๔๔ ๔. เครื่องคั้นแยกกาก มือหมุน ๑. ติดตั้งอุปกรณ์ให้พร้อมใช้งาน ๒. ให้ห่อของที่จะบีบด้วยถุงผ้าขาว ก่อน แล้วค่อยใส่ลงไปที่ปล่อง จากนั้นค่อยๆ หมุนด้ามให้แป้นกดไล่น้ ามัน ออกมาให้ หมดใส่ลงในหม้อสแตนเลส ๓. น าน้ ามันที่ได้ไปกรองผ่านผ้าขาว บางอีกครั้งก่อนน าไปใช้ ๔. กากที่เหลือในถุงผ้าน าไปทิ้งหรือท าปุ๋ย ๕. ถุงผ้าน าไปล้างด้วยน้ าสะอาด หลายๆ ครั้ง โดยไม่ซักด้วยผงซักฟอก และ อุปกรณ์อื่น ๆ ล้างด้วยน้ ายาล้าง จานให้สะอาดและผึ่งให้แห้ง ๕. หม้อสแตนเลส ใช้ส าหรับรองรับน้ ามันจากเครื่องคั้นแยก กากมือหมุน ๖. ถุงผ้าห่อกากน้ ามัน ใช้ส าหรับใส่กากสมุนไพรที่ได้จากการทอด เพื่อน าไปคั้นแยกเอาน้ ามัน ๗. ผ้าขาวบาง ใช้ส าหรับใส่กรองกากสมุนไพรที่ได้จากการ ทอดเพื่อน าไปคั้นแยกเอาน้ ามัน
๔๕ อุปกรณ์ในการหุงน้ ามัน เครื่องมือและอุปกรณ์ รูปอุปกรณ์ วิธีการใช้งาน ๑. กระทะ (ควรใช้กระทะเหล็ก กระทะทองเหลือง กระทะใบบัว) ใช้ส าหรับเคี่ยวหรือทอดตัวยา สมุนไพร ๒. หม้อเคลือบ ใช้ส าหรับใส่ยาที่ปรุงเสร็จแล้ว ๓. เครื่องชั่งดิจิตอล ใช้ส าหรับชั่งตัวยา ๔. ชุดเตาแก๊ส ๑. เปิดวาล์วที่ถังแก๊ส ๒. เปิดวาล์วที่หัวแก๊ส ๓. ใช้ปืนจุดแก๊สยิงไปที่บริเวณหัวแก๊ส ออก และปรับความแรงของไฟให้ เหมาะสม
๔๖ ๕. กระบวย ใช้ส าหรับตักตัวยา ๖. ผ้าขาวบาง ใช้ส าหรับกรองกากสมุนไพรที่ได้จาก การหุงน้ ามัน ๗. กระชอน ใช้ส าหรับกรองตัวยา ๘. ตัวหนีบ ใช้ส าหรับหนีบผ้าขาวบาง ๙. ถุงมือผ้า ใช้ส าหรับจับของร้อน หรือภาชนะที่ ร้อน
๔๗ ๑๐.ถุงมือยา ใช้ส าหรับหยิบเครื่องยา ๑๑.หมวกคลุมศรีษะ ใช้คลุมศีรษะ เพื่อไม่ให้เส้นผม หรือสิ่ง สกปรกบนศีรษะร่วงลงตัวยา ๑๒.ผ้ากันเปื้อน ใช้ส าหรับใส่กันเปื้อน ๑๓.กรวยพลาสติก ใช้ส าหรับกรองน้ ามันที่ได้ใส่ขวด ๑๔.ขวดพลาสติก ใช้ส าหรับบรรจุยา
๔๘ สูตรต ารับยาและการชั่งตวงวัด ต ารับยา ยาไทยปรุงขึ้นจากพืช สัตว์ แร่ธาตุ จากวัตถุที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติมิได้สกัดกลั่นเอาเฉพาะเนื้อยา ที่แท้ จึงมีส่วนที่เป็นกากเจือปนอยู่มาก ดังนั้น ยาไทยจึงก าหนดให้ใช้ตัวยาที่มีปริมาณมาก และตัวยาหลาย สิ่งรวมกัน ปัจจุบันคนไทยรู้จักยาสมุนไพรในรูปแบบของ “ยาเดี่ยว” หรือตัวยาสมุนไพรชนิดเดียวบรรจุใน ๑ แคปซูล เช่น ยาแคปซูลขมิ้นชัน ยาแคปซูลเพชรสังฆาต ยาแคปซูลฟ้าทะลายโจร ฯลฯ แต่จริงๆแล้ว ยา สมุนไพรที่ถูกหลักควรเป็น “ยาต ารับ” เท่านั้น ยาต ารับ คือ ยาสมุนไพรตั้งแต่ ๒ ชนิดขึ้นไปมารวมกัน ในบางต ารับไม่ได้มีแต่สมุนไพรล้วนๆ อาจมี สัตว์ วัตถุ ธาตุวัตถุ รวมอยู่ในบางต ารับด้วย ต ารับยาประกอบด้วย ๑. สมุนไพรใช้เป็นยาตรง เป็นสมุนไพรหลักในต ารับนั้น ที่ออกฤทธิ์รักษาโรคโดยตรง แต่อาจจะมีรส ขม เปรี้ยว เค็มมาก ไม่น่ารับประทานเพราะรสไม่อร่อย และรักษาได้เพียงโรคหลัก โรคแทรก โรค ตาม ยังคงอยู่ จึงต้องหายาช่วยเพื่อรักษาโรคได้อย่างครอบคลุม ๒. สมุนไพรใช้เป็นยาช่วย เป็นสมุนไพรที่จะช่วยรักษาโรคแทรก โรคตาม เก็บตกโรคต่างๆที่ยาตรง ไม่สามารถรักษาได้ ๓. สมุนไพรใช้เป็นยาประกอบ เป็นสมุนไพรที่ช่วยป้องกันโรคแทรก โรคตาม ไม่ให้เกิดขึ้นในระหว่าง ที่ยาตรงและยาช่วยก าลังออกฤทธิ์อยู่ นอกจากนั้นยาประกอบยังช่วยเสริมฤทธิ์ให้ยาตัวอื่นๆ ได้ ออกฤทธิ์ได้ดีขึ้น ส่งผลให้ประสิทธิภาพการรักษาโรคสูงขึ้นไปด้วย และยังเป็นยาแก้พิษ ถอนพิษ ในสมุนไพรตัวอื่นๆ ท าให้คนไข้สามารถกินยาต ารับ ต่อเนื่องได้อย่างไม่มีผลข้างเคียง ๔. สมุนไพรใช้เป็นยาชูรส ชูกลิ่น แต่งสีของยา เป็นสมุนไพรที่ช่วยให้รสชาติ กลิ่น สีของยาดีขึ้น คนไข้กินง่ายขึ้น โดยที่สมุนไพรกลุ่มนี้จะไม่ไปขัด หรือลดหลั่นฤทธิ์ยาของสมุนไพรตัวอื่นๆ สมุนไพรทุกชนิดเปรียบเสมือนดาบ ๒ คม คือ มีทั้งคุณและโทษ ด้วยเหตุนี้จึงมีการคิดค้น และปรุงยา เป็นต ารับขึ้นมา เพื่อให้สมุนไพรถอนพิษซึ่งกันและกันได้ เป็นการตัดโทษของสมุนไพรออก ให้เหลือ คุณประโยชน์เท่านั้น
๔๙ ดังนั้นเภสัชกรผู้ท าการปรุงยา จึงจ าเป็นต้องยึดต ารับยาที่จะปรุงหรือตามใบสั่งแพทย์เป็นหลักส าคัญ การปรุงยาต้องอาศัยต ารับยาที่จะท าการปรุงยาทุกครั้ง ต ารับนั้นๆ จะบอกชื่อตัวยา สัดส่วน วิธีใช้ และวิธี ปรุงไว้ทุกขนาน เมื่อได้ใช้ต ารับยาเป็นหลักแล้ว ก็ควรพึงระลึกอยู่เสมอว่า การปรุงยาที่จะให้มีสรรพคุณดี นั้นควรปฏิบัติอย่างไร จึงจะได้ยามีสรรพคุณดี การปรุงยาให้มีสรรพคุณดี อาศัยหลักดังต่อไปนี้คือ พิจารณาตัวยา คือ หลักเภสัชวัตถุ การปรุงยานั้นต าราบอกไว้ให้ใช้ส่วนของพืช สัตว์ และธาตุ ก็ ควรใช้อย่างนั้น เช่น พืชวัตถุให้ใช้เปลือก ราก หรือ ดอก ฯลฯ สัตว์วัตถุ ให้ใช้ส่วนใด เช่น กระดูก หนัง เขา ดี เลือด นอ งา ฯลฯ ธาตุวัตถุให้ใช้ดิบๆ หรือท าการสะตุ เสียก่อน เช่น สารหนู สารส้ม จุนสี ก ามะถัน ฯลฯ ตัวยาบางอย่างแปรสภาพ สรรพคุณก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง ตัวยาบางอย่างมีฤทธิ์ แรงจะเป็นอันตราย ต้องฆ่าเสียก่อน เช่น เมล็ดสลอด ยางสลัดได ฯลฯ ภาพการฆ่าฤทธิ์สลอด พิจารณาสรรพคุณตัวยาแต่ละอย่าง คือ หลักสรรพคุณเภสัช ให้รู้จักรสของตัวยาก่อน เมื่อทราบ รสของตัวยาแล้ว รสจะแสดงให้รู้สรรพคุณ ถ้าจะท าการปรุงก็อย่าให้รสยาขัดกัน หรือตัวยารักษา โรคดีอยู่แล้วแต่เพิ่มตัวยาที่ฆ่าสรรพคุณยาขนานนี้เข้าไปท าให้ยาเสื่อมคุณภาพได้ เช่น หญ้า รางแดง รางจืด ตัวยาพวกนี้ถ้าเพิ่มเข้าไปท าให้รสและสรรพคุณเสียไป ตัวยารสเค็ม ควรใช้ยารส อะไรผสมจึงจะมีสรรพคุณดี หรือตัวยาบางอย่างมีอันตรายควรใส่แต่น้อย หรือสะตุเสียก่อนเหล่านี้ พิจารณาดูขนาดและปริมาณของตัวยา ขนาดของตัวยานั้นๆ ให้เอาปริมาณมากน้อยเท่าใด สิ่ง ละหนักเท่าไร โดยต ารับได้ก าหนดลงไว้หนักสิ่งละ ๑ สลึง หรือ ๑ บาท ก็ควรพิจารณาว่า เหมาะสมหรือไม่ ควรที่ผู้เป็นเภสัชกรพิจารณาดูให้รอบคอบก่อนจึงท าการปรุงยา เป็นต้นว่ายา ขนานนี้มีตัวยาที่รสเผ็ดร้อนมากอยู่แล้ว ก็ยังเพิ่มเมล็ดพริกไทยเท่ายาทั้งหลาย จะสมควรหรือไม่ ประการใด แล้วแต่เภสัชกรพิจารณาดูให้ดีทั้งน้ าหนัก ตัวยา ก็ชั่ง ตวง ให้ถูกต้อง ความสะอาดและความละเอียดรอบคอบเภสัชกร การปรุงยาที่จะให้มีสรรพคุณดีนั้นความ สะอาดเป็นสิ่งส าคัญมาก ตัวยาบางชนิดมีดินติดอยู่ หรือพืชบางชนิดมีตัวหนอนติดอยู่ หรือมดติด
๕๐ อยู่ในโพรงของรากยาก็เอามาบดโดยล้างไม่สะอาด นอกจากนั้นภาชนะในการปรุงยา หั่นยา ครก ต ายา ฯลฯ ก็ควรสะอาดด้วย แม้แต่ตัวเภสัชกรเองก็ล้างมือให้สะอาดเมื่อจะท าการปรุงยา นอกจากนี้เภสัชกรควรเป็นคนที่มีนิสัยละเอียด รอบคอบ ไม่เผลอเรอมักง่าย เช่น ต าราบอกให้ ปรุงมีตัวยา ๒๐ สิ่งแต่ใส่เพียง ๑๕ หรือ ๑๖ สิ่ง โดยลืมตัวยาที่เหลือเหล่านั้นเสีย จัดว่าเป็นการ เผลอเรอ หรือต าราบอกให้บดละเอียดเป็นอณูส าหรับเป็นยานัตถ์ แก้ริดสีดวง เภสัชกรมักง่าย ขี้ เกียจก็บดหยาบๆเวลาใช้ยา รักษาโรคก็ไม่เกิดผลและ มิหน าซ้ าเกิดโทษ แก่คนไข้ การจัดต ารับยา ชั่ง ตวง วัด จะท าการชั่งน้ าหนักตัวยาแต่ละสิ่งเป็น กรัม ตามต ารับยาที่ต้องการจะปรุงก าหนดไว้ หลังจากนั้นจะแยกใส่ถุงไว้ ถุงละ ๑ สิ่ง มัดถุงให้เรียบร้อย รวมใส่ถุงใบใหญ่ เขียนชื่อต ารับยา วัน/เดือน/ปี ที่ชั่งน้ าหนัก และ น้ าหนักรวมไว้บนถุง เพื่อที่จะน าไปปรุงยาต่อไป
๕๑ ข้อควรระวัง และ ค าแนะน า เภสัชกรผู้ปรุงยา ควรสวมหมวกคลุมศีรษะ ผ้ากันเปื้อน สวมหน้ากากอนามัย สวมถุงมือยางก่อน สัมผัส หยิบ จับตัวยา เมื่อชั่งตัวยาเสร็จ ให้ใส่ถุงที่เตรียมไว้ ก่อนที่จะมัดปากถุงด้วยหนังยางให้รีดลมในถุงออกให้มาก ที่สุด แล้วมัดยางให้ชิดกับตัวยา และเก็บให้มิดชิด ชั่ง ตวง วัด น้ าหนักเครื่องยาตามต ารับยา การชั่งเครื่องยา ในการชั่ง ตวง วัด ผู้เป็นเภสัชกรจะต้องรู้จักการชั่งเครื่องยา โดยใช้มาตรต่างๆ เพื่อให้การปรุงยา เป็นไปตามต ารับยาหรือใบสั่ง และการชั่งแบบโบราณหมอนิยมใช้เครื่องหมาย “ตีนกา” บอกน้ าหนักวาง ไว้ท้ายชื่อตัวยานั้น ซึ่งเภสัชกรในยุคปัจจุบันจะต้องมีความรู้ในการอ่านและแปลงค่าน้ าหนักแบบโบราณนี้ ให้ออกมาเป็นน้ าหนักแบบสากล (เมตริก) เพื่อให้เกิดความถูกต้องในการชั่งและเพื่อให้ได้ยาที่มีสรรพคุณ ตรงตามต ารับยา ๑. เครื่องหมายตีนกา เป็นเครื่องหมายที่หมอโบราณนิยมใช้บอกขนาดของเครื่องยาในใบสั่งยา มี ลักษณะคล้ายเครื่องหมายกากบาก ต าแหน่งต่างๆ ในเครื่องหมายจะบอกถึงมาตรา เครื่องหมายตีนกาเทียบน้ าหนักที่ใช้ในต ารับยาไทย
๕๒ ตัวอย่างการอ่านค่าเครื่องหมายตีนกา อ่านได้ดังนี้คือ ๑ ชั่ง ๒ ต าลึง ๓ บาท ๔ สลึง ๕ เฟื้อง ๖ ไพ ๒. มาตราชั่งแบบโบราณ ๔ ไพ = ๑ เฟื้อง ๒ เฟื้อง = ๑ สลึง ๔ สลึง = ๑ บาท ๔ บาท = ๑ ต าลึง ๒๐ ต าลึง = ๑ ชั่ง ๕๐ ชั่ง = ๑ หาบ ๑ ชั่ง = ๘๐ บาท ๑ บาท = ๑๕ กรัม (เมตริก) ๑ หาบ = ๕๐ ชั่ง = ๖๐,๐๐๐ กรัม หรือเท่ากับ ๖๐ กิโลกรัม ๓. มาตราชั่งเปรียบเทียบ ไทย – สากล (เมตริก) ๑ หุน = ๐.๓๗๕ กรัม ๑ ฬส = ๐.๑๑๗๑๘๑๕ กรัม ๑ อัฐ = ๐.๒๓๔๓๗๕ กรัม ๑ ไพ = ๐.๔๖๘๓๗๕ กรัม ๑ เฟื้อง = ๐.๘๗๕ กรัม ๑ สลึง = ๓.๗๕๐ กรัม ๑ บาท = ๑๕ กรัม ๑ ต าลึง = ๖๐ กรัม ๑ ชั่ง = ๑,๒๐๐ กรัม ๑ หาบ = ๖๐,๐๐๐ กรัม หรือเท่ากับ ๖๐ กิโลกรัม ๔. มาตรา ส าหรับตวงของเหลว ๑ ทะนาน จุ = ๑ ลิตร หรือเท่ากับ ๑,๐๐๐ ซี.ซี. หรือเท่ากับ ๑ กิโลกรัม ๑/๒ ทะนาน จุ = ๑/๒ ลิตร หรือเท่ากับ ๕๐๐ ซี.ซี. ๑๕ หยด จุ = ประมาณ ๑ ซี.ซี. ๑ ช้อนกาแฟ จุ = ประมาณ ๔ ซี.ซี. ๑ ช้อนหวาน จุ = ประมาณ ๘ ซี.ซี. ๑ ช้อนคาว จุ = ประมาณ ๑๕ ซี.ซี. ๑ ถ้วยชา จุ = ประมาณ ๓๐ ซี.ซี.
