent_desc.php?article_id=
1727&articlegroup_id=278), ๙ พ.ย. ๒๕๖๑.

สถาบันดารงราชานุภาพ. การจดั การความขัดแย้งด้วยสนั ตวิ ิธี. ออนไลน:์
(http://www.stabundamrong.go.th/web/book/51/b23_51.pdf), ๙ พ.ย. ๒๕๖๑.

สงั คหวตั ถุ ๔ หลักการอยรู่ ว่ มกนั อยา่ งสนั ต.ิ . ออนไลน์:
(https://www.dmc.tv/pages/top_of_week/สังคหวตั ถุ-4-หลกั การอยู่ร่วมกนั อยา่ ง
สันต.ิ html)., ๙ พ.ย. ๒๕๖๑.

มูลนิธิสหพันธส์ นั ตภิ าพสากล (ประเทศไทย). ความหมาย “สนั ติภาพ”. ออนไลน์:
(http://www.upf.or.th/2010/index.php?option=com_content&view=article&
id=192%3Athe-meaning-of-peace&catid=49%3Aambassader-for-
peace&Itemid=37, ๖ พ.ย. ๒๕๖๑.

ราชบณั ฑติ ยสถาน. พจนานุกรมฉบบั ราชบณั ฑติ ยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔. ออนไลน:์
(http://www.royin.go.th/dictionary/), ๙ พ.ย. ๒๕๖๑.

หมวดท่ี ๗ การประเมินและปรับปรุงการดาเนนิ การของรายวชิ า

๑. กลยุทธ์การประเมนิ ประสทิ ธิผลของรายวชิ าโดยนักศกึ ษา
การประเมินประสิทธิผลในรายวิชาน้ี ใช้แบบประเมินประสิทธิภาพการสอนโดยใช้ระบบ

ออนไลน์ เมือนิสิตเข้าไปดูผลการศึกษาในระบบออนไลน์ของกองทะเบียนและวัดผล ระบบจะให้
นิสิตกรอกแบบประเมินประสิทธิภาพการสอนในรายวิชาน้ันก่อน จึงจะสามารถดูผลการศึกษาใน
รายวิชานนั้ ได้ โดยนสิ ิตสามารถเรียกใช้งานผา่ นระบบบรกิ ารการศึกษา ไดจ้ ากเครือ่ งคอมพิวเตอร์
ทุกเครื่องที่เชื่อมต่ออยู่กับระบบเครือข่ายของมหาวิทยาลัย และ/หรือ เครือข่ายอินเตอร์เน็ต โดย
ก า ร ก า ห น ด Location ห รื อ Net site ใ น โ ป ร แ ก ร ม Internet Explorer ไ ป ท่ี URL
http://regweb.mcu.ac.th/
๒. กลยทุ ธ์การประเมนิ การสอน

๒ ๑.การสังเกตจากผู้รว่ มทมี การสอน
๒.๒ผลการเรยี นของนสิ ิต
๒.๓การทวนสอบผลประเมนิ การเรียนรู้
๒.๔ วิจยั นอกช้ันเรียน
๓. การปรบั ปรงุ การสอน
๓เพิม่ พูนทักษะอาจารย์ในการส่งเสริมผเู้ รยี นเปน็ สาคญั ในการเรยี นรู้ ๑.
พฒั นาและปรบั ปรงุ ระบบอาจารยท์ ่ปี รึกษาและกจิ กรรมใหส้ ะท้อนความเอื้ออาทร ๓.๒
และความสาคญั ต่อผู้เรียน
พัฒนาระบบสารสนเทศท่ีสนบั สนนุ การเรยี นรูด้ ้วยตนเองอย่างต่อเนอ่ื ง ๓.๓

ส่งเสรมิ การประเมินทีเ่ น้นพัฒนาทักษะผู้เรยี น ๓.๔

๔. การทวนสอบมาตรฐานผลสัมฤทธ์ขิ องนกั ศกึ ษาในรายวิชา
ในระหวา่ งกระบวนการสอนรายวิชามีการทวนสอบผลสัมฤทธิ์ในรายหวั ข้อตามที่คาดหวัง

จากการเรียนรใู้ นรายวิชาได้จากการสอบถามนสิ ติ หรือสุม่ ตรวจผลงานของนสิ ติ รวมถึงพจิ ารณา
จากผลการทดสอบย่อยและหลังจากออกผลการเรียนรายวิชา มีการทวนสอบผลสมั ฤทธิ์โดยรวม
ดังนี้

การทบทวนผลการสอบก่อนให้คะแนนจากการสุ่มตรวจผลงานของนิสิตโดยอาจารย์อ่ืน
หรือหรือคณะกรรมการและผู้ทรงคุณวุฒิที่ได้รับการแต่งตั้งในสาขาวิชาหรือนอกสาขาวิชา
ตรวจสอบผลประเมินการเรียนรู้ของนสิ ิตโดยการตรวจข้อสอบ รายงาน ใบงาน วธิ ีให้คะแนนสอบ
และการใหค้ ะแนนพฤติกรรม
๕. การดาเนนิ การทบทวนและการวางแผนปรับปรงุ ประสิทธิผลของรายวิชา

นาผลทีไ่ ดจ้ ากการทวนสอบในข้อท่ี ๔ มาเป็นแนวทางในการพัฒนารายวิชาก่อนการเรียนใน
ภาคการศึกษาต่อไป



แผนบริหารการสอนประจาบทท่ี ๑
เร่ือง แนวคิดเก่ยี วกบั สันตภิ าพ

เน้อื หา
๑.๑ บทนำ
๑.๒ ควำมหมำยของสนั ติภำพ
๑.๓ ลกั ษณะของสนั ติภำพ
๑.๔ ควำมสำคัญของสันตภิ ำพ
๑.๕ แนวคิดเกยี่ วกับสนั ตภิ ำพในทำงตะวันตก
๑.๖ แนวคิดเร่ืองสนั ตภิ ำพในทำงพระพุทธศำสนำ
๑.๗ ควำมหมำยของสันติภำพตำมแนวคิดของทำ่ นพทุ ธทำสภกิ ขุ
สรุปท้ำยบท
คำถำมท้ำยบท
เอกสำรอ้ำงอิงประจำบท

วตั ถปุ ระสงค์เชิงพฤติกรรม
เม่อื ไดศ้ ึกษำเน้ือหำในบทน้แี ล้วนสิ ติ สำมำรถ

 รเู้ น้ือหำและอธิบำยควำมหมำยของสนั ตภิ ำพได้
 เขำ้ ใจและสำมำรถอธบิ ำยบอ่ เกดิ และลักษณะควำมสำคัญของสันติภำพได้
 วเิ ครำะหแ์ นวคดิ เกยี่ วกบั สันตภิ ำพในมุมมองต่ำงๆได้
 นำไปประยกุ ตใ์ ช้ในชวี ติ ประจำวันได้

วธิ ีกำรสอน

 ศึกษำเอกสำรประกอบกำรสอนบทท่ี ๑
 วธิ ีสอนแบบอภปิ รำยเน้ือหำ/ซักถำม/ทำแบบฝกึ หดั ทบทวนในชัน้ เรยี นและ

ทำแบบทดสอบ
 ศกึ ษำค้นควำ้ ดว้ ยตนเอง
 แบบแบ่งกลุม่ จัดกิจกรรมและรำยงำนผลตำมกลมุ่ หน้ำชนั้ เรยี น
 ร่วมวิเครำะหเ์ อกสำร Power Point หน้ำช้นั เรยี น
 สรุปเนื้อหำทท่ี ำกำรเรยี นกำรสอนแต่ละครัง้
 ทำแบบทดสอบประจำบท
 นำผลท่ไี ดจ้ ำกกำรทำแบบทดสอบประจำบทมำวิเครำะห์พน้ื าำนควำมเขำ้ ใจ

เพอ่ื นำมำปรับประยุกต์ใชใ้ นกำรเรยี นกำรสอนในบทต่อไป

สอ่ื การเรยี นการสอน

 เอกสำรประกอบกำรสอนบทที่ ๑

๒

 ประเมนิ ผลกอ่ น/หลังเรยี น
 แบบฝึกหัด

 Power point

 ส่อื ออนไลน์

การวัดผลและการประเมินผล

 สงั เกตกำรณก์ ำรมสี ว่ นร่วมกำรปฏิบัติงำนของนสิ ติ
 สงั เกตกำรณแ์ สดงควำมคดิ เหน็ ตำมกลุม่ ของนิสติ
 ศกึ ษำจำกกำรประเมินผลก่อนและหลงั เรยี น
 สังเกตควำมต้ังใจเรยี นควำมสนใจทจี่ ะฟงั คำถำมและตอบปญั หำ
 กำรทำแบบฝึกหัด

๑

บทท่ี ๑

แนวคิดพื้นฐานเกี่ยวกบั สันติภาพ

๑.๑ บทนา
แนวควำมคิดเร่ืองสันติภำพน้ันได้มีมำนำนแล้วหำกมองย้อนถึงประวัติศำสตร์แห่งมนุษยชำติ

กล่ำวคือ ในสังคมต่ำง ๆ และในแขนงต่ำง ๆ ของควำมรู้มนุษย์ ในภำษำและศำสนำต่ำง ๆ มีคำและ
แนวควำมคิดเกย่ี วกับสันตภิ ำพปรำกฏอยู่ซึง่ มีควำมหมำยเทียบเคยี งกนั ได้ แม้จะไม่เหมือนกันทีเดียวก็
ตำม เชน่

คำว่ำ“สันติ, สงบ” ในภำษำไทย คำว่ำ “peace” ในภำษำอังกฤษ คำว่ำ “paix” ในภำษำ
ฝร่ังเศส คำว่ำ “pace” ในภำษำ อิตำเลียนและคำว่ำ “paz” ในภำษำโปรตุเกสและสเปน มำจำก
รำกศัพท์ภำษำละตินว่ำ “pax” หรือ “paics” ตำมควำมเห็นของนักประวัติศำสตร์คำว่ำ “pax” ถือ
กำเนิดข้ึนในจักรวรรดิโรมัน คำคำนี้หมำยถึง ช่วงเวลำที่ไม่มีสงครำมหรือสงครำมกลำงเมือง Santo
Agostinho ซึ่งเป็นบิชอบในนิกำย แคทอลิกในศตวรรษที่ ๔ ได้ให้นิยำมคำว่ำ “Paz” ไว้ว่ำหมำยถึง
ควำมสงบเรียบร้อย๑ คำว่ำ “Fried” ในภำษำเยอรมัน คำว่ำ “สลำม”ในภำษำฮิบรู และ “เหอผิง”
ในภำษำจีน“Pax” สื่อควำมหมำยทำงภำวะท่ีปรำศจำกสงครำม สลำม เป็นคำทักทำย สำหรับชำว
มุสลิม ส่ือถึงควำมสงบ สันติ ควำมยินดีที่พระเจ้ำอยู่กับท่ำน “ผิง” หมำยถึงกำรนำไปสู่กำรแก้ไข
บำงอยำ่ งที่เป็นผลลงตัว๒

หำกมองย้อนหลังไปในทำงตะวันตกแนวคิดเกี่ยวกับสันติภำพน้ัน ตลอดเวลำประมำณพันปี
ของยุคกลำงหรือยุคมืด (Middle/Dark Age : ค.ศ. ๔๗๖-๑๔๕๓) มนุษย์ในแถบโลกตะวันตกถูก
ครอบงำทำงปัญญำดว้ ยอำนำจของฝาำยศำสนจักร กลำ่ วคือ ถูกกำหนดใหค้ ิดและเชื่อตำมเทวบัญชำ มี
กำรต้ังศำลไต่สวนศรัทธำ (Inquisition) เพื่อตรวจสอบควำมเชื่อของศำสนิก เม่ืออำนำจของศริสต์
ศำสนำล่มสลำยลง นักคิดท่ีเคยถูกบีบค้ันกดดันต่ำงมีแรงใจมุ่งม่ันทุ่มเทเวลำและแรงงำนให้กับกำร
แสวงหำควำมรู้อย่ำงเต็มที่ ผลของควำมเพยี รพยำยำมนั้นได้มีกำรค้นพบวิทยำศำสตร์ นบั เปน็ กำรเปิด
ประตูอำรยธรรมมนุษย์สู่ยุคแห่งเหตุผลและควำมเจริญทำงปัญญำ (Reason age/ Enlightenment
age : คริสต์ศตวรรษที่ ๑๗-๑๘) และมีกำรปฏิวัติทำงเศรษากิจและสังคม ได้แก่ กำรปฏิวัติ
อตุ สำหกรรม (Industrial Revolution) ซึ่งเร่มิ ในองั กฤษประมำณ ค.ศ.๑๗๕๐-๑๘๕๐๓

๑ มลู นธิ ิสหพันธส์ ันติภำพสำกล (ประเทศไทย). ควำมหมำย “สนั ตภิ ำพ”.ออนไลน์.
(http://www.upf.or.th/2010/index.php?option=com_content&view=article&id=192%3Athe-
meaning-of-peace&catid=49%3Aambassader-for-peace&Itemid=37, ๖ พ.ย. ๒๕๖๑.

๒ คัทลยี ำ รัตนวงศ์. แนวคดิ เร่อื งสันติภำพของซัยยดิ กุฏุบ. วทิ ยำนิพนธ์ศิลปศำสตรมมหำบณั ฑติ สำขำ
ปรัชญำ บณั ฑติ วทิ ยำลยั มหำวิทยำลัยเชียงใหม่. ๒๕๕๐. หน้ำ ๑๕.

๓ พระพรหมคณุ ำภรณ์ (ป.อ.ปยตุ โฺ ต). มองสนั ตภิ ำพโลกผำ่ นภมู ิหลังอำรยธรรมโลกำภวิ ัตน.์ พิมพ์คร้ังท่ี ๓.
กรุงเทพฯ: พมิ พ์สวย. ๒๕๔๘. หนำ้ ๖๓-๘๐.

