วิญญาณดนตรี ครูเหม เวชกร

100

ผมเคยเห็นฝี มอื เขยี นภาพ ตามหนังสอื นว
นยิ ายตา่ งๆ และมคี วามชน่ื ชมมาแลว้ จงึ สนใจใน
ตวั คณุ เหม เวชกร มากยง่ิ ขน้ึ จนกลายเป็ นสนทิ
สนมกนั ในทส่ี ดุ

นอกจากผมจะโชคดที ไี่ ดร้ จู ้ ักคณุ เหม เวช
กร ในวันนัน้ แลว้ นับวา่ ยังโชค 2 ชนั้ ทไี่ ดร้ จู ้ ัก คณุ
แชม่ เวชกร นักรอ้ งเสยี งไพเราะ เจอื้ ยแจว้
คทู่ กุ ขค์ ยู่ ากของคณุ เหม เวชกร ในชวี ติ จรงิ อกี
ดว้ ย

หลังจากนัน้ เรา คณุ เหม เวชกร กบั ผมกร็ ว่ ม

วงบรรเลงดนตรดี ว้ ย การตามโอกาสและสถานท่ี
ตา่ งๆ มานา่ เสยี ดายทผ่ี มปากหนกั ไมเ่ คย

ถามคณุ เหมวา่ หดั ดนตรมี าจากสานกั ใด

และไมม่ โี อกาสไดท้ ราบ

แตอ่ นั ทจี่ รงิ สํานักก็ไมส่ ําคญั สําหรับนัก
ดนตรี เราสําคญั ทกี่ ารถอ้ ยทถี อ้ ยอาศยั กนั ตา่ งหาก
ใครแมน่ เพลงไหน ก็แนะนําใหแ้ กผ่ ทู ้ ยี่ งั ไมแ่ น่น
และใครไดเ้ พยี งไหนมาในเมอ่ื คนอนื่ ยังไมไ่ ด ้ ก็
ตอ่ ใหก้ นั ประกอบกบั การหมนั่ ฝึกซอ้ ม …ดนตรวี ง
นัน้ กบ็ รรเลงกนั ไดอ้ ยา่ งเรยี บรอ้ ย และเสนาะโสต

โครงการจัดตั้งมลู นธิ ิเพลงสยาม

101

เมอ่ื รจู ้ ักสนทิ สนมกนั เป็ นอยา่ งดแี ลว้ บา้ น
คณุ เหมกบั บา้ นผม กม็ ักจะผลดั กนั เป็ นสถานที่
ฝึกซอ้ มดนตรี ไมเ่ ชา้ วันเสาร์ ก็เชา้ วันอาทติ ย์
เนอ่ื งจากจะใชแ้ ตเ่ พยี งบา้ นเดยี ว เจา้ ของบา้ นก็
ออกจะหนักหนา เพราะการฝึกซอ้ มยอ่ มหมายถงึ
การเลยี้ งดดู ว้ ย

สําหรับทบี่ า้ นคณุ เหมนัน้ มที ต่ี ดิ ใจผมอยู่
อยา่ งหนง่ึ เนอ่ื งจากเป็ นครัง้ แรกในชวี ติ ทไี่ ดล้ ม้ิ รส
ซง่ึ คณุ หมชแี้ จงวา่ ตอ้ งใช ้
เป็ นเครอ่ื งดมื่

กะลามะพรา้ วเป็ นภาชนะ จงึ จะเอร็ดอรอ่ ยนักแล

อยา่ ใหผ้ มตอ้ งบอกชอ่ื เครอื่ งดมื่ นัน้ เลย

การ ไปบรรเลงดนตรขี องเรา ในสมยั นัน้ เป็ น
การบรรเลงอยา่ งอนามสิ คอื งานชว่ ยไมว่ า่ จะเป็ น
งานแตง่ งาน กลอ่ มหอ งานบวชนาค งานขน้ึ บา้ น
ใหม่ งานวันเกดิ หรอื แมก้ ระท่งั งานศพ เรยี กวา่
แทนป่ีพาทย์ หรอื แตรวงกนั เลยทเี ดยี ว วา่ งัน้ เถอะ

ความสนุกสนานเพลดิ เพลนิ อยทู่ ี่ ได ้
แสดงออก ซง่ึ ฝี ไมล้ ายมอื ทต่ี า่ งคนตา่ งก็ได ้
ฝึกปรอื กนั ไวจ้ นชาํ่ ชองเป็ นอนั ดบั แรก ไดร้ ับเลย้ี ง

ดดู ว้ ยขา้ วปลาอาหาร ตลอดจนสรุ าบานเป็ นอนั ดบั

โครงการจดั ตง้ั มลู นิธิเพลงสยาม

102

สอง และอนั ดบั สดุ ทา้ ยกค็ อื ยงั แถมไดร้ ับของ
ชาํ รว่ ยอกี ดว้ ย ซงึ่ โดยมากกไ็ มต่ อ้ งมรี าคาคา่ งวด
อะไร เพยี งแตผ่ า้ เชด็ หนา้ อบแป้งรํา่ คนละผนื ก็
ภาคภมู ใิ จเหลอื กําลังแลว้

นอกจากความเป็ นผมู ้ ใี จกวา้ งขวาง อารมณ์
เย็นสมเป็ นจติ รกรแลว้ คณุ เหมยังมลี ักษณะพเิ ศษ
อกี อยา่ งหนง่ึ ซง่ึ เชอื่ วา่ ทกุ คนทร่ี จู ้ ักคนุ ้ เคยกบั คณุ
เหมคงจะมคี วามรสู ้ กึ ตรงกนั ไมแ่ ตผ่ มคนเดยี วน่ัน
คอื คณุ เหมเป็ นคนคยุ สนกุ