๕๓ ๕. มาตราวัดแบบโบราณ ค าว่า องคุลีท่านหมายเอา ๑ ข้องของนิ้วกลาง ตามมาตรา ดังนี้ ๒ เมล็ดงา เป็น ๑ เมล็ดข้าวเปลือก ๔ เมล็ดข้าวเปลือก เป็น ๑ องคุลี (วัดตามยาว) ๑๕ องคุลี เป็น ๑ ชั้นฉาย ค าว่า กล่ า ท่านเทียบมาจาก เมล็ดกล่ าตาช้าง ตามมาตรวัด ดังนี้ ๒ เมล็ดงา เป็น ๑ เมล็ดข้าวเปลือก ๔ เมล็ดข้าวเปลือก เป็น ๑ กล่อม ๒ กล่อม เป็น ๑ กล่ า เท่ากับ ครึ่งไพ ๔ ไพ เป็น ๑ เฟื้อง ๒ เฟื้อง เป็น ๑ สลึง ๔ สลึง เป็น ๑ บาท ๔ บาท เป็น ๑ ต าลึง ๒๐ ต าลึง เป็น ๑ ชั่ง ๒๐ ชั่ง เป็น ๑ ตุล ๒๐ ตุล เป็น ๑ ภารา ค าว่าหยิบมือ ก ามือ กอบมือ เทียบไว้ ดังนี้ ๑๕๐ เมล็ดข้าวเปลือก เป็น ๑ หยิบมือ ๔ หยิบมือ เป็น ๑ ก ามือ ๔ ก ามือ เป็น ๑ ฟายมือ ๒ ฟายมือ เป็น ๑ กอบมือ ๔ กอบมือ เป็น ๑ ทะนาน ๒๐ ทะนาน เป็น ๑ สัด ๔๐ สัด เป็น ๑ บั้น ๒ บั้น หรือ ๘๐ สัต เป็น ๑ เกวียน
๕๔
๕๕ ชื่อยา : ยาผงอินทจักร ขั้นตอนที่ ๑ ชั่ง ตวง วัด น ้ำหนักเครื่องยำตำมต้ำรับยำ น้ำเครื่องยำที่อบฆ่ำเชื อโรคเตรียมไว้แล้วมำชั่งน ้ำหนักตำมต้ำรับยำ โดยให้ชั่งน ้ำหนักเครื่องยำแต่ละสิ่งเป็น กรัม และแยกแต่ละสิ่งใส่ถุงไว้ ถุงละ ๑ สิ่ง ขั้นตอนที่ ๒ กำรอบเครื่องยำก่อนน้ำไปบด กำรอบเครื่องยำในครั งนี เป็นกำรอบครั งที่ ๒ เพื่อเตรียมน้ำเครื่องยำไปบด จุดประสงค์เพื่อกำรให้เครื่อง ยำกรอบและกดง่ำย ช่วยกระตุ้นฤทธิ์ยำให้มีสรรพคุณทำงยำดีขึ นและช่วยฆ่ำเชื อโรคอีกครั ง ๑. อุ่นตู้อบที่อุณหภูมิ ๑๐๐ องศำเซลเซียส ๒. จัดเรียงเครื่องยำใส่ถำดเพื่อเตรียมอบ น้ำเครื่องยำที่จัดเป็นต้ำรับไว้แล้วเทใส่ถำด ๓. เมื่ออุ่นตู้อบจนได้อุณหภูมิที่ต้องกำรแล้ว ให้น้ำถำดเครื่องยำทั งหมดเข้ำตู้อบ ตู้อบที่ใช้ไฟอยู่ ด้ำนบน จึงเรียงเครื่องยำถำดที่ ๑ ไว้บนสุด เรียงถำดที่ ๒-๕ ไว้ในชั นถัดลงมำชั นละ ๑ ถำด อบ ด้วยอุณหภูมิ ๑๐๐ องศำเซลเซียสใช้เวลำอบประมำณ ๑ ชั่วโมง ๒๐นำที (๑) ถำดที่๑ ได้แก่ แก่นฝำงเสน แก่นจันทน์แดง ขอนดอก เถำมวกแดง เถำมวกขำว กระล้ำพัก รำก ไคร้เครือ เถำสะค้ำน โกฐสอ โกฐน ้ำเต้ำ รำกย่ำนำง แก่นจันทน์เทศ (๒)ถำดที่๒ ได้แก่ กฤษณำ โกฐเขมำ โกฐพุงปลำ โกฐกระดูก รำกเจตมูลเพลิงแดง เหง้ำขิงแห้ง เปลือก สมุลแว้ง ล้ำพันแดง เถำบอระเพ็ด ลูกกระวำน ดอกดีปลี ดอกกำนพลู (๓)ถำดที่๓ ได้แก่ โกฐจุฬำลัมพำ โกฐเชียง โกฐก้ำนพร้ำว โกฐกักกรำ เปลือกอบเชยเทศ เปลือกชะลูด ลูกกระดอม รำกช้ำพลู ดอกค้ำไทย (๔)ถำดที่๔ ได้แก่ ดอกมะลิ ดอกพิกุล ดอกบุนนำค ดอกสำรภี ดอกจ้ำปำ ดอกกระดังงำ ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ (๕)ถำดที่๕ ได้แก่ เทียนด้ำ เทียนแดง เทียนขำว เทียนข้ำวเปลือก เทียนเยำวพำณี ลูกผักชีลำ ๔. เมื่อครบเวลำแล้ว ให้น้ำถำดเครื่องยำทั งหมดออกจำกตู้อบ พร้อมน้ำไปบดในขั นตอนต่อไป ขั้นตอนที่ ๓ กำรบดเครื่องยำ กำรกดเครื่องยำ โดยเริ่มบดเครื่องยำที่มีลักษณะแข็งมำกสุดไปหำน้อยสุดตำมล้ำดับ เครื่องยำที่มีน ้ำมัน มำกในต้ำรับยำนี คือ เครื่องยำกลุ่มเทียน ลูกผักชีลำ ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ให้บดเป็นล้ำดับสุดท้ำย ๑. ปรับขำกวำดนอกเครื่องบดยำขึ นก่อนท้ำกำรบดยำ ๒. ใส่เครื่องยำลงเครื่องกดทีละถำด ก่อนบดยำให้แยกโกฐน ้ำเต้ำ ดอกดีปลี โกฐเชียง ออกมำพักคำยควำมร้อน รอจนกระทั่งเครื่อง ยำกรอบ จึงน้ำไปบด ห้ำมบดขณะที่ยังมีควำมเหนียวอยู่ จะท้ำให้ผงยำเกำะกันเป็นก้อนและบด ยำกขึ น จำกนั นทยอยใส่เครื่องยำลงเครื่องกดตำมล้ำดับ
๕๖ เครื่องยำถำดที่๑ - ใส่ แก่นฝำงเสน แก่นจันทน์แดง ขอนดอก ลงในเครื่องบดพร้อมกัน เปิดเครื่อง บดจน เครื่องยำแตกเป็นชิ นเล็กๆ จึงปิดเครื่อง - ใส่ เถำมวกแดง เถำมวกขำว กระล้ำพัก ลงเครื่องบดพร้อมกัน เปิดเครื่อง กดจนเครื่องยำ แตกเป็นชิ นเล็กๆ จึงปิดเครื่อง - ใส่ รำกไคร้เครือ เถำสะค้ำน โกฐสอ โกฐน ้ำเต้ำ(เย็นและกรอบแล้ว) รำกย่ำนำง แก่น จันทน์เทศ ลงเครื่องบดพร้อมกัน เปิดเครื่อง บดจนเครื่องยำแตกละเอียด จึงปิดเครื่อง เครื่องยำถำดที่ ๒ - ใส่ กฤษณำ โกฐเขมำ โกฐพุงปลำ โกฐกระดูก รำกเจตมูลเพลิงแดง เหง้ำขิงแห้ง ลงเครื่อง บดพร้อมกัน เปิดเครื่องยำละเอียดจึงปิดเครื่อง - ใส่ เปลือกสมุลแว้ง ล้ำพันแดง เถำบอระเพ็ด ลูกกระวำน ดอกดีปลี(เย็นตัวลงและกรอบ ดีแล้ว) ดอกกำนพลู ลงเครื่องบดพร้อมกัน เปิดเครื่อง บดจนยำละเอียดจึงปิดเครื่อง เครื่องยำถำดที่ ๓ - ใส่โกฐจุฬำลัมพำ เปิดเครื่องบด ค่อยๆ ย่้ำให้แตก และยุบลงประมำณครึ่งหนึ่งจึงปิด เครื่อง - ใส่ โกฐเชียง โกฐก้ำนพร้ำว โกฐกักกรำ ลงเครื่องบดพร้อมกัน เปิดเครื่อง บดจนยำ ละเอียด จึงปิดเครื่อง - ใส่เปลือกอบเชยเทศ เปลือกชะลูด ลูกกระดอม รำกช้ำพลู ดอกค้ำไทย ลงเครื่องบด พร้อมกัน เปิดเครื่อง บดจนละเอียด จึงปิดเครื่อง เครื่องยำถำดที่ ๔ - ใส่ ดอกมะลิ ดอกพิกุล ดอกบุนนำค ดอกสำรภี ดอกจ้ำปำ ดอกกระดังงำ ลงเครื่องบด พร้อมกัน เปิดเครื่อง บดจนละเอียด จึงปิดเครื่อง - เก็บ ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ ไว้ใส่รวมกับเครื่องยำถำดที่ ๕ เครื่องยำถำดที่ ๕ - ใส่ เทียนด้ำ เทียนแดง เทียนขำว เทียนขำวเปลือก เทียนเยำวพำณี ลงเครื่องบดพร้อม กัน เปิดเครื่องบดใช้เวลำไม่นำนนัก จึงปิดเครื่อง - ใส่ ลูกผักชีลำ ตำมลงไป บดต่อใช้เวลำไม่นำนมำกนักเนื่องจำกเทียนและลูกผักชีลำเป็น สมุนไพรที่มีน ้ำมันถ้ำบดนำนมำกตัวยำจะจับกันเป็นก้อนท้ำให้ร่อนยำก บดเสร็จปิด เครื่อง จำกนั นใส่ ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ จำกถำดที่ ๔ ลงเครื่องบด เปิดเครื่อง บดต่อใช้ เวลำไม่นำนนัก จึงปิดเครื่อง
๕๗ ๓. ปรับขำกวำดนอกที่ยกขึ นในตอนแรกลงเพื่อช่วยกวำดยำจำกนั นเปิดเครื่องบดยำ บดต่อโดยใช้ เวลำบดประมำณ ๓๐ นำที ให้สังเกตว่ำสียำเริ่มเปลี่ยนเป็นสีเข้มขึ นให้ปิดเครื่อง ตักผงยำใส่ ภำชนะสะอำด เพื่อน้ำไปร่อนในขั นตอนต่อไป ขั้นตอนที่ ๔ กำรร่อนยำและบดกำกยำ น้ำยำที่บดแล้วมำร่อนผ่ำนตะแกรงหรือแร่งจะท้ำให้ได้ผงยำที่เนียนละเอียด โดยต้องร่อนผ่ำนตะแกรง เบอร์ ๘๐ จ้ำนวน ๒ รอบ และเบอร์ ๖๐ จ้ำนวน ๑ รอบ รวมเป็น ๓ รอบ เมื่อร่อนครบ ๓ รอบแล้ว ให้น้ำ กำกยำไปชั่งน ้ำหนัก เพื่อพิจำรณำว่ำจะบดและร่อนต่อหรือไม่ โดยค้ำนวนจำกน ้ำหนักที่กำกยำที่เหลือ ถ้ำ น ้ำหนักเหลือมำกกว่ำ ๕% ให้น้ำ กำกยำกลับไปบดและร่อนใหม่อีก ๑ รอบด้วยตะแกรงเบอร์ ๖๐ เมื่อ ร่อนเสร็จให้น้ำกำกยำกลับไปชั่งน ้ำหนัก ถ้ำน ้ำหนักเหลือมำกกว่ำ ๕% ให้ท้ำกำรบดและร่อนใหม่ ท้ำเช่นนี จนกว่ำกำกยำจะเหลือน้อยกว่ำ ๕% (จ้ำนวนรอบในกำรร่อนยำขึ นอยู่กับปริมำณเครื่องยำที่ใช้ปรุงยำ) เมื่อร่อนยำเสร็จแล้ว ให้ดึงถำดพักผงยำออกมำจำกเครื่องร่อนยำ ตักผงยำที่ปรุงเสร็จใส่ถุงสะอำด มัด ถุงให้พองและแน่น เขย่ำผงยำให้เข้ำกัน เมื่อส่วนผสมเข้ำกันดีแล้ว ให้ปล่อยลมออกจำกถุง มัดปำกถุงให้ ชิดผงยำ การเข้ายากับชะมดเช็ด ก่อนน้ำชะมดเช็ดไปเข้ำยำหอมอินทจักร์ ให้น้ำไปฆ่ำฤทธิ์เสียก่อน มีวิธีท้ำดังนี ๑.ปอกเปลือกหัวหอมแดง ซอยหอมแดงตำมขวำงให้เป็นแว่น จำกนั นฝำนผิวมะกรูดเป็นชิ นเล็กๆ ให้ เฉพำะผิวสีเขียวเท่ำนั น อย่ำให้ติดเนื อสีขำวมำด้วย ๒.น้ำชะมดเช็ดใส่กระบวย ตำมด้วยผิวมะกรูดและหอมแดงประมำณ ๓-๔ ชิ น เอำขึ นตั งไฟบนตะเกียง แอลกอฮอล์ เมื่อชะมดเช็ดโดนควำมร้อนจะละลำยและเดือดเป็นฟอง ให้รอจนกระทั่งฟองหมด จำกนั นให้ คีบผิวมะกรูดและหอมแดงออก จึงน้ำไปใช้ได้ ๓.ผสมผงยำกับชะมดเช็ด น้ำผงยำใส่กะละมังสแตนเลสประมำณ ๘๐๐ กรัม จำกนั นเทชะมดเช็ดที่ฆ่ำ ฤทธิ์แล้วลงไปคลุกเคล้ำให้ส่วนผสมเข้ำกัน