๒

ถึงแม้จะเป็นเพียงกำรค้นพบควำมจริงของธรรมชำติฝาำยวัตถุเพียงด้ำนเดียว แต่วิทยำศำสตร์
ได้อำนวยประโยชน์อย่ำงมหำศำลให้แก่มนุษยชำติและมีอิทธิพลท้ังต่อด้ำนวัตถแุ ละนำมธรรม โดยเร่ิม
จำกประเทศตะวันตกแล้วแผ่ไปทั่วโลก ด้ำนวัตถุมีกำรผลิตเครื่องอำนวยควำมสะดวกและประดิษา์
คิดค้นส่ิงใหม่เพ่ือช่วยทุ่นแรงมนุษย์ ผลที่สุดได้มีระบบอุตสำหกรรมข้ึนเพื่อผลิตเคร่ืองอุปโภคบริโภค
ตำมท่ีมนุษย์ต้องกำร ทำงด้ำนนำมธรรมสำมำรถแผ่ขยำยข่ำวสำรและแนวคิดวิทยำกำรจำกต้นแหล่ง
ไปอย่ำงกว้ำงขวำงไร้ขอบเขต เป็นโลกไร้พรมแดนหรอื โลกำภิวัตน์ (Globalization) อะไรเกิดข้ึนมีขึ้น
ที่ไหน ก็แผ่ขยำยแพร่กระจำยไปถึงกันหมดท่ัวท้ังโลก โดยเฉพำะข้อมูลข่ำวสำรและกำรสัญจร
คมนำคม ทำใหโ้ ลกทั้งหมดกลำยเปน็ ชมุ ชนหรือเหมือนเปน็ หมู่บ้ำนอันหน่ึงอนั เดียว๔ โดยแฝงนัยแห่ง
ควำมหมำยว่ำ มีผู้นำเป็นต้นแหล่งแผ่ไปเปน็ ฝำา ยรกุ และมีผู้รบั ตื่นเต้นหลงไปตำมกระแสโดยขำดควำม
เปน็ ตวั ของตวั เอง

กล่ำวได้ว่ำ กำรค้นพบสำระและวิธีกำรทำงวิทยำศำสตร์นำไปสู่กำรเปล่ียนแปลงคร้ังย่ิงใหญ่
รวดเร็วและต่อเนื่องของอำรยธรรมมนุษย์ ฝาำยเศรษากิจเกิดระบบเศรษากิจแบบทุนนิยมเชิดชูกำร
แข่งขัน มีระบบอุตสำหกรรมและภำยหลังจำกพ้นกำรเป็นสังคมอุตสำหกรรมแล้ว (Post Industrial
Society) ก็เขำ้ สู่สังคมบริโภคนิยม (Consumer Society) ตำมลำดับ ทำใหบ้ คุ คลมุ่งแสวงหำวัตถุเสพ
อย่ำงเต็มที่ รูปท่ีปรำกฏออกมำทำงสังคม คือ กำรแข่งขัน เอำรัดเอำเปรียบ รีบเร่ง เห็นแก่ประโยชน์
ตน แหง้ แล้งน้ำใจ คนในสงั คมอยู่กันมำกมำยแตภ่ ำยในตวั คนกลับว้ำเหว่กลวงใน เป็นตน้

มองกว้ำงออกไปในระดับท้องถ่ินดินแดนต่ำงมุ่งแย่งชิงและปกป้องผลประโยชน์ ด้วยวิธีกำร
ต่ำงๆ ท่ีสุดแม้ด้วยกำรใช้อำวุธหนักกลำยเป็นสงครำมระหว่ำงชำติ โลกจึงไม่ว่ำงเว้นจำกกำรห้ำห่ัน
บีฑำและหลั่งเลือดในสมรภูมิรบ ทำงด้ำนธรรมชำติก็กำลังถูกทำลำยด้วยระบบอุตสำหกรรมใหม่ ทำ
ให้มนุษย์เริ่มทรำบว่ำตลอดอำรยธรรมที่ผ่ำนมำเป็นกำรพัฒนำท่ีไม่ย่ังยืน ( Unsustainable
Development)๕

อำจกล่ำวได้ว่ำขณะท่ีสังคมโลกมีควำมเจริญทำงด้ำนวิทยำศำสตร์และเทคโนโลยีอย่ำงสูงสุด
ซึ่งมองในแง่ของประโยชน์ก็ต้องยอมรับว่ำวิทยำกำรเหล่ำนี้มีประโยชน์มำกสำหรับมนุษย์ แต่ในทำง
ตรงกันข้ำมเทคโนโลยีเป็นเครื่องมือของมนุษย์ในกำรจัดกรกับธรรมชำติช่วยมนุษย์ ผลำญ
ทรัพยำกรธรรมชำติและบำงอย่ำงก็เป็นเครื่องมือในกำรจัดกำรมนุษย์ด้วยกันเอง ควำมเจริญดังกล่ำว
กลับเกิดปัญหำหรือทุกข์ภัยในทุกระดับ คือ ในระดับปัจเจกบุคคล ระดับสังคมและระดับโลกหรือ
ระดับธรรมชำติแวดล้อม เม่ือถูกทุกข์บีบค้ันภัยคุกคำมทำให้มนุษย์ตื่นตนดิ้นรนขวนขวำยหำทำง
แก้ปัญหำเป็นกำรใหญ่ ปัญหำในระดับปัจเจกบุคคลและระดับสังคมยังพอทนกันได้ แต่ในระดับ
ธรรมชำติแวดล้อมไม่อำจรออยู่ได้ เพรำะภัยธรรมชำติรูปแบบต่ำงๆ ท้ังร้ำยแรงและไม่เคยมีมำก่อน
เร่ิมแสดงตัวบอ่ ยครั้ง ทำใหม้ นุษยต์ ่ืนตัวคดิ หำวธิ ีกำรจะรกั ษำธรรมชำตแิ ละสง่ิ แวดล้อมไว้เพ่ือควำมอยู่

๔ สมเดจ็ พระพุทธโฆษำจำรย์ (ป. อ. ปยุตฺโต). กำรพัฒนำท่ียั่งยนื . พมิ พ์ครัง้ ท่ี ๒๑. นครปาม: (ม.ป.พ.)
๒๕๓๙: หนำ้ ๒๔๘.

๕ พระพรหมคณุ ำภรณ์. (ป.อ.ปยุตโฺ ต). มองสนั ตภิ ำพโลกผำ่ นภมู ิหลังอำรยธรรมโลกำภิวัตน.์ พมิ พค์ รัง้ ที่ ๓.
กรงุ เทพฯ : พิมพ์สวย. ๒๕๔๘หนำ้ ๘๘-๘๙.

๓

รอดของตน ถึงกับมีกำรประชุมร่วมกันระหว่ำงชำติต่ำงๆ ในโลกจำนวน ๑๑๓ ประเทศ (แต่บำงตำรำ
เป็น ๑๑๔ ประเทศ) มำเข้ำร่วม เปน็ กำรประชมุ ของสหประชำชำติ ท่ชี อ่ื วำ่ กำรประชมุ สหประชำชำติ
ว่ำด้วยสภำพแวดล้อมของมนุษย์ (United Nations Conference on the Human Environment)
ท่ีกรงุ สตอกโฮล์ม (Stockholm) เมือ่ พ.ศ. ๒๕๑๕ (ค.ศ.๑๙๗๒) และต่อมำอกี ๒๐ ปี ได้มีกำรประชุม
สุดยอดในเรื่องของโลก (Earth Summit) ท่ีกรุงริโอ เดอ จำเนโร (Rio de Janeio) ประเทศบรำซิล
ในปี พ.ศ. ๓๕๓๕ (ค.ศ. ๑๙๙๒) ในชอ่ื วำ่ กำรประชุมสหประชำชำตวิ ำ่ ดว้ ยส่งิ แวดล้อมและกำรพัฒนำ
(UN Conference on Environment and Development)๖ จึงเป็นธรรมดำอยู่น่ันเองวำ่ ผู้ใฝารู้หรือ
นักหำควำมรู้จะต้องรู้เท่ำทันควำมเป็นไปของกำรพัฒนำที่ผ่ำนมำ มิใช่แต่นิยมชมชอบควำมเจริญและ
เลียนแบบตำมกันไปอย่ำงขำดควำมรู้ ตั้งต้นแต่รู้เท่ำทันเป็นาำนไว้ก่อน จนถึงกำรช่วยกันคิดหำ
แนวทำงแกป้ ัญหำ แตถ่ ้ำขำดกำรใฝรา ู้เสยี แลว้ นอกจำกจะไม่มีแนวทำงกำรแก้ไข ยงั ตอ้ งตกอยู่ในวังวน
ของกำรพัฒนำทีไ่ ม่ย่งั ยืนน้ันอกี ต่อไป

จำกที่แสดงน้ี มองเห็นชัดว่ำขณะท่ีวิทยำกำรและโลกฝาำยวัตถุกำลังรุ่งเรืองอย่ำงเต็มที่ แต่
ภำยในใจของบคุ คลกำลงั เรียกร้องหำไมตรจี ติ มิตรภำพ สังคมกำลังเรียกหำสนั ติ และโลกกำลงั ต้องกำร
เยียวยำแผลร้ำยที่ถูกทำลำยโดยฝีมือมนุษย์ท่ีเรียกตนว่ำ ผู้เจริญ หรือผู้อยู่ในยุคแห่งควำมเจริญของ
วิทยำศำสตร์ รวมควำมว่ำทุกระดับกำลงั เรียกร้องหำสันตภิ ำพให้เกิดข้ึนแก่ตนและโลกนีท้ ั้งหมด เมื่อ
ปัญหำแสดงตนเชน่ น้ีแล้ว ก็เป็นหน้ำที่ของผู้มีปัญญำและมีกำลังพอจะขึ้นมำนำวิถีโลกและอำรยธรรม
ให้เปล่ียนไปสู่ควำมเกื้อกูล อำนวยประโยชน์ท้ังระดับบุคคล สังคม และธรรมชำติแวดล้อม โดยเป็น
ธรรมดำของพุทธบริษัท ที่จะต้องกำหนดร้ปู ัญหำดว้ ยปัญญำ แลว้ ลงมือแกไ้ ขจัดกำรปัญหำนน้ั และถือ
คติของผู้ศึกษำว่ำ จะต้องเรียนรู้ฝึกหัดพัฒนำตนได้ในทุกกรณี ทุกสถำนกำรณ์ท่ีตนเข้ำไปเก่ียวข้อง
โดยมองปญั หำนนั้ เปน็ แบบฝกึ หัดพร้อมกับกำรแกป้ ัญหำ๗

๑.๒ ความหมายของสนั ตภิ าพ
ตำมพจนำนุกรมฉบับรำชบัณฑิตยสถำน พ.ศ. ๒๕๕๔. ให้ควำมหมำยของคำว่ำ สันติหรือ

สันติภำพ หมำยถึง ควำมสงบ เช่น โลกต้องกำรสันติภำพ จงร่วมมือกันรักษำสันติภำพของโลก๘
นักวิชำกำรท่ีศึกษำเกี่ยวกับสันติภำพ มักให้ควำมหมำยของคำว่ำ “สันติภำพ” ท่ีแตกต่ำงกันไปหลำย
ควำมหมำย บำงคนใช้คำว่ำสันติภำพ ในควำมหมำยว่ำเป็น สันติภำวะ คือ ภำวะท่ีสงบ ภำวะที่ไม่มี
ควำมรนุ แรงในกำรแกป้ ัญหำหรอื ดำเนนิ กำรใด

๖ พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตโฺ ต). กำรพฒั นำท่ยี ั่งยนื . พิมพค์ ร้งั ที่ ๙. กรงุ เทพฯ: เรือนแก้ว. ๒๕๔๖. หนำ้
๕๓-๕๔.

๗ พระมหำกฤษณะ ตรโุ ณ,ดร., พระพุทธศำสนำกบั กำรสรำ้ งสนั ตภิ ำพโลก, ออนไลน์,
(http://www.mcu.ac.th/site/articlecontent_desc.php?article_id=722&articlegroup_id=156), ๖ พ.ย.
๒๕๖๑.

๘ พจนำนกุ รมฉบบั รำชบณั ฑิตยสถำน พ.ศ. ๒๕๕๔. (ออนไลน์).
(http://www.royin.go.th/dictionary/). ๖ พ.ย. ๒๕๖๑.

๔

ในมุมมองของนักสังคมศำสตร์ กำรวิเครำะห์สภำพของสันติภำพและแนวทำงในกำรทำให้
บุคคลในสังคมได้ตระหนักถึงแนวทำงและเป้ำหมำยร่วมกันอันจะนำไปสู่สังคมท่ีมีควำมสงบสุขและ
สันตินั้นย่อมจะเป็นวิธีท่ีพึงประสงค์ ในมุมมองของนักสังคมวิทยำ คือกำรศึกษำธรรมชำติของมนุษย์
และธรรมชำติของสังคมมนุษย์ที่มีควำมโน้มเอียงไปในกำรเกื้อกูลกัน พ่ึงพำกัน พร้อมที่จะยอมรับซ่ึง
กันและกัน รวมถึงกำรอยู่ร่วมกันของมนุษย์โดยปรำศจำกควำมรุนแรงในทุกรูปแบบซ่ึงเรำจะเรียก
ลกั ษณะของสงั คมดงั ท่ีกลำ่ วมำนีว้ ่ำเปน็ สงั คมทม่ี ีควำมสันตสิ ขุ

โคทม อำรียำ ได้ให้ควำมหมำยของสันติภำพว่ำ สันติภำพมีควำมหมำยท่ีกว้ำง มิใช่กำร
ปลอดสงครำมอย่ำงเดียว หำกหมำยถึงกำรปลอดภำวะควำมรุนแรงทำงกำยภำพและทำงโครงสร้ำง
ด้วย สันติภำพคือสภำพสังคมอันเป็นอุดมคติซึ่งมนุษย์ไม่กระทำควำมรุนแรงต่อตนเอง ต่อเพื่อน
มนษุ ย์ ตอ่ ส่ิงมีชวี ิตและตอ่ ธรรมชำตแิ วดลอ้ ม

สนั ตภิ ำพมิไดห้ มำยถึงกำรละเว้นกำรกระทำเท่ำนั้น หำกหมำยรวมถึงกำรกระทำอันเป็นกำร
สร้ำงสรรค์สงั คมอุดมคติที่มสี ันตสิ ุขดว้ ย

สันติภำพมิได้หมำยถงึ เป้ำหมำยอันยำวไกลเทำ่ น้นั หำกหมำยรวมถึงกระบวนกำรในชีวิตประ
จำวนั ของเรำ และเป็นกระบวนกำรแกไ้ ขควำมขัดแย้งในทุกระดบั เพอื่ ดำรงไวซ้ งึ่ คุณค่ำแห่งชวี ิต๙

รุ่งธรรม ศุจิธรรมรักษ์ ได้ให้รำยละเอียดเกี่ยวกับ “สันติภำวะ” กับ “สันติวิธี” ไว้ดังน้ี กำรที่
เรำเห็นว่ำสันติภำพเป็นส่ิงมีค่ำ เป็นส่ิงท่ีน่ำพึงปรำรถนำนั้น เรำเห็นว่ำมันมีค่ำในาำนะท่ีเป็นภำวะอัน
เป็น เป้ำหมำย (end) ท่ีเรำต้องกำรบรรลุถึง หรือเรำเห็นว่ำสันติภำพมีค่ำในาำนะท่ีเป็นวิธีกำร หรือ
วิถที ำง (means) ทใ่ี ชส้ ำหรบั บรรลเุ ปำ้ หมำยใดๆ ท่ีเรำต้องกำร นีเ่ ป็นปัญหำทม่ี นุษย์เรำมยี ังควำมเห็น
แตกต่ำงกันต่อไปน้ีจะเรียกสนั ตภิ ำพในาำนะที่เปน็ เปำ้ หมำยวำ่ สันติภำวะและเรยี กสันติภำพในาำนะ
วิธกี ำรวำ่ สนั ติวิธี๑๐

สนั ติภำพ สำมำรถเรียกได้วำ่ เป็นสภำวะแห่งควำมสนั ติหรอื ไมม่ ีกำรโตเ้ ถียงอย่ำงรนุ แรงกัน
เกิดข้ึน "สนั ติภำพ" ใชอ้ ธบิ ำยกำรยตุ แิ หง่ ควำมแย้งอย่ำงใช้ควำมรุนแรง สนั ติภำพอำจหมำยถึงสถำนะ
แหง่ ควำมเงียบหรือควำมสุข สนั ติภำพสำมำรถนำมำใชอ้ ธิบำยควำมสมั พันธ์ของผู้คนทม่ี ีควำมเคำรพ
ควำมยตุ ิธรรมและควำมหวังดี สันตภิ ำพอำจจะอธบิ ำยกำรปลดปล่อย ควำมเงียบ ควำมเข้ำใจใน
สันตภิ ำพสำมำรถนำมำใช้ในผู้คนๆ ใดคนหนึง่ ได้เช่นเดียวกัน ในกรณีที่มีผู้นัน้ ไม่ขัดแย้งกับจติ ใจของ
ตนเองแต่อย่ำงใด ควำมเขำ้ ใจและคำจำกัดควำมของคำว่ำ "สนั ติภำพ" จะแปรผันไปตำมแตภ่ มู ิภำค
วัฒนธรรม ศำสนำ และสำขำวชิ ำท่เี รยี นด้วย๑๑

ในทำงพระพุทธศำสนำคำว่ำ “สันติ” หมำยถึง ควำมสงบ ควำมระงับดับหำยหมดไปแห่ง
ควำมพลุ่งพล่ำนเร่ำร้อนกระวนกระวำย ภำวะเรียบรื่นไร้ควำมสับสนวุ่นวำย ควำมระงับดับไปแห่ง

๙ โคทม อำรียำ. ข้อชวนพจิ ำรณำเร่ืองสนั ติภำพ. ในหนังสือประมวลควำมรู้เรอ่ื งสันตภิ ำพ. เอกสำร
ประกอบคำบรรยำยโครงกำรปำากถำสัญจร กจิ กรรมรว่ มฉลองปสี ำกลแห่งสันตภิ ำพขององคก์ ำรสหประชำชำติ
๑๙๘๖. กรุงเทพฯ: จุฬำลงกรณม์ หำวิทยำลยั , ๒๕๓๐. หนำ้ ๒๙๖.

