ประชุมทำขวัญโบราณ

บณั เฑาะว ์ เท่ากบั พราหมณถ์ ือสงั ข ์ ถา้ เปนในพระที่น่ัง
กรมวงั ปูผา้ แดงตามทางเวยี นเทียนกนั ขผี้ ึง้ หยดลงพรม แลว้
เชญิ ขา้ ราชการเขา้ ยนื ประจาํ รมิ ทางลาดผา้ แดงดา้ นนอกคอย
รบั แวน่ เรม่ิ แรกพราหมณผ์ ูเ้ บิกแวน่ ควกั นํา้ มนั หอมป้ ายไส ้
เทียนกอ่ น แลว้ จดุ เทียนชยั แลว้ เอาเทียนชยั เปนเทียน
ชะนวนจดุ เทียนที่แวน่ พราหมณค์ นกลางเบิกแวน่ กอ่ น แลว้
ก็คนซา้ ย แลว้ ก็คนขวาสง่ แวน่ รบั กนั ตอ่ ไปทางซา้ ย (คือ
เวยี นขวา) ในเวลาลงมือจดุ เทียนท่ีแวน่ นั้น สงั ขเ์ ป่ า
บณั เฑาะวไ์ กว ปี่ พาทยม์ ีอยูท่ ี่ไหนกป็ ระโคมโดยสงั เกต
เอาเสยี งสงั ข ์ เม่ือสง่ แวน่ ไปหมดแลว้ หยดุ เป่ าสงั ข ์ ตอ่ เม่ือแวน่
มาบญั จบรอบจงึ เป่ าอกี เปนที่สงั เกตนับรอบที่เป่ าสงั ข ์ แต่
บณั เฑาะวไ์ กวอยเู่ สมอ และป่ี พาทยก์ ็ประโคมอยเู่ สมอจนสดุ
การสมโภชน์

วิธเี วยี นเทียนมีอยสู่ องอยา่ ง อยา่ งใหญเ่ วยี น ๕ รอบ
อยา่ งนอ้ ยเวียน ๓ รอบ อยา่ ง ๓ รอบไม่มีคลมุ บายศรี
อยา่ ง ๕ รอบคลมุ บายศรีใชใ้ บตอง ๓ ใบคลมุ ชน้ั ใน แลว้
เอาผา้ คลมุ คลมุ ชน้ั นอก ผา้ น้ันใชต้ าดตา่ งสกี นั บายศรีแกว้
ใชต้ าดขาว บายศรีทองใชต้ าดเหลือง บายศรีเงินใช้
ตาดเขียว

เม่ือเวียนเทียนไปได ้ ๓ รอบ พราหมณเ์ ปิ ดคลมุ เอา
ผา้ หอ่ ใบตองไปใหผ้ ูร้ บั ทําขวญั ถอื ไว ้ ถา้ ผูร้ บั ทาํ ขวญั คนเดียว

~ 101 ~

ก็เอาห่อผา้ สมุ ใหท้ งั้ ๓ ห่อ ถา้ หลายคนก็ทอดเฉล่ียใหไ้ ดถ้ อื
ท่วั กนั ทําขวญั อยา่ งเวียนเทียน ๕ รอบ ที่ไม่ใชค่ น ไม่
เคยเหนวา่ ทาํ กนั อยา่ งไร แตก่ ารเวียนเทียน ๕ รอบน้ันทาํ
นอ้ ยนัก เม่ือครบรอบแลว้ ก็สง่ เขา้ ไปใหพ้ ราหมณซ์ ง่ึ ประจาํ
บายศรคี นกลางทาํ กิจกอ่ นคอื ปักแวน่ อนั แรกลงในเหม สว่ น
อนั ท่ี ๒ ถึงท่ี ๕ น้ันปลดเอาแตเ่ ทียนรวมตดิ ในแวน่ อนั เดยี ว
น้ัน เม่ือคนกลางทาํ แลว้ คนซา้ ยก็ทํา เมื่อคนซา้ ยทําแลว้ คน
ขวาก็ทํา เมื่อทําเสร็จทง้ั ๓ คนแลว้ ก็ดบั ไฟท่ีแวน่ ดว้ ยใบพลู
ซอ้ นซง่ึ ทากระแจะใบใน โบกควนั ใหแ้ กผ่ ูร้ บั ทําขวญั ตอ่ นั้น
ไปพราหมณท์ ง้ั ๓ คนก็ทําน่าที่ คนหนึ่งเอาเทียนชยั กบั
ดา้ ยเขา้ ไปท่ีคนรบั ทาํ ขวญั เอาดา้ ยเสน้ หนึ่งปัดออกเปน
การฟาดเคราะห ์ เอาเผาไฟท่ีเทียนชยั นั้น แลว้ เอาอกี เสน้
หน่ึงปัดเขา้ ผูกมือให ้ สว่ นอกี คนหน่ึงตกั ลมขา้ งบายศรใี สใ่ น
ลกู มพรา้ ว เหนคนเกา่ ทําลางทีก็ตกั เอาขนมท่ีไม่กาํ เรบิ มี
ทองหยบิ เปนตน้ ใสล่ งไปในลกู มพรา้ วจริงๆดว้ ย แลว้ ตกั เอา
นํา้ มพรา้ วป้ อนใหค้ นซง่ึ รบั ทําขวญั ดื่ม อกี คนหน่ึงเอาโถ
กระแจะไปเติมใหแ้ กผ่ ูร้ บั ทําขวญั ถา้ เปนทาํ ขวญั สง่ิ ซง่ึ ไม่มี
ชวี ติ แลว้ มีแตก่ ารเจิมอยา่ งเดยี ว พิธขี องพราหมณส์ ิน้ เท่านี้
แลว้ มีพิธขี องสมเด็จพระมหากษตั ริยต์ อ่ ไปอีก มีการทรงรด
นํา้ สงั ขแ์ ละทรงเจิม สงั ขน์ ั้นมีเปลยี่ น ถา้ เปนผูอ้ ยูใ่ นพระ
ราชวงศใ์ ชพ้ ระสงั ขท์ กั ษิณาวฏั รชั กาลที่ ๔ ถา้ เปนผูอ้
ยนู่ อกพระราชวงศใ์ ชพ้ ระสงั ขเ์ ดิมอตุ ราวฏั แหง่ รชั ชกาลที่ ๑
ในการสมโภชนโ์ สกนั ตอ์ ยา่ งใหญ่ มกั โปรดใหพ้ ระบรมวงศก์ บั
ขา้ ราชการผูใ้ หญเ่ ขา้ ถวายเจมิ ดว้ ย ตรศั เรยี กเจาะเอา
จาํ เพาะตวั ผูเ้ จิมใชแ้ ป้ งเจิมของพราหมณ์ พระบรมวงศ ์

~ 102 ~

ทรงเจิมที่ฝ่ าพระหตั ถ ์ ขา้ ราชการเจิมท่ีหลงั พระบาท สว่ น
สมเด็จพระมหากษตั ริยน์ ั้นทรงเจมิ ท่ีพระพกั ตรด์ ว้ ยแป้ งเจมิ ซง่ึ
จดั มาโดยจาํ เพาะ การเป่ าสงั ขน์ ั้นเป๋ าตง้ั แตเ่ มื่อเวียนเทียน
ครบรอบไปจดุ สดุ พิธที งั้ ปวงจงึ หยดุ เมื่อสงั ขห์ ยดุ แลว้
บณั เฑาะวแ์ ละป่ี พาทยก์ ็หยดุ ไปดว้ ยกนั หมด เปนอนั สนิ้ พิธี
สมโภชนเ์ พียงเทา่ นั้น

~ 103 ~

ทาํ ขวญั เจา้ นายประสูติ

ทีนีจ้ ะบอกถึงเจา้ นายประสตู ิ แตท่ ่านตอ้ งใหอ้ ภยั ที่ไม่
ครบถว้ นเพราะความไม่รู ้ ดว้ ยกอ่ นนีก้ ็ไม่เออื้ ที่จะรู ้ มา
ภายหลงั ก็เหิรเห่อเกนิ กวา่ ที่จะรไู ้ ดไ้ ปเสียสนิ้ จึงเปนอนั ขาด
ตกบกพรอ่ งไปตามที การประสตู ิของเจา้ นายน้ันมีงานเปน ๓
ตอน คือ ประสตู ิตอนหนึ่ง สมโภชน์ ๓ วนั ตอนหนึ่ง กบั
สมโภชนเ์ ดือนอีกตอนหน่ึง

การประสูติ น้ันมีป่ี พาทยป์ ระโคมมีท่ีสงั เกตไดอ้ ยทู่ ่ีวา่
ถา้ เปนพระองคช์ ายแลว้ ตฆี อ้ งชยั ถา้ เปนพระองคห์ ญิงแลว้ ไม่
มีตฆี อ้ งชยั การประโคมน้ันเขา้ ใจวา่ ใชป้ ่ี พาทยผ์ ูห้ ญงิ อนั ป่ี
พาทยผ์ ูห้ ญิงน้ันมีแตรสงั ขอ์ ยดู่ ว้ ยเสร็จ แตไ่ ม่มีฆอ้ งชยั จะเอา
ฆอ้ งชยั ผูช้ ายเขา้ ไปคอยตีหรอื อยา่ งไรไม่ทราบ และถา้ เอา
ฆอ้ งชยั ผูช้ ายเขา้ ไป แตรสงั ขจ์ ะเปนผูช้ ายดว้ ย หรือใชแ้ ตร
สงั ขผ์ ูห้ ญิงก็ไม่ทราบ ถา้ เปนเจา้ ฟ้ ามีเพ่ิมแตรวงทหารเขา้
ประโคมที่ประตสู นามราชกิจดว้ ย แตเ่ หนจะเปนเติมเขา้ ใหม่
เม่ือแตรวงทหารจดั ใหม้ ีขนึ้ ฟ่ ุมเฟื อยแลว้ กรมทหารในมี
หนา้ ที่ตอ้ งทําพระแท่นประสตู กิ บั เตียงอยไู่ ฟ พระแทน่ ประสตู ิ
นั้นถา้ เปนพระองคเ์ จา้ ก็เปนเตยี งขาคทู ้ าสเี ขยี ว ถา้ เปนเจา้
ฟ้ าก็เปนพระแท่นแวน่ ฟ้ า มีเพดานและม่านใชผ้ ูกกระโจมใน
น้ัน การผูกพระกระโจมใชผ้ ูม้ ีศกั ดิใ์ หญ่ กระดานไฟเปนเตยี ง
เล็กๆ ไดย้ นิ เรยี กกนั วา่ พระแทน่ ประทมเพลงิ แตค่ าํ นั้น
ดเู ปนสาํ หรบั พระมารดาที่เปนเจา้ เจา้ จอมมารดาสามญั เรยี ก

~ 104 ~

อยา่ งไรไม่ทราบ ลางทีกรมทหารในจะตอ้ งทําเตาสาํ หรบั อยไู่ ฟ
ดว้ ย แตไ่ ม่ไดท้ ราบในเรอ่ื งน้ัน

สมโภชนส์ ามวนั จะตกในวนั ไรครบสามวนั ก็ทาํ จรงิ ๆ
เวลาเย็นเสด็จลงตง้ั บายศรีแกว้ ทองเงินสาํ รบั เล็ก พราหมณ์
ทําการเบิกแวน่ เจา้ นายผูห้ ญิงเวยี นเทียนในหอ้ งตาํ หนัก
เจา้ นายผูช้ ายไปน่ังอยขู่ า้ งนอก ผูซ้ ง่ึ อมุ ้ เจา้ นายซง่ึ ประสตู ิใหม่
ใชผ้ ูใ้ หญใ่ นพระราชวงศท์ ่ีสงู ศกั ดิ ์

สมโภชนเ์ ดือน ชอื่ แตว่ า่ เดือน ท่ีจริงแลว้ แตโ่ หรเขาจะ
หาฤกษไ์ ด ้ เดือนหน่ึงลว่ งแลว้ ไปเปนไดก้ นั เวลาเย็นเสด็จลง
มีเจา้ นายผูช้ ายเล็กๆเชญิ หีบพระสงั ขต์ ามเสด็จดว้ ย
(สมโภชนส์ ามวนั ดเู หมือนจะไม่มีหีบพระสงั ขต์ ามเสด็จ) การ
สมโภชนน์ ้ันทําเหมือนสมโภชนส์ ามวนั มีการเพ่ิมขนึ้ แต่
พระราชทานนํา้ สงั ขแ์ ละทรงเจิมแกพ่ ระเจา้ ลกู เธอ ซง่ึ ประสตู ิ
ใหม่ ในเม่ือพราหมณท์ าํ กจิ เสร็จแลว้ และทรงถอื พระสงั ขก์ บั
แป้ งเจมิ เสด็จเขา้ ไปในหอ้ งในดว้ ย เขา้ ใจวา่ จะพระราชทาน
นํา้ สงั ขแ์ ละทรงเจิมใหแ้ กเ่ จา้ จอมมารดา เสด็จกลบั ออกมาก็
ประกอบการขนึ้ พระอตู่ อ่ ไป มีการตงั้ พระอเู่ พ่ิมขนึ้ ในการ
สนมทโรภงวชานงเท์ ดออื งนลน่มิ ั้นกดบั ใว้ บยพเรชะรญิ าชเสทดา็จนพชรอืิ่ ะเลจงใา้ นลพกู เรธะออลแู่ งลพว้ รมะี อู่ เห
พราหมณส์ องคนไกวพระอกู่ ลอ่ ม คาํ ที่กลอ่ มนั้นเมื่อไปดู
พราหมณท์ ําพิธใี นคราวโลช้ งิ ชา้ ก็ปรากฏวา่ ใชค้ าํ สรรเสรญิ
พระเปนเจา้ ในเวลากลอ่ มหงสน์ ั้นเอง แมวและถงุ ถว่ั งาจะมี
หรอื ไม่ก็ไม่เห็น พระอนู่ ้ันสานดว้ ยไมไ้ ผ่ตนั รอบตวั หุม้ ผา้ ขาว