๕๘ ชื่อยา : ยาผงตรีวาสังข์ ที่มา : ต้ำรำแพทย์ศำสตร์สงเครำะห์ คัมภีร์โรคนิทำน หน้ำ ๕๗๖ สรรพคุณ/ข้อบ่งใช้ : แก้ปถวีธำตุ ๒ ประกำร คือ สมอง กระดูก ม้ำม พิกำร บดเป็นผง ละลำยน ้ำผึ ง สูตรยา : น ้ำหนักรวมที่ต้องกำร ๑,๐๔๐ กรัม ที่ สมุนไพร ส่วน/ น้้าหนัก รสยา สรรพคุณ ๑ กระเทียม ๑ (๔๐ กรัม) ร้อนฉุน แก้ไอ แก้โรคผิวหนัง กลำกเกลื อน แผล เนื อร้ำย บ้ำรุงธำตุ ขับโลหิตระดู แก้โรค ประสำท แก้ปวดหูแก้หูอื อ ระบำยผิดไข้แก้ ริดสีดวงงอก ขับพยำธิในท้อง แก้โรคในปำก ในคอ แก้หืด แก้อัมพำต แก้ลมเข้ำข้อ แก้จุก เสียดแน่นเฟ้อ แก้ขัดปัสสำวะ บ้ำรุงปอด แก้ ปอดพิกำร แก้เสมหะ แก้น ้ำลำยเหนียว แก้ เลือดออกตำมไรฟัน แก้ฟกบวม แก้สะอึก อม บ้วนปำกฆ่ำเชื อโรคในปำก ขจัดไขมันที่อุดตัน ในหลอดเลือด ลดควำมดันโลหิต ๒ ใบคนทีสอ ๑ (๔๐ กรัม) ร้อนสุขุมหอม บ้ำรุงน ้ำดี ขับลม แก้หืดไอ ฆ่ำแม่พยำธิ แก้ สำบสำงในร่ำงกำย แก้ริดสีดวงจมูก เสมหะ จุกอก แก้ล้ำไส้พิกำร แก้ปวดตำมกล้ำมเนื อ ตำมข้อ ขับเหงื่อ ๓ ใบสะเดำ ๑ (๔๐ กรัม) ขม บ้ำรุงธำตุ ช่วยย่อยอำหำร ฆ่ำแมลงศัตรูพืช
๕๙ ๔ เปลือกต้นตีนเป็ด ๑ (๔๐ กรัม) ขมเย็น แก้ไขเพื่อดีพิกำร สมำนล้ำไส้ แก้บิดท้องเสีย เรื อรัง ขับพยำธิ แก้ไข้หวัด แก้หลอดลม อักเสบ ๕ ดีปลี ๒ (๘๐ กรัม) เผ็ดร้อนขม แก้ธำตุปถวีธำตุ ๒๐ ประกำร แก้ธำตุดิน พิกำร แก้ท้องร่วง ขับลมในล้ำไส้ แก้หืดไอ แก้ลมวิงเวียน แก้ริดสีดวงทวำร แก้คุดทะรำด เจริญอำหำร แก้หลอดลมอักเสบ แก้นอนไม่ หลับ แก้โรคลมบ้ำหมู ขับน ้ำดี ขับระดู ท้ำให้ แท้ง ขับพยำธิแก้ปวดกล้ำมเนื อ แก้อำกำร อักเสบ ๖ รำกช้ำพลู ๑ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อน แก้คูถเสมหะ ขับเสมหะให้ตก บ้ำรุงธำตุ ขับ ลมในล้ำไส้ ท้ำให้เสมหะแห้ง ๗ เถำสะค้ำน ๑ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อน แก้ลมอันบังเกิดในกองธำตุ กองสมุฏฐำน ขับ ลมในล้ำไส้ แก้จุกเสียด แก้ธำตุพิกำร บ้ำรุง ธำตุ ท้ำให้ผำยเรอ
๖๐ ๘ รำกเจตมูลเพลิง ๑ (๔๐ กรัม) ร้อน บ้ำรุงธำตุ บ้ำรุงโลหิต ขับลมในกระเพำะ อำหำรและล้ำไส้ ขับโลหิตระดู แก้ริดสีดวง ทวำร เกลื่อนฝี ให้ควำมอบอุ่นแก่ร่ำงกำย กระจำยเลือดลม มีฤทธิ์บีบมดลูกท้ำให้แท้งได้ ทำแก้โรคผิวหนัง ๙ ขิงแห้ง ๒ (๘๐ กรัม) หวำนเผ็ดร้อน ขับลม แก้ท้องอืด จุกเสียด แน่นเฟ้อ คลื่นไส้ อำเจียน แก้หอบไอ ขับเสมหะ แก้บิด เจริญ อำกำศธำตุ กระตุ้นกำรบีบตัวของกระเพำะ อำหำรและล้ำไส้ ๑๐ สมอไทย ๑ (๔๐ กรัม) ฝำดเปรี ยวขม แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้โลหิตในอุทร แก้น ้ำดี ถ่ำยอุจจำระ รู้ถ่ำยรู้ปิดเอง แก้ลมป่วง แก้พิษ ร้อนภำยใน แก้ลมจุกเสียด ถ่ำยพิษไข้ คุม ธำตุ แก้ไอเจ็บคอ ขับน ้ำเหลืองเสีย แก้เสมหะ เป็นพิษ แก้ดีพลุ่ง แก้อำเจียน บ้ำรุงร่ำงกำย แก้นอนสะดุ้งผวำ ดองกับน ้ำมูตรโค ดื่มแก้ ปวดเมื่อยตำมร่ำงกำยตำมข้อ แก้อ่อนเพลีย บดเป็นผงโรยแผลเรื อรัง ๑๑ สมอเทศ ๑ (๔๐ กรัม) เปรี ยวฝำด ระบำยอ่อนๆ ระบำยเสมหะ ระบำยลม รู้ถ่ำย รู้ปิดเอง แก้เสมหะ ท้ำให้ลมเดินสะดวก
๖๑ ๑๒ สมอพิเภก ๑ (๔๐ กรัม) เปรี ยวฝำด หวำน แก้เสมหะจุกคอ ท้ำให้ชุ่มคอ แก้โรคตำ แก้ ธำตุก้ำเริบ บ้ำรุงธำตุ แก้ไข แก้ริดสีดวง ๑๓ จันทน์แดง ๑ (๔๐ กรัม) ขนเย็น แก้ไออันเกิดจำกซำงและดี บ้ำรุงหัวใจ แก้ เลือดออกตำมไรฟัน แก้ไข้เพื่อดีพิกำร แก้ บำดแผล ๑๔ จันทน์ขำว ๑ (๔๐ กรัม) ขมหวำน บ้ำรุงประสำท บ้ำรุงเนื อหนังให้สดชื่น แก้ ร้อนในกระหำยน ้ำ แก้ตับปอดและดีพิกำร แก้เหงื่อตกหนัก ขับพยำธิ ๑๕ ลูกจันทน์ ๑ (๔๐ กรัม) ร้อนหอมติด ฝำด บ้ำรุงก้ำลัง บ้ำรุงธำตุ แก้ธำตุพิกำร ขับลม แก้ปวดมดลูก แก้ท้องร่วง บ้ำรุงโลหิต
๖๒ ๑๖ ดอกจันทน์ ๑ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อน บ้ำรุงโลหิต บ้ำรุงธำตุ ขับลม ๑๗ ลูกกระวำน ๑ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อนหอม ขับเสมหะ ขับโลหิต ขับลม บ้ำรุงธำตุ กระจำยเลือดและลมให้ซ่ำนผสมยำถ่ำย ป้องกันไม่ให้จุกเสียดและไซ้ท้อง น้ำลูกมำแช่ แอลกอฮอล์ได้น ้ำยำสีแดง รับประทำนบ้ำรุง ธำตุ แก้ธำตุพิกำร อำหำรไม่ย่อย ท้องอืดเฟ้อ ระบำยอุจจำระธำตุ ใช้ปรุงอำหำร ๑๘ กำนพลู ๑ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อนปร่ำ กระจำยเสมหะ แก้เสมหะเหนียว แก้ เลือดออกตำมไรฟัน แก้หืด ท้ำอำหำรให้งวด แก้ปวดฟัน แก้ร้ำมะนำด แก้ปวดท้อง แก้ลม แก้เหน็บชำ แก้พิษโลหิต พิษน ้ำเหลือง ขับ น ้ำคำวปลำ ท้ำอุจจำระให้ปกติ ดับกลิ่นกล้ำ แก้ธำตุทั ง ๔ พิกำร แก้ท้องขึ น กดลมให้ลงสู่ เบื องต่้ำ ๑๙ พริกไทย ๑ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อน แก้ลมอัมพฤกษ์ แก้ลมลั่นในท้อง บ้ำรุงธำตุ แก้ท้องอืดเฟ้อ แก้เสมหะเฟื้อง แก้มุตกิด
๖๓ ๒๐ เปลือกกันเกรำ ๒ (๘๐ กรัม) แก่น- มันเมำ ขม บ้ำรุงร่ำงกำย บ้ำรุงธำตุ บ้ำรุงไขมัน เป็นยำ อำยุวัฒนะ แก้ไข้จับสั่น มองคร่อ หืดไอ แก้ ริดสีดวง แก้ท้องมำน แก้ลงท้องมูกเลือด แก้ แน่นอก บ้ำรุงม้ำม ขับลม แก้โลหิตพิกำร แก้ ปวดแสบปวดร้อนตำมผิวหนังและร่ำงกำย ๒๑ เปลือกสมุลแว้ง ๓ (๑๒๐ กรัม) หอมร้อนปร่ำ แก้ลมวิงเวียน ใจสั่น แก้พิษหวัด แก้ก้ำเดำ ขับลมในไส้ แก้ธำตุพิกำร ขั้นตอนการปรุงยา ๑. น้ำวัตถุดิบตำมยำต้ำรับตรีวำสังข์ไปท้ำ กำรอบ *วางในเตาอบ: น้ำสมุนไพรที่มีลักษณะแข็ง วำงชั นบน ส่วนสมุนไพรที่เป็นใบวำงชั นล่ำง เพื่อ ไม่ให้ใบโดนไฟโดยตรงจะท้ำให้ไหม้ได้ อบที่ อุณหภูมิ ๑๐๐ องศำ เป็นเวลำ ๑ ชั่วโมง *วางบนถาด: เลือกสมุนไพรที่มีน ้ำมันวำงบน ใบ เรียกว่ำกำรฝังยำ เช่น น้ำดอกจันทน์ ลูกจันทน์ กำนพูล วำงบนใบคนทีสอ ใบสะเดำอบที่อุณหภูมิ ๑๐๐ องศำ เป็นเวลำ ๑ ชั่วโมง
๖๔ ๒. น้ำสมุนไพรทั งหมดที่อบแล้วมำท้ำกำรบดให้ละเอียด โดยให้มีกำรล้ำดับควำมแข็งของสมุนไพร โดยให้สมุนไพรที่มีควำมแข็งลงก่อน แล้วไล่จนถึงใบและน ้ำมัน โดยต้ำรับนี จะล้ำดับกำรใส่ดังนี คือ จันทน์ขำว -> จันทน์แดง -> สมอพิเภก -> สมอเทศ -> สมอไทย -> เปลือกสมุลแว้ง -> ขิง -> เถำ สะค้ำน -> เปลือกตีนเป็ด -> เปลือกกันเกรำ -> รำกเจตมูลเพลิง -> ดีปลี -> กระวำน -> รำกช้ำพลู -> พริกไทย -> ท้ำกำรเปิดเครื่องย่้ำก่อนให้แตก -> จำกนั นใส่ใบไม้กับสมุนไพรที่มีน ้ำมัน คือ ดอกจันทน์ ลูก จันทน์ กำนพลู ใบคนทีสอ ใบสะเดำ และกระเทียม ๓. ท้ำกำรบดไปเรื่อยๆ จนละเอียด ๔. ท้ำกำรร่อนผ่ำนตะแกรงเบอร์ ๘๐ เมื่อร่อนแล้ว น้ำส่วนที่เหลือจำกกำรถูกร่อนไปบดอีกครั งให้ ละเอียด แล้วน้ำมำผ่ำนตะแกรงร่อนเบอร์ ๘๐ ท้ำซ ้ำแบบนี ประมำณ ๒-๓ รอบ ๕. น้ำส่วนที่เหลือจำกกำรถูกร่อน มำท้ำกำรบดด้วยเครื่องบดเครื่องเร็วสูงแล้วน้ำมำผ่ำนตะแกรงร่อน เบอร์ ๖๐ หำกมีส่วนที่ไม่ผ่ำนตะแกรงร่อนอีก ให้ท้ำกำรบดอีกครั ง แล้วน้ำมำผ่ำนกำรร่อนซ ้ำอีกรอบ สุดท้ำยก็จะเหลือส่วนที่ไม่สำมำรถบดที่ได้อีกแล้ว จะเหลือประมำณ ๕% ของวัตถุดิบทั งหมด ผลการท้ายา น ้ำหนักเริ่มต้นของยำ : ๑,๐๔๐ กรัม น ้ำหนักยำที่ได้: ๙๙๕ กรัม น ้ำหนักกำกยำหลังไม่สำมำรถบดได้ : ๒๐ กรัม น ้ำหนักสูญเสีย : ๒๕ กรัม (คิดเป็นสัดส่วนประมำณ ๒.๔๐%)