๑๐ รุง่ ธรรม ศจุ ิธรรมรักษ.์ สันตศิ กึ ษำ. สโุ ขทัย : มหำวิทยำลยั สโุ ขทัยธรรมธริ ำช. ๒๕๓๓. หน้ำ ๑๓-๑๕.
๑๑ มลู นธิ ิสหพนั ธส์ ันตภิ ำพสำกล (ประเทศไทย). ควำมหมำย “สันตภิ ำพ”.ออนไลน์.
(http://www.upf.or.th/2010/index.php?option=com_content&view=article&id=192%3Athe-
meaning-of-peace&catid=49%3Aambassader-for-peace&Itemid=37, ๖ พ.ย. ๒๕๖๑.

๕

กิเลสทีเ่ ป็นเหตุให้เกดิ ควำมเร่ำร้อนว้ำวุ่นขนุ่ มัว๑๒ ซ่ึงพระพุทธศำสนำจะเน้นให้ควำมสำคัญและมุ่งไป
ทส่ี นั ตภิ ำยในมำกกว่ำสันติภำยนอก

สว่ นคำวำ่ “สนั ตภิ ำพ” หมำยถึงภำวะแหง่ สนั ติ ตำมท่ีใชก้ ันในปจั จบุ นั หมำยถงึ ควำมสงบ
ภำยนอก คอื สภำวะทส่ี ังคมหรือบำ้ นเมอื งสงบ ไม่มีควำมปั่นปาวนวุน่ วำย ภำวะที่ระงบั หรือไม่มคี วำม
ขัดแยง้ ภำวะปรำศจำกสงครำมหรือควำมม่งุ รำ้ ยเปน็ ศตั รกู นั ๑๓

อยำ่ งไรกต็ ำมเพ่ือใหเ้ กิดควำมเข้ำใจชัดเจนยิง่ ข้ึนเกย่ี วกับสนั ติภำพควรศกึ ษำเกี่ยวกบั คำที่
เกี่ยวกับควำมหมำยของสันติภำพดังน้ี

๑.๒.๑ สันติศึกษา

สันตศิ ึกษำ เป็นควำมพยำยำมอย่ำงหน่ึงในกำรต่อต้ำนสงครำมและส่งเสริมสันติภำพ
ด้วยกำรส่งเสริมควำมเข้ำใจเรื่องสันติภำพและปลูกฝังทัศนะคติใฝาสันติโดยผ่ำนกระบวนกำรทำง
กำรศึกษำ ดังน้ันสันติศึกษำจึงไม่ได้เป็นเพียงกำรสอนสันติภำพเท่ำนั้น แต่ยังมุ่งสอนให้ผู้เรยี นมีทัศนะ
คติท่ีใฝาสันติและรักสันติด้วย กำรให้คำจำกัดควำมดังกล่ำวมีพ้ืนาำนมำจำกกำรแบ่งกำรศึกษำเรื่อง
สนั ติภำพคือ

๑) กำรศึกษำสันติภำพเพ่ือเรียนรู้และทำควำมเข้ำใจถึงลักษณะควำมเป็นจริงของสันติภำพ
(Education about peace) นักวิชำกำรบำงท่ำนเรียกกำรศึกษำเรื่องสันติภำพท่ีมีจุดมุ่งหมำยแบบน้ี
ว่ำ สันติวิทยำหรือสันติศำสตร์ วัตถุประสงค์จะเน้นหนักในเรื่องกำรศึกษำค้นคว้ำวิจัยเพื่อให้เข้ำใจ
ลกั ษณะควำมเป็นจริงของสนั ตภิ ำพ โดยไมม่ ุง่ เนน้ ว่ำเมื่อผู้ศึกษำมีควำมรู้ควำมเข้ำใจเก่ียวกับสันติภำพ
แล้วจะต้องมีทัศนะคติท่ีใฝาสันติหรือต้องกำรสร้ำงสันติภำพ เพียงแต่เป็นกำรทำควำมเข้ำใจลักษณะ
ควำมเป็นจริงของสนั ตภิ ำพเท่ำน้ัน

๒) กำรศกึ ษำสันตภิ ำพเพ่ือสรำ้ งสันตภิ ำพใหเ้ กิดข้ึน (Education for peace) กำรศกึ ษำแบบ
นี้ นักวิชำกำรบำงท่ำนเรยี กว่ำ สันติศึกษำ วัตถุประสงค์ในกำรศึกษำในแบบนี้คือกำรปลกู ฝงั ทัศนะคติ
ใฝาสันติให้แก่ผู้ศึกษำ หรืออย่ำงน้อยมีสมมุติาำนว่ำ เม่ือผู้ศึกษำทรำบถึงปัญหำและวิธีกำรสร้ำงควำม
รนุ แรงแลว้ จะนำควำมรู้เหล่ำนนั้ ไปใชใ้ นกำรสรำ้ งสันตภิ ำพ และใหผ้ ู้ศึกษำมีใจรักสนั ติ และอยูร่ ว่ มกับ
ผู้อื่นได้อย่ำงรำบร่ืนและไม่ใช้ควำมรุนแรงในกำรแก้ปัญหำ ดังนั้นกำรศึกษำเร่ืองสันติภำพในแบบท่ี
เรยี กว่ำ สนั ตศิ ึกษำ จึงไมไ่ ดเ้ ป็นเพียงกำรเรียนรูเ้ รื่องสันตภิ ำพเท่ำนนั้ แต่เปน็ กำรเรียนรู้ทีจ่ ะใช้สันติวิธี
ด้วย๑๔
ไม่ว่ำจะเป็นกำรศึกษำเพื่อหำควำมเป็นจริงเก่ียวกับสันติภำพ และกำรศึกษำเพ่ือสร้ำงสันติภำพให้
เกิดขน้ึ ล้วนมจี ุดเร่มิ ต้นเดียวกนั คือ ศกึ ษำนิยำมควำมหมำยของสันติภำพ

๑.๑.๒ สนั ตภิ าพ สนั ติภาวะ สนั ตวิ ธิ ี

๑๒ พระพรหมคณุ ำภรณ์ ปยุตโฺ .อ.ป)ต(, พจนำนุกรมพุทธศำสตรฉ์ บับประมวลศัพท,์ พมิ พ์ครัง้ ที่ ๑๒,
)กรุงเทพฯ : โรงพมิ พม์ หำจุฬำลกรณรำชวิทยำลัย, ๒๕๕๑ ,(หน้ำ ๔๓๐.

๑๓ เรอ่ื งเดียวกนั หน้ำ ๔๓๐.
๑๔ รงุ่ ธรรม ศุจิธรรมรกั ษ.์ สันตศิ ึกษำกับสนั ติภำพ. เอกสำรกำรสอนชุดวิชำสันติศกึ ษำ หนว่ ยท่ี ๑-๗ หนำ้
๑-๒๔ นนทบุร:ี มหำวิทยำลยั สโุ ขทัยธรรมำธริ ำช. ๒๕๓๒. หน้ำ ๑๑

๖

นกั วชิ ำกำรสนั ตภิ ำพมักใชค้ ำว่ำ สนั ตภิ ำพ ในควำมหมำยท่ีต่ำงกันออกไป ตำมสำนักคิดควำม
เช่ือและตำมบริบทที่ต่ำงกัน บำงคนใช้คำว่ำสันติภำพในควำมหมำยว่ำเป็นสันติภำวะ คือภำวะที่สงบ
ไม่มีควำมรุนแรง บำงคนใช้ในควำมหมำยของสันติวิธี คือวิธีกำรที่ไม่ใช้ควำมรุนแรงในกำรแก้ปัญหำ
หรือดำเนินกำรใด ๆ สำหรบั ผทู้ ่สี นบั สนนุ สันติภำพในแง่สันตวิ ธิ ีนี้ยงั แบง่ เปน็ ๒ กล่มุ คอื

๑) กลมุ่ ท่เี หน็ วำ่ สันตวิ ธิ เี ปน็ เพยี งวธิ ีกำรในกำรแก้ปญั หำควำมขดั แย้ง พวกนีจ้ ะต่อต้ำนกำรใช้
ควำมรุนแรงในกำรแก้ปัญหำ เช่น กำรใช้กำลังในกำรตัดสินปัญหำต่ำง ๆ กำรลงโทษโดยกำรใช้ควำม
รุนแรงซึ่งเป็นกำรแก้ปัญหำควำมขัดแย้งระหว่ำงมนุษย์ด้วยกัน แต่นอกจำกกำรแก้ปัญหำต่ำง ๆ
เหล่ำน้ี ซึ่งเป็นปัญหำของมนุษย์แล้ว นักสันติวิธีกลุ่มนี้ ไม่ได้มองว่ำกำรฆ่ำสัตว์เป็นอำหำร เป็นควำม
รุนแรง ผู้สนับสนุนสันติภำพกลุ่มนี้มักจะมองปัญหำเฉพำะท่ีเป็นควำมขัดแย้งระหว่ำงมนุษย์กันเอง
เทำ่ นั้น

๒) กลุ่มที่เห็นว่ำสันติวิธีเป็นมำกกว่ำวิธีกำรแก้ปัญหำ หำกเป็นวิธีทำงในกำรดำเนินชีวิตนัก
สันติวิธีกลุ่มน้ีมองว่ำ ควำมรุนแรงไม่ได้จำกัดอยู่ท่ีกำรกระทำระหว่ำงมนุษย์ด้วยกันเท่ำน้ัน แต่ยังรวม
ไปถึงกำรกระทำควำมรุนแรงของมนุษย์ต่อสัตว์ พืช และธรรมชำติแวดล้อมอื่น ๆ อีกด้วยเช่น ทัศนะ
ที่ว่ำ กำรบริโภคเนื้อสตั วเ์ ป็นกำรกระทำรุนแรงต่อสัตว์ หรือกำรใช้ทรัพยำกรธรรมชำติอย่ำงเกินควำม
จำเป็น เป็นกำรกระทำควำมรุนแรงต่อธรรมชำติเหล่ำน้ีเป็นต้นนอกจำกน้ันนักวิชำกำรสันติภำพบำง
กลุ่มเสนอว่ำควรขยำยควำมหมำยสันติภำพออกไปจำก สันติภำพเชิงลบ ซึ่งหมำยถึง ภำวะท่ีปลอด
ควำมรุนแรงทำงตรง คือภำวะท่ีปรำศจำกกำรต่อสู้ทำร้ำยกัน ให้กว้ำงออกไปครอบคลุมถึง สันติภำพ
เชงิ บวก คอื ภำวะทปี่ รำศจำกควำมรนุ แรงเชงิ โครงสร้ำง ภำวะท่ีปรำศจำกควำมทกุ ข์ยำกท่ีไม่เป็นธรรม
ต่ำง ๆ ภำวะเช่นนี้จึงเรียกได้ว่ำมีสันตภิ ำพที่แท้จริง คือมีสันติสุขนอกจำกน้ีผู้ที่สนบั สนุนสันติภำพอำจ
ใช้คำว่ำสันติภำพเหมือนกันแต่อำจเน้นต่ำงกัน เช่น บำงคนที่เน้นสันติภำวะ บำงคนเน้นท่ีสันติวิธี ผู้ท่ี
สนับสนุนแนวคิด “สันติภำพด้วยกำลัง” เช่นผู้ท่ีถือคติ “แม้หวังต้ังสงบจงเตรียมรบให้พร้อมสรรพ”
เป็นพวกที่เน้นสันติภำวะมำกกว่ำสันติวิธี คือยอมเตรียมรบ หรือแม้แต่ลงมือรบจริง ๆ เพ่ือรักษำไว้
หรอื ให้ไดม้ ำซึง่ ควำมสงบ โดยผทู้ ม่ี ีแนวคิดเรื่อง “สันติภำพดว้ ยกำลงั ” นจ้ี ะมองวำ่ กำลังรบสำมำรถทำ
ให้เกิดสันตภิ ำวะได้ ๒ วิธี คอื

๑. กำลังรบสำมำรถป้องกันกำรเกดิ สงครำมได้
๒. สงครำมสำมำรถกำจัดสงครำมได้
ส่วนผู้ที่ยึดแนวสนั ติวธิ จี ะไม่เห็นด้วยกับแนวคิดข้ำงต้น คือกำรเตรียมกำรใช้ควำมรุนแรง (ลง
มือรบ) ผู้ท่ียึดถือแนวคิดสันติวิธีมองว่ำถ้ำคิดป้องกันสงครำมด้วยกำรเตรียมกำลังรบ ก็จะต้องเกิด
สงครำมขึ้นแน่นอน เพรำะฝาำยตรงข้ำมคงไม่ไว้ใจว่ำ ฝาำยเรำเตรียมกำลังไว้รับมือ หรือใช้เป็นข้ออ้ำง
เพื่อกำรเตรียมกำลงั ไวร้ ุกรำน
ส่วนแนวคิดท่ีใช้สงครำมกำจัดสงครำมน้ัน ผู้ท่ีเน้นสันติภำพโดยวิธีกำรสันติวิธีมีทัศนะว่ำ
บทเรียนจำกประวัติศำสตร์ได้สอนว่ำส่ิงน้ีเป็นต้นเหตุของสงครำมแทนที่จะขจัดสงครำม เพรำะแต่ละ
ฝาำยก็อยำกเป็นใหญ่ เพ่ือปกครองฝาำยอื่น ๆ ไม่มีฝาำยใดถูกปกครอง และมักไม่มองว่ำ ฝาำยที่เข้มแข็ง
กว่ำเป็นผู้จัดระเบียบให้เกิดควำมสงบ หำกแต่มองว่ำ เป็นฝาำยใช้อำนำจกดข่ีอย่ำงไม่เป็นธรรมจึงต้อง

๗

หำทำงต่อสู้ให้พ้นจำกกำรถูกกดข่ีให้ได้ จึงเกิดเป็นสงครำมเร่ือยมำ๑๕ จำกแนวควำมคิดข้ำงต้น
สันติภำพสำมำรถใช้ในหลำยควำมหมำย ดังน้ี สันติภำวะใช้ในาำนะท่ีเป็นเป้ำหมำย คือสันติภำวะ
ส่วนสนั ตภิ ำพใช้ในาำนะเป็นวิธีกำร คอื สันตวิ ธิ ี แล้วสนั ติภำวะคือภำวะทสี่ งบไม่มีควำมรนุ แรง เชน่ ไม่
มีสงครำม ไม่มีกำรต่อสู้ฆ่ำฟันและกำรเบียดเบียนกันและสันติวิธีคือ วิธีกำรท่ีไม่ใช้ควำมรุนแรงหรือ
วธิ ีกำรปฏบิ ตั ทิ ีไ่ ม่รนุ แรงในกำรแกป้ ัญหำหรือดำเนินชวี ิต

๑.๑.๓. ความขัดแย้ง
ภำวะที่มีควำมรุนแรงย่อมไม่ใช่ภำวะที่มีควำมสงบ ดังน้ัน สันติภำพจึงหมำยถึง