~ 105 ~

ตามยาวแห่งปากพระอนู่ ั้นมีไมค้ านหวั เม็ดปิ ดทองขนาบอยู่
สองขา้ งตามยาวเปนท่ีผูกเชอื กแขวนกบั เสาพระอู่ เชอื กนั้น
หมุ ้ ผา้ ขาวเหมือนกนั เสาพระอทู่ าํ เหมือนเชงิ ลบั แลทาเขยี ว
หวั เม็ดปิ ดทอง เขา้ ใจวา่ เปนหนา้ ท่ีกรมทหารในทําเหมือนกนั

นอกจากนีค้ วรจะมีการเจรญิ พระเกษา อยา่ งท่ีชาวบา้ น
เขาทํากนั เรียกวา่ โกนผมไฟนนั้ ในเวลาเชา้ ดว้ ย แต่
ไม่ไดเ้ หน เหนแตเ่ ขาทํากบั พวกหม่อมเจา้ เขา้ ใจวา่ ถา่ ย
ถอนเอาแบบในวงั มาทาํ เหมือนกนั มีการสวดมนตเ์ ย็นวนั หนึ่ง
กอ่ น ใชพ้ ระสงฆ ์ ๕ รปู ถงึ ๗ รปู รงุ่ ขนึ้ เวลาฤกษโกนผม
ไฟ ทําเหมือนตดั จกุ แตโ่ กนผมเอาไวเ้ ทา่ จกุ ไม่โกนหมด
แลว้ เอาลงอาบนํา้ ในขนั เชงิ ใบใหญ่ ซงึ่ ตงั้ ลอ้ มไวด้ ว้ ยราชวดั
ฉัตรกระดาษเล็ก ๆ ในราชวตั น้ันมีกรงอยา่ งกรงนกเสยี บกงุ ้
เงินอนั ทาํ ขนึ้ ไวท้ ่ีบนคอนใบหนึ่ง กบั เสียบปลาทองอนั ทําขนึ้ ไว ้
บนคอนอีกใบหน่ึง กบั ลกู มพรา้ วงอกปิ ดกระดาษเงินใบหนึ่ง
ปิ ดกระดาษทองใบหน่ึง กอ่ นท่ีจะเอาเด็กลงอาบนํา้ ในขนั เอา
ของทง้ั น้ันชบุ นํา้ ในขนั กอ่ น การท่ีทํากงุ ้ เงินปลาทองเสยี บ
คอนตา่ งนกน้ัน ผิดมนุษมว้ ย เขา้ ใจวา่ หลงเอาพิธลี งทา่ ซง่ึ
ทาํ กรงคอื รว้ั กนั สตั วร์ า้ ยเขา้ มาปน แตเ่ ขา้ ใจวา่ กรง นั้นผิด
ไปเปนกรงนก เพราะฉนั้นกงุ ้ เงินปลาทองก็ตอ้ งเกาะคอนดจุ
นก มพรา้ วงอกน้ันเปนเร่อื งฝ่ังรก ไม่จาํ เปนจะตอ้ งเอาลงชบุ
นํา้ หากแตก่ ารชบุ กรงกงุ ้ เงินปลาทองนั้นนําไป เมื่ออาบนํา้
เด็กเสร็จแลว้ ก็ทําขวญั ติดไปทีเดียว จดั เอาพานมาซอ้ นๆ
กนั เปนบายศรี โดยมากเปนพานถม มีบายศรปี ากชาม

~ 106 ~

ตา่ งหาก นอกจากน้ันก็มีขนั ถมรองพานใสข่ า้ วสารปักแวน่
ตดิ เทียน จะเปน ๓ แวน่ หรือ ๕ แวน่ ก็ตามแตจ่ ะจดั ได ้
กบั มีมพรา้ วออ่ นปอกเปลอื กเฉาะปากมีชอ้ นรองพานดว้ ยตาม
เคย ในการเบิกแวน่ นั้นถา้ อยา่ งดกี ็พราหมณเ์ บิก ถา้ อยา่ ง
เลวก็ผูเ้ ปนครคู ร่าํ เบิก แลว้ ญาติท่ีไปชว่ ยงานน้ันทงั้ ผูห้ ญิง
ผูช้ ายชว่ ยกนั เวยี นเทียน การผูกมือมกั นําเอาเด็กไปใหพ้ ระ
ผูก เสร็จแลว้ ก็เอาลงเปล มีแมวมีถงุ ถว่ั งา ถา้ อยา่ งดกี ็
พราหมณไ์ กวเปล แตไ่ ม่มีคาํ กลอ่ ม ถา้ อยา่ งเลวใคร ๆ ก็
ได ้ เปลนั้นทําไม่มีกาํ หนดกฎชาอะไร แตส่ ายชกั ไกวนั้น
เปนสรอ้ ยทองคาํ มีท่ีเดยี วรวมอยใู่ นพานอนั ใดอนั หนึ่ง วิธที าํ
การเปนสองอยา่ ง อยา่ งใหญเ่ วียนเทียน ๕ รอบ อยา่ งนอ้ ย
เวียนเทียน ๓ รอบ อยา่ งใหญม่ ีคมุ บายศรแี กว้ เงินทอง ใช ้
ใบกลว้ ยหมุ ้ บายศรที ง้ั ๓ สาํ รบั ละ ๓ ใบ เปนชนั้ ใน แลว้
หอ่ ดว้ ยผา้ ตาดชนั้ นอก บายศรแี กว้ ใชต้ าดขาว บายศรีทอง
ใชต้ าดเหลือง บายศรเี งินใชต้ าดสเี ขยี วแก่ เรียกวา่ คลมุ
อยา่ งนอ้ ยไม่มีคลมุ แตอ่ ยา่ งมีคลมุ ดเู หมือนจะมีแตก่ ารทํา
ขวญั คน พราหมณผ์ ูท้ ําการนั้นใช ้ ๓ คน ผูใ้ หญอ่ ยกู่ ลาง
ประคาํ บายศรีแกว้ ผูร้ องอยซู่ า้ ยมือประคาํ บายศรที อง ผูน้ อ้ ย
อยขู่ วามือประจาํ บายศรีเงิน กอ่ นที่ท่านทงั้ ๓ จะจดุ ไฟน้ัน
ควกั นํา้ มนั (หอม) ทาไสเ้ ทียนที่แวน่ กอ่ น แลว้ จงึ จดุ เทียน
ชะนวนเอาเทียนชะนวนจดุ เทียนท่ีแวน่ เสร็จแลว้ คนกลางเบิก
แวน่ วนแตล่ า่ งขนึ้ มาบน ๓ หน จงึ่ โบกควนั แลว้ สง่ ใหผ้ ูท้ ่ี
ประจาํ หนา้ ท่ีทางซา้ ยมือแตท่ ีละแวน่ เมื่อสิน้ ขนั กลางแลว้
พราหมณซ์ ง่ึ ประจาํ ขนั ขวามือจง่ึ ทาํ เหมือนกนั สง่ ใหค้ นกลาง
คนกลางสง่ ใหค้ นซา้ ยมือ คนซา้ ยมือจงึ สง่ ใหค้ นอ่นื ตอ่ ไป เม่ือ

~ 107 ~

คนขวาทาํ สนิ้ แลว้ คนซา้ ยจึง่ ทาํ สง่ ใหผ้ ูเ้ วียนไปทีเดยี วไม่ตอ้ ง
ผ่านคนกลางคนขวา ขา้ งหลงั ผูเ้ บิกแวน่ นั้นมีพราหมณเ์ ป่ า
สงั ขอ์ กี ๓ คน เวลาเบิกแวน่ นั้นเป่ าเบิกแลว้ หยดุ เป่ าอีก
ตอ่ เม่ือแวน่ เวียนมาบรรจบรอบ เปนท่ีหมายวา่ เวยี นไดก้ ร่ี อบ
แลว้ ถา้ บายศรีมีคลมุ เมื่อเวยี นได ้ ๓ รอบ ดเู หมือนท่านท่ี
อย7ู่

7 สมเด็จเจา้ ฟ้ ากรมพระยานรศิ รานุวดั ตวิ งศ ์ ทรงบนั ทึกเรอ่ื งความรตู ้ า่ ง
ๆ ประทานพระยาอนุมานราชธน

~ 108 ~

~ 109 ~

เกร็ดทาํ ขวญั ในประเพณีบวชนาค

กรมพระสมมตอมรพนั ธุ ์

“..จะขอกลา่ วแตน่ าคราษฎร ์ การทําขวญั นั้นตวั ผูท้ ี่จะ
บวชซง่ึ เรยี กวา่ เจา้ นาคน้ัน โกนผม โกนหนวด แตใ่ นเวลา
เย็นแลว้ แลว้ ตวั นุ่งเยียรบบั สวมเสือ้ ครยุ หม่ เฉียงบา่ ขา้ งหนึ่ง
สอดแหวนคาดเขม็ ขดั มาน่ังในเคหสถานที่จะทําขวญั มี
บายศรีและแวน่ เวียนเทียน พวกญาติพี่นอ้ งมิตรสหายมาน่ัง
ลอ้ มพรอ้ มกนั ไตรบาตรและเครอ่ื งบรขิ ารเครอ่ื งสกั การทง้ั
ปวง ก็มาตงั้ ในที่ทําขวญั ดว้ ย แลว้ มีอาจารยผ์ ูม้ ีเสยี งอนั
ไพเราะมาวา่ ทาํ ขวญั เป็ นทาํ นอง เหมือนเทศนามหาชาติ
หลายลาหลายแหล่ เม่ือจบลาแลว้ ตีฆอ้ งหยุ่ โห่ แลว้ วา่ ตอ่ ไป

~ 110 ~

เม่ือจบแลว้ เปิ ดแวน่ เวยี นเทียน ผูท้ ี่วา่ ทําขวญั น้ันเปิ ด
แวน่ เองบา้ ง พราหมณเ์ ปิ ดแวน่ บา้ ง ประโคมพิณพาทยเ์ วยี น
เทียนทาํ ขวญั เจา้ นาค ในเวลาเย็นวนั ทาํ ขวญั นั้น บางแหง่ ก็
มีกระบี่กระบองมวยปลํา้ เป็ นการฉลองบา้ งไม่มีบา้ ง และบาง
แห่งท่ีไม่ทาํ ขวญั เลยก็มีเป็ นอนั มาก ท่ีไม่ทาํ เพราะความขดั
สน ไม่สามารถจะทาํ การใหญไ่ ดก้ ็มี ท่ีมีกาํ ลงั พอจะทาํ ได ้
แตไ่ ม่ชอบการเอิกเกริกไม่ทําก็มี

..เรอื่ งราวที่วา่ มานี้ เชน่ เรอื่ งท่ีขา้ พเจา้ ไดเ้ ห็นดว้ ยตาเอง
บา้ ง ไดย้ นิ คาํ คนอ่ืนเลา่ บา้ ง คงจะไม่หมดความท่ีมีที่เป็ นอยู่
และการที่บวชนีจ้ ะทําการเอิกเกรกิ หรอื เป็ นการเงียบ มีทาํ
ขวญั หรอื ไม่ทาํ แห่หรอื ไม่แห่ เป็ นตน้ นี้ ก็ไม่เป็ นการสาํ คญั
อนั ใดในท่ีจะตเิ ตยี นหรือสรรเสรญิ วา่ ชว่ั หรือดี ผิดหรือถกู
เพราะใครมีกาํ ลงั ทุนรอนมากก็ทาํ ไม่มีกาํ ลงั ก็ไม่ทํา มีขอ้
สาํ คญั อยแู่ ตจ่ ิตตข์ องผูบ้ วชและผูเ้ จา้ ของนาค ถา้
ประกอบดว้ ยกศุ ลจติ ตม์ ีศรทั ธาเป็ นตน้ อยแู่ ลว้ ก็คงจะมี
ผลานิสงสด์ ว้ ยประการตา่ ง ๆ โดยไม่สงสยั เลย8

8 ลทั ธธิ รรมเนียมตา่ ง ๆ ภาคท่ี ๒๒ พิมพใ์ นงานปลงศพ
หมอ่ มสอน สวสั ดกิ ลุ ณ อยธุ ยา ปี มะเส็ง พ.ศ. ๒๔๗๒

~ 111 ~

ประเพณีของไทยตง้ั แตโ่ บราณมา มีพิธอี ยอู่ ยา่ งหน่ึง
เรียกวา่ ทําขวญั หมายถึงประกอบพิธใี นอนั ท่ีจะดลบนั ดาล
ใหบ้ งั เกดิ สิริมงคลในจติ ใจ พน้ จากความหวาดสะดงุ ้ หรือตกใจ

โดยมากมกั จะกระทาํ กนั ในเวลาเร่ิมชวี ติ ใหม่ เชน่
เด็กเล็กๆ ท่ีเรมิ่ จะขนึ้ นอนเปลก็ทาํ ขวญั เปล ซง่ึ มีแตเ่ จา้ นาย
ชน้ั สงู เรยี กวา่ ขึน้ พระอู่ เปลยี่ นจากวยั เด็กเป็ นวยั รนุ่ ตอน
โกนจกุ ก็ ทําขวญั จุก เปลยี่ นจากเพศฆราวาส อปุ สมบท
เป็ นภกิ ษุสงฆก์ ็ ทําขวญั นาค (ผูท้ ่ีจะเขา้ อปุ สมบทเรยี กวา่
นาค)หรือจะปลกู เรอื นใหม่ก็ ทาํ ขวญั เสา เร่มิ จะนําเขา้
เปลอื กใสย่ งุ ้ ฉางก็ ทําขวญั ขา้ ว เป็ นตน้