ถา้ จําไมผ่ ดิ คณุ เหม เวชกร กบั ผมยา่ งเขา้ สู่
การบรรเลงดนตรอี ยา่ งอาชพี พรอ้ มกนั มลู เหตุ
แหง่ ความเป็ นมามดี งั นค้ี อื วนั หนง่ึ ผทู ้ แ่ี นะนําให ้
คณุ เหมกบั ผมไดร้ จู ้ ักกนั คอื คณุ เจอื เสนวี งศ์ ณ
อยธุ ยา มาปรกึ ษาผมวา่ นักดนตรที บ่ี รรเลงใน
โรงหนังเกดิ ขาดจํานวนขน้ึ มา จงึ อยากจะชวนผม
รว่ มดว้ ย

สมัยนัน้ เป็ นสมัยทยี่ งั ฉายหนังเงยี บ
ตามปกติ ก็มแี ตรวงบรรเลงตลอดเวลา หนังฉาย

จนกระทัง่ หนังเลกิ ถงึ วนั ดคี นื ดไี ดแ้ ก่ เสาร-์
อาทติ ย์ กจ็ ะมนี ักดนตรไี ทยไปบรรเลงสลับกบั แตร

โครงการจัดต้งั มลู นธิ ิเพลงสยาม

103

วงบา้ ง เป็ นการเปลยี่ นบรรยากาศแกผ่ ดู ้ แู ละสําคญั
ยังแถมมถี งึ 2 วงประชนั กนั อกี ดว้ ย

ผมยังลงั เลใจไมก่ ลา้ ใหค้ ําตอบในทันที ท่ี
ไดร้ ับทราบตาม ทัง้ นเี้ พราะเพยี งแตผ่ มเลน่ ดนตรี
ไทยประเภทอนามสิ กถ็ งึ กบั มคี นจนี สงู อายคุ น
หนงึ่ ซง่ึ เป็ นทนี่ ับหนา้ ถอื ตาของชาวจนี ในยา่ นที่

ผมอยู่ ตงั้ กระทถู ้ ามเอาดว้ ยความแปลกใจวา่ คณุ
เป็ นครดู แี ลว้ มาเป็ นนักดนตรที ําไม

เป็ นเพราะคตนิ ยิ มโบราณ ของชาว
ตะวนั ออก เรามคี วามคลา้ ยคลงึ กนั อยอู่ ยา่ งหนงึ่
คอื นักดนตรจี ัดอยใู่ นจําพวกเตน้ กนิ รํากนิ สว่ นครสู ิ
เป็ นอาชพี ทเี่ ขายกยอ่ งกนั วา่ สงู จงึ แตกตา่ งกนั ราว

ฟ้ากบั ดนิ

“ จะไปอยใู่ นวงใคร” ผมถามรายละเอยี ด
แตค่ วามจรงิ เพอ่ื ประวงิ เวลา สําหรับใชใ้ นการตรกึ
ตรอง ทงั้ ๆทผ่ี มรดู ้ วี า่ คณุ เจอื เสนวี งศ์ ณ
อยธุ ยา ตอ้ งตอบวา่ วงนายกนุ๊ เพราะเขาเป็ นครู
สอนดนตรใี หแ้ ก่ นายกนุ๊ ตนั ตเิ วชกลุ อยแู่ ละ
เป็ นจรงิ อยา่ งทผี่ มคดิ คณุ เจอื ตอบ

โครงการจดั ตงั้ มูลนิธเิ พลงสยาม

104

ดนตรที บี่ รรเลงในโรงหนังคกู่ บั วงน้ี ยงั มอี กี
วงหนง่ึ ชอื่ วงนายโนรี ซงึ่ ความจรงิ ในหมนู่ ักดนตรี
ตา่ งรจู ้ ักกนั เป็ นอนั ดที ัง้ นัน้ อาทเิ ชน่ คณุ พฒุ นนั
ผล นักตขี มิ นามอโุ ฆษ สมยั นัน้

“ นอกจากคณุ แลว้ ผมชวนคณุ เหมไวอ้ กี
คนหนงึ่ ”

คณุ เจอื กลา่ วเสรมิ

“แลว้ คณุ เหมวา่ ยังไง”

ผมถาม

“คณุ เหมตอบตกลง”

“ถา้ งัน้ ผมกต็ กลง”

ผมโพลลง่ ออกไปทันที โดยไมต่ อ้ งคดิ อกี ตอ่ ไป

เมอื่ ไดย้ นิ คําตอบของคณุ เหม ผมเชอ่ื วา่ คณุ
เหมอายแุ กก่ วา่ ผม จะคดิ รอบครอบแลว้ และมี
เหตผุ ลดกี วา่ ผม เมอ่ื ไดพ้ บคณุ เหมในภายหลังก็
รสู ้ กึ วา่ เป็ นจรงิ เชน่ นัน้ เหตผุ ลของคณุ เหมคอื
เทา่ กบั ไดซ้ อ้ มเพลงไปในตวั แลว้ ยงั ไดส้ ตางค์
ใชอ้ กี ดว้ ย