สภำพที่ปรำศจำกควำมรุนแรง แต่ท่ียังไม่ตรงกันก็คือ ถ้ำภำวะที่ไม่มีควำมรุนแรงน้ันยังมีควำมขัดแยง้
อยจู่ ะนับว่ำภำวะนน้ั มีสันตภิ ำพได้หรือไม่ กล่ำวคือ สนั ตภิ ำพ คอื สภำพที่ปรำศจำกควำมรนุ แรงแต่ยัง
มีควำมขัดแย้งอยู่ หรือ สันติภำพคือสภำพที่ปรำศจำกท้ังควำมรนุ แรงและควำมขัดแย้งโดยปกติภำวะ
ที่สงบ คือภำวะที่ไม่วุ่นวำย แต่เรำยังไม่รู้ว่ำภำวะที่สงบไม่วุ่นวำยนั้น ยังมีควำมขัดแย้งอยู่หรือไม่ บำง
คนอำจจะบอกว่ำถ้ำจะไม่ให้วุ่นวำยจริง ๆ สงบจริง ๆ น้ันก็จะต้องไม่มีควำมขัดแย้งอยู่เลย เพรำะ
ควำมสงบที่ผิวหน้ำแต่มีควำมขัดแย้งซ่อนอยู่ลึกลงไป ก็เปรียบเหมือนทะเลทดี่ ูสงบแตเ่ พียงพื้นผวิ หนำ้
แตม่ ีคลื่นใตน้ ้ำอันรนุ แรงและอันตรำยซ่อนอยู่พรอ้ มทีจ่ ะทำลำย
ควำมสงบที่พ้ืนผิวเมื่อใดก็ได้ ภำวะอันมีควำมขัดแย้งซ่อนอยู่นี้จะเรียกว่ำควำมสงบอันแท้จริงยังไม่ได้
ตัวอย่ำงทศั นะนคี้ อื กำรนยิ ำมควำมหมำยสันติภำพโดย ศำสตรำจำรย์ ดร. วิจติ ร ศรสี อ้ำน (๒๕๓๔)

“...สันตภิ ำพจึงเปน็ เร่อื งของกำรให้ควำมหมำย มตี ำ่ ง ๆ กนั ไปแต่สรปุ ได้ว่ำ ท่ี
เรำรู้สกึ ว่ำทใ่ี ดภำวะใดถ้ำเปน็ ภำวะท่มี ีควำมสงบ มคี วำมสุข ไร้ควำมขัดแยง้ กจ็ ะมี
สันตภิ ำพ... เพรำะที่ไหนมีควำมสงบ มคี วำมสุข นน่ั กค็ ือ ภำวะไรค้ วำมขัดแยง้ ภำวะทท่ี ำ
ให้เกิดควำมสงบสุข” (วจิ ิตร ศรีสอ้ำน, ๒๕๓๔ : ๑๘๙)
แต่ก็มีผู้ไม่เห็นด้วยกับทัศนะข้ำงต้นน้ี เช่น พลเอก สำยหยุด เกิดผล อดีตผู้บัญชำกำรทหำร
สูงสุดได้กล่ำวไวว้ ำ่ “สันติภำพ... คือ ภำวะที่ไม่มีควำมรุนแรง ไม่ใช่ไม่มีควำมขัดแย้ง”๑๖ ซึ่งผู้ท่ีไม่เหน็
ด้วยกับทัศนะท่ีว่ำในสันติภำพต้องไม่มีควำมขัดแย้งอ้ำงว่ำ กำรกำหนดควำมหมำยว่ำ สันติภำพคือ
ควำมสงบที่ไม่มีควำมขัดแย้งใด ๆ อยู่เลย เป็นกำรตั้งควำมคำดหวังเกี่ยวกับสันติภำพไว้สูงเกินไป จน
ทำใหเ้ กิดสนั ตภิ ำพตำมทีต่ ้องกำรได้ยำกมำกหรือไม่ไดเ้ ลย ทั้งยังเป็นกำรนยิ ำมที่กว้ำงเกินไปด้วยดังน้ัน
จึงควรลดอุดมกำรณ์ของสันติภำพลงมำให้เป็นจริงได้ คือ เป็นภำวะที่ไม่รุนแรงซึ่งอำจจะมีควำม
ขัดแย้งอยู่บ้ำง หำกไม่ใช้ควำมรุนแรงเข้ำแก้ปัญหำควำมขัดแย้งน้ัน แต่ยังอยู่ในระหว่ำงกำรหำวิธีกำร
อ่ืน ๆ แก้ปัญหำอยู่ หรือขณะเม่ือหำวิธีแก้ไขควำมขัดแย้งยังไม่ได้ก็ใช้ขันติธรรม คือ อดกลั้นต่อควำม
ขัดแยง้ ควำมแตกตำ่ งนั้น ซ่งึ นำ่ จะเรียกได้วำ่ มคี วำมสงบหรอื สันตภิ ำพในระดบั หนง่ึ แลว้
ชัยวัฒน์ สถำอำนนั ท์ ได้วจิ ำรณ์ว่ำ ทศั นะท่ถี อื ว่ำสันตภิ ำพคือสภำพท่ีปรำศจำกควำมขัดแย้ง
ตง้ั อยู่บนสมมตาิ ำนควำมเช่อื ทีไ่ ม่เปน็ ควำมจริงสองประกำร คอื

๑. ควำมขดั แย้งของมนุษยเ์ ปน็ สง่ิ ทีส่ ำมำรถขจดั ใหห้ มดสิน้ ไปได้
๒. ควำมขัดแยง้ เปน็ สงิ่ เลวร้ำยหรือเป็นปัญหำ

๑๕ เรอ่ื งเดยี วกนั หน้ำ ๑๑-๑๔
๑๖ สำยหยดุ เกดิ ผล และรงุ่ ธรรม ศุจธิ รรมรกั ษ์. สงงครำม. เอกสำรประกอบกำรสอนชดุ วชิ ำสันติศกึ ษำ
หนว่ ยท่ี ๑-๗ หน้ำท่ี ๘๗-๑๒๐ นนทบรุ :ี มหำวิทยำลยั สโุ ขทยั ธรรมำธริ ำช. ๒๕๓๔. หน้ำ ๑๓.

๘

สมมติาำนข้อแรกถูกวิจำรณ์ว่ำเป็นไปไม่ได้ในทำงปฏิบัติ “ปัญหำของมนุษย์จึงอำจมิใช่กำร
ขจัดควำมขัดแย้งให้สูญส้ินไป เพรำะเป็นไปไม่ได้ในทำงปฏิบัติ หำกแต่อยู่ที่ว่ำมนุษย์จะแก้ไขควำม
ขัดแย้งในแตล่ ะเรื่องดว้ ยวิธใี ด”

สมมติาำนข้อท่ีสองได้รับกำรโต้แย้งว่ำ ควำมขัดแย้งเป็นเร่ืองธรรมดำท่ีมีอยู่ท่ัวไปในสังคม
และมใิ ช่เป็นส่ิงเลวรำ้ ยเสมอไป เพรำะบำงครงั้ ควำมขัดแย้งกเ็ ป็นประโยชนไ์ ด้

“บำงคร้งั ควำมขัดแยง้ ในสังคมก็ทำหนำ้ ท่ีประดุจลิ้นนริ ภัย (Safety value) ซง่ึ ชว่ ยผ่อนคลำย
ควำมเป็นศัตรูกันและกันให้เบำบำงลงได้ นอกจำกนั้นยังช่วยตอกย้ำเอกลักษณ์ของกลุ่มให้ชัดเจนข้ึน
ในกรณีที่เกิดควำมขัดแย้งกับกลุ่มและเสริมสร้ำงควำมเป็นเอกภำพและดุลยภำพ นอกจำกน้ันควำม
ขัดแย้งยังเปรียบเสมือนสัญญำณเตือนสังคมว่ำ ปัญหำกำลังคุกรุ่นอยู่...ควำมขัดแย้ง (จึง) ไม่ใช่ส่ิงท่ี
ต้องลบให้หำยไปจำกสังคมมนุษย์โดยส้ินเชิง นักวิจัยสันติภำพคงต้องถำมปัญหำว่ำจะแก้ไขปัญหำ
ควำมขดั แย้งต่ำง ๆ ให้ยุตลิ งด้วยสันตอิ ยำ่ งไรมำกกวำ่ ”

ชยั วัฒน์ สถำอำนันท์ ได้สรปุ ทัศนะของตนเองในเร่ืองนีว้ ่ำ “สนั ติภำพกับควำมขัดแยง้
มิใช่สิ่งท่ีอยู่ตรงข้ำมกัน เพรำะควำมขัดแย้งที่ถูกเก็บกดมิให้แสดงออกอย่ำงสันติต่ำงหำก จึง
เปน็ ชนวนไปสคู่ วำมรุนแรงอนั เป็นส่งิ ท่อี ย่ตู รงข้ำมกับสันตภิ ำพได้”
๑.๑.๔. ความรุนแรง

โดยท่ัวไปแล้ว “ควำมรุนแรง” มักจะหมำยถึง ควำมจงใจท่ีจะใช้กำลังหรืออำนำจที่
ก่อให้เกิดควำมเสียหำยต่อร่ำงกำยหรือทรัพย์สินของบุคคลอ่ืน โดยผู้นั้นมิยินยอม (Carl Cohen :
๑๙๗๑,๑๗ เช่น กำรเอำไม้ทุบกระจกรถของผู้อ่ืน กำรต่อยเจ้ำหน้ำท่ีตำรวจ เป็นต้นจอห์น ดิวอี้ (John
Dewey) ให้คำจำกัดควำม “อำนำจหรือพลัง” ว่ำคือ กำลังซ่ึงนำไปสู่วิธีกำรที่มีประสิทธิภำพในกำร
ปฏิบัติเพ่อื บรรลุเป้ำหมำยทว่ี ำงไวไ้ ด้ และ “ควำมรุนแรง” ก็คอื อำนำจหรือพลงั ที่ดำเนนิ ไปผิดทำง เขำ
กล่ำวว่ำ “พลังได้กลำยเป็นควำมรุนแรงเม่ือมันทำลำยจุดประสงค์แทนที่จะทำให้จุดประสงค์นั้น
สำเรจ็ ”๑๘ ตวั อย่ำงเชน่ กำรท่ดี นิ ระเบิดได้ระเบิดใส่คน แทนท่จี ะระเบิดหนิ กล่ำวคือ “ควำมรนุ แรง”
เป็นสิง่ ท่ีนำควำมสูญเปล่ำ (Waste) มำให้แทนที่จะก่อให้เกิดผลิตผล และทำให้เกิดกำรทำลำย แทนที่
จะสร้ำงสรรค์ นวิ ตนั กำรเ์ วอร์ ซึ่งมีควำมคิดทำนองเดยี วกบั ดิวอี้ เสรมิ วำ่ “ควำมรุนแรงน้นั มันทำลำย
สิทธิมนุษยชน” ด้วย ถ้ำจะกล่ำวรวมไปแล้วก็อำจจะถือว่ำ สิทธิของมนุษย์ก็อยู่ในจุดประสงค์ของ
มนษุ ย์นัน่ เอง

เมื่อพิจำรณำควำมหมำย “ควำมรนุ แรง” ของ ดิวอี้ กบั ควำมหมำยโดยทว่ั ไปแล้วควำมรุนแรง
นำ่ จะหมำยถงึ “ควำมจงใจท่ีจะใช้กำลังก่อให้เกดิ ควำมเสียหำยต่อร่ำงกำย ทรัพย์สนิ หรอื จุดประสงค์
ของผู้อ่ืน” ที่จำเป็นต้องเน้นคำว่ำ “ควำมจงใจ” ซึ่งเป็นควำมหมำยในแง่ควำมรู้สึกภำยใน (Inner
Attitude) กเ็ พรำะเป็นกำรยำกทีเ่ รำจะตดั สินควำมรุนแรงจำกผลเฉพำะหน้ำท่ี เกิดขนึ้ เน่ืองจำกเรำยัง
ไม่มีควำมเห็นแจ่มชัดเก่ียวกับชนิดและระดับของกำรกระทำท่ีจะบ่งช้ี ได้อย่ำงแน่นอนว่ำกำรกระทำ
ชนิดนั้นเป็นควำมรุนแรง เช่น ถ้ำเรำถือว่ำกำรทำร้ำยร่ำงกำยเป็นควำมรุนแรงกำรที่ฝาำยสัมพันธมิตร
เข้ำสกัดกั้นฝาำยอักษะในหมบู่ ้ำนแห่งหนงึ่ เปน็ เหตใุ ห้เกิดเด็กต้องตำยหรือบำดเจ็บ เรำก็ต้องถือว่ำฝาำย

๑๗ พีระพล คดบวั . กำรดือ้ แพ่งกบั กำรลงโทษ: กำรวิเครำะห์เชิงปรชั ญำ. วทิ ยำนิพนธห์ ลักสูตรปรญิ ญำ
อกั ษรศำสตรมหำบณั ฑติ ภำควชิ ำปรชั ญำ บณั ฑติ วทิ ยำลัย จฬุ ำลงกรณ์มหำวทิ ยำลยั . ๒๕๒๕. หน้ำ ๑๙.

๑๘ เรื่องเดยี วกนั หนำ้ ๑๙.

๙

สัมพันธมิตรใช้ควำมรุนแรง แม้ว่ำกำรกระทำอย่ำงน้ันสำมำรถช่วยชีวิตคนในหมู่บ้ำนอีกหลำยหมื่น
ชวี ิตไดก้ ็ตำม ตรงข้ำม กำรท่ีพนกั งำนในโรงพยำบำลประทว้ งหยุดงำน

แม้จะไม่ได้ทำร้ำยรำ่ งกำยโดยตรง แตม่ นั ก็ก่อให้เกิดควำมเสียหำยใหญห่ ลวง เรำจะถือว่ำกำร
หยุดงำนของพนักงำนไม่ใช่ควำมรุนแรงหรือถ้ำเรำยึดถือนิยำม “ควำมรุนแรง” ดังท่ีกล่ำวมำแล้ว เรำ
อำจจะตอบปัญหำอีก ๒ ข้อที่ยังคลุมเครือได้ ปัญหำแรก คือ กำรกระทำใช้กำลังของเจ้ำหน้ำท่ีต่อ
อำชญำกร เช่น กำรที่เพชฌฆำตประหำรชีวิตนักโทษ จะถือว่ำเป็นกำรใช้ควำมรุนแรงหรือไม่ คำตอบ
คือ ไม่ใช่ควำมรุนแรง เพรำะจำกนิยำมดังกล่ำว เรำจะเห็นได้ว่ำจุดมุ่งหมำยของมนุษย์ก็คือควำมสงบ
สุขและกำรไม่ทำร้ำยผู้อื่นอำชญำกรเองก็ต้องมีเป้ำหมำยเช่นน้ีด้วย ในาำนะมนุษย์ อีกปัญหำหน่ึงคือ
กำรป้องกันตนเอง(Self Defense) ตำมควำมจำเป็นก็ไม่ถือว่ำเป็นกำรใช้ควำมรุนแรง เพรำะขำด
เจตนำสร้ำงควำมเสียหำยต่อผู้อ่ืนตำมคำนิยำมดังกล่ำวในกำรศึกษำเร่ืองสันติภำพน้ัน ควำมรุนแรง
ได้รบั กำรพจิ ำรณำใน ๒ รูปแบบ คอื ควำมรุนแรงทำงตรงและควำมรุนแรงเชงิ โครงสรำ้ ง

๑) ความรุนแรงทางตรง (Direct Violence) เป็นกำรเกิดควำมรุนแรงส่วนบุคคล มีผลทำ
ร้ำยร่ำงกำย มผี ู้กระทำที่ชัดเจนซึ่งไม่ได้หมำยควำมว่ำจะระบุไดช้ ัดเจนว่ำใครคือตัวผู้กระทำ เช่น กรณี
กำรลอบยิง เป็นต้น ซึ่งเรำอำจจะจับตัวฆำตกรไม่ได้ แต่เรำก็ระบุได้ว่ำมีผู้กระทำกำรแน่นอน โดยเรำ
สำมำรถแยกประเดน็ ของควำมรนุ แรงทำงตรงเพอ่ื ง่ำยต่อกำรศึกษำได้ ๓ ประเดน็ คือ