~ 112 ~

พิธเี หลา่ นีม้ กั จะมีบายศรีและแวน่ เวียนเทียนเป็ น
เคร่ืองประกอบโดยผูช้ าํ นาญพิธกี าร เป็ นผูส้ าธยาย กลา่ ว
อญั เชญิ เทพยดาและปลกุ กรอบเรียกขวญั บางกรณีก็มี
กลา่ วสง่ั สอนดว้ ย

พิธที าํ ขวญั นั้นนอกจากคนทําขวญั แลว้ บรรดาญาติ
มิตรจะตอ้ งมาประชมุ พรอ้ มกนั ณ มณฑลพิธนี ้ัน ครน้ั ได ้
ฤกษ ์ คนทําขวญั ก็จดุ เทียนที่ท่ีแวน่ สง่ ใหญ้ าติมิตรท่ีน่ัง
ลอ้ มรอบ และสง่ ตอ่ ๆกนั ไป ใหแ้ วน่ เทียนน้ันเวยี นรอบ ผูท้ ่ีจะ
รบั ทําขวญั เป็ นทกั ษิณาวรรต จนครบ 3 5 7 หรือ 9 รอบ
ตามแตน่ ิยม

ในตอนเร่ิมกระทาํ พิธเี วยี นเทียนนี้ ป่ี พาทยจ์ ะตอ้ ง
บรรเลงเพลงอนั เป็ นมงคลประกอบ แตเ่ นื่องดว้ ยการเวยี น
เทียนยอ่ มกนิ เวลานานโ บราณจารยท์ างดนตรี จงึ รวบรวม
เพลงหลายๆเพลง เรยี บเรยี งเขา้ เป็ นเพลงชดุ เรยี กวา่ เพลง
เรื่องทําขวญั แตเ่ น่ืองจากเวลาที่บรรเลงนี้ เป็ นเวลาท่ีทําพิธี
เวียนเทียน จึงเรยี กเพลงชดุ นีไ้ ดอ้ ีกอยา่ งหนึ่งวา่ เรื่องเวียน
เทียน

เมื่อใดเวียนเทียนครบรอบตามท่ีกาํ หนดแลว้ ญาตมิ ิตร
เหลา่ นั้น ก็จะรวมรวบรวมแวน่ เทียน สง่ ใหค้ นทาํ ขวญั คนทาํ
ขวญั ก็รบั มารวมเขา้ ดบั เทียนเป่ าควนั ไปยงั ผูร้ บั ขวญั
ในตอนนีป้ ี พาทยจ์ ะตอ้ งบรรเลง เพลงรวั สามลา เหมือนใน
เพลงเรอื่ งโหมโรงเย็น แสดงถึงการประสิทธปิ ์ ระสาทศิรมิ งคลให ้
แลว้ บรรเลง เพลงกราวในและเชดิ เหมือนในเรื่องโหมโรง

~ 113 ~

เย็นติดตอ่ กนั ไป แสดงวา่ บรรดายกั ษม์ าหรือปี ศาจรา้ ย ที่มา
รงั ควาน ไดพ้ ากนั ไปหมดสิน้ แลว้

เพลงเรื่องทําขวญั มีลาํ ดบั ของเพลงดงั ตอ่ ไปนี้

1 นางนาค
ขอใหม้ ีศิริมงคล ดงั นางนาคขนึ้ มากอ่ กาํ เนิดวรี บรุ ษุ ตามนิยาย
โบราณ
2 มหาฤกษ ์ แสดงวา่ ถงึ ปฐมฤกษอ์ นั ควรแกม่ งคลพิธนี ั้น

3 มหากาฬ เป็ นเวลาฤกษง์ ามยามดีแลว้

4 สงั ขเ์ ล็ก (หรือสงั ขน์ ้อย)
สงั ขเ์ ป็ นเครื่องมงคลซง่ึ งพระวษิ ณุทรงถอื ในท่ีนีค้ ลา้ ยกบั วา่
ไดร้ บั นํา้ อนั นหลง่ั จากสงั ขน์ ั้น

5 มหาชยั ขอใหผ้ ูอ้ ยใู่ นมงคลพิธี ประสบชยั ชนะ
6 ดอกไมใ้ ทร เพื่อความรม่ เย็นเป็ นสขุ ดงั อยใู่ ตร้ ม่ ไทร

7 ดอกไมไ้ พร
ยามอนั เป็ นมงคลนี้ แมแ้ ตด่ อกไมใ้ นป่ า ก็คล่บี านแสดงความ
สดชน่ื

8 ดอกไมร้ ่วง
หมายถึงเทพบุตรเทพธดิ า โปรยดอกไมใ้ หร้ ว่ งหลน่ ลงมา ยงั
มงคลพิธนี ้ันดว้ ยความยนิ ดี

~ 114 ~

9 พดั ชา เป็ นการขบั กลอ่ มใหร้ ืน่ รมย ์
10 บา้ บ่น
น่าจะเลือนมาจากเพลงที่ชอ่ื วา่ บา้ ระบุน่ อนั เป็ นเพลงสมยั
อยธุ ยา ทํานองเพลงแสดงวา่ เป็ นการพรา่ํ เรียกขวญั ท่ีอยใู่ น
แถวเถื่อนใหก้ ลบั มา
11 คูป่ ้ าบน่
เป็ นเพลงชดุ เดียวกนั และทํานองอยา่ งเดียวกนั กบั เพลงบา้ บ่น
12 เคียงป้ าบ่น
เป็ นเพลงชดุ เดียวกนั และทาํ นองอยา่ งเดยี วกนั กบั เพลงบา้ บน่
13 มโนราหโ์ อด
ขวญั ที่ไปหลงระเรงิ อยู่ ณ ที่ใดๆ จะกลบั สสู่ รรพากาย ดงั นาง
มโนราหฟ์ ้ อนราํ เมื่อจะกลบั บา้ นเมือง
14 ตน้ กราวรํา แสดงวา่ เรม่ิ เห็นความมีโชคชยั แลว้
15 กราวรํา เป็ นการประสบโชคชยั โดยสมบรู ณแ์ ลว้
16 ดบั ควนั เทียน
หมายถงึ เป่ าควนั อวยพร ใหผ้ ูอ้ ยใู่ นพิธนี ั้นประสบศิริมงคลทกุ
ประการ9

9 หนังสือเพลงชดุ ทาํ ขวญั กองการสงั คตี กรมศิลปากร 1 ธนั วาคม

ปี พุทธศกั ราช ๒๔๙๗

~ 115 ~

เพลงเรื่องทําขวญั

วงมโหรโี บราณมี ๗ เพลง10
1 มอญแปลง
2 สรรเสริญพระจนั ทร ์
3 มหาไชย
4 มโนราโอด
5 ราโค
6 เหรา
7 หงสไ์ ซรด้ อกบวั

หากนําเพลงเรือ่ งทําขวญั ของวงมโหรโี บราณ กบั วงปี่
พาทย ์ มาเทียบเคียงกนั จะเห็นวา่ มี 2 เพลงท่ีใชบ้ รรเลง
เหมือนกนั คอื เพลงมหาชยั และเพลงมโนราหโ์ อด

แตใ่ นทางสามญั ท่วั ไป เพลงท่ีนิยมบรรเลงและรบั รอ้ ง
แพรห่ ลายมาแตโ่ บราณมากท่ีสดุ คือ เพลงนางนาค
นับเป็ นเพลงสญั ลกั ษณ์ ประจาํ งานทาํ ขวญั ท่วั ทุกทอ้ งถิ่น

10 สาสน์ สมเด็จ พุทธศกั ราช ๒๔๖๑

~ 116 ~

~ 117 ~

เรื่องขวญั 11

ความหมายของขวญั

มนุษยม์ ีความเชอื่ อยอู่ ยา่ งหน่ึง ซง่ึ สบื มาแตโ่ บราณวา่
คนท่ีเกดิ มาทง้ั เด็กและผูใ้ หญไ่ ม่วา่ เป็ นหญิงหรอื ชาย ยอ่ มมี
อะไรอยอู่ ยา่ งหน่ึง ซงึ่ อยใู่ นภายในรา่ งกายมาแตก่ าํ เนิด สิง่ ท่ีวา่
นี้ ถา้ ยงั อยกู่ บั เนือ้ กบั ตวั ของผูใ้ ด ผูน้ ั้นก็จะมีความสขุ ความ
สบายไม่ป่ วยไขไ้ ดท้ กุ ข ์ ถา้ สิ่งน้ันหนีหายไปจากตวั ก็จะทาํ ใหผ้ ู ้
นั้นเป็ นไขไ้ ดท้ ุกข ์ และอาจถงึ แกค่ วามตายได ้ ถา้ ส่ิงน้ันไม่
กลบั คนื มาอยใู่ นรา่ งกาย

สิง่ ที่กลา่ วนีภ้ าษาไทยเรยี กวา่ ขวญั อนั เป็ นคาํ มี
ความหมายในภาษา ที่เขา้ ใจกนั อยา่ งเงาๆ แลว้ ก็ยงุ่ ดว้ ย ท่ีวา่
ยงุ่ เพราะเป็ นส่งิ มองไม่เห็นตวั วา่ มีรปู รา่ งเป็ นอยา่ งไร

คนเมื่อเกดิ มาเป็ นทารก ก็เชอื่ วา่ ขวญั ของเด็กน้ันยงั
ออ่ นอยู่ ถา้ มีอะไรผิดปกติขนึ้ ขวญั ก็ตกใจงา่ ย อาจหนีออก

11เร่ืองขวญั ของเสถียรโกเศศ พ.ศ. 2507 คดั มาเพยี งบางตอนที่เกี่ยวขอ้ งเท่าน้นั

~ 118 ~

จากรา่ งกาย กระเจิดกระเจงิ ไปอยเู่ สียในป่ าในดง จนหายตกใจ
เป็ นปกตแิ ลว้ จึงจะกลบั มา ถา้ ไม่กลบั มาทารกซงึ่ เป็ นเจา้
ของขวญั น้ันก็จะตอ้ งตายไป เมื่อทารกเจรญิ วยั ก็มีรา่ งกาย
เติบโตกลา้ แขง็ ขนึ้ ขวญั ของทารกน้ันก็กลา้ แขง็ ตามไปดว้ ย

คติความเชอื่ เรอื่ งขวญั ดงั กลา่ วมานี้ ไม่ใชม่ ีแตเ่ ฉพาะ
ชาวไทยในประเทศไทยเทา่ นั้น ชาวไทยในถิ่นอน่ื เชน่ ไทยใหญ่
ไทลอื้ และลาว เป็ นตน้ ก็มีคตคิ วามเชอ่ื เรือ่ งขวญั เป็ นทาํ นอง
เดยี วกนั เพราะมีคาํ พูดเรยี กส่ิงที่กลา่ วมานีว้ า่ ขวญั
เหมือนกนั และมีพิธีรตี องเกย่ี วกบั เรื่องขวญั สืบเป็ นปรมั ปรา
ประเพณีกนั มา ยงิ่ กวา่ นีช้ นชาติอืน่ ที่อยใู่ นดินแดนตา่ งๆ ของ
ภาคพืน้ เอเชยี อาคเนยม์ ี เขมร ญวน มอญ พม่า และมาลายู
เป็ นตน้ ตลอดจนชาวป่ าชาวเขาเผ่าตา่ งๆ ก็มีคติความเชอ่ื
อยา่ งท่ีวา่ นี้ แตเ่ รยี กชอ่ื เป็ นอนื่ ไม่เรยี กวา่ ขวญั เห็นจะเป็ น
ความเชอ่ื ซง่ึ มีมาแลว้ แตด่ กึ ดาํ บรรพ ์ จงึ ไดม้ ีเหมือนกนั หมด
และคงเป็ นความเชอ่ื ที่ฝังลึกอยใู่ นจติ ใจของประชาชน จงึ ได ้
เหลือสบื มาไดจ้ นถึงทุกวนั นี้ แมค้ าํ พูดเกีย่ วกบั ขวญั ซง่ึ มีอยใู่ น
ภาษาไทย เชน่ คาํ ขวญั ของขวญั ขวญั ดี เป็ นตน้ ก็สอ่ ให ้
เห็นถึงความเชอ่ื ถอื ของเดมิ โดยที่ผูพ้ ดู ผูใ้ ชค้ าํ เหลา่ นีไ้ ม่
รสู ้ ึกตวั

ขวญั นั้นไม่ใชม่ ีแตข่ องคนเท่าน้ัน สิ่งบางอยา่ งเชน่ ชา้ ง
มา้ ววั ควาย ตลอดจนส่งิ ไม่มีชวี ิตรงั อยา่ งเชน่ เสาเรอื น เรือ
เกวยี น ขา้ วเปลือก นาขา้ ว แมจ้ นกระทง่ั บา้ นเมือง ก็มีขวญั
เป็ นเฉพาะประจาํ อยเู่ หมือนกนั เมื่อวา่ ตามนีก้ ็น่าจะเดาวา่

~ 119 ~

ขวญั คงเป็ นสว่ นสาํ คญั ของส่งิ ตา่ งๆท่ีกลา่ วนีถ้ า้ สิ่งเหลา่ นีไ้ ม่มี
ขวญั สง่ิ น้ันก็จะตอ้ งตายไป เพราะฉะนั้นจะวา่ ขวญั หมายความ
วา่ ชวี ิตก็ไม่เชงิ เพราะเม่ือกลา่ วถงึ คนและสตั วต์ า่ งๆวา่ มีขวญั ก็
พอฟังได ้ แตไ่ ฉนจึงมีสตั วแ์ ตเ่ ฉพาะชา้ งมา้ ววั ควายเทา่ นั้น
สว่ นสตั วช์ นิดอื่น ไม่กลา่ วถึงวา่ มีขวญั หรือไม่มี แลว้ ก็
สิ่งไม่มีชวี ิตทําไมจึงมีขวญั ดว้ ย และจาํ กดั อยเู่ ฉพาะเพียง 4-5
อยา่ งเทา่ นั้น