๖๕ ชื่อยา : ยาประสะเปราะใหญ่ สรรพคุณ : ถอนพิษไข้ ไข้ตำนทรำง ส้ำหรับเด็ก ค้าแนะน้าและข้อควรระวังในการใช้ยา : ละลำยน ้ำดอกไม้ หรือน ้ำสุก รับประทำน หรือผสมน ้ำสุรำ สุม กระหม่อม สูตรต้ารับยา : (สมุนไพร ๑,๖oo กรัม) ที่ ตัวยา ส่วน/ น้้าหนัก รสยา สรรพคุณ ๑ โกฐเชียง ๑ (๔๐ กรัม) หวำนสุขุม แก้ไข้ แก้ไอ แก้สะอึก แก้เสียดแทงสองรำวข้ำง ๒ โกฐสอ ๑ (๔๐ กรัม) สุขุมหอม แก้ไข้ แก้หืดไอ บ้ำรุงหัวใจ แก้เสมหะเป็นพิษ แก้ สะอึก แก้หลอดลมอักเสบ แก้ไข้จับสั่น ๓ โกฐหัวบัว ๑ (๔๐ กรัม) มัน สุขุม หอม แก้ลมในกองริดสีดวง กระจำยลมทั งปวง ขับลมใน ล้ำไส้ ๔ โกฐเขมำ ๑ (๔๐ กรัม) สุขุมหอม แก้โรคในปำกในคอ แก้แผลเน่ำเปื่อย แก้เสียดแทง สองรำวข้ำง แก้หอบหืด
๖๖ ๕ โกฐจุฬำลัมพำ ๑ (๔๐ กรัม) สุขุมหอม ร้อน แก้ไข้เจลียง (ไข้ที่มีผื่นตำมตัว เช่น ไข้หัด สุกใส ด้ำ แดง เป็นต้น ) แก้ไข้เสมหะ แก้หืด แก้ไอ แก้ไขัจับเป็น ยำเร่งประสำทส่วนกลำงเหมือนกำรบูร ขับลม แก้ตก เลือด ต้ำพอกแก้ลม แก้ช ้ำใน แก้ปวดเมื่อยรูมำติก แก้ บิด แก้ปวดท้องหลังคอลด แก้ฤดูมำมำกเกินไป ๖ เทียนด้ำ ๑ (๔๐ กรัม) เผ็ดขม ขับเสมหะให้ลงสู่คูถทวำร ขับลมในล้ำไส้ แก้อำเจียน บ้ำรุงโลหิตให้สมบูรณ์ ๗ เทียนแดง ๑ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อนขมหอม แก้เสมหะ แก้ลม แก้น ้ำดีพิกำร แก้ลมเสียดแทงสอง รำวข้ำง แก้คลื่นเหียนอำเจียน ขับน ้ำนม แก้ลักปิดลัก เปิด ฟอกโลหิต เอำมำแช่น ้ำให้พอง รับประทำนช่วย ลดอำหำรได้ ๘ เทียนขำว ๑ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อนขมหอม แก้ลมและดีพิกำร ขับเสมหะ แก้นิ่ว ขับระดูขำว ขับผำยลม แก้ท้องขึ นในเด็ก น้ำมำสกัดได้น ้ำมันยี่หร่ำ ใช้ท้ำเครื่องหอม เครื่องดื่มและยำขับลม ๙ เทียน ข้ำวเปลือก ๑ (๔๐ กรัม) หวำนเผ็ด หอม บ้ำรุงก้ำลัง ขับผำยลม แก้เส้นศูนย์กลำงท้องพิกำร แก้ชีพจรอ่อน หรือพำกร แก้นอนสะดุ้ง (โทษน ้ำดี) แก้คลั่ง
๖๗ ๑๐ เทียน ตำตั๊กแตน ๑ (๔๐ กรัม) ขมเผ็ดเล็กน้อย บ้ำรุงธำตุ ช่วยย่อยอำหำร แก้ท้องอืดเฟ้อในเด็ก ขับ ลม แก้เสมหะพิกำร แก้ก้ำเดำ ๑๑ ลูกจันทน์ ๑ (๔๐ กรัม) ร้อนหอมติดฝำด บ้ำรุงก้ำลัง บ้ำรุงธำตุ แก้ธำตุพิกำร ขับลม แก้ปวด มดลูก แก้ท้องร่วง บ้ำรุงโลหิต ๑๒ ดอกจันทน์ ๑ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อน บ้ำรุงก้ำลัง บ้ำรุงธำตุ ขับลม ๑๓ กระวำน ๑ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อนหอม ขับเสมหะ ขับโลหิต ขับลม บ้ำรุงธำตุ กระจำยเลือด และลมให้ซ่ำนผสมยำถ่ำย ป้องกันไม่ให้จุกเสียดและ ไซ้ท้อง น้ำลูกมำแช่แอลกอฮอล์ได้น ้ำยำสีแดง รับประทำนบ้ำรุงธำตุ แก้ธำตุพิกำร อำหำรไม่ย่อย ท้องอืดเฟ้อ ระบำยอุจจำระธำตุ ใช้ปรุงอำหำร ๑๔ ดอกกำนพลู ๑ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อนปร่ำ กระจำยเสมหะ แก้เสมหะเหนียว แก้เลือดออกตำม ไรฟัน แก้หืด ท้ำอำหำรให้งวด แก้ปวดฟัน แก้ร้ำมะนำด แก้ปวดท้อง แก้ลม แก้เหน็บชำ แก้พิษ โลหิต พิษน ้ำเหลือง ขับน ้ำคำวปลำ ท้ำอุจจำระให้ ปกติ ดับกลิ่นกล้ำ แก้ธำตุทั ง ๔ พิกำร แก้ท้องขึ น กดลมให้ลงสู่เบื องต่้ำ
๖๘ ๑๕ แก่นจันทน์เทศ ๑ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อนปร่ำ แก้ไข้เพื่อดี ดับพิษดีและโลหิตบ้ำรุงตับ ปอดหัวใจและ น ้ำดี ๑๖ แก่นจันทน์แดง ๑ (๔๐ กรัม) ขมเย็น แก้ไข้อันเกิดจำกซำงและดี บ้ำรุงหัวใจ แก้เลือดออก ตำมไรฟัน แก้ไข้เพื่อดี แก้บำดแผล ๑๗ พิกุล ๑ (๔๐ กรัม) หอมสุขุม แก้ลม บ้ำรุงโลหิต ๑๘ บุนนำค ๑ (๔๐ กรัม) หอมเย็น ขม เล็กน้อย บ้ำรุงดวงจิตให้แช่มชื่น แก้ร้อนใน แก้ลมกองละเอียด วิงเวียนหน้ำมืดตำลำย ใจสั่นหวิว ชูก้ำลัง บ้ำรุงโลหิต แก้กลิ่นสำปสำงในร่ำงกำย ๑๙ สำรภี ๑ (๔๐ กรัม) ขมหอมเย็น แก้โลหิตพิกำร แก้ไข้มีกำร้อน เจริญอำหำร บ้ำรุง หัวใจ ชูก้ำลัง
๖๙ ๒๐ เกสรบัวหลวง ๑ (๔๐ กรัม) ฝำดหอม แก้ไข้รำกสำด แก้ไข้มีพิษร้อน ชูก้ำลังท้ำให้ชื่นใจ บ้ำรุงครรภ์ ๒๑ เปรำะหอม ๒๐ (๘๐๐ กรัม) เผ็ดขม แก้โลหิตซึ่งเจือด้วยลมพิษ สุมศีรษะเด็กแก้หวัดคัด จมูก ขับลมในล้ำไส้ แก้เสมหะ เจริญไฟธำตุ แก้ลงท้อง วิธีท้า : ๑. น้ำตัวยำสมุนไพร เข้ำอบ ๑ ชั่วโมง ข้อแนะน้า : ในขั นตอนกำรอบให้เลือกตัวยำที่มีลักษณะเป็นชิ นใหญ่ เข็ง เช่น โกฐสอ โกฐเขมำ และแก่นจันทน์เทศ ไว้ชั นบนสุดของตู้อบ เนื่องจำกควำมร้อนของตู้อบในชั นบนจะมำกกว่ำชั นล่ำง ในชั นถัดมำให้น้ำตัวยำสมุนไพรที่มีขนำด เล็กลงมำ เช่น บุนนำค สำรภี เกสรบัวหลวง และอบดอกจันทน์ในถำดเดียวกัน โดยจัดเรียงเอำดอกจันทน์ไว้ด้ำนบน ดอกไม้และเกสรเพื่อดูดซับน ้ำมันที่ออกจำกดอกจันทน์ในขั นตอนกำรอบ ส่วนเทียนชนิดต่ำง ๆ น้ำใส่ถำด และอบในชั น ล่ำงสุด ๒. เมื่อครบ ๑ ชั่วโมง น้ำตัวยำสมุนไพรออกจำกเตำอบ ผึ่งลมให้เย็นสักครู่ ข้อแนะน้า : โดยเฉพำะ โกฐเชียงต้องรอให้เย็น หำกน้ำไปบดทันทีจะท้ำให้นิ่ม ๓. น้ำวัตถุดิบที่อบแล้วเข้ำเครื่องบด ค่อยๆ ทยอยใส่สมุนไพรในเครื่องบด โดยเรียงล้ำดับจำกตัวยำสมุนไพรแข็งบด ยำกไปสู่ตัวยำสมุนไพรบดง่ำย ๔. เมื่อตัวยำสมุนไพรละเอียดแล้วน้ำไปร่อนด้วยตะแกรงเบอร์ ๘๐ บดแล้วร่อนด้วยตะแกรงเบอร์ ๘๐ ซ ้ำ ๒-๓ รอบ ๕. น้ำกำกที่เหลือมำบดอีกครั งจนละเอียดแล้วร่อนด้วยตะแกรงเบอร์ ๖๐ ท้ำซ ้ำ ๑ ครั ง ส่วนกำกที่ร่อนไม่ได้แล้วให้ คัดแยกออก หำกมีเครื่องปั่นละเอียดสำมำรถน ้ำไปปั่นละเอียดแล้วร่อนอีกครั ง ๖. เก็บกำกที่เหลือสุดท้ำยหลังจำกกำรปั่น ให้เก็บแล้วชั่งน ้ำหนักกำก โดยน ้ำหนักกำกควรมีไม่เกิน ๕% ของน ้ำหนัก ตัวยำสมุนไพรก่อนบด ๗. ท้ำควำมสะอำดอุปกรณ์ที่ใช้ในกำรบด รวมถึงเครื่องบด ๘. น้ำยำที่บดผงแล้วมำอัดแคปซูล ผลการท้ายา : - น ้ำหนักเริ่มต้น : ๑,๖๐๐ กรัม - น ้ำหนักที่ได้ : ๑,๕๓๕ กรัม - สูญเสีย : ๖๕ กรัม - ประเมินผล : ส่วนที่สูญเสียประกอบด้วยชิ นส่วนหยำบที่บดละเอียดไม่ได้ คิดเป็นสัดส่วนประมำณ ๔ %
๗๐ ชื่อยา : ยาสหัศธารา สรรพคุณ : แก้ลม ๘๐ จ้ำพวก แก้เสมหะ ๒๐ จ้ำพวก แก้ลมเข้ำในเส้นชื่อ วำตะพรรค ๓๐ จ้ำพวก แก้ ลมแล่นในเนื อ ๘ จ้ำพวก แก้ลมแล่นตำมเส้นสันหลัง ชื่อ ปรำณยักษ์ ๒๐ จ้ำพวก แก้โลหิตก้ำเดำ ท้ำให้ เป็นฝีในอก ๕ จ้ำพวก ชื่อ อุระวำต ให้สลักอกจุกเสียด ขนาดการใช้: รับประทำนครั งละ ๑ – ๑.๕ กรัม วันละ ๓ ครั ง ก่อนอำหำร ค้าแนะน้าและข้อควรระวังในการใช้ยา : แก้จุกเสียด ละลำยน ้ำลูกสมอไทยต้ม กิน แก้ตัวเย็น ละลำย น ้ำข่ำต้มกิน สูตรยา : (สมุนไพร ๑,๐๘๐ กรัม) ที่ ตัวยา ส่วน / น้้าหนัก รสยา สรรพคุณ ๑ มหำหิงค์ ๕ สลึง (๑๘.๗๕ กรัม) เฝื่อนร้อน เหม็น ขับลมในล้ำไส้ แก้ท้องขึ น อืดเฟ้อ แน่นจุกเสียด แก้ ปวดท้อง บ้ำรุงธำตุ ขับเสมหะ ขับผำยลม แก้โรค เส้นประสำท ช่วยย่อยอำหำร แก้ปวด แก้ชักกระตุก แก้ฮีสทีเรีย ทำแก้ท้องขึ น นวดท้องในเด็ก ๒ โกฐ ก้ำนพร้ำว ๒ สลึง (๗.๕ กรัม) ขม แก้ไข้ซึ่งมีอำกำรสะอึก แก้ไข้เรื อรัง แก้หอบ แก้เสมหะ เป็นพิษ ๓ โกฐพุงปลำ ๑ สลึง ๑ เฟื้อง (๕.๖๒๕ กรัม) ฝำด แก้โรคอุจจำระธำตุ ลงแดง อติสำร แก้บิดมูกเลือด