(๑) ให้ควำมสนใจกับตัวผ้กู อ่ ควำมรุนแรง โดยพิจำรณำวำ่ ควำมรนุ แรงนัน้ ก่อโดยใคร
ซึ่งอำจเป็นปัจเจกบคุ คลคือ นำย ก. ยิงนำย ข. ตำย กลุ่มคนก็เช่นกรณีกลุ่มนักโทษในเรือนจำแหกคุก
และฆ่ำผู้บัญชำกำรเรือนจำ ส่วนฝูงชนนั้นเป็นกำรรวมตัวกันของกลุ่มคนที่ใหญ่ขึ้นเรำอำจเรียกว่ำ
“Mob” เช่น ม็อบประท้วงพนักงำนโรงงำนซันโยที่เผำโรงงำน เป็นต้น กรณีขององค์กรน้ันเป็นกำร
รวมตัวท่ีค่อนข้ำงใหญ่มีระบบระเบียบมำกขึ้น เช่น พรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทยท่ีต่อสู้กับ
รัาบำลนับสิบปี นอกจำกนี้ควำมรุนแรงโดยตรงยังรวมไปถึงกำรต่อสู้อย่ำงเต็มท่ีของสองประเทศ
ประกำศเปน็ ค่สู งครำมกัน เชน่ กรณขี องสงครำมระหว่ำงเวียดนำมและ
อเมริกำ เป็นตน้

(๒) ประเด็นนี้ให้ควำมสนใจที่เครื่องมือท่ีใช้ในกำรก่อควำมรุนแรง เคร่ืองมือท่ีใช้ก่อ
ควำมรนุ แรงอำจจะเรม่ิ ตงั้ แตใ่ ช้ร่ำงกำย อวยั วะ ทไ่ี ม่มรี ปู แบบหรือแบบแผนเชน่ ทะเลำะวิวำท หรือใช้
หลักกำรต่อสู้ เช่น มวย คำรำเต้ เทควันโด้ เป็นต้น ต่อไปก็เป็นกำรใช้อำวุธ ซึ่งอำจจะเป็นมีด ท่อนไม้
เรื่อยไปจนถึงอำวุธหนัก เช่น ระเบิด และอำวุธนิวเคลียร์ ซ่ึงผลจำกควำมรุนแรงก็จะมีควำมแตกต่ำง
กัน

(๓) ผลท่เี กิดตอ่ รำ่ งกำยมนุษย์ ซง่ึ แบ่งออกไดเ้ ป็น ๒ ข้อยอ่ ย
- ผลในเชงิ ทำลำยร่ำงกำย (Anatomy) เป็นควำมรุนแรงท่ีพยำยำมจะทำลำยไมว่ ่ำจะร่ำงกำย
มนุษย์ เคร่อื งจักรหรือเคร่ืองกล ซง่ึ แยกยอ่ ยออกเปน็ ผลระดบั ต่ำง ๆ คอื
- กำรบดขย้ี (Crushing) อันเกดิ จำกกำรใชอ้ ำวธุ ชนิดคอ้ น หรอื เคร่ืองมือทบุ ทำลำย
- กำรฉีกกระชำก (Tearing) อนั เกดิ จำกกำรใช้ดำบฟัน หรอื กำรใชเ้ ชือกดึง หรือแขวนคอ
- กำรแทง (Piercing) อันเกิดจำกกำรใชม้ ดี หรือหอกแทง หรือกระสุนปนื ทะลวง
- กำรเผำไหม้ (Burning) อันเกิดจำกกำรวำงเพลิงหรือกระสุนเพลงิ
- กำรถูกวำงยำพษิ (Poisoning) อันเกดิ จำกกำรได้รบั พิษ จำกนำ้ อำหำรหรืออำกำศเป็นต้น

๑๐

- กำรระเหิดหำยไป (Evaporation) อันเกิดจำกอำนำจของอำวุธร้ำย เช่นระเบิดปรมำณูทำ
ใหร้ ำ่ งกำยระเหดิ หำยไป

- ผลในเชิงขัดขวำงกำรทำงำนของร่ำยกำย (Physiology) เป็นกำรกระทำต่ำงๆ ที่จะกันมิให้
รำ่ งกำยทำงำนต่อไปได้ ซ่ึงจะแบง่ ยอ่ ยเป็นวิธีกำรตำ่ ง ๆ คอื

- กำรไม่ใหม้ ีอำกำศ เชน่ กำรรัดคอ อุดจมกู ปำก เป็นต้น
- กำรไม่ให้อำหำร เชน่ กำรปิดลอ้ ม
- กำรปฏิเสธกำรเคล่ือนไหว เช่น ลำ่ มโซไ่ ว้ ขงั คุก กำรควบคมุ พ้นื ที่
นอกจำกนแ้ี ล้วผลจำกควำมรนุ แรงอำจแบง่ ได้เปน็ ผลจำกควำมรนุ แรงในเชงิ กำยภำพ
(Physical) และเชิงจิตวิทยำ (Psychological) ซ่ึงนอกจำกจะเป็นกำรทำร้ำยร่ำงกำยโดยตรงแล้ว ผล
ที่เกิดต่อจิตใจก็มีส่วนของควำมรุนแรงด้วย เช่น สตรีท่ีถูกข่มขืนจนได้รับบำดเจ็บเข้ำรับกำรรักษำใน
โรงพยำบำล เมื่อรักษำตัวหำยแล้วเธอก็ไม่ต้องกำรเข้ำไปอยู่ในสังคมเดิม เธอมีควำมต้องกำรที่จะย้ำย
ไปอยใู่ นชนบทที่ห่ำงไกล
๒) ความรุนแรงเชิงโครงสร้าง (Structural Violence) เป็นควำมรุนแรงอีกชนิดหน่ึงที่
อำจจะหำผู้กระทำไม่ได้ หรือไม่ว่ำจะมีใครเป็นผู้กระทำก็ตำมควำมรุนแรงก็เกิดขึ้นอยู่น่ันเอง เพรำะ
เหตุแห่งควำมรุนแรงดังกล่ำวเกิดข้ึนกับโครงสร้ำงของสังคมและวัฒนธรรม ซ่ึง กัลป์ตุง เรียกคว ำม
รุนแรงชนิดนี้ว่ำ “ควำมรุนแรงเชิงวัฒนธรรม”(Cultural Violence) หมำยถึงอะไรก็ตำมท่ีมำทำให้
เกดิ ช่องวำ่ งระหวำ่ งศักยภำพของมนษุ ย์ (Potentiality) กับส่ิงทม่ี นุษย์เปน็ อยูจ่ รงิ (Actuality)
ควำมรุนแรงเชิงโครงสร้ำงน้ันมีลักษณะเด่นประกำรหนึ่งคือ มิใช่สิ่งท่ีเกิดข้ึนโดดเด่น เมื่อ
ปรำกฏข้ึนแล้วก็หำยไปเช่นควำมรุนแรงทำงตรง หำกแตจ่ ะเกดิ ขนึ้ และดำรงอยูใ่ นชว่ งเวลำอนั ยำวนำน
ต่อเนื่อง ธรรมชำติของควำมรุนแรงเชิงโครงสร้ำงอยู่ในรูปกระบวนกำรมำกกว่ำจะเป็นเหตุกำรณ์
จำเพำะเจำะจงซ่ึงคล้ำยกบั ควำมอดอยำกนนั่ เอง กลำ่ วคือควำมอดอยำกมใิ ช่ควำมหิวเฉพำะครำวหำก
เป็นส่ิงท่ีดำรงอยู่อย่ำงต่อเนื่อง มิใช่เพียงควำมไม่สะดวกชั่วคร้ังช่ัวครำว แต่ยังผนวกควำมรู้สึกจำเจ
และอบั จนเข้ำไปด้วย
อย่ำงไรก็ตำมแนวคิดเร่ืองควำมรุนแรงเชิงโครงสร้ำงยังคงมีปัญหำในทำงทฤษฎีอยู่ปัญหำที่
สำคัญของแนวคิดน้ีก็คือ อะไรคือควำมหมำยของศักยภำพ มีผู้ต้ังคำถำมว่ำศักยภำพของมนุษย์นั้น
เหมอื นกันหมดในทุกสถำนกำรณห์ รือไม่ เช่น คนอเมริกนั ทุกคนท่ีมีคุณสมบตั ิครบถ้วนตำมท่รี ะบุไว้ใน
รัาธรรมนูญอำจมีศักยภำพที่จะเป็นประธำนำธิบดีของสหรัาอเมริกำได้เสมอกันแต่ในบำงประเทศท่ี
ปกครองด้วยระบอบสมบูรณำญำสิทธริ ำช สำมญั ชนจะมศี ักยภำพในกำรเปน็ ผนู้ ำสงู สุดของประเทศได้
อย่ำงไร ปัญหำนี้ชี้ให้เห็นว่ำแนวคิดเร่ืองศักยภำพเช่ือมโยงแนบแน่นกับสภำพควำมเป็นจริงและ
ค่ำนยิ มของสงั คม ถำ้ เชน่ นนั้ อะไรคอื มำตราำนของศักยภำพของมนษุ ยส์ ำหรับกัลปต์ ุง ผซู้ ง่ึ เป็นเจำ้ ของ
แนวควำมคิดนี้มุ่งประเด็นไปที่สภำพกำรณ์อันเป็นอุปสรรคต่อควำมต้องกำรข้ันพื้นาำนของมนุษย์ ๔
ประกำรคือ กำรดำรงชีวิตอยู่ กำรมีควำมเป็นอยู่ที่ดี กำรมีเสรีภำพ และควำมรู้สึกมีควำมหมำยใน
ชีวิต๑๙ ซึ่งทั้งควำมต้องกำรท้ัง ๔ ประกำรนี้คือส่ิงท่ีมนุษย์ทุกคนต้องกำรเท่ำเทียมกัน ส่วนควำมใฝฝา ัน
หรือทะยำนอยำกในสิ่งอ่ืนนน้ั เป็นส่งิ ที่แตล่ ะบุคคลมีไมเ่ หมือนกัน

๑๙ ชยั วัฒน์ สถำอำนันท์. ท้ำทำยทำงเลือก: ควำมรนุ แรงและกำรไมใ่ ช้ควำมรนุ แรง. กรุงเทพฯ: มูลนธิ โิ กมล
คีมทอง. ๒๕๓๓. หน้ำ ๓๓.

๑๑

จำกแนวคิดของ กัลป์ตุง เรำสำมำรถนำมำอธบิ ำยควำมรนุ แรงเชงิ โครงสร้ำงได้ในแงท่ ี่ว่ำ
ถ้ำมีกำรจัดระบบทำงสังคมใด ๆ ก็ตำม แล้วมีผลทำให้เป็นอุปสรรคต่อควำมต้องกำรขั้นพื้นาำนของ
มนุษย์ดังกล่ำว ย่อมถือได้ว่ำ ระบบสังคมนั้น ๆ ก่อให้เกิดควำมรุนแรงเชิงโครงสร้ำง อย่ำงไรก็ตำม
ปัจจัย ๓ ประกำรแรกตำมแนวคิดของ กัลป์ตุง น้ัน อำจพิจำรณำได้ไม่ยำกนัก แต่ปัจจัยที่ ๔ คือ
ควำมรู้สึกมีควำมหมำยในชีวิตนั้น เป็นเร่ืองนำมธรรมและเป็นลักษณะเฉพำะของบุคคลแต่ละคนซ่ึง
เป็นสง่ิ ทจ่ี ะนำมำพิจำรณำได้ยำก

ดงั กลำ่ วมำแลว้ ว่ำควำมรุนแรงเชงิ โครงสร้ำงคืออะไรก็ตำมท่เี ปน็ ตวั ขดั ขวำงมิให้ศักยภำพและ
ควำมเป็นจริงของมนุษย์ประสำนเข้ำหำกัน ดังนั้นควำมรุนแรงเชิงโครงสร้ำงจึงเป็นแนวควำมคิดที่
กว้ำงขวำงเป็นอย่ำงย่ิง และดูเหมือนว่ำจะกว้ำงเกินไปสำหรับคนบำงกลุ่ม มีผู้วิจำรณ์ว่ำแนวคิดเร่ือง
ควำมรุนแรงเชิงโครงสร้ำงครอบคลุมปัญหำต่ำง ๆ ไว้เกือบทุกเร่ือง ทั้งน้ีเพรำะช่องว่ำงระหว่ำงควำม
เป็นจริงกับศักยภำพของมนุษย์ดูเหมือนจะดำรงอยู่ในมิติต่ำง ๆ มำกมำยซึ่งจะเป็นผลทำให้กำรศึกษำ
เร่ืองสันติภำพขยำยพรมแดนออกไปครอบคลุมประเด็นต่ำง ๆ ไม่จำกัดอยู่เพียงกำรศึกษำสำเหตุของ
สงครำม และกำรจัดกำรกับสำเหตุเหล่ำนั้น ถึงอย่ำงไรก็ตำมพลังกำรอธิบำยของแนวคิดนี้ก็ดูเหมือน
จะหนักแน่นกว่ำข้อวิจำรณ์ดังกล่ำว โดยเฉพำะอย่ำงยิ่งในกำรมุ่งประเด็นไปที่ปัจจัยอันมิใช่ตัวบุคคล
แต่เป็นสถำบันในสังคม เช่น กำรศึกษำ หรือตัวระบบกำรเมืองเช่น ระบอบเผด็จกำรแบบเบ็ดเสร็จ
ท้ังนี้ก็เพรำะหำกสำเหตุของปัญหำซับซ้อนและมิได้อยู่ที่ตัวบุคคลแล้ว กำรแก้ไขที่ตัวบุคคลย่อมมิอำจ
ทำให้ปัญหำหมดไปแต่ประกำรใดด้วยเหตุที่ว่ำปัจจัยท่ีสร้ำงปัญหำควำมรุนแรงเชิงโครงสร้ำงอยู่ที่
โครงสร้ำงเอง ทำงออกของกำรแก้ปัญหำทำงหน่ึงก็คือ กำรเปลี่ยนแปลงโครงสร้ำงสังคมโดยพ้ืนาำน
จึงเป็นไปได้ว่ำกำรวิเครำะห์ปัญหำไปในแนวทำงน้ีจะนำมำซ่ึงควำมรุนแรงทำงตรง นั่นคือมีควำม
พยำยำมที่จะใช้ควำมรุนแรงทำงตรงทำลำยโครงสร้ำงสังคมเดิมท่ีอยุติธรรมและสถำปนำสังคมที่มี
ควำมยตุ ธิ รรมขนึ้ มำแทนที่

๑.๓ ลักษณะของสนั ติภาพ
โคทม อำรียำ ไดก้ ลำ่ วถงึ ลักษณะของสันตภิ ำพวำ่ สนั ติภำพเป็นทั้งเปำ้ หมำย (Goal) ตัว

บ่งชส้ี ภำพปญั หำ (indicater) และกระบวนกำรแกไ้ ขควำมขัดแย้ง (Process) ซึง่ ทงั้ สำมคำนีอ้ ำจใช้
อกั ษรย่อตำมภำษำอังกฤษว่ำ GIP๒๐ และได้สรุปเร่ืองลกั ษณะของสนั ตภิ ำพในระดบั ตำ่ งๆ ตำมมติ ทิ ั้ง
สำมของกำรเปน็ เป้ำหมำย ตงั บง่ ชี้ และกระบวนกำร ตำมตำรำงไว้ดังนี้

ตำรำงท่ี ๑.๑ แสดงลักษณะของสนั ตภิ ำพของตำรำง ๑

ระดับ ตวั บ่งช้กี ระบวนการ กระบวนการแกไ้ ข เปา้ หมาย
ตัวเรำ โลภ โกรธ หลง ศีล กำรดับทุกข์
ครอบครวั ควำมรัก
ควำมรนุ แรงทำงกำย ขนั ตธิ รรม
วำจำใจ

๒๐ โคทม อำรียำ. ขอ้ ชวนพจิ ำรณำเรื่องสนั ตภิ ำพ. ในหนังสือประมวลควำมร้เู รอ่ื งสนั ตภิ ำพ. เอกสำร
ประกอบคำบรรยำยโครงกำรปำากถำสญั จร กิจกรรมร่วมฉลองปีสำกลแหง่ สันตภิ ำพขององค์กำรสหประชำชำติ
๑๙๘๖. กรงุ เทพฯ: จุฬำลงกรณม์ หำวทิ ยำลยั , ๒๕๓๐. หน้ำ ๒๐๖.