ขอ้ นีว้ สิ ชั นาวา่ สตั วต์ า่ งๆนอกจากที่กลา่ วมาแลว้ คงมี
ขวญั เหมือนกนั ขา้ พเจา้ ใชค้ าํ วา่ คงก็เพราะไม่แน่ใจ และก็ไม่
ทราบอะไรในเร่อื งนีด้ ไี ปกวา่ คนอน่ื ที่สตั วช์ นิดอ่นื ไม่มีใคร
กลา่ วถึงขวญั ถงึ ก็คงเป็ นเพราะเหตไุ ม่มีความสาํ คญั เกย่ี วกบั
ชวี ิตของชาวไทยในทางเศรษฐกจิ …

..........ซงึ่ นอกเหนือความรู ้ ของขา้ พเจา้ ท่ีขา้ พเจา้
ตอ้ งการจะทราบขอ้ แตเ่ รอื่ งขวญั วา่ เป็ นอะไรเท่าน้ันเม่ือเรา
สะดงุ ้ ตกใจมากเรามกั พดู วา่ ใจหาย หรอื ไม่ก็วา่ ขวญั หาย ดู
ประหน่ึงวา่ ใจหรือขวญั หายไปจากตวั ได ้ ถา้ รสู ้ ึกกลวั
เหลือเกินแลว้ ก็มกั พูดวา่ ใจไม่มี หรือ ขวญั ไม่มี เพราะฉะน้ัน
ใจและขวญั ตอ้ งมีตวั ของตวั มนั เองจงึ หายได ้ มนั จะมีตวั ใหเ้ รา
เห็นหรอื ไม่มีก็ตามแตข่ วญั และใจ

แมห้ ายไดแ้ ตก่ ็ตา่ งกนั เพราะใจหายเรารสู ้ กึ วบู ทนั ที
เหมือนมีอะไรในตวั หายไป นอกนีเ้ รายงั พูดวา่ ใจหายใจคว่าํ ก็
ใจหายไปแลว้ ไ ฉนจะยงั มีลกั ษณะคว่าํ อยเู่ ลา่ หรือวา่ เรามีสอง

~ 120 ~

ใจ ใจหน่ึงหายไปแลว้ ยงั เหลือในรา่ งกาย อกี ใจหน่ึงซง่ึ จะมี
อาการอาการคว่าํ เม่ือใจอนั แรกหนีหายไปแลว้ หรอื วา่ ใจมี
แตด่ วงเดยี ว เม่ือขณะจะหายไปจากรา่ งกายมนั มีลกั ษณะพลกิ
ควา่ํ แลว้ หายไปคว่าํ มีความหมายตรงกนั ขา้ มกบั หงาย
ก็
จะตอ้ งเขา้ ใจวา่ เมื่อยงั ไม่สะดงุ ้ ตกใจใจน้ันอยใู่ นอาการปกติ
ของมนั คือง่ายขนึ้ ตอ่ เม่ือสะดงุ ้ ตกใจใจก็เคลอื่ นที่เป็ นควา่ํ ไปจึง
ทาํ ใหร้ สู ้ กึ วา่ ..เหมือนดง่ั ใจหายไปจริงๆ

ในภาษาไทยใหญ่ คาํ วา่ ควา่ํ เขาเขยี นเป็ นความ หรือ
คว่าํ ถา้ เอาเสียง ก.ไกห่ รือ ค.ควายขา้ งหนา้ คาํ ออกเสยี งก็
จะเหลือเสียงวา่ วา่ งใกลก้ บั คาํ วา่ วา่ ขวญั หรอื คาํ วา่ ควา่ํ
และวา่ กวา่ จะเป็ นคาํ มีท่ีมาเดิมจากคาํ เดยี วกนั

สว่ นขวญั หายนั้น แรงกวา่ ใจหายเพราะวนั หาย ทําให ้
ไม่สบายเป็ นไขก้ ็ได ้ ถา้ เป็ นอยา่ งแรงอาจถงึ ลม้ หมอนนอนเส่ือ
เจ็บป่ วยและตายได ้ ถา้ มีอาการอยา่ งนีเ้ รียกกนั วา่ ขวญั
หนีดีฝ่ อ จึงผิดกบั ใจซงึ่ มีแตใ่ จควา่ํ สว่ นขวญั ควา่ํ ไม่มีและ
ใจฝ่ อก็ไม่มี นอกจากนีย้ งั มีคาํ วา่ เสียใจ เสยี ขวญั เสียใจคอื

รสู ้ กึ ทําใหใ้ จเสยี เกดิ ความเศรา้ ความเสยี ดาย แตเ่ สยี ขวญั ทาํ
ใหข้ วญั เสียไปเป็ นเหตใุ หไ้ ม่มีใจสู ้ เหตนุ ีก้ อ่ นกบั ใจจงึ ไม่
เหมือนกนั แตว่ า่ เกย่ี วขอ้ งพลั วนั กนั อยอู่ ยา่ งใกลช้ ดิ ดชู อบกล
อยแู่ ละเมื่อหายตกใจแลว้ ก็วา่ ขวญั มาหรือใจมา ดคู วามหมาย

ก็ไม่ผิดอะไรกนั นัก

~ 121 ~

เม่ือเขารบั ขวญั เด็ก ขณะตกใจก็เอามือไปตบที่อกเด็ก
แตเ่ บาๆ ดปู ระหนึ่งวา่ ตบท่ีหวั ใจ เพ่ือชว่ ยไม่ใหห้ ยดุ เตน้ ขวญั
ก็กลบั มาเอง ท่ีกลา่ ววา่ ขวญั หนีดีฝ่ อ ถา้ หมายความตามคาํ ก็
ตอ้ งเขา้ ใจวา่ เมื่อขวญั หายไปแลว้ ดกี ็ฝ่ อ ทําไมจึงบอกมนั
เกี่ยวขอ้ งอะไรกบั ขวญั คนมีใจคอหงดุ หงิดโกรธงา่ ย ฝรง่ั วา่
เป็ นเพราะ ดเี ป็ นเหตคุ นที่ขหี้ ึงขอี้ ิจฉาตารอ้ น หรืออะไรใน
ทาํ นองน้ัน ฝรง่ั วา่ เป็ นเพราะดีซา่ น ถา้ เอาคติเกา่ ของฝรง่ั ที่
เขาเชอื่ กนั นีป้ รบั เขา้ กบั เรื่องดกี วา่ ของเราดกู ็ชอบกลอีก

เพราะฉะน้ัน ตามตาํ ราสรีรวทิ ยาวา่ เป็ นถงุ ที่รวมเก็บ
นํา้ ยอ่ ยอาหาร คือนํา้ ดซี ง่ึ ตบั กลน่ั เอามาจากเลอื ด และสง่ ไป
ใหแ้ ลว้ ดที ําหนา้ ที่สง่ นํา้ ดีไปตามลาํ ไสเ้ พื่อยอ่ ยอาหาร ถา้ ดที าํ
หนา้ ที่เกินขอบเขตสง่ นํา้ ดีเขา้ ไปในลาํ ไสม้ ากเกินไป ก็จะทํา
ใหเ้ ราเกิดอาการคล่นื เหียน รสู ้ ึกไม่สบายจะเป็ นเพราะเหตนุ ี้
กระมงั จึงทําใหม้ ีใจคอหงุดหงิดโกรธงา่ ย ถา้ นํา้ ดพี ดั เขา้ ไปปน
อยกู่ บั เลอื ดมาก ก็จะเกิดโรคดีซา่ น กระทําใหผ้ ิวเนือ้ และตา
ตอนท่ีขาวเป็ นสีเหลืองผิดปกติไปหมด โรคดีซา่ นท่ีวา่ นีว้ า่ มี
สาเหตเุ กดิ ขนึ้ ไดห้ ลายประการ ประการหน่ึงเกดิ ขนึ้ เพราะเม่ือ
มีอารมณส์ ะเทือนใจอยา่ งแรง เชน่ ตกใจ เสียใจ เป็ นตน้

เพราะฉะน้ัน เม่ือตกใจมากจนหนา้ ตาผิวเพื่อนเหมือน
ไม่มีสีเลอื ด ก็จะเกิดอาการเป็ นไขไ้ ม่สบายขนึ้ ตามธรรมดา
คนเราเม่ือตกใจมากยอ่ มมีอาการผิดปกติ เป็ นผลเกยี่ วไปถงึ
สว่ นตา่ งๆ ของรา่ งกายดว้ ย ถา้ เราตกใจมาก หนา้ มกั ซดี เซยี ว
ไม่มีเลอื ด คนแตก่ อ่ นอาจคิดเห็นวา่ ที่หนา้ เสยี วเป็ นเพราะถงุ
นํา้ ดีสง่ นํา้ ดี ซงึ่ มีสเี ขยี วไปใหม้ ากจะทาํ ใหน้ ํา้ ดหี มดดีจริงได ้ นี่

~ 122 ~

เป็ นเรื่องเอาความรสู ้ มยั ใหม่ไปปรบั เขา้ กบั ความรสู ้ มยั เกา่ ก็มี
อยหู่ ลายอยา่ งท่ีไม่ตรงกนั คนสมยั ใหม่ก็เป็ นผูส้ บื ทายาทมา
จากคนสมยั เกา่ แม่ คนสมยั ใหม่จะมีความคดิ เห็นเปลี่ยนแปลง
ไปแลว้ จากสมยั เกา่ แตส่ ง่ิ ท่ีไดร้ บั เป็ นมรดกไวจ้ ากบรรพบรุ ษุ ก็
ยงั คงเหลืออยไู่ ม่มากก็นอ้ ย เพราะยงั ฝังอยลู่ ึกในจิตใจและ
สาํ แดงใหป้ รากฏเห็น ในเรอื่ งท่ีเก่ยี วกบั คติความเชอ่ื ใหเ้ ห็นอยู่
อยา่ งแฝงๆ เราจะรูเ้ รื่องของเราในปัจจบุ นั ไดก้ ต็ อ่ เมือ่ เรา
รูจ้ กั ตนเองในอดีตวา่ มีความเป็ นแลว้ มาอยา่ งไร

สาม คาํ ตา่ งๆเกี่ยวกบั ขวญั ในภาษาไทย มีคาํ พูด
เกีย่ วกบั ขวญั อยหู่ ลายคาํ คาํ เหลา่ นีท้ ี่ยงั คงรปู ตาม
ความหมายเดิมก็ยงั มีอยู่ และก็มีหลายคาํ ที่มีความหมาย
หรือไม่ก็เคลอื่ นท่ีและยา้ ยจาก
ขยายตวั กวา้ งออกไป
ความหมายเดมิ ไปไกล เชน่ ขวญั หาย ขวญั หนี ขวญั บิน
ขวญั หนีดฝี ่ อ คาํ เหลา่ นีห้ มายความวา่ ตกใจ ถึงกบั ขวญั หาย
หรือบินหนีไป หรอื ถึงกบั ดฝี ่ อ เมื่อฝันตกใจมากมีหนีไป นี่ก็
แสดงอยวู่ า่ ขวญั น้ัน จะตอ้ งมีปี กหรอื อะไรในทํานองน้ัน ถา้ ไม่มี
เชน่ นั้นใชไ่ หมจะบินไดเ้ ลา่
สบื หาเรือ่ งขวญั ของชนชาติเพื่อนบา้ นเทา่ ที่ไดม้ าก็ได ้
ความวา่ ขวญั ของลาวมีรูปเป็ นจิง้ หรีด ขวญั ของพมา่ ที่
เรียกวา่ เล็บใบหยา่ แปลวา่ ผีเสือ้ เซมงั กดั ถา้ ไม่มีชวี ติ ก็
เป็ นรา่ งกายท่ีตายแลว้ เราเรียกกนั วา่ ศพ ซง่ึ เป็ นคาํ มาจาก
ภาษาสนั สกฤต ไม่ใชค่ าํ ไทยแทแ้ ตช่ วี ิตเป็ นอะไรเราก็ไม่รอู ้ กี

เหมือนกนั รไู ้ ดแ้ ตว่ า่ ชวี ติ ไม่ใชใ่ จ เพราะลาํ พงั ชวี ติ ไม่รคู ้ ดิ ได ้

~ 123 ~

เหมือนใจ และชวี ิตก็ไม่ใชว่ ิญญาณ เพราะชวี ิตท่ีมีประจาํ อยู่
ในตวั บุคคลรแู ้ ตไ่ ดผ้ ิดกบั วิญญาณ ซงึ่ ถือกนั วา่ ไม่มีแตกดบั
เม่ือตวั ตายแลว้ วิญญาณท่ีมีอยใู่ นนั้นไม่ตายตามไปดว้ ย หลงั
พวกวา่ เม่ือตวั ตายแลว้ วิญญาณของผูน้ ้ันยงั อยไู่ ม่สญู หายไป
ไหนแตก่ ็ไม่เป็ นวิญญาณของผูน้ ้ันอีกตอ่ ไป พวกก็วา่ เมื่อตวั
ตายแลว้ วญิ ญาณของผูน้ ั้นเป็ นอนั ศนู ยไ์ ปดว้ ยมี ความเห็น
ขดั แยง้ กนั มาอยา่ งนีน้ มนานแลว้ ใครมีความเชอื่ อยา่ งไรก็เห็น
เป็ นอยา่ งน้ัน...

