วิญญาณดนตรี ครูเหม เวชกร

200

วญิ ญาณดนตรอี ยใู่ นสายเลอื ด

แทจ้ รงิ แลว้ ครเู หม เวชกร เป็ นผสู ้ บื ราชสกลุ

ทนิ กร หากจะกลา่ วนามทา่ น วา่ หมอ่ มหลวงเหม
ทนิ กร ก็ ยอ่ มเป็ นไปได ้ แตด่ ว้ ยความเคารพรักใน
ครอบครัวของ ขนุ ประสทิ ธเ์ิ วชชกร (แหยม

เวชชกร) ทอ่ี ปุ ถมั ป์ คํ้าชู ครเู หมจงึ ดํารงคงไวด้ ว้ ย
สกลุ เวชกร
มที า่ นพอ่ ชอ่ื หมอ่ มม
ครเู หม เวชกร
ราชวงศ์ ปฐม ทนิ กร เราจะคนุ ้ กนั แตช่ อ่ื แลน่ วา่
หนุ่ สว่ นทา่ นป่ พู ระนามวา่ หมอ่ มเจา้ ชาย
ไพบลู ย์ ทนิ กร ทา่ นทวดคอื พระเจา้ บรมวงศ์

เธอ กรมหลวงภวู เนตรนรนิ ทรฤทธ์ิ (พระองค์
เจา้ ทนิ กร) เป็ นตน้ ราชกลุ ทนิ กร สว่ นทา่ นเทยี ด

หรอื พระราชบดิ า และพระมารดาของพระองคเ์ จา้
ทนิ กรก็คอื พระบาทสมเด็จ พระพทุ ธเลศิ หลา้
นภาลยั และเจา้ จอมมารดาศลิ า (ราชนกิ ลู บาง
ชา้ ง)พระบาทสมเด็จ พระพทุ ธเลศิ หลา้
นภาลยั เจา้ จอมมารดาศลิ า (ราชนกิ ลู บาง
ชา้ ง) สรปุ ความวา่ ครเู หมเป็ นราชสกลุ สาย
รัชกาลท่ี ๒ กบั ราชนกิ ลุ บางชา้ ง ทล่ี ว้ นแตเ่ ป็ น
ศลิ ปิ นดนตรี ละคร ฯลฯ ชนั้ เยยี่ มสบื เนอื่ ง กนั

มา

โครงการจดั ตงั้ มูลนธิ ิเพลงสยาม

201

ยอ้ นกลับไปในรัชสมัยของ พระบาทสมเด็จ
พระพทุ ธเลศิ หลา้ นภาลยั ไดร้ ับการยกยอ่ งวา่
เป็ นยคุ ทองของวรรณคดสี มยั หนง่ึ เลยทเี ดยี ว ดา้ น
กาพยก์ ลอนเจรญิ สงู สดุ จนมคี ํากลา่ ววา่ "ใน
รัชกาลท่ี 2 นัน้ ใครเป็ นกวกี ็เป็ นคนโปรด" กวที ม่ี ี
ชอื่ เสยี งนอกจากพระองคเ์ องแลว้ ยังมกี รมหมนื่
เจษฎาบดนิ ทร์ (รัชกาลท่ี 3) สมเด็จพระมหาสมณ
เจา้ กรมพระปรมานุชติ ชโิ นรส สนุ ทรภู่ พระยา
ตรัง และนายนรนิ ทรธเิ บศร์ (อนิ ) เป็ นตน้

พระองคม์ พี ระราชนพิ นธ์ ทเ่ี ป็ นบทกลอน
มากมาย ทรงเป็ นยอดกวี ดา้ นการแตง่ บทละครทงั้
ละครในและละครนอก มหี ลายเรอ่ื งทม่ี อี ยเู่ ดมิ และ
ทรงนํามาแตง่ ใหมเ่ พอื่ ใหใ้ ชใ้ นการแสดงได ้
เชน่ รามเกยี รติ์ อณุ รทุ และอเิ หนา โดยเรอื่ ง
อเิ หนาน้ี เรอื่ งเดมิ มคี วามยาวมาก ไดท้ รงพระราช
นพิ นธใ์ หมต่ งั้ แตต่ น้ จนจบ เป็ นเรอ่ื งยาวทส่ี ดุ ของ
พระองค์ วรรณคดสี โมสรในรชั กาลท่ี 6 ไดย้ กยอ่ ง
ใหเ้ ป็ นยอดบทละครรําทแี่ ตง่ ดี ยอดเยยี่ มทัง้
เนอื้ ความ ทํานองกลอนและกระบวนการเลน่ ทัง้
รอ้ งและรํา นอกจากนย้ี ังมลี ะครนอกอนื่ ๆ
เชน่ ไกรทอง สงั ขท์ อง ไชยเชษฐ์ หลวชิ ยั