๗๑ ๔ โกฐเขมำ ๒ สลึง ๑ เฟื้อง (๙.๓๗๕ กรัม) สุขุมหอม แก้โรคในปำกในคอ แก้แผลเน่ำเปื่อย แก้เสียดแทง สองรำวข้ำง แก้หอบหืด ๕ โกฐกักกรำ ๓ สลึง (๑๑.๒๕ กรัม) สุขุม แก้ลมคลื่นเหียน แก้ดีพิกำร แก้ปวดหัวตัวร้อนนอน สะดุ้ง แก้ริดสีดวงทวำร ขับลม ๖ เทียนด้ำ ๓ สลึง ๑เฟื้อง (๑๓.๑๒๕ กรัม) เผ็ดขม ขับเสมหะให้ลงสู่คูถทวำร ขับลมในล้ำไส้ แก้อำเจียน บ้ำรุงโลหิตให้สมบูรณ์ ๗ เทียนขำว ๑ บำท (๑๕ กรัม) เผ็ดร้อนขม หอม แก้ลมและดีพิกำร ขับเสมหะ แก้นิ่ว ขับระดูขำว ขับ ผำยลม แก้ท้องขึ นในเด็ก น้ำมำสกัดได้น ้ำมันยี่หร่ำ ใช้ ท้ำเครื่องหอม เครื่องดื่มและยำขับลม
๗๒ ๘ เทียน สัตตบุษย์ ๑ บำท ๑ เฟื้อง (๑๖.๘๗๕ กรัม) เผ็ดหอม หวำนร้อน เล็กน้อย แก้ลมครรภ์รักษำ แก้พิษระส่้ำระสำย แก้ไข้ แก้หอบ แก้สะอึก ปรุงร่วมกับชะเอมจีน ท้ำยำอมแก้ไอ ๙ เทียน ตำตั๊กแตน ๕ สลึง (๑๘.๗๕ กรัม) ขมเผ็ด เล็กน้อย บ้ำรุงธำตุ ช่วยย่อยอำหำร แก้ท้องอืดเฟ้อในเด็ก ขับ ลม แก้เสมหะพิกำร แก้ก้ำเดำ ๑o เทียนแดง ๕ สลึง ๑ เฟื้อง (๒๐.๖๒๕ กรัม) เผ็ดร้อนขม หอม แก้เสมหะ แก้ลม แก้น ้ำดีพิกำร แก้ลมเสียดแทงสอง รำวข้ำง แก้คลื่นเหียนอำเจียน ขับน ้ำนม แก้ ลักปิดลักเปิดฟอกโลหิต เอำมำแช่น ้ำให้พอง รับประทำนช่วยลดอำหำรได้ ๑๑ ลูกจันทน์ ๖ สลึง (๒๒.๕ กรัม) ร้อนหอมติด ฝำด บ้ำรุงก้ำลัง บ้ำรุงธำตุ แก้ธำตุพิกำร ขับลม แก้ปวด มดลูก แก้ท้องร่วง บ้ำรุงโลหิต
๗๓ ๑๒ ดอกจันทน์ ๖ สลึง ๑ เฟื้อง (๒๔.๓๗๕ กรัม) เผ็ดร้อน บ้ำรุงโลหิต บ้ำรุงธำตุ ขับลม ๑๓ กำรบูร ๗ สลึง (๒๖.๒๕กรัม) ร้อนปร่ำเมำ บ้ำรุงธำตุ ท้ำให้อำหำรงวด ขับเสมหะและลม แก้ธำตุ พิกำร แน่นจุกเสียด ปวดท้อง ขับลมในล้ำไส้ แก้ไอ แก้เลือดลม ชูก้ำลัง แก้คัน แก้โรคตำ ขับลมให้ผำย กระจำยลม บ้ำรุงก้ำหนัด ขับเหงื่อ แก้ปวดตำมเส้น เกลื่อนฝี แก้เคล็ดขัดยอกบวม แก้กระตุก แก้ปวดข้อ แก้ปวดเส้นประสำท แก้รอยผิวหนังแตก แก้พิษแมลง สัตว์กัดต่อย เป็นยำชำเฉพำะที่ แก้โรคผิวหนังเรื อรัง ขับน ้ำเหลือง บ้ำรุงหัวใจ ใช้ปรุงกลิ่นรสในยำอื่น ไล่ยุง และแมลง ๑๔ หัศคุณเทศ ๖ บำท (๙๐กรัม) ต้น,รำก - ร้อน ขับเลือดและหนองให้ตก ขับลม กระจำยเลือดลม ขับ พยำธิ ๑๕ รำกทนดี (ตองแตก) ๑o บำท (๑๕๐ กรัม) เฝื่อนร้อน ขม ถ่ำยลมถ่ำยเสมหะเป็นพิษ ไม่ไซ้ท้อง ใช้ในรำยที่ถ่ำย ด้วยยำด้ำไม่ได้ แก้บวมน ้ำ แก้ดีซ่ำน แก้ม้ำมอักเสบ แก้โลหิตจำง
๗๔ ๑๖ รำกจิงจ้อ (ใหญ่) ๑ บำท (๑๕ กรัม) หอมร้อน แก้เสมหะ โลหิต ก้ำเดำ และลม ช่วยย่อยอำหำร แก้ฟกช ้ำ เจริญอำหำร แก้เลือดก้ำเดำไหล ๑๗ ว่ำนน ้ำ ๑๑ บำท (๑๖๕ กรัม) หอมร้อน แก้บิด แก้ปวดท้อง แก้ท้องอืดเฟ้อ แน่นจุกเสียด ขับ ลมในกระเพำะและล้ำไส้ ขับเสมหะ แก้ไอ ระงับ ประสำท แก้ตื่นเต้น ขี ลืม แก้ชัก แก้ปวดตำมข้อ แก้ อำกำรสะลึมสะลือ แก้แผลมีหนอง ขับพยำธิ แก้ปวด ฟัน เลือดออกตำมไรฟัน ต้มชะล้ำง แก้คันตำมซอกขำ และก้น ฝนกับสุรำทำหน้ำอกเด็ก แก้ปอดและ หลอดลมอักเสบ ต้มดื่มหรือเคี ยว แก้หวัด แก้ หลอดลมอักเสบ อมแก้ไอ รับประทำนแก้หอบหืด บ้ำรุงหัวใจ เผำให้เป็นถ่ำนรับประทำนแก้พิษสลอด ๑๘ ดีปลี ๑๒ บำท (๑๘๐ กรัม) เผ็ดร้อนขม แก้ธำตุปถวีธำตุ ๒๐ ประกำร แก้ธำตุดินพิกำร แก้ ท้องร่วง ขับลมในล้ำไส้ แก้หืดไอ แก้ลมวิงเวียน แก้ ริดสีดวงทวำร แก้คุดทะรำด เจริญอำหำร แก้ หลอดลมอักเสบ แก้นอนไม่หลับ แก้โรคลมบ้ำหมู ขับ น ้ำดี ขับระดู ท้ำให้แท้ง ขับพยำธิ แก้ปวดกล้ำมเนื อ แก้อำกำรอักเสบ ๑๙ สมอไทย ๑๓ บำท (๑๙๕ กรัม) ฝำดเปรี ยวขม แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้โลหิตในอุทร แก้น ้ำดี ถ่ำย อุจจำระ รู้ถ่ำยรู้ปิดเอง แก้ลมป่วง แก้พิษร้อนภำยใน แก้ลมจุกเสียด ถ่ำยพิษไข้ คุมธำตุ แก้ไอเจ็บคอ ขับ น ้ำเหลืองเสีย แก้เสมหะเป็นพิษ แก้ดีพลุ่ง แก้อำเจียน บ้ำรุงร่ำงกำย แก้นอนสะดุ้งผวำ ดองกับน ้ำมูตรโค ดื่ม แก้ปวดเมื่อยตำมร่ำงกำยตำมข้อ แก้อ่อนเพลีย บดผง โรยแผลเรื อรัง
๗๕ ๒o รำก เจตมูลเพลิง ๒๘ บำท (๔๒๐ กรัม) ร้อน บ้ำรุงธำตุ บ้ำรุงโลหิต ขับลมในกระเพำะอำหำรและ ล้ำไส้ ขับโลหิตระดู แก้ริดสีดวงทวำร เกลื่อนฝี ให้ ควำมอบอุ่นแก่ร่ำงกำย กระจำยเลือดลม มีฤทธิ์บีบ มดลูกท้ำให้แท้งได้ ทำแก้โรคผิวหนัง ๒๑ พริกไทย ๓o บำท (๔๕๐ กรัม) เผ็ดร้อน แก้ลมอัมพฤกษ์ แก้ลมลั่นในท้อง บ้ำรุงธำตุ แก้ท้องอืด เฟ้อ แก้เสมหะเฟื่อง แก้มุตกิด วิธีท้า : ๑. น้ำสมุนไพรถำดที่ ๑ สมอไทย ว่ำนน ้ำ ดีปลี โกฐเขมำ โกฐกักกรำ โกฐพุงปลำ โกฐก้ำนพร้ำว รำก เจตมูลเพลิง รำกทนดี รำกจิงจ้อ หัศคุณเทศ เข้ำอบไว้บนสุด ๑ ชั่วโมง แล้วผึ่งลมให้ตัวยำเย็นลง กรอบ หักได้
๗๖ ๒. น้ำสมุนไพรถำดที่ ๒ เทียนด้ำ แทนแดง เทียนขำว เทียนตำตั๊กแตน เทียนสัตตบุษย์ ลูกจันทน์ ดอกจันทน์ เข้ำอบไว้ชั นล่ำง ๑ ชั่วโมง แล้วผึ่งลมให้ตัวยำเย็นลง ๓. น้ำวัตถุดิบที่อบแล้วเข้ำเครื่องบดโดยเรียงล้ำดับจำกของแข็งบดยำกไปของบดง่ำย ๔. หลังจำกบดจนเริ่มเข้ำกันสักพักหนึ่งใส่มหำหิงคุ์สะตุที่ทุบละเอียดแล้วตำมลงไป ๕. เมื่อส่วนผสมทั งหมดละเอียดแล้วน้ำไปร่อนด้วยตะแกรงเบอร์ ๘๐ ๖. น้ำกำกที่เหลือมำบดอีกครั งจนละเอียดแล้วร่อนด้วยตะแกรงเบอร์ ๖๐ กำกที่ร่อนไม่ได้แล้วคัดแยก ออกไป ๗. น้ำตัวยำที่บดได้มำผสมกับกำรบูรแล้วคลุกเคล้ำให้เข้ำกันเป็นอันเสร็จ ๘. น้ำตัวยำที่บดได้ไปบรรจุแคปซูล ผลการท้ายา : - น ้ำหนักเริ่มต้น : ๑,o๘o กรัม - น ้ำหนักที่ได้ : ๑,o๗๑ กรัม - สูญเสีย : ๙ กรัม - ประเมินผล : ส่วนที่สูญเสียประกอบด้วยชิ นส่วนหยำบที่บดละเอียดไม่ได้ คิดเป็นสัดส่วน ประมำณ o.๘๓%
๗๗ เทคนิคและข้อควรระวัง : - ในกำรอบยำ ให้น้ำดอกจันทน์ ลูกจันทน์ วำงไว้บนเทียนต่ำงๆ เช่น เทียนด้ำ แทนแดง เทียนขำว เทียนตำตั๊กแตน เทียนสัตตบุษย์ เนื่องจำกมีน ้ำมันเหมือนกัน - ในกำรอบยำให้น้ำยำชิ นใหญ่ แก่นไม้ไว้ข้ำงบนสุด และ เทียน (หรือยำที่มีน ้ำมัน) ไว้ล่ำงสุด - ดีปลี และ สมอไทย เมื่ออบเสร็จแล้วจะนิ่ม ถ้ำน้ำไปบดเลยจะติดล้อ จึงต้องรอให้เย็น กรอบ ก่อน แล้วจึงเอำมำบด - ในกำรบดส่วนผสม มหำหิงคุ์ให้ใส่ทีหลังส่วนผสมอื่นเนื่องจำกมีควำมกรอบ บดง่ำย - กำรบูร เป็นตัวยำสุดท้ำยที่ต้องน้ำมำผสมหลังจำกที่บดตัวยำทุกตัวละเอียดเรียบร้อยแล้ว เนื่องจำกกำรบูรเป็นธำตุวัตถุที่มีลักษณะเป็นผง เมื่อน้ำไปบดจะได้รับควำมร้อนท้ำให้จับตัวเป็น ก้อนได้ง่ำย หำกบดพร้อมกับส่วนผสมอื่นๆ หรือบดนำนเกินไปจะท้ำให้ตัวยำจับเป็นก้อนแข็ง - เทคนิคที่ช่วยให้กำรบูรไม่จับตัว สำมำรถท้ำได้ โดย น้ำตัวยำทั งหมดที่บดและร่อนเสร็จแล้ว ไป คลุกเคล้ำกับกำรบูร เพื่อให้ผงตัวยำจับกับกำรบูร ช่วยลดกำรติดหรือเกำะกันของกำรบูรได้ ข้อควรระวัง: - ห้ำมใช้ในหญิงตั งครรภ์ และผู้ที่มีไข้ - ระวังกำรบริโภคในผู้ป่วยโรคควำมดันโลหิตสูง โรคหัวใจ ผู้ป่วยแผลเปื่อยเพปติก และกรดไหล ย้อน เนื่องจำกยำเป็นต้ำรับยำรสร้อน - ระวังกำรใช้ยำต่อเนื่อง โดยเฉพำะในผู้ป่วยที่มีควำมผิดปกติของตับ ไต เนื่องจำกกำรสะสมของ กำรบูรและเกิดพิษได้ - ระวังกำรใช้ร่วมกับยำ phenytoin, propranolol, theophylline และ rifampicin เนื่องจำกยำ ต้ำรับนี มีพริกไทยอยู่ในปริมำณสูง