.. สว่ นสง่ิ ไม่มีชวี ิตเชน่ เสาเรือน เรือ เกวียน ที่มี
ขวญั ประจาํ ก็เพราะสิ่งเหลา่ นีท้ าํ มาจากตน้ ไม้ ซงึ่ เป็ นสิง่ มีชวี ติ
เหมือนกนั แตท่ ี่ผิดกบั สตั วก์ ็เพราะมนั เคลือ่ นยา้ ยไปท่ีอ่นื
เหมือนอยา่ งสตั วไ์ ม่ไดเ้ ทา่ น้ัน ก็ตน้ ไมน้ ้ันเชอ่ื กนั วา่ มกั มีผีสาง
นางไม้ หรอื เทวดาสิงอยนู่ ี่ก็เห็นจะถือวา่ เท่ากบั เป็ นขวญั ของ
ตน้ ไม้ หรือวา่ ตน้ ไมน้ ้ันมีทง้ั เทวดานางไม้ และขวญั อยดู่ ว้ ยกนั ก็
เป็ นเรื่องตอ้ งใชน้ ึกเอาอยา่ งเดยี วจึงจะทราบได ้ เพราะเป็ นส่งิ
ลึกลบั ไม่มีตวั ตนใหเ้ ห็นไดเ้ ป็ นปกติ ถา้ เชน่ นั้นทราบไดอ้ ยา่ งไร
วา่ ตน้ ไมใ้ ดมีเทวดา หรอื นางไมส้ งิ อยู่

เร่อื งอยา่ งนีช้ าวบา้ นเขารดู ้ ีวา่ ตน้ ไมต้ น้ ใหญ่ ตน้ ไมท้ ี่
ไหนมีขกุ เทวดา หรอื นางไมส้ งิ อยู่ เขาจะบอกไดว้ า่ ตน้ ไม้ อยา่ ง
ตน้ โพธิ์ ตน้ ไทร น่นั แหละมีรุกขเทวดา สว่ นตน้ ไมอ้ ยา่ ง
ตน้ ตะเคียนน่นั แหละมีนางไม้ ถา้ จะถามเขาตอ่ ไปวา่ รไู ้ ด ้
อยา่ งไรวา่ เป็ นเทวดาหรอื นางไม้ เขาก็คงตอบไม่ได ้ นอกจากจะ

~ 124 ~

เป็ นความรสู ้ กึ ของเขาเท่านั้น แตค่ วามรสู ้ กึ นึกเห็นนีล้ างทีก็มี
ประโยชนแ์ กเ่ ราไดบ้ า้ ง เพราะอาจเดาไดว้ า่ ตน้ ไมช้ นิดใดไม่มี
ประโยชนใ์ นทางเศรษฐกิจแกเ่ ขา คอื นําเอามาทําเครอื่ งใชไ้ ม้
สอยไม่ได ้ ตน้ ไมน้ ้ันก็มีรกุ ขเทวดาสรา้ งวิมานอยู่ ถา้ ตน้ ไม้
ชนิดใดมีประโยชนใ์ นทางเศรษฐกิจตน้ ไมน้ นั้ กม็ ี

นางไมส้ ิงสถิตอยู่ คดิ เห็นเชน่ นีแ้ มไ้ ม่เกิดเป็ นเงินเป็ นทอง
แตก่ ็สนุกสบายใจดี ไม่ตอ้ งเอาเงินทองเขา้ แลก ซง่ึ บางทีก็หา
ไม่พบ ตน้ ไมท้ ี่เขาเอามาทําเสาเรือน และมีพิธีทําขวญั
เสาเอกหรือเสาขวญั นน้ั แตก่ อ่ นนีไ้ ม่มีขาย ถา้ ตอ้ งการก็
ตอ้ งไปหาและตดั เอาเองที่ในป่ า ถา้ มีกาํ ลงั นอ้ ยและไม่มีความรู ้
เรอ่ื งดไู มต้ ดั ไมก้ ็อาศยั เพ่ือนบา้ นชว่ ยเหลือกนั
ไดใ้ นทาง
สามคั คีธรรม ขณะตดั โคน่ ตน้ ไมท้ ่ีเลอื กไดใ้ นป่ ารงั ท่ีตน้ ไม้
น้ันเองลงมากาํ ลงั จะโคน่ ลม้ ลงก็มีเสียงลน่ั ดงั เอยี๊ ดๆ น่ันเขาวา่
เป็ นเสียงนางไมร้ อ้ งไห ้ ท่ีจะตอ้ งถกู พรากจากถิน่ ท่ีเคยอยู่

เพราะดว้ ยความเบียดเบียนของมนุษย ์ ทาํ ไมไม่ลงไปตกพวก
ตดั ไมเ้ สยี บา้ งเลา่ เห็นจะไม่กลา้ ทาํ เพราะพวกเราน้ันยอ่ มมี
เครอื่ งรางของขลงั ไวป้ ้ องกนั ตวั ที่ตน้ ไมล้ น่ั เอยี๊ ดวา่ นางไมร้ อ้ งไห ้

คงเกดิ จากจนิ ตนาการของพวกตดั ไมเ้ อง และจินตนาการ
อยา่ งนีแ้ หละ ท่ีเกิดเป็ นจนิ ตกวีนิพนธข์ นึ้ ซง่ึ เราก็ชอบอา่ น
เพราะถกู อารมณท์ ี่ตอ้ งการใหเ้ กิดจินตนาการอยา่ งน้ัน แต่
อยา่ ใหถ้ งึ จนิ ตนาการขนั้ เป็ นโรคจติ ก็แลว้ กนั

มีคติปรมั ปราเรอื่ งตดั ไมเ้ สามาทาํ เรอื นวา่ อยา่ เอาไม้
ตา่ งป่ ามาปลูกเรือน เพราะคนจะอยไู่ ม่เป็ นสขุ ดว้ ยนางไม้

~ 125 ~

ตา่ งพวกตา่ งถนิ่ ถา้ มาอยรู่ ว่ มกนั ไดไ้ ม่นานก็จะอจิ ฉาตารอ้ น
จะววิ าททะเลาะกนั ไม่หยดุ หยอ่ น เดอื ดรอ้ นแกค่ นอยู่

ตรงนีไ้ ดค้ วามรอู ้ ยอู่ ยา่ งหน่ึงวา่ ไมท้ ี่ตดั มาจากป่ า
นางไมก้ ็ตามมาดว้ ย แตจ่ ะเป็ นขวญั เสาดว้ ยในตวั หรือไม่ก็
ทราบไม่ได ้ เคยเห็นเขาตดั โคน่ ตน้ ไทรตดั ขนเสร็จแลว้ ก็ตง้ั ศาล
ใหท้ า่ นอยทู่ ่ีตรงน้ัน เห็นทีไม่ตอ้ งการใหท้ ่านติดตามมาดว้ ย
เพราะท่านเป็ นเทวดา ไม่ใชน่ างไม้

คราวนีถ้ งึ เรื่องขวญั ของเรอื ถึงเรอื่ งขวญั เรอื และเกวยี น
ก็คงมีคติความเชอื่ เป็ นทํานองเดียวกบั เสาเรือน เหตนุ ีจ้ ึงตอ้ งมี
พิธขี วญั เรือ ทาํ ขวญั เกวยี น เพ่ือความสขุ ความเจริญของผู ้
เป็ นเจา้ ของ เร่อื งนาและขา้ วเปลอื ก ที่มีคาํ ขวญั นาทําขวญั
ขา้ วก็เพราะมีคติเรื่องแมโ่ พสพ ซง่ึ เห็นจะถอื กนั วา่ เป็ นขวญั
ของสง่ิ น้ันๆ สว่ นบา้ นเมืองก็ยอ่ มมีเทวดาประจาํ อยมู่ ีหนา้ ที่
ปกป้ องบา้ นเมือง ใหอ้ ยเู่ ย็นเป็ นสขุ จงึ ตอ้ งมีการทาํ ขวญั เป็ น
คราวๆในโอกาสพิเศษ เพ่ือบาํ รงุ ขวญั ของประชาชน

~ 126 ~

ขวญั คืออะไร

แมจ้ ะรวู ้ า่ ขวญั เป็ นอะไรอยา่ งหนึ่ง ซง่ึ ประจาํ ตวั ตนตวั
คนและสตั ว ์ ตลอดจนสง่ิ ตา่ งๆดงั อยา่ งดงั กลา่ วมาแลว้ เป็ นอยา่ ง
มีผีหรือเทวดาประจาํ อยู่ ก็เป็ นสกั วา่ รู ้ แตก่ ็ไม่รเู ้ พราะทราบ
ไม่ไดช้ ดั วา่ ขวญั คอื อะไรแน่

ถา้ อา่ นดูขอ้ ความในบทเชิญขวญั ก็ชวนให ้

เขา้ ใจวา่ ขวญั มีตวั ตน ชอบยอ ชอบคาํ ออ่ นหวาน กิน
อาหาร ที่เขาบอกวา่ เป็ นอยา่ งดี ซง่ึ นําเอามาตงั้ ไวใ้ หก้ นิ ในงาน
ทาํ ขวญั ก็กินได ้ หนีไปเท่ียวเพลนิ สิในป่ าในดงก็ได ้ แตถ่ า้ วา่
ไม่มีกลา่ วไวว้ า่ กวา่ น้ันมีรปู รา่ งอยา่ งไร เพราะดว้ ยอยากรแู ้ ตไ่ ม่
ทราบวา่ จะไปถามใคร จงึ ตอ้ งตงั้ ปัญหาถามตนเองลองคน้ หา
คาํ ตอบเอาจากคาํ พูดที่ใชก้ นั อยู่ ลาง ทีจะไดเ้ ขา้ เงื่อน

อะไรบา้ ง

ในเร่อื งขวญั ดงั ตอ่ ไปนี้ คนโดยมากมีความเชอื่ วา่
สง่ิ มีชวี ติ เชน่ คนไม่มีแตร่ า่ งกายเทา่ น้ัน ยงั มีอะไรอกี อยา่ งหน่ึง
สิ่งอยใู่ นรา่ งกายแตม่ องไม่เห็นตวั วา่ มีรปู รา่ งอยา่ งไร ท่ีเรารคู ้ ิดรู ้
ผิดชอบ และรสู ้ กึ เป็ นอารมณต์ า่ งๆก็วา่ เป็ นเพราะเรามีใจเป็ น
ผูบ้ งการ ถา้ รา่ งกายที่ปราศจากใจ ลาํ พงั รา่ งกายก็ทําอะไร
ไม่ได ้ เพราะฉะน้ันรา่ งกายจะตอ้ งมีใจครอง จึงจะรคู ้ ดิ และรสู ้ กึ
ไดต้ ามปกติ เหนือใจขนึ้ ไปก็วา่ ยงั มีอะไรอกี อยา่ งหนึ่งซง่ึ ทาํ ให ้
เรารวู ้ า่ เป็ นเราไม่ใชเ่ ป็ นคนอนื่ เป็ นส่งิ ซงึ่ ครองใจอกี ที

~ 127 ~

ส่ิงท่ีวา่ นีไ้ ม่มีชอื่ เรยี กในภาษาไทย จงึ เอาคาํ วา่
วิญญาณ ซง่ึ เป็ นภาษาบาลี แปลวา่ ความรสู ้ ึกตวั จติ ใจก็ได ้
มาใชเ้ รยี กกนั เป็ นสามญั ใหค้ วามหมายถึงส่ิงที่ครองใจ

ดงั กลา่ วมาขา้ งตน้

ถา้ จะคิดไป ใจและวญิ ญาณ ดกู ็ใกลเ้ คยี งกนั มาก
เกือบจะไม่ทราบวา่ มนั ตา่ งกนั ตรงไหน แตอ่ ยา่ งไรก็ดเี ราทราบ
แน่อยา่ งหนึ่ง ซงึ่ เป็ นเร่อื งแน่ทางใจ ไม่ใชแ่ น่ดว้ ยสมั ผสั ทาง
รา่ งกายวา่ ใจและวิญญาณนน้ั มีรูปเป็ นวงกลมๆ มิฉะน้ัน
เราคงไม่พูดวา่ ดวงใจ ดวงวิญญาณ แลว้ ก็คงเป็ นรปู กลมๆ
ดว้ ย ถา้ ไม่ใชเ่ ชน่ นั้นทาํ ไม เม่ือตกใจมากเราจึงเรยี กวา่ ขวญั
หนี ขวญั บิน บินหนี ออกจากรา่ งกายไปแลว้ บางทีก็ไปตดิ
คา้ งแขวนอยทู่ ่ีไหนก็ได ้ จงึ ไดม้ ีคาํ พูดวา่ ขวญั แขวน...