โครงการจัดตั้งมูลนิธเิ พลงสยาม

202

คาวี มณีพชิ ยั สงั ขศ์ ลิ ป์ ชยั ไดท้ รงเลอื กเอาของ
เกา่ มาทรงพระราชนพิ นธข์ น้ึ ใหมบ่ างตอน และยงั
ทรงพระราชนพิ นธบ์ ทพากยโ์ ขนอกี หลายชดุ เชน่
ชดุ นางลอย ชดุ นาคบาศ และชดุ พรหมาสตร์ ซง่ึ
ลว้ นมคี วามไพเราะซาบซงึ้ เป็ นอมตะใชแ้ สดงมา
จนทกุ วนั น้ี

..ทรงแกะหนา้ หนุ่ หนา้ พระใหญแ่ ละพระนอ้ ย
ทที่ ําจากไมร้ ักคหู่ นงึ่ ทเี่ รยี กวา่ พระยารักใหญ่ และ
พระยารักนอ้ ยไวด้ ว้ ย

พระบาทสมเด็จพระพทุ ธเลศิ หลา้ นภาลัยมี
พระปรชี าสามารถในดา้ นนไ้ี มน่ อ้ ยไปกวา่ ดา้ น
ละครและฟ้อนรํา เครอื่ งดนตรที ที่ รงถนัดและโปรด
ปรานคอื ซอสามสาย ซง่ึ ซอคพู่ ระหตั ถท์ ส่ี ําคญั ได ้
พระราชทานนามวา่ "ซอสายฟ้าฟาด" และเพลง
พระราชนพิ นธท์ ม่ี ชี อื่ เสยี งเป็ นทรี่ จู ้ ักกนั ดคี อื
"เพลงบหุ ลนั ลอยเลอื่ น" หรอื "บหุ ลนั (เลอ่ื น)
ลอยฟ้า" แตต่ อ่ มามักจะเรยี กวา่ "เพลงทรงพระ
สบุ นิ " เพราะเพลงมนี ม้ี กี าํ เนดิ มาจากพระสบุ นิ
(ฝัน) ของพระองคเ์ อง โดยเลา่ กนั วา่ คนื หนง่ึ
หลังจากไดท้ รงซอสามสายจนดกึ กเ็ สด็จเขา้ ท่ี
บรรทมแลว้ ทรงพระสบุ นิ วา่ ไดเ้ สด็จไปยงั ดนิ แดน
ทสี่ วยงามดจุ สวรรค์ ณ ทน่ี ั่น มพี ระจันทรอ์ นั

โครงการจดั ตง้ั มูลนิธิเพลงสยาม

203

กระจา่ งไดล้ อยมาใกลพ้ ระองค์ พรอ้ มกบั มเี สยี ง
ทพิ ยดนตรอี นั ไพเราะยง่ิ ประทับแน่นในพระราช
หฤทัย ครัน้ ทรงตนื่ บรรทมก็ยังทรงจดจําเพลงนัน้
ได ้ จงึ ไดเ้ รยี กพนักงานดนตรมี าตอ่ เพลงนัน้ ไว ้
และทรงอนุญาตใหน้ ําออกเผยแพรไ่ ด ้ เพลงนจี้ งึ
เป็ นทแี่ พรห่ ลายและรจู ้ ักกนั กวา้ งขวางมาจนทกุ
วันนี้

เจา้ จอมมารดาศลิ า นัน้ ทรง รับราชการเป็ น
พระสนมในพระบาทสมเด็จพระพทุ ธเลศิ หลา้
นภาลยั ตงั้ แตค่ รัง้ ยังทรงพระยศเป็ นสมเด็จพระ
เจา้ ลกู ยาเธอ เจา้ ฟ้ากรมหลวงอศิ รสนุ ทรทา่ นเป็ น
ตน้ ตํารับ เพลงรอ้ งแหง่ กรงุ รัตนโกสนิ ทร์ โดยเลา่
กนั ตอ่ ๆมาวา่ เวลาพระบาทสมเด็จพระพทุ ธเลศิ
หลา้ นภาลัย ทรงพระราชนพิ นธบ์ ทละครตา่ ง ๆ
โดยมี กรมหมน่ื เจษฎาบดนิ ทร์ พระราชโอรส
(ตอ่ มาคอื พระบาทสมเด็จพระนั่งเกลา้ เจา้ อยหู่ วั )
ทา่ นสนุ ทรภู่ ฯลฯ เป็ นผรู ้ ว่ มงานกวนี พิ นธน์ ัน้ เมอื่
แตง่ เป็ นกลอนเสร็จก็จะมพี ระราชกระแสรับสงั่ ให ้
เจา้ จอมมารดาศลิ า เป็ นผบู ้ รรจเุ พลงขบั รอ้ งถวาย
เป็ นการทดลองกอ่ น ในขณะเดยี วกนั ก็โปรดเกลา้
ฯ ใหต้ งั้ พระฉายขนาดใหญข่ นึ้ แลว้ โปรดเกลา้ ฯ
ใหพ้ ระเจา้ ลกู เธอ พระองคเ์ จา้ พนมวัน พระราช
โอรสพระองคใ์ หญซ่ ง่ึ ประสตู แิ ตเ่ จา้ จอมมารดา