๗๘ ชื่อยา : ยาสรรพต้อ ที่มา : ต ำรำศิลำจำรึกวัดพระเชตุชนวิมลมังคลำรำม ฉบับสมบูรณ์ พ.ศ ๒๓๗๕ คัมภีร์อภัยสันตำ ฝำ ผนังศำลำ ๗ โรงเรียน หน้ำ ๒๙๖ สรรพคุณ : แก้ลมอันบังเกิดขึ้นในต้อผักตบ และต้อทั้งปวงหำยดีนักฯ สำมำรถลดแรงดันในลูกตำได้ รักษำทุกต้อทุกชนิด ยกเว้น ต้อหิน วิธีการ : รับประทำนโดยบดเป็นผง บดละลำยน้ ำผึ้งให้กินหนัก ๑ สลึง ค าแนะน าและข้อควรระวังในการใช้ยา : แก้จุกเสียด ละลำยน้ ำลูกสมอไทยต้ม กิน แก้ตัวเย็น ละลำยน้ ำข่ำต้มกิน สูตรยา : (สมุนไพร ๑๑๔๐ กรัม) ที่ ตัวยา ส่วน รสยา สรรพคุณ ๑ โกฐสอ ๑ ส่วน สุขุมหอม แก้ไข้ แก้ไข้จับสั่น แก้หืดไอ แก้สะอึก บ ำรุงหัวใจ แก้เสมหะเป็นพิษ แก้หลอดลมอักเสบ ๒ โกฐเขมำ ๑ ส่วน สุขุมหอม แก้โรคในปำกในคอ แก้แผลเน่ำเปื่อย แก้เสียดแทงสองรำวข้ำง แก้หอบหืด ๓ เทียนด ำ ๑ ส่วน เผ็ดขม ขับเสมหะให้ลงสู่คูถทวำร ขับลมในล ำไส้ แก้อำเจียน บ ำรุงโลหิตให้สมบูรณ์
๗๙ ๔ เทียนแดง ๑ ส่วน เผ็ดร้อนขมหอม แก้เสมหะ แก้ลม แก้น้ ำดีพิกำร แก้ลมเสียดแทงสองรำว ข้ำง แก้คลื่นเหียนอำเจียน ขับน้ ำนม แก้ลักปิดลักเปิดฟอกโลหิต เอำมำแช่น้ ำให้พอง รับประทำนช่วยลดอำหำรได้ ๕ เทียนขำว ๑ ส่วน เผ็ดร้อนขมหอม แก้ลมและดีพิกำร ขับเสมหะ แก้นิ่ว ขับระดูขำว ขับผำยลม แก้ท้องขึ้นในเด็ก น ำมำสกัดได้น้ ำมันยี่หร่ำ ใช้ ท ำเครื่องหอม เครื่องดื่มและยำขับลม ๖ เทียน ข้ำวเปลือก ๑ ส่วน หวำนเผ็ดหอม บ ำรุงก ำลัง ขับผำยลม แก้เส้นศูนย์กลำงร้อนพิกำร แก้ชีพจรอ่อนหรือพิกำร แก้นอนสะดุ้ง (โทษน้ ำดี) แก้คลั่ง ๗ เทียน ตำตั๊กแตน ๑ ส่วน ขมเผ็ดเล็กน้อย บ ำรุงธำตุ ช่วยย่อยอำหำร แก้ท้องอืดเฟ้อในเด็ก ขับลม แก้เสมหะพิกำร แก้ก ำเดำ
๘๐ ๘ ผลกระวำน ๑ ส่วน เผ็ดร้อนหอม ขับเสมหะ ขับโลหิต ขับลม บ ำรุงธำตุ กระจำยเลือด และลมให้ซ่ำนผสมยำถ่ำย ป้องกันไม่ให้จุกเสียด และไซ้ท้อง น ำลูกมำแช่แอลกอฮอล์ได้น้ ำยำสีแดง รับประทำนบ ำรุงธำตุ แก้ธำตุพิกำร อำหำรไม่ย่อย ท้องอืดเฟ้อ ระบำยอุจจำระธำตุ ใช้ปรุงอำหำร ๙ กำนพลู ๑ ส่วน เผ็ดร้อนปร่ำ กระจำยเสมหะ แก้เสมหะเหนียว แก้เลือดออกตำมไรฟัน แก้หืด ท ำอำหำรให้งวด แก้ปวดฟัน แก้ร ำมะนำด แก้ปวดท้อง แก้ลม แก้เหน็บชำ แก้พิษโลหิต พิษน้ ำเหลือง ขับน้ ำคำวปลำ ท ำอุจจำระให้ ปกติ ดับกลิ่นกล้ำ แก้ธำตุทั้ง 4 พิกำร แก้ท้องขึ้น กดลมให้ลงสู่เบื้องต่ ำ ๑o ว่ำนน้ ำ ๑ ส่วน หอมร้อน แก้บิด แก้ปวดท้อง แก้ท้องอืดเฟ้อ แน่นจุกเสียด ขับลมใน กระเพำะและล ำไส้ ขับเสมหะ แก้ไอ ระงับประสำท แก้ ตื่นเต้น ขี้ลืม แก้ชัก แก้ปวดตำมข้อ แก้อำกำรสะลึมสะลือ แก้แผลมีหนอง ขับพยำธิ แก้ปวดฟัน เลือดออกจำมไรฟัน ต้มชะล้ำง แก้คันตำมซอกขำและก้น ฝนกับสุรำทำหน้ำอก เด็ก แก้ปอดและหลอดลมอักเสบ ต้มดื่มหรือเคี้ยว แก้หวัด แก้หลอดลมอักเสบ อมแก้ไอ รับประทำนแก้หอบหืด บ ำรุง หัวใจ เผำให้เป็นถ่ำนรับประทำนแก้พิษสลอด ๑๑ เจตมูลเพลิง ๑ ส่วน ร้อน บ ำรุงธำตุ บ ำรุงโลหิต ขับลมในกระเพำะอำหำรและล ำไส้ ขับโลหิตระดู แก้ริดสีดวงทวำร เกลื่อนฝี ให้ควำมอบอุ่นแก่ ร่ำงกำย กระจำยเลือดลม มีฤทธิ์บีบมดลูกท ำให้แท้งได้ ทำ แก้โรคผิวหนัง
๘๑ ๑๒ ขิงแห้ง ๑ ส่วน หวำนเผ็ดร้อน ขับลม แก้ท้องอืด จุกเสียด แน่นเฟ้อ คลื่นไส้ อำเจียน แก้หอบไอ ขับเสมหะ แก้บิด เจริญอำกำศธำตุ กระตุ้นกำร บีบตัวของกระเพำะอำหำรและล ำไส้ ๑๓ พริกไทย ๑ ส่วน เผ็ดร้อน แก้ลมอัมพฤกษ์ แก้ลมลั่นในท้อง บ ำรุงธำตุ แก้ท้องอืดเฟ้อ แก้เสมหะเฟื่อง แก้มุตกิด ๑๔ ดองดึง ๑ ส่วน ร้อนเมำ แก้โรคเรื้อน คุดทะรำด แก้โรคปวดข้อ (gout) แก้กำมโรค แก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อย ขับผำยลม เป็นยำอันตรำย จะต้องใช้ในปริมำณน้อย ถ้ำเกินขนำดอำจเกิดพิษได้ ๑๕ แห้วหมู ๑ ส่วน เผ็ดหอมปร่ำ บ ำรุงหัวใจ ขับเหงื่อ ขับปัสสำวะ ขับลมในล ำไส้ แก้ปวดท้อง อืดเฟ้อ บ ำรุงก ำลัง บ ำรุงธำตุ บ ำรุงทำรกใน ครรภ์ เป็นยำอำยุวัฒนะ แก้ไข้ ลดควำมดันเลือด ลดกำรอักเสบ แก้บิด ท้องเสีย แก้อำเจียน แก้ตับอักเสบ และยับยั้งกำรเติบโตของเชื้อมำลำเรีย ชนิดฟัลซิรัม ๑๖ เปล้ำใหญ่ ๑ ส่วน ร้อน แก้ริดสีดวงล ำไส้ และริดสีดวงทวำรหนัก
๘๒ ๑๗ สมอไทย ๑ ส่วน หอมร้อน แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้โลหิตในอุทร แก้น้ ำดี ถ่ำยอุจจำระ รู้ถ่ำยรู้ปิดเอง แก้ลมป่วง แก้พิษร้อนภำยใน แก้ลมจุกเสียด ถ่ำยพิษไข้ คุมธำตุ แก้ไอเจ็บคอ ขับน้ ำเหลืองเสีย แก้เสมหะเป็นพิษ แก้ดีพลุ่ง แก้อำเจียน บ ำรุงร่ำงกำย แก้นอนสะดุ้งผวำ ดองกับน้ ำมูตรโค ดื่มแก้ปวดเมื่อยตำม ร่ำงกำยตำมข้อ แก้อ่อนเพลีย บดผงโรยแผลเรื้อรัง ๑๘ สมอพิเภก ๑ ส่วน เปรี้ยวฝำดหวำน แก้เสมหะชุ่มคอ ท ำให้ชุ่มคอ แก้โรคตำ แก้ธำตุก ำเริบ บ ำรุงธำตุ แก้ไข้ แก้ริดสีดวง ๑๙ สมอเทศ ๑ ส่วน เปรี้ยวฝำด ผลอ่อน แก้ไข้เพื่อเสมหะ และไข้เจือลม เป็นยำระบำย ยำ ถ่ำย ผลแก่ แก้เสมหะจุกคอ ท ำให้ชุ่มคอ แก้โรคตำ แก้ธำตุ ก ำเริบ บ ำรุงธำตุ แก้ไข้ แก้ริดสีดวง แก้ท้องร่วงท้องเดิน รักษำโรคท้องมำน เมล็ดใน แก้บิด แก้บิดมูกเลือด ๒o เปลือก กันเกรำ ๑๙ ส่วน แก่น - มันเมำขม บ ำรุงร่ำงกำย บ ำรุงธำตุ บ ำรุงไขมัน เป็นยำอำยุวัฒนะ แก้ไข้จับสั่น มองคร่อ หืดไอ แก้ริดสีดวง แก้ท้องมำน แก้ลงท้องมูกเลือด แก้แน่นอก บ ำรุงม้ำม ขับลม แก้โลหิต พิกำร แก้ปวดแสบปวดร้อน ตำมผิวหนังและร่ำงกำย ๒๑ ดีปลี ๑๙ ส่วน เผ็ดร้อนขม แก้ธำตุปถวีธำตุ ๒๐ประกำร แก้ธำตุดินพิกำร แก้ท้องร่วง ขับลมในล ำไส้ แก้หืดไอ แก้ลมวิงเวียน แก้ริดสีดวงทวำร แก้คุดทะรำด เจริญอำหำร แก้หลอดลมอักเสบ แก้นอนไม่ หลับ แก้โรคลมบ้ำหมู ขับน้ ำดี ขับระดู ท ำให้แท้ง ขับ พยำธิ แก้ปวดกล้ำมเนื้อ แก้อำกำรอักเสบ