~ 128 ~

รบั ขวญั

เม่ือเด็กออ่ นนอนผวา และสะดงุ ้ แลว้ รอ้ งไหผ้ ิดปกติ
เพราะตกใจอะไร ผูท้ ่ีอยใู่ กลเ้ ด็กจะเอามือตบท่ีอกของเด็ก แต่
เบาๆ และกลา่ วคาํ บอกปลอบพรอ้ มไปดว้ ยในตวั วา่
“ขวญั เอย๋ มาอยูก่ บั เนื้อกบั ตวั อยา่ หลบลีห้ นีไป ขอให้
อยูเ่ ยน็ เป็ นสุข อยา่ รูไ้ ขร้ ูท้ ุกข”์
หรือวา่ อะไรในทาํ นองนี้ พูดปลอบอยา่ งนีเ้ รยี กวา่ รบั ขวญั
เพราะเขา้ ใจวา่ ขณะน้ันกอ่ นกาํ ลงั จะหนีออกจากตวั เด็กไป จงึ
ไดเ้ รยี กไวป้ ลกุ ปลอบอยอู่ ยา่ งนี้ จนกวา่ เด็กจะหยดุ รอ้ งไห ้ จงึ
จะถอื วา่ ขวญั ของเด็กกลบั คืนท่ีแลว้ เด๋ยี วนีร้ บั ขวญั แปลวา่
ปลอบเอาใจเขาไว ้ อยา่ ใหโ้ กรธหรอื อยา่ ใหเ้ ขาเสยี ใจ ดง่ั คาํ
รอ้ งท่ีวา่
“วา่ พลางนางเชด็ นํ้าตาแลว้ จูบซา้ ยยา้ ยขวาจะลาจร”
คือใครก็เป็ นที่ทราบกนั ดีแลว้

~ 129 ~

ตกั ขวญั

นี่เป็ นเรือ่ งเกย่ี วกบั เด็กที่โตขนึ้ บา้ งแลว้ ขวญั ของเด็กก็
แกก่ ลา้ ขนึ้ เป็ นเงาตามตวั ไม่สจู ้ ะตกใจงา่ ยเหมือนเมื่อกอ่ น แม้
กระน้ัน ถา้ วิ่งเลน่ ไปหกลม้ หรอื ประสบสง่ิ ใดท่ีผิดปกติ เด็กก็
มกั ตกใจ บางทีถงึ กบั มีอาการตวั รอ้ นนอนผวา เหมือนเป็ นไข ้
เขา้ ใจวา่ เป็ นขวญั หนี หรือหายไปจากเดก็ ตรงทีเ่ ดก็ ตกใจ
ผูใ้ หญข่ องเด็ก ก็จดั ขนั ขา้ วและทพั พีไปท่ีตรงนั้นเอาทพั พีตกั
ลมๆ ใสล่ งในขนั เป็ นตา่ งวา่ ตกั เอาขวญั ที่หนีไปกลบั คืนมา
แลว้ เอาผา้ ผืนหนึ่งที่ตดิ ตวั ไปดว้ ย คลมุ ปากขนั นํากลบั บา้ น
และเอาขนั นั้นเปิ ดผา้ คลมุ แลว้ ไปวนๆ ที่เด็ก โดยเขา้ ใจวา่
ขวญั เม่ือไดก้ ลนิ่ เด็กผูเ้ จา้ ของ ก็จาํ ไดจ้ ะกลบั เขา้ ไปอยใู่ นเด็ก
ตามเดมิ เด็กนั้นไม่ชา้ จะหายตวั รอ้ นกลบั เป็ นปกติ

~ 130 ~

ผูกขวญั
เมื่อเห็นวา่ เด็กหายไขแ้ ลว้ ก็เอาดา้ ยดิบผูกขอ้ มือให ้
เพ่ือไม่ใหข้ วญั หนีไปไหน ทาํ อยา่ งนีเ้ รียกวา่ ผูกขวญั เด็กท่ี
เจ็บๆคอ่ ยๆเป็ นขโี้ รคเลีย้ งยาก ถา้ สงสยั วา่ ขวญั จะไปๆมาๆไม่
อยกู่ บั เนือ้ กบั ตวั ก็ทําพิธรี บั ขวญั ผูกขวญั ใหแ้ กเ่ ด็ก เพ่ือให ้

หายจากโรคภยั ไขเ้ จ็บ ขวญั จะไดอ้ ยกู่ บั ตวั ไม่หนีหายไปไหน
เรอื่ งอยา่ งนีถ้ า้ ไม่แน่ใจ ก็ตอ้ งขอใหผ้ ูช้ าํ นาญเป็ นผูด้ ใู ห ้

ดงั ท่ีมีกลา่ วไวใ้ หใ้ นหนังสอื ลลิ ติ พระลอแหง่ หน่ึงวา่
หมอดหู มอวา่ ให ้ รบั ขวญั
ขวญั ออ่ นเขจรจรลั จ่ิ
มฟ้ า
ขวญั เท่ียวทว่ั แดนบรร พต ป่ าดงนา

ใหร้ บั ขวญั อยา่ ชา้ พรงุ่ เชา้ วนั ดี
ลางทีนํา้ เด็กที่มีอาการเจ็บป่ วย 3 วนั ดี 4 วนั ไขไ้ ป

ทอดผา้ ป่ าถวายพระเสีย หรอื ไม่ก็นําไปถวายทา่ นใหท้ า่ นเป็ น
หลวงพ่อของเด็ก เรอ่ื งอยา่ งนีพ้ ระจะเอาดา้ ยสายสิญจนผ์ ูก
ขอ้ มือเด็ก และอาจมีเสกเป่ าคาถาอาคมดว้ ยก็ได ้ เพ่ือใหเ้ กดิ
ขลงั และศกั ดิส์ ิทธิ ์ ถา้ เด็กที่นําไปถวายน้ันเป็ นเด็กผูห้ ญงิ พระ

ทา่ นถกู ตอ้ งไม่ได ้ ก็จะใหด้ า้ ยสายสิญจนไ์ ปผูกเอาเอง
ถวายพระพอเป็ นพิธี และพระทา่ นผูกขวญั ใหแ้ ลว้ ก็นําเด็ก
กลบั บา้ น เด็กนั้นจะไม่เจ็บป่ วยเหมือนแตก่ อ่ นอกี เพราะเป็ น
ลกู ของพระแลว้ ผีท่ีมนั สรา้ งเด็กคนน้ันขนึ้ มาดง่ั ท่ีในหนังสือ
มูลบทบรรพกิจวา่ พวกผีที่ป้ันลูกติดจมูกในตาพลนั ก็จะ
ไม่กลา้ มารบกวน เอาตวั เด็กไปเป็ นคนใชข้ องมนั เพราะผีมนั
กลวั พระ ดว้ ยรวู ้ า่ เด็กน้ันเขาถวายเป็ นของพระแลว้

~ 131 ~

บางทีเด็กท่ีขโี้ รคอยา่ งนี้ เขาเชญิ ผูเ้ ฒ่าผูแ้ กผ่ วั เมียที่
เป็ นคนเลีย้ งลกู ง่าย ไปเป็ นผูผ้ ูกขวญั ใหก้ ็มี

อีกอยา่ งหน่ึงถา้ พ่อแม่เด็กไปจากบา้ นเป็ นเวลานานตง้ั
วนั หรอื จาํ เป็ นตอ้ งไปนอนคา้ งอา้ งแรมท่ีอ่ืน ทิง้ เด็กไวใ้ หอ้ ยู่
หลงั กบั คนอน่ื เด็กรอ้ งไหบ้ อ่ ยๆก็วา่ เพราะไมผ่ ูกขวญั ไว ้
ในกรณีเชน่ นี้ กอ่ นจะไปพ่อแม่ จะทําพิธผี ูกขวญั ไว ้ เพื่อให ้
ขวญั รอู ้ ยกู่ บั เนือ้ กบั ตวั เด็ก จะไดส้ บายไม่รอ้ งไหร้ บกวน

จนกวา่ พอ่ แม่จะกลบั มา

~ 132 ~

ทําขวญั

เด็กมีขวญั ออ่ น ขวญั อาจหนีไดง้ า่ ยกวา่ ผูใ้ หญ่ จงึ ตอ้ ง
ทาํ พิธผี ูกขวญั เป็ นประกนั ไวก้ อ่ น แมก้ ระน้ันขวญั ของผูใ้ หญ่
ซง่ึ ถอื วา่ กลา้ แกรง่ กวา่ ของเด็ก ลาง ทีก็ยงั มีพิธรี บั ขวญั

ผูกขวญั ใหเ้ หมือนกนั เชน่

ผูกขวญั ใหเ้ มื่อฟื้นจากเจ็บไขห้ นักพกั ใหญแ่ ลว้ นี่ก็
เพราะยงั ไม่ไวใ้ จเกรงวา่ ขวญั จะหนีไปอีก

เดนิ ผ่านสถานท่ีอนั ถือวา่ ไม่เป็ นมงคล เชน่ ป่ าชา้
เกรงวา่ ขวญั จะถกู ผีพาเอาไปเสยี ก็จะทําใหเ้ ดือดรอ้ นถงึ
เจ็บป่ วย เม่ือกลบั มาก็ตอ้ งทาํ พิธผี ูกขวญั ไวก้ อ่ น

ไปเมื่อห่างตา่ งถ่นิ เสยี นาน เม่ือกลบั มาก็มกั มีพิธี
ผูกขวญั เห็นจะเกรงวา่ จะไปนําสิ่งชว่ั จากตา่ งแดนตา่ งถน่ิ ติด
ตวั มาดว้ ย จงึ ตอ้ งถกู ผูกขวญั ไว ้

เรื่องท่ีเลา่ มานีส้ ว่ นมากก็ไม่ไดท้ าํ กนั แลว้ โดยเฉพาะ
ในกรงุ เทพฯ แตก่ ็ยงั มีตกคา้ งเหลอื อยบู่ า้ ง ในหมู่พวกชาวบา้ น
และในถ่ินชนบท

พิธผี ูกขวญั ท่ีกลา่ วมานี้ เป็ นเรอ่ื งจดั ทํากนั ใน
ครอบครวั ถา้ ทาํ เป็ นงานออกหนา้ ออกตามีญาติมิตรมา

~ 133 ~

ประชมุ กนั พรอ้ มพรง่ั ก็มีพิธตี ง้ั บายศรเี วียนเทียนดว้ ย วธิ ที ี่ทํา
นีม้ กั จะทาํ เก่ียวกบั เหตกุ ารณต์ อนสาํ คญั ของชวี ติ เชน่ เมื่อ
เกิด แลว้ ไดเ้ ดอื นหนึ่ง เม่ือโกนจกุ เมื่อบวช และเมื่อแตง่ งาน

ลา งทีท่านอาจสงสยั วา่ แตง่ งานมีผูกขวญั ดว้ ยหรือ ที่
ไม่มีเทา่ ที่ปรากฏก็แตเ่ ฉพาะกรงุ เทพฯ สว่ นท่ีอืน่ เขายงั ทํากนั
อยู่ เรอ่ื งรบั ขวญั ผูกขวญั หรอื ถา้ เป็ นงานออกหนา้ ออกตามี

บายศรเี วยี นเทียนดว้ ย เรยี กเป็ นคาํ รวมวา่ ทาํ ขวญั

ซง่ึ ความหมายที่ขยายตวั อีกความหมายหน่ึงในปัจจบุ นั
นี้ ทําขวญั คอื ชดใชใ้ หแ้ กผ่ ูท้ ี่ไดร้ บั ความเสยี หาย เชน่ ไปตบไป
ตเี ขาจนพกชาํ้ ดาํ เขยี ว นี่เทา่ กบั ทาํ ใหข้ วญั ของเขาตอ้ ง
เสยี หายไป จงึ ตอ้ งทํากอ่ นชดใชใ้ หเ้ ขา

ถา้ อา่ นพระราชนิพนธเ์ ร่ืองรามเกียรติ ์ จะพบวา่ ตอน
อภิเษกแตง่ งานพระรามกบั สดี า ตอนพระรามเป็ นพระยพุ ราช
ตอนพระรามเสด็จศกึ กรงุ ลงกาเสด็จกลบั กรงุ อโยธยา เป็ นตน้
ก็มีกลา่ วถึงเรือ่ งมีพระราชพิธที าํ ขวญั เบิกบายศรีสมโภช
เวยี นเทียนอยทู่ กุ ตอน

เพราะฉะนั้นเมื่อจะวา่ ไป พิธที าํ ขวญั นั้นถอื วา่ ถา้ ไดท้ ํา
ก็จะเกิด ศิรสิ วสั ดมี งคลแกผ่ ูท้ ่ีไดร้ บั ในระยะอายทุ ี่เป็ นตอน
สาํ คญั ของชวี ติ

~ 134 ~

ของขวญั

คือสิง่ ของท่ีนํามานําเอาไปใหแ้ กเ่ จา้ ของขวญั หรือ
เสร็จพิธที ําขวญั แลว้ เชน่ เอาของขวญั มีเงิน เป็ นตน้ ไปใหใ้ น
พิธแี ตง่ งาน ซง่ึ มีทําขวญั เด๋ยี วนี้ ของขวญั คอื ส่ิงของท่ีใหก้ นั
ดว้ ยอธั ยาศยั ไมตรี

เน่ืองดว้ ยคาํ ขวญั โดยปรยิ ายยงั มีความหมายเป็ นอ่นื อีก
ไดอ้ กี แปลวา่ ประเสริฐกม็ ี เชน่ เมียขวญั ลกู ขวญั สวน
ขวญั และมกั เขา้ คกู่ บั แกว้ เป็ นเมียแกว้ เมียขวญั แปลวา่ ยอด
ท่ีรกั ก็ได ้ เชน่ ขวญั ใจ ขวญั ตา ขวญั ฟ้ า โดยมากเป็ นคาํ
กลา่ วถึงผูห้ ญงิ ที่รกั มาก ซง่ึ อาจเป็ นจริงไดใ้ นความรสู ้ ึกของผู ้
กลา่ ว อยา่ งนอ้ ยก็ในขณะนั้น

การทําใหม้ ีใจกลา้ แขง็ หรอื กลา้ หาญ ดว้ ยพิธเี สกเป่ า
หรอื รดนํา้ มนตใ์ หเ้ รยี กวา่ บํารุงขวญั ถอ้ ยคาํ ที่กลา่ วแสดง
ความชนื่ ชมยินดี ใหแ้ กใ่ ครเรยี กวา่ คาํ ขวญั

~ 135 ~

คติของไทยวา่ มีอยูก่ นั ในตวั คน 32 ขวญั

ขวญั นั้นถา้ เป็ นสามญั ก็ดเู หมือนมีประจาํ อยใู่ นคนก็
มีดวงเดียวเท่านั้น แตต่ ามคติของไทยวา่ มีอยูก่ นั ในตวั
คน 32 ขวญั ดงั ในคาํ เชญิ พระขวญั เม่ือคราวท่ี

พระบาทสมเด็จพระปกเกลา้ เจา้ อยหู่ วั เสด็จเลียบมณฑล
พายพั วา่
32 พระวนั เจา้ เสดจ็ ขึน้ มารอดแลว้ ทงั้ 32 ขวญั พระ
ลูกแกว้ และหมอ่ มนางใน ขออยา่ เสดจ็ ไปไกลทรง

ประพาส
คาํ เชญิ ขวญั ภาคอีสาน บทหน่ึงวา่ ขวญั กาํ เนิด 32

จงใหม้ าอยูค่ ลองในเนื้อ มาเยอ้ ขวญั เอย ขวญั หวั กใ็ ห้
มาอยูห่ วั ปักปิ่ นเกลา้ นํ้ามนั เขา้ เทา้ หอมขวญั ขนและ
ขวญั คิว้ ขวญั นิ้วซา้ ยและฝ่ ายขวา ขวญั มาพาทง้ั คู่
เกนิ แกว้ อยูร่ บั รอง

นี่เท่ากบั จาํ นวนอาการ 32 ซงึ่ เป็ นสว่ นของรา่ งกาย
และนิยมกนั วา่ มีจาํ นวนเชน่ นี้ เชน่ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง
เป็ นตน้ ลองนึกดถู งึ สว่ นรา่ งกายท่ีมี คาํ ขวญั ประกอบ

อยดู่ ว้ ยก็มีอยหู่ ลาอนั เชน่ ขวญั ตา ขวญั หู คอ จมูก ..เป็ นตน้
แตน่ ับเทา่ ใดก็ไม่ไดจ้ าํ นวน 32 ลองนับดู ขวญั ในบทเชญิ
ขวญั ของภาคอีสาน ซงึ่ มีอยหู่ ลายบทกลา่ วไวว้ า่ เจา้ พวก ตบั
ไตไสพ้ ุงดมี า้ มและอะไรอีกมาก ก็มีขวญั ประจาํ อยู่ แตเ่ ม่ือลอง
นับดกู ็ไม่ไดเ้ ทา่ กบั จาํ นวน 32 ที่กลา่ วนี้ ซาํ้ ไดจ้ าํ นวนเกนิ
กวา่ นีเ้ สียอกี .