โครงการจดั ต้ังมลู นธิ เิ พลงสยาม

105

จงึ เป็ นอนั วา่ คณุ เหมกบั ผม ไดร้ ว่ มวงกนั
แบบแปลกกวา่ มติ รสหายคนอนื่ ๆ คอื ไดบ้ รรเลง
ดนตรใี นโรงหนังประจําวงในกรงุ ซง่ึ ตอนนัน้ มี
แบบมโหรคี ณุ เหมสี
การบรรเลงอยสู่ องแบบ
ไวโอลนิ ผมก็สซี ออบู ้ า้ งตขี มิ บา้ ง แบบเครอื่ งสาย
ผสมออรแ์ กน คณุ เหมสไี วโอลนิ ผมกต็ ขี มิ

การบรรเลงเพลงในโรงหนังนัน้ เราตอ้ ง
ดําเนนิ ตามแตรวง ซง่ึ เป็ นเจา้ ถน่ิ อยกู่ อ่ น ทกุ
ประการ ผดิ กนั กจ็ ะวา่ แตรวงดเู หมอื นจะไมม่ กี ารรบั
รอ้ ง สว่ นเราไดเ้ พม่ิ นักรอ้ งหญงิ เขา้ ไปสง่ เสยี ง
เจอ้ื ยแจว้ ใหค้ นดไู ดฟ้ ังดว้ ย และคณุ แชม่ เวช
กร กเ็ ป็ นนักรอ้ งคนหนงึ่ ซงึ่ รว่ มวงกบั เรา

หลักสําคญั อยา่ งหนงึ่ ซง่ึ เราจะพลาดไมไ่ ด ้
ก็คอื จะกําลงั บรรเลงเพลงหวานจอ๋ ยเพลงอะไร
อยกู่ ็ตาม แตพ่ อในหนังเกดิ มกี ารชกตอ่ ยกนั ขนึ้
ดนตรจี ะตอ้ งบรรเลงเพลงเชดิ จงึ จะถงึ ใจพระเดช
พระคณุ บางคราวก็มคี นดเู ป่ าปากเป๊ ียวเป็ นแบล็
คกราว และบางคราวเด็กๆ ก็ ตบมอื ชอบอกชอบใจ
ไปดว้ ย เมอื่ ผรู ้ า้ ยแพพ้ ระเอก ถกู ชกจนสลบ
เหมอื ด ในสภาพเชน่ นี้ ถา้ เรามัวเสยี ดายเพลง
ทํานองหวานจอ๋ ย ก็มักจะถกู ตะโกนเป็ นการเตอื น

โครงการจัดตงั้ มลู นธิ เิ พลงสยาม

106

วา่ เชดิ โวย้ ซงึ่ ก็เป็ นประกาศติ ทเี่ ราตอ้ งปฏบิ ตั ิ
ตามโดยไมร่ อชา้ มฉิ ะนัน้ จะโดนเตอื นดว้ ยถอ้ ยคําท่ี
หนักหน่วง ยงิ่ กวา่ นัน้ เหตกุ ารณ์เหลา่ นี้ คณุ เหมกบั
ผมเพราะผจญกนั มาอยา่ งโชกโชน จนรสู ้ กึ เป็ น
ของธรรมดา บางทถี กู เตอื นดว้ ยวธิ กี ารทร่ี า้ ยกาจ
ยงิ่ กวา่ นัน้ น่ันคอื ถกู กวา้ งดว้ ยไขเ่ นา่ เพราะ
อตุ สา่ หบ์ รรเลงเพลงเดยี่ ว แตผ่ ดู ้ หู าวา่ ดนตรวี งน้ี
ขเี้ กยี จ มากนั ตงั้ หลายคน ไพรรม่ าเลน่ อยไู่ ดค้ น
เดยี ว

ทัง้ นส้ี ดุ แทแ้ ตท่ อ้ งถน่ิ ทโ่ี รงหนังตงั้ อยู่ ถา้
เป็ นพัฒนาการ กน็ ับเป็ นโรงหนังก็นับเป็ นลงชนั้ 1
ของยคุ นัน้ คา่ ดแู พงกวา่ คนดสู ภุ าพกวา่ บางที
เขยี นจดหมายขอเพลงสง่ มาใหเ้ ราดว้ ยซาํ้

แตถ่ า้ เป็ นโรงหนังนางเลงิ้ ซง่ึ ตอ่ มาเป็ น
เฉลมิ ธานี หรอื โรงหนังบา้ นสมเด็จ ซง่ึ ปัจจบุ นั รอื้
แลว้ กค็ อื ทําเลทมี่ หี วังจะถกู ไขเ่ น่า และผมวา่ คง
เป็ นนักดนตรบี างคณะ ทอี่ จิ ฉารษิ ยาเรา มฉิ ะนัน้
ใครทดี่ หู นังแลว้ จะอตุ สา่ หพ์ กเอาไขเ่ น่าเขา้ ไปดู
ดว้ ย

โครงการจดั ตัง้ มูลนธิ เิ พลงสยาม

107

คณุ เหมรว่ มวงดนตรกี บั ผมเรอื่ ยมา โรงหนัง
ทเี่ ราไปบรรเลงดว้ ยกนั นอกจากทรี่ ะบนุ ามมาแลว้
กม็ ี ปีนัง ปัจจบุ นั เป็ นศรบี างลําพู ปัจจบุ นั เป็ น
สาขาธนาคารไทยพาณชิ ย์ บา้ นหมอ้ ปัจจบุ นั รอ้ื
แลว้ และฮอ่ งกง คอื เฉลมิ เวยี ง ปัจจบุ นั นี้ เป็ นตน้

จนกระท่ังหนังเสยี งถอื กําเนดิ ขน้ึ มา และ
หนังเงยี บพา่ ยแพอ้ ยา่ งยับเยนิ ตอ้ งสลายตวั ไป
การบรรเลงดนตรตี ามโรงหนัง จงึ เป็ นอนั ยตุ ลิ ง
ตามไปดว้ ย