๘๓ วิธีท า : ๑. คัดแยกและท ำควำมสะอำดเครื่องยำสมุนไพร ดังนี้ โกฐสอ โกฐเขมำ เหง้ำขิงแห้ง เปล้ำใหญ่ เปลือกกันเกรำ ให้ใช้แปรงปัดท ำควำมสะอำด ถ้ำมีขนำด ใหญ่ให้ใช้มีดสับหรือซอยให้มีขนำดเล็กลง และใกล้เคียงกัน เพื่อสะดวกในกำรอบและบดยำ เทียนด ำ เทียนแดง เทียนขำว เทียนข้ำวเปลือก เทียนตำตั๊กแตน ลูกกระวำน ดอกกำนพลู หัวว่ำน น้ ำ เมล็ดพริกไทยล่อน หัวแห้วหมู ดอกดีปลี ใช้กระชอนตำถี่ร่อนเอำเศษผงขนำดเล็กออกก่อน แล้วคัดหำ สิ่งปลอมปนและปนเปื้อนออก รำกเจตมูลเพลิง คัดเลือกเอำเฉพำะส่วนรำก และส่วนต้นที่สูงจำกรำก ขึ้นมำประมำณ ๑ นิ้ว หัวดองดึง ใช้กระชอนตำถี่ร่อนเอำเศษผงขนำดเล็กออก ใช้แปรงปัดหรือถูท ำควำมสะอำด จำกนั้น คัดหำสิ่งปลอมปนและสิ่งปนเปื้อนทิ้ง หลังจำกนั้น น ำไปฆ่ำฤทธิ์ก่อนน ำไปปรุงยำ ลูกสมอพิเภก ลูกสมอเทศ ใช้กระชอนร่อนเศษผงขนำดเล็กออกก่อน ใช้แปรงปัดท ำควำมสะอำด คัดลูกที่สมบูรณ์ไม่มีเชื้อรำ จำกนั้นคัดหำสิ่งปลอมปน และสิ่งปนเปื้อนทิ้ง เนื้อสมอไทย ใช้กระชอนร่อนเศษผงเล็ก ๆ ออกก่อน คัดเฉพำะเนื้อลูกสมอไทย คัดลูกที่ไม่มีเชื้อรำ ถ้ำมีเมล็ดให้คัดออก จำกนั้นคัดหำสิ่งปลอมปน และสิ่งปนเปื้อนทิ้ง ๒. น ำสมุนไพรใส่ถำด อบฆ่ำเชื้อโรค ใช้เวลำ ๑ ชั่วโมง จุดประสงค์เพื่อต้องกำรให้สมุนไพร กรอบ และบดง่ำย ช่วยกระตุ้นฤทธิ์ยำให้มีสรรพคุณทำงยำดีขึ้น และช่วยฆ่ำเชื้อโรค เมื่อครบ ๑ ชั่วโมง น ำถำด เครื่องยำ ออกจำกตู้อบ แล้วผึ่งลมให้ตัวยำเย็นลง ๓. น ำวัตถุดิบที่อบแล้วเข้ำเครื่องบดโดยเริ่มบดเครื่องยำ ที่มีลักษณะแข็งมำกสุดไปหำน้อยสุด ตำมล ำดับ เครื่องยำที่มีน้ ำมันมำก คือกลุ่มเทียน ให้บดเป็นล ำดับสุดท้ำย ๔. เมื่อส่วนผสมทั้งหมดละเอียดแล้วน ำไปร่อนด้วยตะแกรงเบอร์ ๘๐ ๕. น ำกำกที่เหลือมำบดอีกครั้งจนละเอียดแล้วร่อนด้วยตะแกรงเบอร์ ๖๐ กำกที่ร่อนไม่ได้แล้วคัดแยก ออกไป น ำตัวยำที่บดได้ไปบรรจุแคปซูล ผลการท ายา : - น้ ำหนักเริ่มต้น : ๑,o๘o กรัม - น้ ำหนักที่ได้ : ๑,o๖๗ กรัม - น้ ำหนักกำกยำ : ๒๓ กรัม - สูญเสีย : ๕๐ กรัม
๘๔ ชื่อยา : ยาตรีฉินทลามกา สรรพคุณ : บ ำรุงธำตุขับลม แก้ไข้เพื่อเสมหะ ถ่ำยโลหิตและน้ ำเหลืองเสีย ขนาดการใช้: ไม่นิยมทำนเป็นยำเฉพำะ เนื่องจำกเป็นตัวยำถ่ำยแรงและรสชำติรับประทำนยำก มัก น ำไปประกอบในต ำรับยำที่เกี่ยวข้องในกำรถ่ำยธำตุ ได้แก่ ธรณีสัณฑฆำต ค าแนะน าและข้อควรระวังในการใช้ยา : ห้ำมใช้กับสตรีมีครรภ์ สูตรยา : (สมุนไพร ๖๒๐ กรัม) ที่ ตัวยา ส่วน / น าหนัก รสยา สรรพคุณ ๑ โกฐน้ ำเต้ำ ๑ (๑๖๐ กรัม) ฝำดมันสุขุม บ ำรุงธำตุ แก้ธำตุพิกำร อำหำรไม่ย่อย ระบำยท้อง รู้ถ่ำยรู้ปิดเอง แก้ท้องเสีย ขับลมในล ำไส้ ขับปัสสำวะ และอุจจำระให้เดินสะดวก แก้ตำเจ็บ แก้ริดสีดวงทวำร ๒ สมอไทย ๑ (๑๖๐ กรัม) ฝำดเปรี้ยวขม แก้ไข้เพื่อเสมหะ แก้โลหิตในอุทร แก้น้ ำดี ถ่ำยอุจจำระ รู้ถ่ำยรู้ปิดเอง แก้ลมป่วง แก้พิษร้อนภำยใน แก้ลมจุก เสียด ถ่ำยพิษไข้ คุมธำตุ แก้ไอเจ็บคอ ขับน้ ำเหลืองเสีย แก้เสมหะเป็นพิษ แก้ดีพลุ่ง แก้อำเจียน บ ำรุงร่ำงกำย แก้นอนสะดุ้งผวำ ดองกับน้ ำมูตรโค ดื่มแก้ปวดเมื่อย ตำมร่ำงกำยตำมข้อ แก้อ่อนเพลีย บดผงโรยแผลเรื้อรัง ๓ รงทอง ๑ (๑๖๐ กรัม) เอียนเบื่อ ถ่ำยลม ถ่ำยน้ ำเหลือง ถ่ำยเสมหะและโลหิต เป็นยำถ่ำย อย่ำงแรง ถ่ำยโรคท้องมำน แก้โลหิตคั่งในสมอง กำรใช้ ท ำยำต้องฆ่ำฤทธิ์เสียก่อนทุกครั้ง บดผสมกะทิสดทำ แผลพุพอง น้ ำเหลืองเสีย แก้ปวดท้อง ๔ ลูกกระวำน ๑/๒ (๘๐ กรัม) เผ็ดร้อนหอม ขับเสมหะ ขับโลหิต ขับลม บ ำรุงธำตุ กระจำยเลือดและ ลมให้ซ่ำนผสมยำถ่ำย ป้องกันไม่ให้จุกเสียดและไซ้ท้อง น ำลูกมำแช่แอลกอฮอล์ได้น้ ำยำสีแดง รับประทำนบ ำรุง ธำตุ แก้ธำตุพิกำร อำหำรไม่ย่อย ท้องอืดเฟ้อ ระบำย อุจจำระธำตุ ใช้ปรุงอำหำร
๘๕ ๕ เทียนด ำ ๑/๔ (๔๐ กรัม) เผ็ดขม ขับเสมหะให้ลงสู่คูถทวำร ขับลมในล ำไส้ แก้อำเจียน บ ำรุงโลหิตให้สมบูรณ์ ๖ มหำหิงคุ์ ๑/๘ (๒๐ กรัม) เผ็ดร้อนเหม็น ขับลมในล ำไส้ แก้ท้องขึ้น อืดเฟ้อ แน่นจุกเสียด แก้ปวด ท้อง บ ำรุงธำตุ ขับเสมหะ ขับผำยลม แก้โรค เส้นประสำท ช่วยย่อยอำหำร แก้ปวด แก้ชักกระตุก แก้ ฮิสทีเรีย ทำแก้ท้องขึ้น นวดท้องในเด็ก หมายเหตุ : ต ารับตรีฉินทบมกาที่ใช้ในคลินิกฯ เพิ่มลูกกระวาน เทียนด า และมหาหิงค์ เพื่อลดอาการไซ้ท้อง วิธีท า : ๑. น ำโกฐน้ ำเต้ำ, สมอไทย, ลูกกระวำน, เทียนด ำ เข้ำอบ ๑ ชั่วโมง แล้วผึ่งลมให้กรอบ ๒. น ำวัตถุดิบที่อบแล้วเข้ำเครื่องบดโดยเรียงล ำดับจำก สมอไทย-โกฐน้ ำเต้ำ-ลูกกระวำน-เทียนด ำ (จำกของแข็งบดยำกไปของบดง่ำย) ๓. หลังจำกบดจนเริ่มเข้ำกันสักพักหนึ่งใส่มหำหิงคุ์ตำมลงไป ๔. เมื่อส่วนผสมทั้งหมดละเอียดแล้วน ำไปร่อนด้วยตะแกรงเบอร์ ๘๐ ๕. น ำกำกที่เหลือมำบดอีกครั้งจนละเอียดแล้วร่อนด้วยตะแกรงเบอร์ ๖๐ กำกที่ร่อนไม่ได้แล้วคัด แยกออกไป ๖. น ำตัวยำที่บดได้มำผสมกับรงทองในเครื่องบดอีกครั้งโดยแบ่งตัวยำที่บดแล้วบำงส่วนรองก้นเครื่อง บดไว้ก่อน จำกนั้นสลับใส่รงทองและยำที่บดแล้วจ ำนวนเท่ำๆ กัน ท ำกำรบดโดยทยอยแบ่งส่วนผสมให้ได้ ประมำณ ๔ รอบ เพื่อป้องกันไม่ให้รงทองจับตัวเป็นก้อนขณะบด ผลการท ายา : - น้ ำหนักเริ่มต้น : ๖๒๐ กรัม - น้ ำหนักที่ได้ : ๖๑๑ กรัม - สูญเสีย : ๙ กรัม - ประเมินผล : ส่วนที่สูญเสียประกอบด้วยชิ้นส่วนหยำบที่บดละเอียดไม่ได้ และบำงส่วน เกิดกำรจับตัวเป็นก้อนแข็งหลังจำกผสมกับรงทอง คิดเป็นสัดส่วนประมำณ ๑.๔๕%
๘๖ เทคนิคและข้อควรระวัง : - ในกำรบดส่วนผสม มหำหิงคุ์ให้ใส่ทีหลังส่วนผสมอื่นเนื่องจำกมีควำมกรอบ บดง่ำย - รงทองต้องน ำไปสะตุและบดเป็นผงก่อนน ำมำใช้ - รงทอง เป็นตัวยำสุดท้ำยที่ต้องน ำมำผสมหลังจำกที่บดตัวยำทุกตัวละเอียดเรียบร้อยแล้ว เนื่องจำก รงทองที่มีลักษณะเป็นผง เมื่อน ำไปบดจะได้รับควำมร้อนท ำให้จับตัวเป็นก้อนได้ง่ำย หำกบดพร้อมกับส่วนผสมอื่นๆ หรือบดนำนเกินไปจะท ำให้ตัวยำจับเป็นก้อนแข็ง - เทคนิคที่ช่วยให้รงทองไม่จับตัว สามารถท าได้ ๒ วิธี (วิธีที่ใช้ในการท ายารุ่น ๑๒ ใช้วิธีที่ ๑) ๑. น ำตัวยำที่บดได้บำงส่วนรองก้นเครื่องบดไว้ก่อน จำกนั้นสลับใส่รงทองและยำที่บดแล้วจ ำนวน เท่ำๆ กัน ท ำกำรบดโดยทยอยแบ่งส่วนผสมให้ได้ประมำณ ๔ รอบ ๒. น ำตัวยำที่บดแล้วในสัดส่วนเท่ำๆ กับรงทอง ไปคลุกเคล้ำกับรองทองก่อน เพื่อให้ผงตัวยำจับกับ ผงรงทอง ช่วยลดกำรติดหรือเกำะกันของรงทองได้ จำกนั้นน ำตัวยำที่เหลือรองก้นเครื่องบดไว้ก่อน แล้วจึงน ำรงทองที่ผสมแล้วนี้ไปเข้ำเครื่องบดเพื่อผสมกัน โดยจะแบ่งทยอยใส่ประมำณ ๔ ครั้ง - ตัวยำที่จับตัวเป็นก้อน (หลังผสมรงทอง) สำมำรถน ำมำบดกับตะแกรงร่อนเบอร์ ๖๐ อีกครั้ง เพื่อให้ ได้ยำบำงส่วนที่สำมำรถร่อนผ่ำนตะแกรงได้ ส่วนยำที่จับเป็นก้อนแข็งและไม่สำมำรถผ่ำนตะแกรงได้ให้คัด ทิ้ง ยาที่จับตัวเป็นก้อนแข็ง เนื่องจากบด รงทองนานเกินไป
๘๗ ชื่อยา : ยาธาตุบรรจบ สรรพคุณ : แก้ธำตุไม่ปกติ ท้องเสีย ใช้เปลือกแค หรือ เปลือกสะเดำหรือเปลือกลูกทับทิมต้มกับน ้ำปูนใส แก้ท้องขึ น ท้องเฟ้อ ใช้ กระเทียม ๓ กลีบทุบชงน ้ำร้อน หรือใบกระเพรำ ต้มเป็นกระสำยยำ สูตรยา : (สมุนไพร ๑,๐๘๐ กรัม) ที่ ตัวยา ส่วน/ น้้าหนัก รสยา สรรพคุณ ๑ เหง้ำขิง ๔ (๔๐ กรัม) หวำนเผ็ดร้อน ขับลม แก้ท้องอืด จุกเสียด แน่นเฟ้อ คลื่นไส้อำเจียน แก้หอบไอ ขับเสมหะ แก้บิด เจริญอำกำศธำตุ กระตุ้น กำรบีบตัวของกระเพำะอำหำรและล้ำไส้ ๒ โกฐเชียง ๔ (๔๐ กรัม) หวำนสุขุม แก้ไข้ แก้ไอ แก้สะอึก แก้เสียดแทงสองรำวข้ำง ๓ โกฐสอ ๔ (๔๐ กรัม) สุขุมหอม แก้ไข้ แก้ไข้จับสั่น แก้หืดไอ แก้สะอึก บ้ำรุงหัวใจ แก้ เสมหะเป็นพิษ แก้หลอดลมอักเสบ ๔ โกฐเขมำ ๔ (๔๐ กรัม) สุขุมหอม แก้โรคในปำกในคอ แก้แผลเน่ำเปื่อย แก้เสียดแทง สองรำวข้ำง แก้หอบหืด