~ 136 ~

~ 137 ~

เครื่องประกอบพิธี

เทียนสูงเทา่ ตวั

เทียนสงู เท่าตวั คือวดั จากไรผมถึงฝ่ าเทา้ สมมุติวา่
เป็ นเทียนเผาตวั ถวายเทวดา ขผี้ ึง้ หนักเทา่ อายุ คอื นํา้ หนัก
เป็ นบาท ไสเ้ ทียนเกนิ กวา่ อายุ 1 เสน้ เวน้ แตเ่ ม่ือไสเ้ ทียน
เกินกวา่ อายุ 1 เสน้ แลว้ ยงั เป็ นจาํ นวนคอี่ ยู่ เชน่ ทาํ บญุ
อายุ 60 ปี ไสเ้ ทียนเกนิ 1 เสน้ เป็ น 61 ใหเ้ ตมิ อีก 1 เสน้
เป็ น 62

เนื่องจากตอ้ งการใหเ้ ป็ นจาํ นวนคูเ่ สมอ เทียน
เลม่ นีต้ อ้ งใสต่ ตู ้ รึงใหแ้ น่น เพื่อไม่ใหล้ ม้ และเพ่ือกนั ลมพดั ดบั
ดว้ ย ตอ้ งจดุ ไวต้ ลอดเวลา จนกวา่ จะหมดเลม่ ไปเอง อยา่ ให ้
ดบั ได ้ สาํ หรบั ใชใ้ นพิธบี ชู าเทวดานพเคราะห ์ เชน่ ทาํ บญุ
อายคุ รบรอบใหญๆ่

เทียนมงคล

เทียนมงคล วดั ยาวรอบศรษี ะ สมมุติวา่ เป็ นเทียนเผา
ศีรษะถวายพระพทุ ธเจา้ ขผี้ ึง้ หนัก 9 บาท ไสเ้ กนิ กวา่ อายุ
1 เสน้ และตอ้ งเป็ นจาํ นวนคู่ ดงั กลา่ วแลว้ ปักบนเชงิ เทียนให ้
แน่น อยา่ ใหล้ ม้ หรอื หลดุ ถอนไดต้ ลอดเวลาจนหมดไปเอง

ใชใ้ นพิธบี ชู าเทวดานพเคราะห ์ หรือพิธที าํ บุญอายใุ น
เมื่อนิมนตพ์ ระมาสวดมนต ์ และในพิธแี ตง่ งานท่ีประสงคจ์ ะใหค้ ู่
บ่าวสาวจดุ บูชาเป็ นเทียนประจาํ ตวั นอกจากเทียนบชู าพระ
อยา่ งธรรมดา

~ 138 ~

เทียนโสฬส

เทียนโสฬส ยาวเลม่ ละ 1 คบื คือวดั จากปลาย
นิว้ หวั แม่มือถึงปลายนิว้ กลาง ขผี้ ึง้ น่ะเลม่ ละ 2 บาท ไสเ้ ทียน
เลม่ ละ 16 เสน้ จาํ นวน 11 เลม่ ใชส้ าํ หรบั ปักประจาํ บดั กรี
หรอื จะปักที่เชงิ เทียนวางไว ้ ขา้ งบตั รของพระเคราะหท์ ุกๆองคก์ ็
ได ้ ทงั้ นีเ้ ป็ นเทียนที่ใชใ้ นพิธบี ูชาเทวดานพเคราะหเ์ ชน่ กนั

เทียนกาํ ลงั เทวดา

เทียนกาํ ลงั เทวดา หรอื เทียนราย ยาวเท่าความยาว
นิว้ กลางของเจา้ งาน ขผี้ ึง้ หนักเลม่ ละ 1 สลงึ ไสเ้ ลม่ ละ 9
เสน้ จาํ นวน 124 เลม่ หรือเท่ากบั กาํ ลงั เทวดาประจาํ ปี ทุก
บตั ร คือ สาํ หรบั กรงุ พาลี 3 พระภมู ิ 4 พระอาทิตย ์ 6
จนั ทร ์ 15 องั คาร 8 พธุ 17 เสาร ์ 10 พฤหสั 19 ราหู 12
ศกุ ร ์ 21 และพระเกตอุ ีก 9 เลม่ รวม 124 เลม่

ใชใ้ นพิธบี ูชาเทวดานพเคราะห ์ โดยปักเทียนท่ีบตั ร
ตามกาํ ลงั เทวดา ถา้ มีขนั นํา้ มนตใ์ นหนา้ ที่โหรก็ปักไวร้ อบ
ปากขนั นํา้ มนต ์ เทียนนีจ้ ะใหโ้ หรเป็ นผูจ้ ดุ หรอื เจา้ ของงานจะ
จดุ เองก็ได ้ สว่ นนอกจากเทียนกาํ ลงั เทวดานีแ้ ลว้ เจา้ ของงาน
เป็ นผูจ้ ดุ เองทงั้ สิน้ เวน้ แตจ่ ะเป็ นงานพิธที ่ีทําเป็ นศนู ยร์ วม เชน่
พิธเี ปิ ดป้ ายท่ีทาํ การ เป็ นตน้ ก็ตอ้ งใหท้ า่ นที่เป็ นประธานในพิธี
นั้นเป็ นผูจ้ ดุ

~ 139 ~

เทียนทาํ นํ้ามนต ์

เทียนทาํ นํา้ มนตธ์ รรมดา ขผี้ ึง้ หนัก 6 สลงึ ไสพ้ อควร
หรอื จะใชห้ นักเพียง 1 บาทก็ได ้ ปักไวท้ ี่ปากบาตรนํา้ มนต ์
ใชใ้ นเมื่อมีพระสงฆม์ าเจริญพระพุทธมนต ์ ในงานมงคลทกุ
ครงั้ เทียนนํ้ามนตน์ ี้เมือ่ พระท่านดบั แลว้ หา้ มมิใหจ้ ุด
อกี เพราะถอื วา่ ไดด้ บั สิ่งที่เป็ นอปั มงคลไปแลว้

เทียนเงินเทียนทอง

เทียนเงินเทียนทอง บางวธิ กี ็ใชเ้ ทียนเงินเทียนทองดว้ ย
คอื เป็ นเทียนขผี้ ึง้ อยา่ งธรรมดาหนักเลม่ ละ 4 บาท ไสค้ วรใช ้
27 เสน้ ถา้ งานท่ีไม่สาํ คญั จะใชเ้ ลม่ ละ 2 บาทก็ได ้ ไสแ้ ละ
ความยาวไม่จาํ กดั ดแู ตพ่ อควร ปิ ดดว้ ยกระดาษเงินกระดาษ
ทอง หรือจะทาดว้ ยเงินบรอนซท์ องบรอนซก์ ็ได ้ สมมุติวา่ เป็ น
เทียนเงินเทียนทอง เทียนชนิดนีบ้ างที่ไม่ตอ้ งจดุ ก็มี คือใช ้
ติดตง้ั ไวเ้ ป็ นท่ีบชู า เชน่ ในเคร่อื งบูชาที่ศาลพระภมู ิ

เทียนชยั

พิธบี างอยา่ ง ซงึ่ ไม่เกย่ี วแกพ่ ิธเี ฉพาะตวั บุคคล คอื เป็ น
พิธที าํ ขนึ้ เพื่องานหนึ่งงานใด หรือเพื่อสาธารณะกศุ ล แตม่ ีพิธี
พระเคราะหอ์ ยใู่ นงานดว้ ย เชน่ พิธหี ลอ่ พระพทุ ธรปู ท่ีทํากนั
เป็ นพิธใี หญโ่ ต ก็ใชเ้ ทียนชยั มีตใู ้ สด่ ว้ ยเหมือนเทียนสงู

~ 140 ~

เท่าตวั ขนาดความยาวประมาณ 3 ศอก คอื ไส ้ 107 เสน้
ขผี้ ึง้ หนัก 5 ชา่ ง เทียนนีเ้ มื่อเสร็จพิธแี ลว้ ดบั ได ้ ใหด้ บั ดว้ ยใบ
พลู 7 ใบ คอื เอาใบพลปู ิ ดประกบลงที่ไสเ้ ทียน

เทียนชนวน

เทียนชนวนเทียนนี้ มิไดใ้ ชเ้ ก่ียวแกง่ านพิธใี ด แตใ่ ช ้
เป็ นเครอื่ งประกอบ เพื่อสะดวกแกก่ ารจดุ เทียนและธปู ในพิธี
เป็ นเทียนธรรมดาขนาดยอ่ มติดไวบ้ นเชงิ เทียนเล็กๆ กอ่ นที่จะ
จดุ เทียนพิธกี ็จดุ เทียนนีก้ อ่ น แลว้ นําไปใหผ้ ูเ้ ป็ นประธานใน
งานจดุ เทียนในพิธแี ละธปู ตอ่ ไป แทนท่ีจะจดุ ดว้ ยไมข้ ดี สาํ หรบั
งานพิธนี อ้ ยๆ จะไม่ใชก้ ็ได ้

ชนวนเพลิง

ชนวนเพลงิ ธปู เทียน ที่จะใชใ้ นพิธนี ั้นควรมีฉนวน
เพ่ือใหต้ ดิ ไฟไดง้ ่าย ขณะจดุ จะไดไ้ ม่ยากนาน ธรรมดาเขาใช ้
สาํ ลชี บุ นํา้ มนั ยางหมุ ้ ไวต้ อนปลายธปู และเทียน หรือจะใชช้ บุ
ลงในนํา้ มนั เชอื้ เพลิงกอ่ นจดุ เพ่ือใหต้ ิดไฟง่ายก็ได ้ แตว่ ธิ นี ีไ้ ม่
ควรทิง้ ไวน้ าน เพราะนํา้ มนั ที่ชบุ ไวจ้ ะระเหยไปเสียหมด

~ 141 ~

ธงกระดาษ 9 สี

ธงท่ีใชป้ ระจาํ ในงานพิธี ใชธ้ งทาํ ดว้ ยกระดาษสี ตดั
เป็ นรปู ทรงสามเหลี่ยม ควรพบั ตดิ ปลายไมต้ า่ งกนั ธงไว ้ โดยใช ้
สี และจาํ นวนตามสี และตามกาํ ลงั ของเทวดาเป็ นองคอ์ งคร์ วม
124 ธง ดงั นี้

1 พระเกตุ ธงสเี หลอื งแกห่ รือสีทองคาํ 9 ธง

2 พระภมู ิ ธงสเี หลอื งแกจ่ าํ ปา 5 ธง
3 กรงุ พาลี ธงสีเหลอื งแกจ่ าํ ป 3 ธง
4 พระอาทิตย ์ ธงสีแดงแกเ่ ลือดนก 6 ธง
5 พระจนั ทร ์ ธงสขี าวขาวนวล 15 ธง
6 พระอาทิตย ์ ธงสชี มพู 8 ธง
7 พระพุทธ ธง
8 พระเสาร ์ สีเขยี วแกเ่ ขยี วใบไม้ 17 ธง
9 พระพฤหสั บดี ธงสดี าํ หรือสีม่วงแก่ 10 ธง
10 พระราหู ธงสีเหลอื งออ่ น 19 ธง
11 พระศกุ ร ์ ธงสีเม็ดมะปราง 12 ธง
ธงสีขาวมนั ใชก้ ระดาษแกว้ หรือกระดาษ
สีเงินก็ได ้ 21 ธง