คณุ เหมเวชกรกบั ผม ตอ้ งแยกวงกนั แต่
สําหรับงานประเภทอนื่ เราไมเ่ คยแยกกนั ยงิ่ จติ ใจ
ดว้ ยแลว้ กลบั เกาะกนั อยอู่ ยา่ งเหนยี วแน่น ยงิ่ ขน้ึ

โครงการจัดตง้ั มูลนิธิเพลงสยาม

108

...เผอญิ หลงั จากเลกิ งาน
บรรเลง ตามโรงหนังมา

หลายปี คณุ เหหมกบั ผมกลบั
ไดม้ ารว่ มงานดนตรกี นั อกี

วาระหนงึ่ ในวงหนมุ่ นอ้ ย
อนั มเี จา้ คณุ มไหสวรรค์
เป็ นนายวง เรามกี ารนัดซอ้ ม
กนั เป็ นครัง้ คราว ทบ่ี า้ นของ

ทา่ นเจา้ คณุ นายวง และมกี าร
ออกงานประปราย ทาง

โทรทัศนบ์ า้ ง ทางสถานท่ี
บางแหง่ บา้ ง แตค่ ราวน้ี

เป็ นไปในทางอนามสิ และ
เพอ่ื การกศุ ล เป็ นสาํ คญั เชน่

เมอื่ คราวเก็บเงนิ โดยเสด็จ

พระราชกศุ ลสงเคราะหผ์ ไู ้ ด ้
ประสบเคราะหก์ รรมจาก

ทพุ ภกิ ขภยั เมอื่ คราวเกบ็
เงนิ สมทบกฐนิ ของพลโท

หมอ่ มหลวงขาบ กญุ ชร
และในการประชมุ ของ

พระยามไหสวรรย์ สมาคมผสู ้ งู อายุ ที่
โรงพยาบาลประสาท พญา
(พ.ศ. 2430-2518)
ไท เป็ นตน้

โครงการจัดต้งั มูลนธิ ิเพลงสยาม

109

นอกจากนัน้ คณุ เห็นกบั ผม ยงั ไดร้ ว่ มงานกนั
อกี แหง่ หนงึ่ ทพี่ ทุ ธสมาคม โดยเป็ นกรรมการ
จัดทําหนังสอื พทุ ธรกั ษานติ ยสารสําหรับเด็ก
จัดพมิ พข์ นึ้ ตามพระราชปรารภ ดว้ ยกนั

ในการประชมุ ครัง้ หลงั สดุ ผมยงั เอารถไป
สง่ คณุ เหมถงึ หนา้ บา้ น ตอนนัน้ คณุ เหมตอ้ งถอื ไม ้
เทา้ ผมยังสพั ยอกวา่ ตอ้ งยักแยย่ กั ยันแลว้ นะ แต่
กไ็ มน่ กึ วา่ คณุ เห็นจะจากไปรวดเร็วปานนี้

เห็นจะเป็ นดว้ ยคณุ เหมเกง่ ทัง้ วาดภาพ และ
เกง่ ทัง้ เลน่ ดนตรนี เ่ี อง ทัง้ พระวษิ ณุกรรมและทัง้
พระประโคนธัพ จงึ ตา่ งก็แยง่ กนั รับเอาตวั ไป แต่
ใครจะรับเอาไป ผมกม็ ่ันใจวา่ คณุ เหม เวชกร
ตอ้ งไปสถติ อยแู่ ลว้ บนสรวงสวรรค์

สนั ตสริ ิ
มถิ นุ ายน 2512

โครงการจัดต้ังมูลนธิ ิเพลงสยาม

110

อาจารยฉ์ นั ทชิ ย์ กระแสสนิ ธุ์ สซี อสามสาย
ตรงกลาง ดา้ นหนา้

อาจารยฉ์ ันทชิ ย์ กระแสสนิ ธุ์ กลา่ ววา่ นอกเหนอื

จากตวั ทา่ นเองทมี่ อบตวั เป็ นศษิ ยข์ อง ทา่ นครหู ลวง

ประดษิ ฐไพเราะ แลว้ ยงั มนี ักประพันธอ์ กี หลายทา่ น คอื

สนั ตสริ ิ และ ครเู หม เวชกร เป็ นตน้

โครงการจัดตัง้ มูลนิธิเพลงสยาม

111

ภาพปกหนงั สอื ฯ ผลงานครเู หม เวชกร

โครงการจดั ตัง้ มลู นิธิเพลงสยาม

112

นายครา้ ม บา้ นขมน้ิ วดั ระฆงั

ของครเู หม เวชกร

คนไทยในพระราชสานกั พระนางเจา้ วกิ ตอเรยี
เรยี กชอ่ื หนังสอื ใหเ้ ขา้ ใจกกนั งา่ ยขนึ้ มมาหน่อยวา่ "นกั
ดนตรไี ทยไปองั กฤษ" ภาพคนสซี อสามสาย ทค่ี รเู หม
เวชกร วาดนัน้ ชอื่ นายครา้ ม หรอื ตอ่ มารจู้ กั กนั ในนาม
วา่ ครคู รา้ ม บา้ นอยหู่ ลงั วดั ระฆงั เรยี กสํานักดนตรชี ชมุ

นัน้ ยา่ นนัน้ นกนั วา่ บา้ นขมน้ิ ทงั้ เรอ่ื งราว ฉากสถานที่
เครอื่ งดนตรี วถิ ชี วี ติ ลว้ นโลดแลน่ อยใู่ นเรอ่ื งราวงานเขยี น