๘๘ ๕ โกฐพุงปลำ ๔ (๔๐ กรัม) ฝำด แก้โรคอุจจำระธำตุ ลงแดง อติสำร แก้บิดมูกเลือด ๖ เทียนด้ำ ๔ (๔๐ กรัม) เผ็ดขม ขับเสมหะให้ลงสู่คูถทวำร ขับลมในล้ำไส้ แก้อำเจียน บ้ำรุงโลหิตให้สมบูรณ์ ๗ เทียนแดง ๔ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อนขมหอม แก้เสมหะ แก้ลม แก้น ้ำดีพิกำร แก้ลมเสียดแทงสอง รำวข้ำง แก้คลื่นเหียนอำเจียน ขับน ้ำนม แก้ลักปิดลัก เปิด ฟอกโลหิต เอำมำแช่น ้ำให้พอง รับประทำนช่วย ลดอำหำรได้ ๘ เทียนขำว ๔ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อนขมหอม แก้ลมและดีพิกำร ขับเสมหะ แก้นิ่ว ขับระดูขำว ขับผำยลม แก้ท้องขึ นในเด็ก น้ำมำสกัดได้น ้ำมันยี่หร่ำ ใช้ท้ำเครื่องหอม เครื่องดื่มและยำขับลม ๙ เทียนเยำวพำณี ๔ (๔๐ กรัม) ร้อนหอม กระจำยเสมหะ กระจำยลมที่ลั่นโครกครำกอยู่ในท้อง แก้คลื่นเหียนอำเจียน แก้จุกเสียด ขับลมที่ปั่นป่วนอยู่ รอบขอบสะดือ
๘๙ ๑๐ เทียนสัตตบุษย์ ๔ (๔๐ กรัม) เผ็ดหอมหวำน ร้อนเล็กน้อย แก้ลมครรภ์รักษำ แก้พิษระส่้ำระสำย แก้ไข้ แก้หอบ แก้สะอึก ปรุงร่วมกับชะเอมจีน ท้ำยำอมแก้ไอ ๑๑ ลูกจันทน์ ๔ (๔๐ กรัม) ร้อนหอมติดฝำด บ้ำรุงก้ำลัง บ้ำรุงธำตุ แก้ธำตุพิกำร ขับลม แก้ปวด มดลูก แก้ท้องร่วง บ้ำรุงโลหิต ๑๒ ดอกจันทน์ ๔ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อน บ้ำรุงก้ำลัง บ้ำรุงธำตุ ขับลม ๑๓ กระวำน ๔ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อนหอม ขับเสมหะ ขับโลหิต ขับลม บ้ำรุงธำตุ กระจำยเลือด และลมให้ซ่ำนผสมยำถ่ำย ป้องกันไม่ให้จุกเสียดและ ไซ้ท้อง น้ำลูกมำแช่แอลกอฮอล์ได้น ้ำยำสีแดง รับประทำนบ้ำรุงธำตุ แก้ธำตุพิกำร อำหำรไม่ย่อย ท้องอืดเฟ้อ ระบำยอุจจำระธำตุ ใช้ปรุงอำหำร ๑๔ ดอกกำนพลู ๔ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อนปร่ำ กระจำยเสมหะ แก้เสมหะเหนียว แก้เลือดออกตำม ไรฟัน แก้หืด ท้ำอำหำรให้งวด แก้ปวดฟัน แก้ร้ำมะนำด แก้ปวดท้อง แก้ลม แก้เหน็บชำ แก้พิษ โลหิต พิษน ้ำเหลือง ขับน ้ำคำวปลำ ท้ำอุจจำระให้ ปกติ ดับกลิ่นกล้ำ แก้ธำตุทั ง ๔ พิกำร แก้ท้องขึ น กดลมให้ลงสู่เบื องต่้ำ
๙๐ ๑๕ ใบพิมเสน ๔ (๔๐ กรัม) เย็นหอม ถอนพิษร้อน ดับพิษไข้ แก้ไข้ทุกชนิด แก้ลม บ้ำรุงหัวใจ ๑๖ ลูกผักชีลำ ๔ (๔๐ กรัม) ขมฝำดร้อน หอม ขับลมในล้ำไส้ บ้ำรุงธำตุ แก้ไตพิกำร เจริญอำหำร ขับลม แก้ท้องขึ นอืดเฟ้อ จุกเสียดแน่น ๑๗ ดอกดีปลี ๔ (๔๐ กรัม) เผ็ดร้อนขม แก้ธำตุปถวีธำตุ ๒๐ ประกำร แก้ธำตุดินพิกำร แก้ท้องร่วง ขับลมในล้ำไส้ แก้หืดไอ แก้ลมวิงเวียน แก้ริดสีดวงทวำร แก้คุดทะรำด เจริญอำหำร แก้หลอดลมอักเสบ แก้นอนไม่หลับ แก้โรคลมบ้ำหมู ขับน ้ำดี ขับระดู ท้ำให้แท้ง ขับพยำธิ แก้ปวด กล้ำมเนื อ แก้อำกำรอักเสบ ๑๘ หัวเปรำะหอม ๔ (๔๐ กรัม) เผ็ดขม แก้โลหิตซึ่งเจือด้วยลมพิษ สุมศีรษะเด็ก แก้หวัดคัด จมูก ขับลมในล้ำไส้ แก้เสมหะ เจริญไฟธำตุ แก้ลงท้อง ๑๙ เปลือกสมุลแว้ง ๔ (๔๐ กรัม) หอมร้อนปร่ำ แก้ลมวิงเวียน ใจสั่น แก้พิษหวัด แก้ก้ำเดำ ขับลมใน ล้ำไส้ แก้ธำตุพิกำร
๙๑ ๒๐ กำรบูร ๔ (๔๐ กรัม) ร้อนปร่ำเมำ บ้ำรุงธำตุ ท้ำให้อำหำรงวด ขับเสมหะและลม แก้ธำตุ พิกำร แน่นจุกเสียด ปวดท้อง ขับลมในล้ำไส้ แก้ไอ แก้เลือดลม ชูก้ำลัง แก้คัน แก้โรคตำ ขับลมให้ผำย กระจำยลม บ้ำรุงก้ำหนัด ขับเหงื่อ แก้ปวดตำมเส้น เกลื่อนฝี แก้เคล็ดขัดยอดบวม แก้กระตุก แก้ปวดข้อ แก้ปวดเส้นประสำท แก้รอยผิวหนังแตก แก้พิษแมลง สัตว์กัดต่อย เป็นยำชำเฉพำะที่ แก้โรคผิวหนังเรื อรัง ขับน ้ำเหลือง บ้ำรุงหัวใจ ใช้ปรุงกลิ่นรสในยำอื่น ไล่ยุง และแมลง ๒๑ รำกไคร้เครือ ๔ (๔๐ กรัม) ขมขื่นปร่ำ แก้ไข้ ไข้จับสั่น ไข้เพ้อคลั่ง แก้พิษไข้ พิษกำฬ ขับเหงื่อ เจริญอำหำร ชูก้ำลัง ๒๒ โกฐก้ำนพร้ำว ๘ (๘๐ กรัม) ขม แก้ไข้ซึ่งมีอำกำรสะอึก แก้ไข้เรื อรัง แก้หอบ แก้เสมหะ เป็นพิษ ๒๓ เนื อสมอไทย ๑๖ (๑๖๐ กรัม) ฝำดเปรี ยว แก้บิด แก้ท้องผูก แก้ท้องขึ นอืดเฟ้อ แก้โรคเกี่ยวกับ น ้ำดี แก้โรคท้องมำน แก้ตับ ม้ำมโต แก้อำเจียน แก้สะอึก แก้หืดไอ แก้ท้องร่วงเรื อรัง หมายเหตุ : ตำมประกำศกระทรวงสำธำรณสุข เรื่อง ยำสำมัญประจ้ำบ้ำนแผนโบรำณ พ.ศ.๒๕๕๖ ยำธำตุบรรจบ ไม่ใส่รำกไคร้เครือ แต่ต้ำรับดั งเดิมมี รำกไคร้เครือ ๔ ส่วน
๙๒ วิธีท้า : ๑.น้ำสมุนไพรที่ถูกชั่งเตรียมไว้มำชั่งซ ้ำทุกชนิด ให้มีน ้ำหนักประมำณที่ระบุในตำรำงด้ำนบน ±๕ กรัม ๒.แยกตัวยำเป็นกลุ่มใส่ถำดสเตนเลสเพื่อน้ำมำอบไล่ควำมชื น ยกเว้นกำรบูร ๓.น้ำสมุนไพรแต่ละชนิดมำอบซ ้ำโดยน้ำมำวำงในถำดสเตนเลส น้ำส่วนสมุนไพรวำงแยกลงในถำด ๔.ถำดที่ ๑ วำงโกฐเชียง โกฐสอ โกฐเขมำ โกฐพุงปลำ เหง้ำขิง ไคร้เครือ กระวำน กำนพลู ดีปลี โกฐ ก้ำนพร้ำว เนื อสมอไทย ใบพิมเสนต้นและเปรำะหอม น้ำลูกจันทน์ ดอกจันทน์ วำงทับลงไป ๕.ถำดที่ ๒ วำงเทียนด้ำ เทียนแดง เทียนขำว เทียนเยำวพำณี เทียนสัตตบุษย์ ๖.น้ำถำดสมุนไพรที่เตรียมไว้เข้ำอบในตู้อบโดยน้ำถำด สมุนไพรที่มีขนำดชิ นใหญ่และแข็งวำงชั นบน เพื่อให้ใกล้ส่วน ให้ควำมร้อนของตู้อบส่วนใบไม้และสมุนไพรให้น ้ำมันวำงชั น ถัดลงมำ (กรณีมีสมุนไพรชนิดอื่นอบในตู้ด้วยให้เว้นชั นวำง เพื่อให้สังเกตได้ง่ำย) ๗.จับเวลำกำรอบเมื่ออุณหภูมิในตู้อบ ๑๐๐ O C อบเป็น เวลำ ๑ ชั่วโมง ๘.เตรียมเครื่องบดยำและเครื่องร่อนผงสมุนไพรที่ท้ำ ควำมสะอำดโดยกำรเช็ดผ้ำเปียกและเป่ำแห้ง ๙.เมื่อถึงก้ำหนดเวลำแล้ว ให้น้ำถำดสมุนไพรออกมำ จำกตู้อบและพักไว้ประมำณ ๑๐ - ๑๕ นำที
๙๓ ๑๐.น้ำสมุนไพรที่อบแล้วมำใส่เครื่องบดโดยใส่สมุนไพรที่มีควำมแข็งก่อน โดยใส่ รากไคร้เครือ โกฐทั้ง ๕ ลงไปในเครื่อง ปรับขำกวำดนอกของเครื่องบดให้ยกขึ น ขำกวำดในให้อยู่ชิดแกน (ให้ชิดแกนตลอดไม่ ต้องยกขึ น) ๑๑.เมื่อสมุนไพรเริ่มละเอียดใส่เหง้าขิง ดอกกานพลู เปลือกสมุลแว้ง ลูกกระวาน ลูกผักชีลา ดอก ดีปลี เนื้อสมอ ใบพิมเสนต้น หัวเปราะหอม ลงไป ปล่อยให้เครื่องบดให้สมุนไพรเป็นผงละเอียด จำกนั น เติมเทียนทั้ง ๕ บดต่อจนเป็นผงละเอียด ๑๒.ใส่ลูกจันทน์และดอกจันทน์ลงไปบดสังเกตุสียำจะเข้มขึ นและมีฝุ่นฟุ้งน้อยลง มีกลิ่นหอมของ สมุนไพรมำกขึ น ๑๓.น้ำกำรบูรมำคลึงให้แตก (ยังไม่ใส่บดรวม) ๑๔.เมื่อบดสักพักให้ตักสมุนไพรขึ นมำร่อนโดยใช้เครื่องร่อนขนำดตะแกรงควำมหยำบที่เบอร์ ๘๐ ๑๕.เมื่อร่อนแล้วน้ำส่วนกำกที่เหลือมำบดต่อเวียนไปเรื่อยๆ ๑๖.กำรบดสมุนไพรให้เหลือกำกที่กรองไม่ได้ไม่เกิน ๕% ดังนั นสมุนไพรน ้ำหนักรวม ๑,๐๘๐ กรัม ต้องเหลือกำกไม่เกิน ๕๔ กรัม ๑๗.เมื่อบดยำและร่อนยำเรียบร้อยแล้วน้ำสมุนไพรแบ่งมำคลุกกับกำรบูรให้ร่วนแล้วน้ำไปบดรวมกัน ในเครื่องบดนวดผสมรวมกันโดยค่อยๆ เทโรยไม่ให้กำรบูรจับตัวเป็นก้อนประมำณ ๑๐ - ๑๕ นำที จะมี กลิ่นกำรบูรฟุ้งขึ นมำ น้ำสมุนไพรชั่งยำจดน ้ำหนัก ในกำรเตรียมยำครั งนี ได้ผงยำ ๙๘๙ กรัม เหลือกำก จ้ำนวนประมำณ ๔๗ กรัมน้ำยำที่บดได้ไปอัดแคปซูล ๑๘.เก็บยำและท้ำควำมสะอำดเครื่องบดยำ และเครื่องร่อนยำ ผลการท้ายา : - น ้ำหนักเริ่มต้น : ๑,๐๘๐ กรัม - น ้ำหนักที่ได้ : ๙๘๙ กรัม - สูญเสีย : ๙๑ กรัม - ประเมินผล : ส่วนที่สูญเสียประกอบด้วยชิ นส่วนหยำบที่บดละเอียดไม่ได้ คิดเป็นสัดส่วนประมำณ ๘.๔๒%