~ 142 ~

ดอกไม้ 9 สี

ดอกไมท้ ี่ใชใ้ นพิธมี งคลนั้น ธรรมดามกั หาใหค้ รบ 9
สอี ยา่ งเดยี วกนั กบั สขี องธง มีถอื กนั อกี อยา่ งหนึ่งคือไมใ่ ช้
ดอกไมท้ ี่ชือ่ เป็ นอปั มงคล เชน่ ดอกจาํ ปา ก็ถือวา่ เป็ นชอื่ ท่ี
ไม่ดี ควรเลือกเฉพาะชอื่ ที่เป็ นมงคล หรือชอ่ื ที่ไม่มีความหมาย
ไปในทางรา้ ย ตามเคยใชก้ นั มานั้นมีดงั นี้
1 สีเหลืองแก่
ใชด้ อกดาวเรอื ง หรือดอกไมเ้ หลืองแก่ อยา่ งเชน่ สาํ หรบั พระ
เกตุ พระภมู ิ และกรงุ พาลี
2 สีแดงแก่
ใชก้ หุ ลาบสแี ดงแกห่ รือดอกไมส้ แี ดงแกอ่ ยา่ งอืน่ สาํ หรบั พระ
อาทิตย ์
3 สีขาวนวล
ใชด้ อกมะลสิ าํ หรบั พระจนั ทร ์
4 สีชมพู
ใชด้ อกบวั หลวงหรือกหุ ลาบมอญสาํ หรบั พระองั คาร
5 สีเขยี วแก่
ใชด้ อกขจรสาํ หรบั พระพทุ ธ

~ 143 ~

6 สีดาํ
ใชด้ อกอญั ชนั สีม่วงแกห่ รือดอกไมส้ ีม่วงแกอ่ ยา่ งอนื่ สาํ หรบั
พระเสาร ์
7.สีเหลืองออ่ น
ใชด้ อกดาวเรืองสเี หลอื งออ่ นหรอื ดอกไมส้ ีเหลอื งออ่ นอยา่ งอน่ื
สาํ หรบั พระพฤหสั บดี
8 สีเมด็ มะปราง
ใชด้ อกอญั ชนั สีม่วงออ่ นสาํ หรบั พระราหู
9 สีขาวมนั
ใชด้ อกจาํ ปี สาํ หรบั พระศกุ ร ์

ดงั กลา่ วแลว้ นีถ้ า้ มีดอกบานไม่รโู ้ รย ตรงกบั สใี ดที่
ตอ้ งการก็ใชแ้ ทนสีน้ันไดท้ กุ อยา่ ง หรอื จะเป็ นดอกไมช้ นิดอ่นื ก็
ใชไ้ ดเ้ หมือนกนั หามาใหค้ รบสมี ิไดจ้ ะใชด้ อกบานไมร่ ูโ้ รย
มายอ้ มใหเ้ ป็ นสีหนึ่งสีใดกไ็ ด้ พิธนี พเคราะหค์ วรเพิ่ม
พวงมาลยั สวมจกุ สเี ดยี วกบั ธง คลอ้ งไวท้ ่ียอดบตั รนพเคราะห ์
อกี ดว้ ย ทงั้ นีเ้ พ่ือประดบั ประดาใหส้ วยงามขนึ้

~ 144 ~

บตั รพลี

บตั รที่ใชใ้ นพิธนี ั้น ใชก้ าบกลว้ ยกบั กา้ นกลว้ ยตานี
มาทําเป็ นรปู บตั รตามกาํ หนด ถา้ ทาํ บตั รพระเกตุ ตอ้ งมีหมาก
พลอู ยา่ งละ 1 คาํ กบั เงิน เป็ นคา่ จาํ นน ใหแ้ กค่ นทําเรอื่ งน้ัน
คนทาํ นําเอาไปใสบ่ าตรถวายพระทําบุญตอ่ ไป

ถา้ กาํ หนดบตั รตา่ งๆ ดงั นี้
1 บตั รพระเกตสุ งู 9 ชนั้ มียอดลง และมีขาตงั้
2 บตั รพระภมู ิ รปู สเ่ี หลย่ี มไม่มียอดและไม่มีขาตงั้

3 บตั รทองคือบตั รพระอาทิตยจ์ นั ทรอ์ งั คารพธุ เสารพ์ ฤหสั บดี
ราหูและพระศกุ รร์ วม 8 บาทเป็ นบตั รสงู 3 ชน้ั มียอดและมี
ขาตง้ั ฐาน

ชนั้ ลา่ งของบตั รทุกๆบตั ร แตล่ ะดา้ นยาวเท่ากบั
สว่ นกวา้ งนิว้ หวั แม่มือของเจา้ งาน จาํ นวน 10 นิว้ คร่งึ สว่ น
ฐานตอ่ ไปน้ัน ลดลงตามสว่ นสว่ นละนิว้ ถา้ เป็ นบตั รในพิธี
หลวงสําหรบั พระเจา้ แผน่ ดิน ใหส้ ลกั กาบกลว้ ยขอบ
บตั รใหเ้ ป็ นลวดลายกบั สลกั ชนิ้ ฟั ก เป็ นกนกปักเรียง
รอบขอบบตั รอกี ดว้ ย ยอดบตั รพระเกตุ ใชป้ ักดว้ ยรปู

ปราสาท ถา้ เป็ นบุคคลธรรมดาจะทําตามแบบอยา่ งพิธหี ลวง

~ 145 ~

นั้นมิไดไ้ ม่บงั คบั เคร่อื งบดั กรสี าํ หรบั ใชใ้ นบตั รมีหมากพลยู า
กระทงหยิบเล็กๆ 2 ส่งิ นี้ จาํ นวนเท่ากบั กาํ ลงั เทวดาประจาํ
บตั ร และมีของใสใ่ นกระทงคอื
ขา้ วปากหมอ้
ปลาพลา่
ถว่ั คว่ั งาคว่ั
ขา้ วตอก
นมเนยหรือนํา้ ตาล
กบั มีดอกไมต้ ามสแี ละเท่ากบั จาํ นวนเทวดา ใสไ่ วต้ ง้ั แตบ่ ตั ร
ชน้ั ยอดลงมา สว่ นยอดบตั รน้ันควรมี รปู เทวดาประจาํ บตั ร
ปักเสยี บไวด้ ว้ ย

เม่ือเสร็จพิธแี ลว้ นําบตั รไปลอยนํา้ ในแม่นํา้ ลาํ คลองได ้
เป็ นดี โบราณใชล้ อยขณะเวลานํ้าไหลลง ถา้ ไม่มีท่ีจะ
ลอยนํา้ ไดใ้ หก้ องไวท้ ่ีโคนศาลพระภมู ิ หรือเอาไวโ้ คนตน้ ไม้
ใหญ่

~ 146 ~

ศาลเพียงตา

พิธบี วงสรวง และประกาศเทวดา ซง่ึ กระทาํ การ
กลางแจง้ นั้น ตอ้ งตง้ั ศาลเพียงตา ถอื วา่ เป็ นศาลท่ีสถติ ยแ์ หง่
เทวดา หรอื วิญญาณท่ีเชอื้ เชญิ มาตามคาํ กลา่ วในองคก์ าร
ของพิธนี ้ันๆ ขนาดของศาลเพียงตามีกาํ หนดดงั นี้
พืน้ ฐานชน้ั บน ยาวทางดา้ นขา้ ง 50 cm กวา้ งดา้ นหนา้ 35
cm เสา 4 ตน้ รองรบั จากพืน้ ฐานชน้ั บน ถงึ พืน้ ราบสงู 1
เมตร 70 cm พืน้ ฐานชน้ั ลา่ งยาวทางดา้ นขา้ ง 30 cm กวา้ ง
ดา้ นหนา้ 35 cm ลดขน้ั ตา่ํ ลงมาจากพืน้ ชนั้ บน 15
เซนติเมตร เสา 2 ตน้ คหู่ นา้ รองรบั จากพืน้ ชนั้ ลา่ งถึงพืน้ ราบ
สงู 1 เมตร 50 เซนตเิ มตร สว่ นอกี 2 เสาน้ันอาศยั เสาคู่
หนา้ ของพืน้ ศาลชนั้ บน ปลายเสาควรมีฉัตร 3 หรือ 5 ชน้ั
ปักไว ้ หรือจะไม่มีกไ็ ด้ แตอ่ ยา่ ใชฉ้ ตั ร 9 ชน้ั เพราะเป็ น
เครื่องสูงใชเ้ ฉพาะพระเจา้ แผน่ ดิน

ศาลนีท้ าสขี าวลว้ น เวลาตงั้ ทาํ พิธปี พู ืน้ ดว้ ยผา้ ขาว
และควรใหผ้ า้ ขาวปูคลมุ รอบศาล อกี ดว้ ย พืน้ ชนั้ บนสาํ หรบั
ตง้ั บตั รพระเกตุ พืน้ ชนั้ ลา่ งตงั้ บตั รพระภมู ิกบั บตั รกรงุ พาลี
แตถ่ า้ จะใชต้ งั้ เป็ น ศาลเทวดาประจาํ บา้ น แทนศาลพระภมู ิใน
เมื่อไม่มีท่ีตงั้ ศาลพระภมู ิ ก็ไม่ตอ้ งปักฉัตรบผุ า้ ขาว และไม่ตอ้ ง
ตง้ั บตั รพพลี ใชแ้ ตก่ ระถางธปู เชงิ เทียนตงั้ ไวส้ าํ หรบั เป็ นท่ีบูชา
ที่พืน้ ฐานชนั้ ลา่ งเท่าน้ันก็พอ

~ 147 ~

ใบไม ้

ใบไมส้ าํ หรบั ใสใ่ นภาชนะนํา้ มนต ์ ในบาตรหรือขนั ที่ใส่
นํา้ เตรยี มไวส้ าํ หรบั พระท่านทํานํา้ มนตน์ ั้น นิยมใสใ่ บไมแ้ ละสง่ิ
ท่ีหมู่คน 9 อยา่ งคือ

1 ใบทอง
2 ใบนาก
3 ใบเงิน
4 ใบมะตมู
5 ใบชยั พฤกษ ์
6 ใบพรหมจรรย ์
7 ฝักสม้ ป่ อย
8 หญา้ แพรก
9 ผิวมะกรดู

อธิบาย
ใบพรหมจรรย ์ นั้นเป็ นไมเ้ ครอื มีหนามใบคลา้ ยใบใบกลม
หรือใบสม้ แตเ่ ล็กกวา่
ใบมะตูมกบั ใบชยั พฤกษ ์ นั้นโบราณมกั ใชท้ ดั หู ใหแ้ กผ่ ู ้
ถูกทําขวญั คอื ทดั กอ่ นเวลาประพรมนํา้ มนต ์ เม่ือหยิบใบ
ออกทดั หใู หแ้ ลว้ ก็ประพรมนํา้ มนต.์.
หญา้ แพรก นั้นเมื่อเสร็จพิธแี ลว้ มกั นํามาถกั เป็ นแหวนหวั
พิรอดไวใ้ ส่

~ 148 ~

ผิวมะกรูด น้ันเพื่อใชส้ ระผมในเวลาอาบนํา้ มนต ์
ควรจดั ใสใ่ นภาชนะนํา้ มนตอ์ ยา่ งละ 3 ใบ 3 ฝักสามปอย 3
แวน่

การเก็บใบไม้ และสิ่งดงั กลา่ วแลว้ เชน่ มะกรดู เป็ นตน้
โบราณท่ีทา่ นถือเครง่ โดยตอ้ งเลือกทิศทางจะเก็บออกจาก
ตน้ ดว้ ย คือเลือกเก็บเอาจากกิ่งท่ีอยทู่ างทิศอนั เป็ นมงคลของ
วนั เก็บนั้น เชน่ ทิศสีหรือทิศที่ดีของวนั ท่านถอื มิใหเ้ ก็บทาง
ทิศที่เป็ นการกนั ของวนั เรื่องนี้แมแ้ พทยแ์ ผนโบราณจะ
เกบ็ เครื่องยามารกั ษาไข้ กน็ ิยมเลือกเกบ็ ทางทิศที่เป็ น
สิริมงคลสําหรบั วนั เหมือนกนั

~ 149 ~

เครื่องมงคล 8 ประการ

ส่ิงที่นิยมกนั มาตามลทั ธขิ องพราหมณ์ ท่ีสาธชุ นชาว

พทุ ธศาสนาถือเป็ นแบบอยา่ ง บา้ งนํามาใชใ้ นพิธบี างอยา่ งมี
อยู่ 8 ประการ ซงึ่ ถอื วา่ เป็ นของอนั มีศิรมิ งคล ดงั ไดเ้ คยเห็น
ตวั อยา่ งท่ีปักเป็ นลวดลายไวใ้ นผา้ ไหมผา้ แพรบา้ ง ใชแ้ กะสลกั
ไวท้ ี่ขนั ซงึ่ เป็ นโลหะบา้ ง มีดงั นีค้ ือ
มงกฎุ 1
คฑา 1
จกั ร 1
สง่ั ข ์ 1
พระขรรค ์ 1
หมอ้ 1
ธง 1
โคอศุ ภุ ราช 1
หมอ้ นํา้ 1
รวมเป็ น 8 ประการดว้ ยกนั

ของที่นับเรอ่ื งวา่ เป็ นสง่ิ สาํ คญั ในงานพิธพี ิธใี นลทั ธทิ าง

ไสยศาสตร ์ ตามคตพิ ราหมณใ์ นโบราณมามีผูน้ ิยมนับถอื กนั
เพื่อหวงั ความสขุ ความเจรญิ ความสมบรู ณ์ ในโภคทรพั ยห์ รือ
เพื่อความศกั ดิส์ ทิ ธิ ์ อยา่ งใดอยา่ งหน่ึง คอื พิธที ่ีจะตอ้ งใช ้ คอื
พิธใี ด ท่ีจะตอ้ งใชส้ ิ่งของชนิดใดตามท่ีท่านกาํ หนดไว ้ ใน

ประเภทของชนิดเดียวกนั แลว้ จะตอ้ งเลอื กใชใ้ หถ้ กู ตาม
ลกั ษณะท่ีนิยมดว้ ยมี 16 สงิ่ คอื

~ 150 ~