ปีศาจของครเู หม หลายเรอ่ื ง หลายตอน

กลา่ วเบอื้ งตน้ ไดเ้ ลยวา่ งานเขยี นทคี่ รเู หมแตง่ นัน้

ตวั ละคร สถานที่ ชว่ งเวลา องคป์ ระกอบลว้ นมตี วั ตนจรงิ

หากแตเ่ พมิ่ จติ นาการผเี ขา้ ไป แตผ่ ปี ีศาจแตล่ ะตนที่

ปรากฎ กล็ ว้ นแตม่ รี ากเหงา้ มวี ฒั นธรรม

คําอทุ ศิ ทค่ี รเู หม หรอื ในนามคณะเหมเขยี นไวน้ ัน้
กระชบั จับใจ ความวา่
“ ขอหนงั สอื เลม่ น้ี จงเป็ นอนสุ าวรยี ป์ ระดบั

ความดงี ามของ นกั ดนตรไี ทย 19 คน ผลู้ ว่ งลบั แลว้
ซงึ่ มนี ามปรากฏในหนงั สอื เลม่ นี้ และโดยเฉพาะอยา่ ง
ยงิ่ แดน่ ายครา้ ม ผมู้ สี ายตาไกล ผซู้ ง่ึ ครงั้ หนงึ่ ไดใ้ ช้
ชวี ติ อนั ยากแคน้ ขา้ มนา้ ขา้ มทะเล ไปราชการตา่ งดา้ ว

โครงการจดั ต้ังมูลนิธเิ พลงสยาม

113

และไมก่ ลบั มามอื เปลา่ แตไ่ ดอ้ ตุ สาหะ นาเอา
เหตกุ ารณแ์ ละความรสู้ กึ หลายแงห่ ลายมมุ อนั เป็ น
คตแิ ละความรู้ มาประดบั ใหย้ วุ ชนรนุ่ หลงั ไดส้ าเนยี ง
ถงึ เกยี รตยิ ศชนิ้ หนง่ึ ทช่ี าตไิ ทยไดท้ าไวแ้ ตก่ าลโพน้ ”

โครงการจดั ตัง้ มูลนิธเิ พลงสยาม

114

นายครา้ ม ผจู้ ดหมายเหตุ

ดา้ นขวามอื ระนาดเอก ดา้ นซา้ ยมอื แคน

นายครา้ ม หรอื ครคู รา้ ม ผบู ้ นั ทกึ เรอ่ื งราวครัง้ นัน้

เมอื่ พ.ศ. 2427 มศี กั ดเิ์ ป็ นคณุ ตาของพาณี หรอื โพยม

บญุ ยาศาสตร์ นักเขยี น นักหนังสอื พมิ พ์ ลกู ศษิ ยท์ ใ่ี กลช้ ดิ

คนหนงึ่ ของครเู หม เวชกร นั่นเอง

จากการทําหนังสอื เลม่ นี้ เมอื่ พ.ศ. 2478 จงึ เป็ น

ฐานขอ้ มลู ใหญ่ ทค่ี รเู หม เลอื กเฟ้นนํามาใชก้ บั งานเขยี น

ไดอ้ ยา่ งมากมายมหาศาล ผเู ้ ขยี นขอหยบิ เอาเฉพาะ

ความเห็นและตานานการดนตรขี องสยาม ตามมติ

ของผจู้ ดหมายเหตุ นายครา้ ม มาลองใหอ้ า่ นปฐู านกนั

กอ่ น เหมอื นกบั ครัง้ หนงึ่ ทคี่ รเู หม ตอ้ งอา่ นเรอื่ เหลา่ นซ้ี ํ้า

แลว้ ซ้าํ เลา่ เพอ่ื ตรวจทาน ตน้ ฉบบั หนังสอื ฯ กอ่ นจดั พมิ พ์

โครงการจัดต้ังมลู นิธเิ พลงสยาม

115

ความเห็นและตํานานการดนตรขี องสยาม

ตามมตขิ องผจู้ ดหมายเหตุ นายครา้ ม

กรมหมน่ื สถติ ธรรมสวสั ดปิ์ ฏคิ ม ทรงเรยี บเรยี งขบั
รอ้ งวา่ ตรงกบั คํามคธวา่ คตี ะหรอื สงั คตี คอื เพลงเสยี งคน
เดยี วหรอื พรอ้ มกนั หลายคน โหยหวนสงู ตํา่ สนั้ ยาว หนัก
เบา ไพเราะแกโ่ สด เป็ นทน่ี ่ายนิ ดนี ่าฟัง จงึ เรยี กวา่ ขบั รอ้ ง

ขบั รอ้ งนตี้ อ้ งเจอื ดว้ ยบทกลอนสงั วาส สมั ผัสกนั ที่
มที ํานองลลี าศ ยกั เยอ้ื ง เป็ นสําเนยี งเอกทมุ ้ เป็ นพันตาม ที่
มกี ําหนดแตง่ ไวน้ ัน้ เรยี กวา่ เพลงลานา เพลงลํานํานมี้ ที กุ
ภาษา สําหรับขบั รอ้ งประสานเครอื่ งดรุ ยิ ดนตรดี ดี สตี เี ป่ า
ตามพระนครประเทศใหญน่ อ้ ยทงั้ ปวง เป็ นเครอ่ื งจงู ใจให ้
เพลดิ เพลนิ อยา่ งหนง่ึ