โครงการจัดตั้งมูลนธิ เิ พลงสยาม

204

ศลิ าทรงประดษิ ฐท์ า่ รําไปพรอ้ มกนั โดยทรงรําอยู่
หนา้ พระฉาย หากเพลงและกระบวนรําเขา้ กนั ดี
แลว้ ก็โปรด ฯ ใหบ้ นั ทกึ ไวน้ ับเป็ นแบบอยา่ งการ
แตง่ บทละครทสี่ มบรู ณ์แบบทส่ี ดุ ซง่ึ เรมิ่ ตน้ ใน
รัชกาลท่ี ๒

ไมม่ หี ลักฐานยนื ยันวา่ เจา้ จอมมารดาศลิ า
ไดเ้ รยี นการขบั รอ้ งมาจากครทู า่ นใด แตเ่ มอ่ื ทราบ
วา่ เป็ นชาวบางชา้ ง อนั เป็ นเมอื งแหง่ นักดนตรแี ลว้
กเ็ ชอ่ื ไดว้ า่ คงจะเป็ นผมู ้ คี วามรคู ้ วามสามารถใน
เพลงการมาตามแนวของบรรพบรุ ษุ อยา่ งแน่นอน
ศษิ ยข์ องทา่ นคอื หมอ่ มศลิ า และหมอ่ มเปรม ใน
พระองคเ์ จา้ สงิ หนาทราชดรุ งคฤ์ ทธ์ิ ทางขบั รอ้ ง
ของเจา้ จอมมารดาศลิ าตกทอดผา่ นหมอ่ มศลิ าผู ้
เป็ นหลานสะใภข้ องทา่ นลงมายังนักรอ้ งทกุ คนใน
วงั บา้ นหมอ้ อนั ไดแ้ ก่ หมอ่ มเจรญิ หมอ่ มมาลัย
หมอ่ มจันทร์ หมอ่ มครา้ ม ฯลฯ ซง่ึ เป็ นหมอ่ มของ
เจา้ พระยาเทเวศรว์ งศว์ วิ ฒั น์ (หมอ่ มราชวงศห์ ลาน
กญุ ชร) เจา้ กรมมหรสพในรชั กาลท่ี ๕ ซงึ่ เป็ น
เหลนของคณุ จอมมารดานั่นเอง

โครงการจัดต้งั มลู นธิ ิเพลงสยาม

205

พระเจา้ บรมวงศเ์ ธอ กรมหลวงภวู เนต
รนรนิ ทรฤทธ์ิ หรอื พระองคเ์ จา้ ทนิ กร มผี ลงาน
ในการเขยี นบทละครไวห้ ลายเรอื่ ง เชน่ เรอ่ื งแกว้
หนา้ มา้ สวุ รรณหงษ์ และอน่ื ๆ อกี มากมาย
นอกจากนัน้ ยงั ทรงเป็ นนักเพลงยาว และสกั วาชนั้
เยย่ี ม ซงึ่ ในสมยั นัน้ นยิ มเลน่ สกั วากนั มากในหมกู่ วี
ถอื วา่ เป็ นศลิ ปชนั้ สงู ซง่ึ เจา้ นายสงู ศกั ดแิ์ ละผดู ้ มี กั
นัดชมุ นุมลอยเรอื เลน่ สกั วากนั ในงานนักขตั ฤกษ์
หรอื ในโอกาสพเิ ศษ สําหรับโคลงสส่ี ภุ าพ กท็ รง
นพิ นธไ์ วไ้ พเราะมาก เชน่ นริ าศฉะเชงิ เทรา ฯลฯ

เทยี ด พระบาทสมเด็จ พระพทุ ธเลศิ หลา้ นภาลยั
เจา้ จอมมารดาศลิ า (ราชนกิ ลู บางชา้ ง)
ทวด พระเจา้ บรมวงศเ์ ธอ กรมหลวงภวู เนตรนริ
นทรฤทธิ์ (พระองคเ์ จา้ ทนิ กร)
ป่ ู ม.จ.ชายไพบลู ย์ ทนิ กร
พอ่
ครเู หม ม.ร.ว.ปฐม ทนิ กร

ม.ล.เหม ทนิ กร

โครงการจดั ต้งั มลู นธิ เิ พลงสยาม

206

โครงการจดั ต้งั มูลนิธเิ พลงสยาม