๑๒

ระดบั ตัวบง่ ช้ีกระบวนการ กระบวนการแกไ้ ข เป้าหมาย
ชมุ ชน
ในประเทศ กำรประทุษร้ำย กำรไกล่เกลี่ย สันติวธิ ี ควำมเอื้อเฟ้ือเผื่อแผ่

ระหวำ่ ง กำรละเมิดสิทธิ ระบบกฎหมำยทเี่ ปน็ ควำมยตุ ิธรรม
ประเทศ
มนษุ ยชน ควำม ธรรม กำร สวัสดิภำพ
โลก
เหลือ่ มลำ้ ประกันสงั คม สันติวธิ ี

กำรสะสมอำวธุ ควำม กฎหมำยระหวำ่ ง บรู ณภำพ

ตรึงเครียด กำร ประเทศ ระบบ อิสรภำพ

แทรกแซง ป้องกันทีไ่ ม่คุกคำม

กำรพ่งึ พำและกำร

รว่ มมือ

กำรสะสมอำวธุ ศำลโลก องค์กำร ควำมเป็นหนึ่งเดยี ว

นวิ เคลยี รแ์ ละอำวุธ สหประชำชำติ ของมวลมนษุ ย์

ยทุ ธศำสตร์

๑.๔ ความสาคัญของสนั ตภิ าพ
สันติภำพ มีควำมสำคัญต่อมนุษยชำติ (Human Beiugs) ในาำนนี้เรำเปน็ ส่วนหนง่ึ ของสังคม

ย่อมมีควำมปรำรถนำในกำรอยู่ร่วมกันโดยปรำศจำกศัตรูหรือปัญหำและอุปสรรค อุปสรรคท่ีคอย
ขวำงก้ันควำมสงบสุขของมนุษย์ นอกจำกโรคภัยไข้เจ็บแล้ว ยังมีอุปสรรคท่ีสำคัญคือ สงครำม (War)
น้ีคือมหันตภัยทำลำยชีวิตมนุษย์และทรัพยำกรให้พังพินำศอย่ำงย่อยยับ เช่น กรณีของควำมขัดแย่ง
ของสมยั สงครำมโลก คร้ังท่ี ๑ และสงครำมโลกครง้ั ท่ี ๒

ควำมขัดแย้งเป็นเง่ือนไขของควำมก้ำวหน้ำกจ็ รงิ อยู่ หรอื ว่ำสังคมทป่ี รำศจำกควำมขัดแย้งจะ

ไม่มีกำรพัฒนำ เมื่อพิจำรณำในแง่น้ีย่อมสรุปได้ว่ำ ควำมขัดแย้งไม่ใช่สำเหตุของกำรขำดสันติภำพ‛
แตแ่ ทจ้ ริงแล้วเปน็ สำเหตขุ องควำมเจรญิ ได้ในเม่อื มีกำรบรหิ ำรอย่ำงถกู ทำง

แต่ในกรณีของควำมขัดแย้งระหว่ำงประเทศนั้น เป็นปัญหำหลักในปัจจุบันนี้ นำนำประเทศ
ต้องช่วยกันแก่ไขและหำมำตรกำรที่เป็นทำงออกโดยสันติวิธี แม้จะมีปัญหำเกิดข้ึน ถ้ำหำกว่ำเรำ
ช่วยกันแก่เพ่ือไม่ให้ใช้ควำมรุนแรงแล้ว ย่อมก่อให้เกิดสันติสุข เรียกได้ว่ำ สันติภำพซึ่งแม้ว่ำจะไม่
คงทนถำวร เพรำะว่ำสภำวะทง้ั ปวงย่อมมีกำรเปลีย่ นแปลงไปตำมเงือ่ นไขปจั จยั ต่ำง ๆ ทำใหส้ งั คมหรือ
นำนำประเทศ มีควำมรู้และตระนักถึงภัยพิบัติ ท่ีจะก็ให้เกิดมวลมนุษย์ในโลกนี้ เพื่อไม่ให้เกิดปัญหำ
อย่ำงเช่นในอดีต ก็เพรำะว่ำมนษุ ยไ์ ดบ้ ทเรียนจำกอดตี จงึ ทำให้เกดิ กำรร่วมมือร่วมใจของมติ รประเทศ
เพอื่ กำรสร้ำงควำมสงบและสนั ตสิ ุขให้กบั โลกของเรำตลอดไป

ในบำงประเทศอำจมองเห็นแก่ประโยชน๑ของประเทศตนเป็นหลัก โดยมองประเทศอ่ืนท่ี
ด้อยกว่ำประเทศตนโดยกำรเอำภำษีนำเข้ำ หรือสิทธิอันเหนือกว่ำเข้ำบีบบังคับให้ประเทศด้อยกว่ำ
ปฏิบัติตำมเงื่อนไขของตนอย่ำงไม่เป็นธรรม ย่อมส่งผลให้เหน็ ถึงสภำวะผู้นำประเทศเหลำนั้นมีจติ ใจท่ี
โหดร้ำย มิใช้วิสัยของผู้นำท่ดี ี ท้ังหมดน้ียังปรำกฏอยู่ในโลกปัจจุบัน นั้นย่อมนำมำซ่ึงควำมขัดแย้งและ
ทำให้โลกนี้ขำดสนั ติภำพอย่ำงสน้ิ เชงิ

๑๓

จำกเหตุผลในอดีต ทำให้มนุษยใ์ นปจั จุบันกลับมำมองและพิจำรณำถึงสภำวะโลกปจั จบุ ันน้ี มี
ควำมขัดแย้งในประเด็นใดบ้ำง โดยในมิตรประเทศก็จะพยำยำมที่จะช่วยหำทำงออกของควำมขัดแย้ง
โดยกำรรวมตวั ของมิตรประเทศ เพอื่ ลดควำมขดั แยง้ เพ่อื ให้

เกิดควำมปรองดอง และทำหน้ำท่ีประสำนประโยชน์ ทั้งน้ีเพรำะตัวของควำมขัดแย้งเป็น
ธรรมดำของโลก เมื่อมนุษย์มีสติปัญญำเพียงพอที่จะเห็นผลร้ำยของควำมขัดแย้งและนำไปสู่สงครำม
และควำมหำยนะ และเป็นภยั มหันต์ต่อมนุษย์ชำติ กลุ่มประเทศผู้นำ จงึ ได้รวมตัวกนั เป็นมิตรประเทศ
เพื่อสรรสร้ำงสนั ติภำพให้เกิดข้ึนอย่ำงจริงจงั และเข้ำไปดำเนินกำรรณรงค์ปลูกฝังควำมสันติสุขให้เกิด
ข้นึ กบั ประเทศสมำชิกของตน เพ่อื พฒั นำและกำรอยู่รว่ มกนั ของนำนำประเทศอย่ำงสงบสุขตลอดไป

๑.๕ แนวคิดเก่ยี วกับสันตภิ าพในทางตะวนั ตก
มีนักวิชำกำรชำวตะวันตกหลำยท่ำนที่พยำยำมจะอธิบำยปรัชญำของทฤษฎีสันติภำพ แต่ใน

ท่ีน้ีผู้เขียนจะกล่ำวถึงนักวิชำกำรท่ำนหนึ่งที่มองสันติภำพในเชิงสร้ำงสรรค์ท่ำนนี้คือ ศำสตรำจำรย์วิ
เซนต์ มำติเนส กูสมัน (Vicent Martinez Guzman) ผู้ซ่ึงนับได้ว่ำ เป็นนักปรัชญำสันติภำพที่มี
ชอื่ เสียงท่ำนหนึง่ ในโลกแห่งวิชำสันติศกึ ษำ

ศำสตรำจำรย์วิเซนต์ มำติเนส กูสมัน ได้บรรยำยเกี่ยวกับปรัชญำสันติภำพไว้ในหนังสือ
“ปรัชญำเพื่อกำรสร้ำงสันติภำพ (ที่หลำกหลำย)” (Filosofia para hacer las paces) โดยมีกำร
วิเครำะห์เก่ียวกับสันติภำพและกำรพัฒนำ โดยเน้ือหำนั้นจะรวมถึงวิวัฒนำกำรของสันติศึกษำในโลก
ตะวันตกไปจนถึงกำรเช่ือมโยงกำรใช้สันติวิธีและกำรพัฒนำสังคมในบริบทของโลกท่ีพัฒนำแล้ วกำลัง
พฒั นำและด้อยพฒั นำ

กูสมนั ให้นยิ ำมของสันติภำพไว้ว่ำ “สนั ติภำพน้ัน เกิดจำกกำรต่ืนตัวของผู้คนในแตล่ ะชุมชนที่
จะสร้ำงสังคมแห่งสันติสุขในบริบทของแต่ละชุมชนเอง” ในภำษำสเปน คำ ว่ำ สันติภำพ (Paz)
สำมำรถใช้ในรูปของพหูพจน์ได้เพรำะฉะน้ันควำมหมำย ของคำ ว่ำ “Paces” นั้นก็คือควำม
หลำกหลำยของสันติภำพ สันติภำพในหลำกหลำยบริบท และรูปแบบของสันติภำพท่ีสร้ำงขึ้นและ
ดำรงอยู่โดยผู้คนในแตล่ ะกลุม่ ชน

นอกจำกน้ัน กูสมันได้เชื่อมโยงแนวคิดของสันติศึกษำในแง่มุมและมุมมองต่ำงๆเข้ำด้วยกัน
แนวคิดท้ังหลำยเหล่ำนี้ กูสมันเช่ือว่ำจะเป็นแนวทำงท่ีจะสร้ำงสรรค์สภำพแวดล้อมทำงสังคมอันสันติ
สุขต้ังแต่ชุมชนขนำดเล็กจนถึงระดับชุมชนโลก หลักควำมคิดทำงสันติศึกษำเหล่ำน้ี ต้ังอยู่บนรำกาำน
ที่ว่ำ มนุษย์น้ันมีศักยภำพในกำรสร้ำงสรรค์และทำลำยทฤษฎีและแนวทำงกำรปฏิบัติทำงสันติวิธีท่ี
สร้ำงสรรค์จะช่วยนำพำให้มนุษย์คิดและทำในสิ่งท่ีเป็นคุณประโยชน์ต่อตนเองและสง่ิ แวดล้อมรอบตัว
และคุณประโยชน์ทเ่ี กดิ ขึ้นน้ันก็จะสง่ ผลให้มีววิ ฒั นำกำรของสนั ตขิ ้ึนในสังคมมนษุ ยด์ ้วยแนวคิดเช่นน้ี

อำจจะกล่ำวได้ว่ำกูสมันได้รับอิทธิพลทำงควำมคิดด้ำนปรัชญำสันติภำพสิทธิมนุษยชน และ
กำรพัฒนำศกั ยภำพของมนุษย์จำกแนวคิดและปรชั ญำของ เอมมำนเู อล คำนท์ (Immanuel Kant) ผู้
ซ่ึงได้รับกำรยอมรับว่ำ เป็นนักปรัชญำที่นิยำมควำมหมำยของสันติภำพในเชิงสร้ำงสรรค์เป็นคนแรกๆ
ทฤษฏสี ำคญั ของนักปรัชญำท่ำนนี้ทถ่ี ูกหยิบยกขึ้นมำอ้ำงถงึ ในงำนเขียนของ กูสมนั คือ “สันตภิ ำพอัน
สถำพร” (Perpetual Peace) และ “เป้ำประสงค์แห่งกฎที่เป็นสำกล”(Cosmopolitan intent) ซ่ึง
แนวปรัชญำท้ังสองน้ีได้ให้นิยำมของควำมสำมำรถของมนุษย์ในกำรที่จะทำ กำรใดๆ ท่ีจะเป็นคุณแก่

๑๔

ผอู้ ่ืน กจิ กรรมใดๆ ท่ีทำ โดยบคุ คลใดๆ ก็ตำมตำ่ งก็อยู่ภำยใตเ้ จตจำนงทีม่ ีเปำ้ หมำยในตวั เอง แนวคดิ
ของคำ้ นทถ์ ือว่ำให้ควำมสำคญั กับศักดิศ์ รีของควำมเปน็ มนุษย์ หำกกำรกระทำของบคุ คลตกอยู่ภำยใต้
แรงกระตุ้นหรือแรงโน้มทำงอำรมณ์ควำมรู้สึกในทัศนะของค้ำนท์ถือว่ำเป็นกำรกระทำที่ไม่อยู่ภำยใต้
เจตจำนงที่ดี คุณค่ำหรือเป้ำหมำยของกำรกระทำในตัวเองก็จะสูญเสียไป แต่ถ้ำเป็นกำรกระทำท่ีอยู่
ภำยใตเ้ จจำนงดีก็นบั ว่ำกิจกรรมน้ันๆ เปน็ คุณดว้ ยจึงจะนับว่ำกจิ กรรมน้ันๆ เป็นคุณธรรม ซึ่งจะนำไปสู่
สันติภำพได้

ในงำนเขียนของกูสมันเขำอ้ำงอิงนักสันติศึกษำที่โด่งดังท่ำนหน่ึง คือ โจฮัน เกำล์ตุง (Johan
Galtung) ผู้ซ่ึงได้ชื่อว่ำเป็นบิดำของสันติศึกษำยุคใหม่ ดังน้ันผู้เขียนจึงนำแนวคิดของนักสันติศึกษำ
ท่ำนนี้มำอธิบำยพอสังเขป โดยบทควำมน้ีได้สรุปควำมจำกหนังสือของเกำล์ตุงที่โด่งดัง เล่มหน่ึงคือ
“สันติภำพโดยสันติวิธี” (Peace by Peaceful Means) กำรอธิบำยควำมคิดและปรัชญำสันติภำพ
ของ เกำล์ตุงจะทำ ให้เกิดควำมเช่ือมโยงในแนวคิดของ กูสมันและนิยำมต่ำงๆ ของสันติศึกษำได้ดี
ยิ่งขึ้น

๑.๕.๑ประวตั ิความเปน็ มาของการศกึ ษาปรชั ญาสันตภิ าพในโลกตะวนั ตก
กำรศกึ ษำปรชั ญำสันตภิ ำพรว่ มสมัยในโลกตะวันตกนนั้ สำมำรถแบง่ ได้เปน็ ระยะๆ

ดังต่อไปนี้
ระยะที่หนึง่ คือกำรศกึ ษำสนั ติภำพเชงิ ลบและกำรศึกษำสันติภำพในแง่มมุ ของกำรศึกษำ

สงครำมในบรบิ ททำงวิทยำศำสตรร์ ะยะนีก้ ำรศึกษำเร่ืองสันตภิ ำพนั้น เกดิ ข้ึนจำกสำเหตหุ ลำยประกำร
แต่ประกำรทส่ี ำคญั ท่ีสุดก็คือ ควำมพยำยำมท่ีจะหลีกเลีย่ งสภำวะทผี่ ู้คนต้องเจ็บปาวย ล้มตำยเนอ่ื งจำก
ผลของสงครำมซึ่งกำรศึกษำสันติภำพในระยะนี้ก็มีควำมสอดคล้องกับห้วงเวลำท่ีโลกตะวันตกเพิ่งจะ
ผ่ำนสงครำมโลกคร้ังท่ีหนึ่งมำหมำดๆ ชำวยุโรปไดร้ ับควำมทกุ ข์อนั เปน็ ผลสบื เน่ืองมำจำกสงครำมครง้ั
น้ันอย่ำงมำกดังนั้นกำรศึกษำทฤษฎีสันติภำพในยุคนั้นจึงเน้นไปที่กำรศึกษำสงครำมและควำม
เกี่ยวเนื่องของสงครำมต่อสภำวะที่ก็ให้เกิดควำมไม่มสี ันติภำพ กำรศึกษำช่วงน้ีมีประเดน็ ทำงควำมคิด
ท่นี ่ำสนใจอยู่หลำยประกำรโดยผู้เขยี นจะอธิบำยพอสังเขปได้ดงนี้