แตเ่ คา้ มลู ตน้ เดมิ ทจ่ี ะเกดิ เพลงขบั รอ้ งน้ี ขา้ พเจา้
ไมท่ ราบถงึ ความจรงิ ทจี่ ะเกดิ ขน้ึ ดว้ ยสง่ิ ใด แตน่ กึ ดน้ เดา
คะเนไปไดม้ ดื ๆ ดนู น่าทจ่ี ะเกดิ จากเสยี งสตั วร์ อ้ ง นกรอ้ ง
หรอื เสยี งนํ้า เสยี งลมกระทบภเู ขา แลตน้ ไม ้ สง่ิ ใดๆทใ่ี หม้ ี
เสยี งดงั เสยี งตํา่ ตา่ งๆเสยี งกนั กอ่ น แลว้ คนไดฟ้ ังเห็นวา่ ดี
ก็จําเรยี นจําเสยี ง มารอ้ งเลน่ ภายหลงั จงึ เกดิ ปัญญาคดิ
เพลงรอ้ ง และคดิ ทําเครอ่ื งดดี สตี เี ป่ า เทยี บเสยี งแกไ้ ขให ้

โครงการจดั ตัง้ มลู นธิ ิเพลงสยาม

116

ดขี น้ึ ทกุ ๆชนั้ ทกุ ทสี บื มาชา้ นาน กจ็ ะเรม่ิ แพรห่ ลายไปใน

นานาประเทศ ตา่ งฝึกหดั ดดั แปลงตกแตง่ ขนึ้ ตามประสา

แหง่ ตนๆตอ่ กนั มา แตเ่ ปนการตรติ รองคาดหมายตาม

อตั โนมตั ขิ องขา้ พเจา้ เอง ไมเ่ ป็ นความแน่นอนได ้

แตค่ รพู ณิ พาทยเ์ กา่ ๆเลา่ อา้ งวา่ มมี าจากปฐม

ประการคอื อ อกจากปญั จสงิ ขรเทวบตุ ร และเทพ

คนธรรพ์ ไดเ้ ป็ นครสู งั่ สอนฝึกหดั สบื กนั มา จนการทกุ วนั น้ี

และไดม้ ผี แู ้ ตง่ ถอ้ ยคําเป็ นกลอนไว ้ สําหรับขบั รอ้ งไหวค้ รู

แตโ่ บราณมาดว้ ยดงั จะมตี อ่ ไปนี้

๏ ยอกรกงึ่ เกลา้ บงกชเกษ
ไหวไ้ ทเทเวศเปนใหญ่
อนั เรอื งรคู ้ รคู รอบพณิ ไชย
สถติ ในฉอ้ ชนั้ ยามา

ทรงนามชอ่ื ปัญจสงิ ขร
ไดส้ ง่ั สอนสานุศษิ ยใ์ นแหลง่ หลา้
เปนตํารับขบั รอ้ งสบื มา
ปรากฏในแผน่ ฟ้าดนิ ดร

ขา้ ขอชลุ ที ําคํานับ
พระคนธรรพดว้ ยใจสโมสร
จะดดี สขี บั รอ้ งทํานองกลอน
จงศรสี ถาพรทกุ ประการ ฯ

โครงการจดั ตัง้ มูลนธิ เิ พลงสยาม

117

๏ อนงึ่ ขา้ ขอประนตบทรัตน์
พระจลุ จอมจกั รพรรดมิ หาสาร
คอื องคพ์ ระทรงครธุ ไชยชาญ
เอาวะตารจากกระเษียรสมทุ มา
หวงั จะดบั เข็ญใหเ้ ย็นยคุ
จะทํานุกพระพทุ ธศาสนา
จะบํารงุ ผดงุ โลกโลกา
โอฬาลํ้าชนั้ ดษุ ฎี
สารพัดไพบลู ยพ์ นู ภพ
เลศิ ลบกระษัตรยิ ท์ กุ กรงุ ศรี
มที งั้ พระเสวตรกริ ณิ ี
ศรศี ภุ ลกั ษณ์เลศิ อํานวยพงษ์
ยอ่ มฦๅฤทธกิ์ ฤษฎาไปทกุ ทศิ
พระทรงอศิ รภาพสงู สง่
สทิ ธศิ กั ดดิ งั จักราวงษ์
ดํารงทวาราราชธาตรี

ขอพระเดชเดชาภวู นารถ
พระบาทปกเกลา้ เกศี
แหง่ ขา้ ผจู ้ ําเรยี งเรอื่ งมโหรี
ซอ กรับกระจบั ป่ีรัมนา

โครงการจัดต้งั มูลนธิ เิ พลงสยาม

118

โทนขลยุ่ ฉง่ิ ฉาบระนาดฆอ้ ง
ประลองเพลงขบั กลอ่ มพรอ้ มหนา้
ขอใหจ้ ําเรญิ ศรสี วสั ดท์ิ กุ เวลา
ใหป้ รชี าชาญเชยี่ วในเชงิ พณิ ท์

จะกลา่ วเรอ่ื งเมรเี มอื่ นริ าศ
วรนาฎโศกเศรา้ แสนถวลิ
แสนทเวศเวทนายพุ าพนิ
จนสดุ สน้ิ สญู ชพี ชนมม์ าร

เพราะหวงั จติ รพศิ วงจงสวาสด์ิ
มงุ่ มาทวา่ จะเปนแกน่ สาร
ประดพิ ัทธสตั ยซ์ อื่ จริ ังกาล
ไมร่ ะแวงวา่ ภบู าลจะจากจร ฯ

แลว้ จงึ รอ้ งดําเนนิ เรอื่ ง เมรี ตอ่ ไปตามลําดบั คํากลอนบทนี้
เป็ นพยานมมี าแตค่ รัง้ กรงุ เกา่ การจะแน่จรงิ อยา่ งไร แลว้ แต่
จะสนั นษิ ฐาน

แตข่ า้ พเจา้ ไดฟ้ ังเรอ่ื งราวนทิ านตา่ งๆ และที่

พระสงฆเ์ ทศนา ก็มวี า่ อนิ ทรเทวดา ลงมาดดี พณิ แสดง

ฤทธพ์ิ ณิ บอ่ ยๆหลายเรอื่ ง ลา งเรอ่ื งก็เปนเรยี นมาแตฤ่ าษี

บา้ ง กเ็ พลงขบั รอ้ งนจี้ ะออกจากเพลงพณิ ตอ่ เนอ่ื งกนั มาได ้

ดอกระมงั

โครงการจัดตั้งมลู นธิ ิเพลงสยาม

119

ในเรอื่ งกากกี ็มมี โหรนี เ้ี อง กว็ า่ คนธรรพข์ บั ลํานํา

ประสานเสยี งพณิ ดกู ็เขา้ เคา้ ขบั ไมใ้ นสยามทกุ วนั น้ี

เปลยี่ นแตด่ ดี พณิ เป็ นสซี อ ดงั จะไดพ้ ัฒนาตอ่ ไป ตามท่ี

เห็นไดฟ้ ัง ดว้ ยตนเองและสอบถามผอู ้ นื่ บา้ ง

ในเรอ่ื งขบั รอ้ งนมี้ หี ลายอยา่ งหลายประเภท จัดเป็ น
หมวดไวโ้ ดยสงั เขปดงั นกี้ อ่ น

1 รอ้ งนําวงมโหรี
2 ขบั เสภารอ้ งรําตา่ งๆ
3 รอ้ งละครรําตา่ งๆ
4 รอ้ งรําดอกสรอ้ ยสกั วา
5 รอ้ งเพลงโตต้ อบตา่ งๆ
6 ขบั ไมแ้ ละเหก่ ลอ่ มตา่ งๆ
7 สวดและอา่ นกาพยโ์ คลงฉันทต์ า่ งๆ
8 พากยเ์ จรจาโขนหนังหนุ่
9 สวดรองในการศพ
10 เพลงการรอ้ งเลน่
11 ขบั รอ้ งมาแตภ่ าษาอน่ื

แตน่ จ้ี ะกลา่ วถงึ ลํานําขบั ทร่ี ับดว้ ยเครอื่ งดดี สตี เี ป่ า
อยา่ งสยามนี้ มกี ําหนดหมายชอื่ เพลงเกา่ 194 เพลง
มมี าแตโ่ บราณ แตง่ ไวเ้ ป็ นกลอนอกี บทหนงึ่ นําลงมาเป็ น
อทุ าหรณ์ไว ้ ในทน่ี ้ี ดงั นี้

โครงการจดั ตั้งมูลนธิ เิ พลงสยาม

120

๏ ขา้ ไหวค้ รซู อขอคํานับ
ขบั บรรสานสายสหุ รา่ ยเรอื่ ง
มโหรแี รกเรมิ่ เฉลมิ เมอื ง
บอกเบอ้ื งฉบบั บรุ าณนาน
แตบ่ รรดาเพลงใหญใ่ หร้ ชู ้ อ่ื

คอื โฉลกแรกเรอ่ื ยเฉ่ือยฉาน
อนั ศรโฉลกบรรเลงลาน
วศิ าลโศลกนัน้ เปนหลน่ั ลด
มหาโฉลกลอยชายเขา้ วงั
พราหมณ์เดนิ เขา้ ยงั อโุ บสถ
โยคโี ยนมณีโชตชิ ด
เจ็ดบทบอกตน้ ดนดรฯี

๏ เพลงซอทส่ี องรองรับ
นับอกิ เจ็ดบทกําหนดส่ี
ในนามวา่ เนรปัตตี
กบั ศรสี วุ รรณชมภนู ุท
ทองเกา้ นํ้านองทองยอ้ ย
ทองพรายแพรว้ พรอ้ ยแสงสดุ
ทองสระทองสรมสมมตุ ิ
กลบตุ รจงจําลํานํานานฯ
นางกรายแลว้ ยา้ ยนางเยอื้ ง
เรยี งเรอ่ื งเรยี บรอ้ ยสรอ้ ยตา่ น
นาคเกยี้ วพระสเุ มรพุ าดพาน

โครงการจดั ต้งั มลู นธิ เิ พลงสยาม

121

พระอวตารตดิ ตามกวางทอง
ราเมศออกเดนิ ดงดร
พระรามนครควรสนอง
เจ็ดเพลงบรรเลงล้ําทํานอง
ทส่ี ามตอ่ สองประสานกนั ฯ

๏ ขนึ้ มอญแปลงใหญใ่ นบทส่ี
สรรเสรญิ จันทรสี รวงสวรรค์
มหาไชยในเรอื่ งรําพรรณ
มโนราโอฐอนั้ คร่ันครวญ
ราโคเคยี งเรยี งเหรา
หงสไ์ ซรป้ ทมุ มาสรอ้ ยสงวน
ยง่ิ ฟังยงิ่ เพราะเสนาะนวล
ในขบวนบรรเลงเพลงพอ ฯ