๑) กำรวิเครำะห์เชิงคุณภำพของ (สภำวะ) สงครำม ซ่ึงมีกำรศึกษำถึงสำเหตุของกำรทำ
สงครำมโดยองิ หลกั วิทยำศำสตร์ โดยกำรวิเครำะห์นำ มำซงึ่ ควำมเหน็ ทีว่ ่ำสงครำมก่อกำเนิดจำกกำรท่ี
มนุษย์มองพวกเดียวกันเป็น “เรำ” และมองผู้อื่นเป็น“เขำ” ดังน้ันสงครำมก่อกำเนิดโดยควำมมุ่ง
หมำยที่จะขจัดควำมเป็นอ่ืนออกไปจำกกลุ่มสังคมที่แสดงควำมเป็น “เรำ” – ตำมหลักทฤษฎี
“Polemology” – (สงครำมต่อต้ำนผู้ท่ีแปลกแยกจำกเรำ) นักวิชำกำรท่ีมีชื่อเสียงในยุคนี้ก็คือ
Kenneth Boulding, Herbert Kelman, และ นักคณิตศำสตร์ที่โด่งดัง Anatol Rapoport ผู้คิดค้น
ทฤษฎีเกมส์ทฤษฎีโครงข่ำยสังคม และอีกหลำยทฤษฎีและท่ำนผู้นี้ได้มีบทบำทท่ีสำคัญมำกในกำรลด
อำวุธนวิ เคลยี รใ์ นเวลำต่อมำ

๒) ควำมพยำยำมท่ีจะอธบิ ำยทฤษฎสี ันติภำพต้ังอยู่บนพื้นาำนควำมเข้ำใจในแบบตะวันตกท่ี
ให้ควำมสำคญั กบั “ควำมทนั สมยั ” (แบบตะวนั ตก) “แบบอย่ำงตะวนั ตก” “ชำวผิวขำว”และ “ควำม
เปน็ ชำย”

๑๕

๓) ควำมต่ำงระหว่ำงสงครำมต่อ “เขำ” (Polemos) และสงครำมภำยใน “Stasis” (civil
war) – no war is civil ๒๑ นักคิดหลำยท่ำนในยุคน้ีเหน็ ว่ำถ้ำต้องกำรสันติภำพ(เรำ)ตอ้ งเตรียมตัวให้
พร้อมสำหรับสงครำม (ในสุภำษิตไทยมีคำกล่ำวว่ำ “แม้หวังต้ังสงบจงเตรียมรบให้พร้อมพรั่ง” ซ่ึง
นำ่ จะตงั้ อยู่บนพื้นาำนควำมคดิ แบบเดียวกัน)
๔) ในยุคนคี้ ำจำกัดควำมของ “สนั ติภำพ”ก็คือ สถำนะทป่ี รำศจำกสงครำม
๕) และในขณะเดียวกันควำมขัดแย้งถูกมองว่ำเป็นเง่ือนไขด้ำนลบ ซึ่งสำมำรถแก้ไขได้ด้วย “วิธีกำร
แก้ไขควำมขัดแย้ง” (Conflict resolution)

๖) กำรช่วยเหลือทำงมนุษยธรรมก็ถูกจำกัดภำยใต้ทัศนคติในแบบตะวันตก สมัยใหม่คนขำว
และเพศชำย (ซ่งึ เปน็ ผลสะทอ้ นควำมคิดในชว่ งทีช่ ำวตะวันตกเป็นเจ้ำอำณำนิคม)

ระยะที่สอง คือ ระยะท่ีสันติภำพถูกนำมำรวมไว้กับกำรพัฒนำ ในยุคน้ีกิจกรรมท่ีเกี่ยวเน่ือง
กับสันติภำพนั้นดำเนินไปพร้อมกับกำรพัฒนำในด้ำนต่ำงๆ กำรศึกษำเร่ืองสันติภำพ และทฤษฎีที่
เกีย่ วกบั สนั ติภำพกม็ ีกำรพัฒนำข้นึ และมีกำรอธบิ ำยแนวคิดตำ่ งๆทีส่ ลับซับซ้อนมำกขึ้น

ในยุคนี้กำรศกึ ษำปรชั ญำสนั ตภิ ำพได้รับกำรยอมรับมำกขึ้น มกี ำรจัดต้งั สถำบันท่เี กี่ยวกับกำร
ศึกษำวิจัยสันติภำพ ควำมรุนแรง ควำมขัดแย้งและสันติวิธีขึ้นมำกมำยในทวีปยุโรป อเมริกำและ
ประเทศญี่ปาุน ในปี ค.ศ. ๑๙๕๙ โจฮัน เกำล์ตุง ได้ก่อตั้งสถำบันวิจัยสันติภำพข้ึน ณ.กรุงออสโลว
ประเทศนอรเวย์ นักวิชำกำรท่ำนนี้ได้ช่ือว่ำเป็นบิดำของสันติวิธีร่วมสมัยและเป็นผู้ที่ให้คำจำกัดควำม
ของ สันติภาพเชิงบวก สันติภาพเชิงลบ ความรุนแรงทางโครงสร้างและวัฒนธรรม ฯลฯ ดังนั้น
กำรศึกษำค้นคว้ำและงำนวิจัยในยุคน้ีมักจะต้ังอยู่บนาำนควำมคิดในเรื่องสันติภำพเชิงบวกและกำร
วเิ ครำะห์ควำมรนุ แรงทำงโครงสร้ำงรวมทั้งกำรสรำ้ งควำมยุติธรรมและควำมเทำ่ เทยี มกันนอกเหนือไป
กว่ำน้ันด้วยแนวคิดท่วี ่ำกำรพฒั นำ (สังคม) ซ่ึงเป็นรำกาำนของกำรตอบสนองควำมต้องกำรพ้ืนาำนน้ัน
เป็นเครือ่ งมือท่จี ะเสรมิ สรำ้ งศักยภำพของมนุษยห์ ลำยองค์กร (หรือราั ) จงึ รเิ รมิ่ โครงกำรทเี่ กยี่ วข้องกับ
กำรพัฒนำตำ่ งๆ

ควำมรุนแรงทำงโครงสร้ำงถูกนำไปใช้ในกำรอธิบำยควำมไม่เท่ำเทียมกันระหว่ำงคนใน
ประเทศท่ีพัฒนำแล้วและประเทศโลกที่สำม ซึ่งในทำงกำรเมืองประเทศที่พัฒนำแล้วบำงประเทศกใ็ ช้
เง่ือนไขนี้ในกำรแทรกแซงกำรเมืองในประเทศอื่นๆ ภำยใต้คำ อธิบำยของกำรพัฒนำ ซ่ึงนักคิดหลำย
ท่ำนให้คำจำกัดควำมพฤติกรรมเช่นน้ีว่ำเป็นรูปแบบใหม่ของกำรล่ำอำณำนิคม และในหลำยๆ กรณี
ด้วยข้ออ้ำงในเรื่องกำรพัฒนำก็ถูกนำไปใช้ในกำรหยุดกำรแพร่กระจำยของลัทธิคอมมิวนิสต์ (ซึ่งเป็น
ปฏิปักษ์โดยตรงของระบอบทุนนิยมในโลกใหม่) อันเนื่องมำจำกแรงผลักดันของแนวคิด “กำรพัฒนำ
นำพำสันติภำพ (สุข)” จึงทำ ให้เกิดกำรก่อตัวข้ึนขององค์กรเอกชน (เพ่ือกำรพัฒนำ) ที่เรำเรียกว่ำ
Non – Government Organization หรือ NGO ท่ีเรำรู้จักกันดีในองค์กรเอกชนเหล่ำน้ีมีหลำย
องค์กรท่ีเป็นองค์กรขนำดใหญ่และทำงำนในหลำยๆประเทศซ่ึงเรำมักจะเรียกว่ำ International

Non-Government Organization (INGO)

ระยะที่สาม คือระยะที่ผู้คนเริ่มให้ควำมสำคัญกับกำรลดกำลังอำวุธให้ควำมสำคัญกับเรื่อง
ควำมเท่ำเทียมกันทำงเพศ และกำรดูแลผู้อพยพในระยะน้ีสันติศึกษำไม่มีกำรเปลี่ยนแปลงแนวคิดไป

๒๑ MARTÍNEZ GUZMÁN, V. Filosofia para hacer las paces, Bacelona, Icaria editorial. 2001:

62 – 63.

๑๖

จำกยุคก่อนหน้ำมำกนักกิจกรรมท่ีเก่ียวเนื่องกับสันติภำพและสันติวิธีจะมุ่งเน้นไปท่ีกำรร่วมมือกัน
(ทำงสังคม) ในควำมพยำยำมท่ีจะกดดันให้ประเทศ (ราั ) ตำ่ งๆท่ัวโลกได้ตระหนักถึงภยนั ตรำยของกำร
แข่งขันกันสะสมอำวุธยุทโธปกรณ์ และกำรรณรงค์กำรลดอำวุธประจำกำรเพ่ือลดควำมตึงเครียด
ระหว่ำงราั ในบรรดำอำวุธทอี่ ยู่ในเปำ้ หมำยกำรจำกดั จำนวนทสี่ ำคัญก็คืออำวุธนิวเคลียร์

ในยุคนนี้ ักสนั ติวิธียังให้ควำมสำคัญกับกำรเคลือ่ นไหวทจ่ี ะสร้ำงควำมยอมรับ (ทเ่ี ท่ำเทยี มกัน)
ระหว่ำงเพศหญิงและเพศชำย (เพศที่สำมยังไม่ใช่ประเด็นหลัก) มีกำรเรียกร้องให้องค์กรท้ังภำครัา
และเอกชนเหน็ ควำมสำคัญและปฏิบัตติ อ่ ผู้หญงิ ด้วยมำตราำนเดยี วกันกบั ผู้ชำย

นอกเหนือไปกว่ำน้ันด้วยเหตุกำรณ์ของสงครำมกลำงเมืองในหลำยพื้นที่นักสันติวีในยุคน้ีก็ได้
ให้ควำมสำคญั กบั กิจกรรมที่เกยี่ วเนื่องกับกำรดูแลผู้อพยพอนั เนื่องมำจำกภัยสงครำมนอกเหนือไปกว่ำ
น้ันในจำนวนผู้อพยพเหล่ำนี้ก็มีผู้คนจำนวนไม่น้อยที่อพยพด้วยเหตุผลทำงกำรเมืองและเหตุผลทำง
เศรษากิจและควำมเป็นอยู่ซ่ึงไม่ว่ำจะด้วยเหตุผลใดก็ตำมมำตราำนกำรดำรงชีวิตของคนกลุ่มนี้ก็ต่ำ
กว่ำระดบั ท่ยี อมรบั ได้

ระยะทจี่ ะกา้ วไปสู่อนาคต อำจจะกล่ำวได้ว่ำระยะน้ีกค็ ือเวลำตั้งแตป่ ัจจุบันนีเ้ ป็นต้นไปสิ่งท่ี
นักสันติศึกษำพยำยำมที่จะผลักดันให้เกิดข้ึนในสังคมก็คือวัฒนธรรมและวิธีกำรท่ีจะนำ ไปสู่กำรสร้ำง
สันติภำพ เรำต้องกำรให้กำรศึกษำทำงสันติภำพ ขยำยขอบเขตให้กว้ำงขวำงข้ึนเพ่ือสังคมในวงกว้ำง
จะเข้ำใจว่ำ สนั ติภำพ (รวมท้ังสนั ติวิธีควำมขดั แยง้ และควำมรุนแรง) ไมใ่ ช่เรือ่ งทีไ่ กลตัวหรอื เปน็ เร่ืองที่
มีควำมสลับซับซ้อนจนยำกทีจ่ ะเข้ำใจนักสนั ติศึกษำต้องแสดงให้เหน็ ว่ำแนวคดิ เก่ียวกับสันตภิ ำพ สนั ติ
วิธีควำมขัดแย้งและควำมรุนแรงน้ันเป็นเร่ืองท่ีสำมำรถจะเข้ำใจและวิเครำะห์ได้โดยอำศัยควำมเข้ำใจ
ธรรมชำติของมนษุ ย์

ระยะปัจจุบัน กำรพัฒนำของสันติศึกษำได้มีกำรขยำยกรอบกำรศึกษำไปครอบคลุม
แนวควำมคิดท่ีหลำกหลำยมำกขึ้นซึ่งในแง่มุมของสังคมวิทยำแล้วควำมเชือ่ มโยงกันของแต่ละอนุภำค
ของสังคมล้วนเป็นสิ่งท่ีสำคัญควรค่ำแก่กำรศึกษำท้ังส้ินแนวคิดของสันติศึกษำในยุคน้ีเร่ิมจำกกำรล่ม
สลำยของกำ แพงเบอร์ลิน ซึ่งในทำงสัญลักษณ์แล้วเปรียบได้กับกำรล่มสลำยของลัทธิคอมมิวนิสต์ใน
ยุโรปตะวันออก ในช่วงของกำรเปล่ียนถ่ำยทำงสังคมคร้ังน้ีกูสมันได้เสนอแนวคิดที่ว่ำสังคมโลกนั้นมี
ววิ ฒั นำกำรมำจำกวัฒนธรรมที่ตั้งอยู่บนพนื้ ควำมรู้ของสงครำมและควำมรุนแรงมำเปน็ ระยะเวลำนำน
มำกแล้วน่ำจะถึงเวลำท่ีมนษุ ยชำตริ ว่ มกันสรำ้ งวัฒนธรรมทจี่ ะนำมนษุ ย์ไปสสู่ งั คมที่มีควำมสนั ติสุขและ
สังคมสันติสุขก็จะสร้ำงสันติวัฒนธรรมต่อเน่ืองกันไปวัฒนธรรมสันติและสันติวัฒนธรรมน้ันจะเกิดข้ึน
ไดจ้ ำกปัจจัยทสี่ ำคญั หลำยประกำร ดงั ทจ่ี ะนำเสนอพอสงั เขปดังตอ่ ไปนี้

๑. กำรมีทัศนคติและมำตราำนร่วมกันในเรื่องของควำมยุติธรรม ซ่ึงมำตราำนเหล่ำน้ีต้อง
ประกอบไปด้วยปัจจัยพื้นาำนท่ีมีมำในอดีตแต่ต้องเพ่ิมขอบข่ำยให้รวมถึง ปัจจัยพื้นาำนที่ไม่ใช่วัตถุ
เช่น เอกลกั ษณ์ อตั ลกั ษณ์ อิสรภำพ เสรีภำพ ฯลฯ

๒) ตอ้ งตอบคำถำมให้ไดว้ ่ำควำมจำเปน็ พ้นื าำนที่กล่ำวไปน้ันจะได้รับคำจำกัดควำมโดยที่
สงั คมกำหนดให้เปน็ พนื้ าำนที่เปน็ มำตราำนหรือเปน็ กำรสร้ำงสรรค์ในแนวคดิ ทใ่ี ช้ร่วมกันได้

๓) ต้องให้ควำมสำคัญกบั ควำมหมำยของควำมยุตธิ รรม ว่ำควำมยุติธรรมนั้นจะเปน็ กำร
ปรบั เปลยี่ นของกำรปฏสิ ัมพันธ์ทำงสงั คมที่ต้ังอยู่บนพ้ืนาำนของควำมพึงพอใจต่อปัจจัยพ้ืนาำนนั้นๆ
ในกรณีน้ี (ควำมยุตธิ รรม) ก็จะมีควำมก้ำวหน้ำและเคล่ือนไหวเสมอ หรือถำ้ มองควำมยุติธรรมในอีก

๑๗

รูปแบบหน่ึง ซึ่งควำมยตุ ธิ รรมในรูปแบบน้กี จ็ ะเป็นอุปสงค์ของกำรหำข้ออ้ำงของกำรไม่ยอมรบั (กลุ่มท่ี
ไมใ่ ชพ่ วก) กำรจำกัดขอบเขต หรือกำรหำประโยชนจ์ ำกผู้อื่น ซึ่งควำมยุติธรรมประเภทหลังน้ีจะ
สำมำรถใช้เป็นเครื่องมือในกำรฉวยโอกำสได้

๔) กรอบควำมคดิ แนวใหม่อำจจะต้องอยู่นอกกรอบเดิมหรือกำรเติมเต็มกรอบเดมิ อำจจะต้อง
คิดนอกกรอบ

๑.๖ แนวคดิ เรอ่ื งสนั ติภาพในทางพระพทุ ธศาสนา
คำวำ่ “สนั ติภำพ” มีควำมหมำยหลำกหลำยมุมมองของนักวชิ ำกำรทำงด้ำนสันติ ดังได้แสดง

ไว้ในเบอ้ื งต้น หวั ข้อต่อไปนจี้ ะได้แสดงควำมหมำยเก่ยี วกับสันติภำพในมุมมองของพระพุทธศำสนำท้งั
ในแงข่ องคัมภีร์พระไตรปิฎกและทศั นะของปรำชญ์ผู้เชย่ี วชำญทำงพระพุทธศำสนำ ดงั นี้

พจนำนุกรมฉบับรำชบัณฑิตยสถำน ให้ควำมหมำยของ“สันติภำพ”หมำยถึง “ควำมสงบ”
เช่นโลกต้องกำรสันติภำพจงร่วมมือกันรักษำสันติภำพของโลก (ป. สนฺติ + ภำว)๒๒ “สันติภำพ” ตรง
กับคำภำษำอังกฤษว่ำ "Peace" เป็นภำวะท่ีมีควำมสงบ ร่มเย็น เป็นประโยชน์ท้ังในระดับบุคคล
ครอบครวั สังคม ประเทศและโลก

พระพรหมคุณำภรณ์ (ป.อ.ปยุตฺโต) ได้ให้ควำมหมำยของคำว่ำสันติภำพว่ำ สันติภำพ ภำวะ
แหง่ สันตติ ำมที่ใช้กันในปจั จบุ ัน หมำยถึงควำมสงบภำยนอกคือ ภำวะทีส่ ังคมหรือบ้ำนเมืองสงบ ไม่
มีควำมปั่นปาวนวุ่นวำย ภำวะที่ระงับหรือไม่มีควำมขัดแย้ง ภำวะปรำศจำกสงครำมหรือควำมมุ่งรำ้ ย
เปน็ ศตั รกู ัน๒๓

พระมหำหรรษำ ธมฺมหำโส (นิธบิ ณุ ยำกร) ได้กลำ่ ววำ่ สนั ติภำพ (Peace) สันตภิ ำพเป็นสังคม
แห่งเป้ำหมำยที่มนุษยชำติมุ่งหวงั ท่ีจะอยูร่ ่วมกันอย่ำงมีควำมสุข นักสันติภำพบำงท่ำนอำจจะตีควำม
สันติภำพว่ำ “เป็นเป้ำหมำย” ของชีวิตและสังคม แต่เนื่องจำกสังคมโลกประกอบด้วยวัฒนะธรรม
ควำมเชอ่ื และศำสนำจำนวนมำก ฉะนนั้ กำรตคี วำมคำว่ำ สันติภำพจงึ มักจะมีควำมแตกตำ่ งกันใน
เชิงเปำ้ หมำย เชน่ จะมองวำ่ สันตภิ ำพคือภำวะท่ีไรซ้ ึง่ ควำมขดั แยง้ และควำมรนุ แรง บำงท่ำนตีควำม
ว่ำสันติภำพน้นั มนษุ ยส์ ำมำรถขัดแย้งกันได้ แตไ่ มค่ วรจะใช้ควำมรุนแรงเข้ำเปน็ เครื่องมือในกำรแก้ไข
ปญั หำ กำรตีควำมต่ำงย่อมนำไปสกู่ ำรปฏิบัติกำรท่ีแตกตำ่ งกันเชน่ กนั ๒๔ จำกมุมมองของนักสนั ติภำพ
ทั้งหลำยไดอ้ ธิบำยควำมหมำยของสนั ติภำพออกเป็น ๒ กล่มุ ดงั น้ี

กลมุ่ แรกคือกลมุ่ ทอี่ ธบิ ายสันตภิ าพเชิงทวลิ กั ษณ์ สนั ตภิ ำพมี ๒ ลักษณ์ ดังน้ี
๑) สันติภำพเชิงลบ (Negative Peace) คือ สันติภำพปรำศจำกสงครำมและควำมรุนแรงท้ัง
ทำงตรง เชน่ กำรทำร้ำยรำ่ งกำย กำรทำสงครำม

๒๒ รำชบณั ฑติ ยสถำน, พจนำนกุ รมฉบบั รำชบณั ฑติ ยสถำน พ.ศ. ๒๕๕๔. ออนไลน์
(http://www.royin.go.th/dictionary/),๖ พ.ย. ๒๕๖๑.

๒๓ พระพรหมคณุ ำภรณ์ (ป.อ.ปยุตฺโต).พจนำนกุ รมพุทธศำสตร์ฉบับประมวลศพั ท์.พมิ พค์ รั้งท่ี ๑๗.
กรงุ เทพฯ : พระพทุ ธศำสนำของธรรมสภำ.๒๕๕๔” หน้ำ ๔๓๐.

๒๔ พระมหำหรรษำ ธมฺมหำโส (นธิ บิ ุณยำกร). พุทธสันติวธิ :ี กำรบรู ณำกำรหลักกำรและเครอ่ื งมือจดั กำร
ควำมขัดแยง้ . กรุงเทพฯ: เซ็นจูร่ี จำกดั . ๒๕๕๔. หนำ้ ๙๑.

๑๘

๒) สันติภำพเชิงบวก (Positive Peace) คือ สันติภำพเต็มที่ไปด้วยสันติสุขของบุคคล สังคม
และโลกมีควำมพรง่ั พร้อมดว้ ยปัจจัย ๔ อยดู่ ้วยกนั อย่ำงมีควำมสุข ไม่เบียดเบียนกัน มคี วำมยตุ ิธรรม
มีเสรภี ำพ เคำรพในสทิ ธิมนุษยชนเป็นตน้

กลมุ่ ท่สี องคอื กลุ่มทีอ่ ธบิ ายสันติภาพในเชงิ ทวภิ าวะ สันตภิ ำพมี ๒ ภำวะ ดังนี้
๑) สันติภำพภำยใน หมำยถึงสภำวะที่จิตใจที่หลุดพ้นจำกพันธนำกำรของกิเลส หรือกำร
ครอบงำของส่ิงต่ำงๆ อันเป็นสภำพจิตที่ไร้ควำมขัดแย้งควำมรุนแรงทุกชนิด ซึ่งพระพุทธศำสนำ
เรยี กวำ่ นพิ พำน
๒) สันติภำพภำยนอก หมำยถึงสภำวะที่บุคคลสังคมหรือโลกไม่มีกำรเบียดเบียนซ่ึงกันและ
กัน มีควำมรักและสำมัคคีประสมกลมกลืนระหว่ำงมนุษย์ด้วยกัน มีเสรีภำพและเคำรพในสิทธิ
มนษุ ยชน๒๕

๑.๖.๑ ประเภทของพุทธสันตวิ ิธี
ประเภทสันติวิธีในพระพุทธศำสนำ มีนัยครอบคลุมสันติวิธีทั้ง ๓ ประเภท ซึ่งอำจสรุปได้

ดงั ตอ่ ไปน้ี
๑) พุทธสันติวธิ ีในฐานะเปน็ เคร่ืองมอื ในการจัดการความขดั แยง้
แบ่งออกเป็น ๒ มิติ คือมิติควำมขัดแย้งด้ำนในอันเป็นกำรจัดกำรควำมขัดแย้งใน

เชิงปัจเจกหรืออัตวิสยั และมิติกำรจัดกำรควำมขัดแย้งดำ้ นนอกอันเปน็ กำรจดั กำรควำมขัดแย้งในเชิง

สังคม ในทำงพระพุทธศำสนำมีวิธีกำรจัดกำรควำมขัดแย้งในเชิงปัจเจกด้วยพุทธวิธีจัดกำรควำม
ขัดแย้งภำยในจิตซ่ึงกระทำโดยกำรฝึกฝนอบรมจิตตนเองผ่ำนกระบวนกำรของกำรสมถกรรม
าำน และวิปัสสนำกรรมาำน ส่วนกำรจัดกำรควำมขัดแย้งในเชิงสังคม ในทำงพระพุทธศำสนำ

ตัวอย่ำงเช่น กรณีสงครำมแย่งชิงน้ำ กรณีสงครำมล้ำงเผ่ำพันธุ์วงศ์ศำกยะ๒๖ เป็นต้น พระพุทธองค์
ทรงมีบทบำทสำคัญในกำรเจรจำไกลเ่ กล่ยี ควำมขดั แย้งทำสงั คมและทสี่ ำคัญยงิ่ คือบทบำทในกำรแก้ไข
ควำมขดั แย้งภำยในที่นำไปส้กู ำรจดั กำรควำมขดั แย้งที่เกิดขน้ึ ได้อยำ่ งยั่งยนื

๒) สนั ติวธิ ใี นฐานะเป็นเคร่อื งมอื ในการดาเนินชวี ติ
พุทธพจนว์ ่ำ “บุคคลไม่ชื่อว่าเป็นอริยะ เพราะยังเบียดเบียนสัตว์อยู่ แตช่ ่อื วา่ อรยิ ะ

เพราะไม่เบียดเบียนสัตว์ท้ังปวง”๒๗ กำรใช้ชีวิตหรือดำเนินชีวิตท่ีไม่เบียดเบียนตนเองและผู้อื่น หรือ
หลักศีล ๕ พระพุทธองค์ทรงบัญญัติเพื่อป้องกันควำมขัดแยง้ สำหรับสงั คมของคฤหสั ถ์ ในส่วนสังคม
สงฆพ์ ระพทุ ธองค์ทรงบญั ญัติพระวินยั ไว้เป็นแบบแผนโดยวำงวัตถุประสงค์ไว้ ๑๐ ประกำรดงั นี้

วัตถุประสงค์ในกำรบัญญัติวินัย ๑๐ (เหตุผลท่ีพระพุทธเจ้ำทรงปรำรภหรือประโยชน์ที่ทรง
ประสงค์ ในกำรทรงบัญญัติสกิ ขำบทแก่พระสงฆส์ ำวก คือ

๒๕ ควำมหมำยของสนั ตภิ ำพศึกษำเพ่มิ เติมไดจ้ ำก พระมหำหรรษำ ธมหฺ ำโส (นธิ บิ ณุ ยำกร). รูปแบบกำร
จัดกำรควำมขัดแยง้ โดยพทุ ธสนั ตวิ ิธี: ศึกษำวเิ ครำะกรณลี ุ่มแมน่ ำ้ ตำช้ำง จ. เชยี งใหม่. วิทยำนพิ นธป์ ริญญำพทุ ธ
ศำสตรดษุ ฎีบณั ฑติ สำขำวชิ ำพระพุทธศำสนำ บณั ฑติ วทิ ยำลยั มหำวิทยำลยั มหำจุฬำลงกรณรำชวทิ ยำลัย.
๒๕๔๓. หนำ้ ๕๑-๖๐.

๒๖ เรื่องเดียวกัน หนำ้ ๒๔๑-๒๔๙.
๒๗ ฺข.ุ ธ. (ไทย) ๒๕/๒๗๐/๑๑๖.

๑๙

ก. ว่าดว้ ยประโยชนแ์ ก่สงฆ์หรอื ส่วนรวม
(๑) สงฆฺ สฏุ ฺฐตุ ำย เพอ่ื ควำมรับวำ่ ดีแหง่ สงฆ์ คอื เพ่ือควำมเรยี บรอ้ ยดงี ำมแห่งสงฆ์ ซง่ึ ไดท้ รง

ช้ีแจงให้มองเห็นคุณโทษแห่งควำมประพฤตินั้นๆ ชัดเจนแล้ว จึงทรงบัญญัติสิกขำบทข้ึนไว้โดย
ควำมเห็นร่วมกัน

(๒) สงฺฆผำสุตำย เพือ่ ควำมผำสกุ แห่งสงฆ์

ข. วา่ ดว้ ยประโยชน์แก่บุคคล
(๓) ทมุ มฺ งกฺ ูน ปุคฺคลำน นิคคฺ หำย เพ่อื ข่มบคุ คลผู้เก้อยำก คอื เพอ่ื กำรำบคนผู้ด้ำน ประพฤติ

ทรำม
(๔) เปสลำน ภกิ ฺขูน ผำสวุ หิ ำรำย เพอ่ื ควำมอยู่ผำสุกแห่งเหล่ำภิกษุผมู้ ีศีลดงี ำม

ค. ว่าด้วยประโยชน์แก่ความบรสิ ทุ ธิ์ หรอื แก่ชวี ติ ท้ังทางกายและทางใจ
(๕) ทิฏฺาธมฺมิกำน อำสวำน สวรำย เพื่อปิดก้ันอำสวะทั้งหลำยอันจะบังเกิดในปัจจุบัน คือ

เพอ่ื ระงับปิดทำงควำมเส่อื มเสีย ควำมทุกข์ ควำมเดอื ดรอ้ น ท่ีจะมใี นปจั จุบัน
(๖) สมฺปรำยิกำน อำสวำน ปฏิฆำตำย เพ่ือบำบัดอำสวะทั้งหลำยอันจะบังเกิดในอนำคต คือ

เพอ่ื แก้ไขมิให้เกดิ ควำมเสื่อมเสีย ควำมทุกข์ควำมเดือดรอ้ น ท่ีจะมมี ำในภำยหนำ้ หรอื ภพหน้ำ
ง. ว่ำด้วยประโยชน์แก่ประชำชน
(๗) อปปฺ สนฺนำน ปสำทำย เพื่อควำมเลอ่ื มใสของชมุ ชนท่ยี ังไม่
(๘) ปสนนฺ ำน ภิยโฺ ยภำวำย เพื่อควำมเลื่อมใสย่ิงขึน้ ไปของชุมชนทเ่ี ลื่อมใสแลว้

จ. วา่ ดว้ ยประโยชนแ์ ก่พระศาสนา
(๙) สทฺธมฺมฏฺาติ ยิ ำ เพอ่ื ควำมต้งั ม่นั แห่งสทั ธรรม
(๑๐) วินยำนคุ คฺ หำย เพ่ืออนุเครำะหว์ ินยั คือ ทำให้มบี ทบญั ญตั ิสำหรับใชเ้ ปน็ หลกั เกณฑ์จัด

ระเบยี บของหมู่ สนับสนนุ ควำมมีวนิ ัยให้หนกั แนน่ มน่ั คงยิ่งขึน้
๓) สันตวิ ิธใี นฐานะเป็นเครื่องมือในการเรยี กรอ้ งความตอ้ งการ
กำรเรียกร้องในแง่น้ีหมำยถึงกำรคว่ำบำตร๒๘ แก่เจ้ำวัฑฒลิจฉวี กรณีนี้เป็นกำร

ลงโทษท่ีทรงอนุญำตให้สงฆ์ทำแก่คฤหัสถ์ผู้ประพฤติชั่วร้ำย โดยกำรไม่คบหำ ไม่รับบิณฑบำต ไม่รับ
นิมนต์ และไมร่ บั ไทยธรรมของคฤหัสถ์นั้น จนกว่ำจะประพฤตติ ัวดี สงฆจ์ ึงประกำศระงับโทษเรียกว่ำ
คือกำรหงำยบำตร๒๙

๑.๗ ความหมายสันตภิ าพตามแนวคิดของท่านพทุ ธทาสภิกขุ
ท่ำนพุทธทำสภิกขุมองสันติภำพว่ำเป็นเร่ืองสำคัญ เนื่องจำกชีวิตทุกชีวิตทุกระดับล้วน

ต้องกำรสันติภำพและอยู่ได้ด้วยควำมมีสันติภำพ๓๐ สันติภำพนั้นอำจจำแนกออกเป็นสันติภำพระดบั

๒๘ ว.ิ จู.(ไทย). ๗/๒๖๗/๔๘.
๒๙ เรอื่ งเดยี วกนั หน้ำ ๔๘.
๓๐ พทุ ธทำสภิกขุ. สนั ตภิ ำพของโลก. โรงพิมพ์ธรรมทำนมลู นธิ ิ: ไชยำ สรุ ำษฎร์ธำน.ี ๒๕๓๑. หน้ำ ๑.