๏ บงั ใบแฝงใบโอฐออ้ น
ฝรั่งรา่ ยรอ้ งถอนสมอ
คฝู่ ร่ังบา้ บน่ บทซอ
คบู่ า้ บน่ ตอ่ ลําดบั ไป
แขกสวดแลว้ แขกกนิ เหลา้
อกิ ยาเมาเลสงั ขใ์ หญ่
สงั ขน์ อ้ ยรอ้ ยเรยี บระเบยี บใน
สบิ เอด็ บทบอกไวใ้ หเ้ จนจํา ฯ

๏ สระบหุ รง่ รับขบั อา้ ง
กะระนะนางบหุ รง่ เรอ่ื ยรํา่

โครงการจัดตงั้ มูลนิธเิ พลงสยาม

122

มลกาเสยี เมอื งลํานํา
มลายหู วนซํ้าสบื ไป
แลว้ คมู่ ลายหู วน
เสนาะนวนเพลงเพอื่ นนอนใหญ่
เพอื่ นนอนนอ้ ยดอกไมไ้ ทร

เป็ นรําดบั ดอกไมต้ านี
แสนพลิ าปใหญพ่ ลิ าปนอ้ ย
นํ้าคา้ งยอ้ ยตะวนั ตกเรอ่ื ยรี่
นํ้าคา้ งตวันออกโดยมี
นกกระจอกตอ้ งทกี่ ระเบอ้ื งรอ้ น
สมงิ ทองไทยรามญั แขก
สบิ แปดเพลงแจงแจกจําสอน
ประสานเสยี งเพยี งซอสวรรคว์ ร
ทห่ี กจบกลอนไมเ่ บยี ดบงั ฯ

๏ เพลงเจ็ดนัน้ ตงั้ อรชร
สายสมรปโตงโอฐโดยหวงั
ปโตงหวนปโตงพันพงึ ฟัง
เป็ นหา้ เพลงไมพ่ ลงั้ เพลนิ ชม ฯ

๏ เพลงแปดนัน้ สวุ รรณมาลา
มากา้ นตอ่ ดอกสระสรม
ทงั้ นางนาคใหญช่ น่ื ชม
บรรสมเปนเพลงแปดปอง ฯ

โครงการจัดตง้ั มลู นิธิเพลงสยาม

123

๏ พระทองคพู่ ระทองตดุ ตู่
คตู่ ดุ ตจู่ งรเู ้ รอื่ งสนอง
สบ่ี ทเพราะลํ้าทํานอง
จะเรยี บรอ้ งเพลงสบิ สบื กลอนฯ

๏ เรม่ิ แรกนัน้ เรยี กดอกไม ้
ดอกไมพ้ ันประไพเกษร
อกี ดอกไมโ้ อดเออ้ื นชออน
สวุ รรณหงสร์ อ่ นคคั ฆนานตฯ์

๏ นางไหล้ มพดั ชายเขา
ชมชเลเบา้ หลดุ คําหวาน
หา้ บทกําหนดในการ
ประมาณทส่ี บิ เอ็ดเพลงมฯี

๏ อรมุ่ สรอ้ ยสนระคนกนั
อาถนั ตลมุ่ โปงอาถนั สี่
อาถนั แปดเลา่ ซอตอ่ คดี
เพลงทสี่ บิ สองมเี จ็ดครบฯ

๏ ยกิ นิ ใหญล่ อ่ งเรอื นคร
แซรกซอ้ นยกิ นิ หนา้ ศพ
ยกิ นิ ยากซํ้าคํารบ
เพลงสบิ สามจบเจนใจฯ

โครงการจดั ตัง้ มูลนธิ ิเพลงสยาม

124

๏ สบิ สน่ี ัน้ คอื พระนคร
เรอื่ ยรอ่ นสําเนยี งเสยี งใส
อกี ทงั้ ลํานําลําไป
ถอยหลงั เขา้ ในคลองจรฯ

๏ เพลงสบิ หา้ นัน้ มานางนาคนอ้ ย
คนู่ างนาคพลอยนกรอ่ น
มา้ ยอ่ งมา้ รําอรชร
สสี อนตามเรอื่ งเนอื่ งกนั
เขนงกระทงเขยี วแสง
ขอมมอญแปลงเล็กสลบั คน่ั
แยกออกเพลงละเจ็ดจงสําคญั
เพลงสบิ หา้ รําพันจงลงฯ

๏ สบิ หกยกบทกําหนดชอ่ื
คอื วา่ จนั่ ดนิ อยา่ ลมื หลง
อกิ คจู่ ่ันดนิ โดยจง
บทบา้ ระบนุ่ คงครบขบวน
จบเพลงเรอ่ื งใหญแ่ มน้ ใครเรยี น
อสุ า่ หเ์ พยี รใหด้ ถี ถี่ ว้ น
เพลงพรัดทา่ นจดั ไวต้ ามควร
สบื สวนโดยระเบยี บเรยี บรอ้ ย

๏ ศรปี ระเสรฐิ ระสํา่ ระสาย
เรยี งรายวงแหวนรอบกอ้ ย
องั คานนฤคนั โยกมดนอ้ ย

โครงการจดั ต้ังมลู นธิ เิ พลงสยาม

125

นางตานไี หล้ ะหอ้ ยโศกา
พระนครเขนิ ขนั บรรเลง
รอ้ ยสามสบิ เจ็ดเพลงศกึ ษา
มโหรมี เี รอื่ งบรุ าณมา
เปนศรกี รงุ อยธุ ยาใหญเ่ อย

อกี เพลงใหมก่ ม็ เี ป็ นอนั มาดว้ ยรอ้ ยเพลง ไมม่ ที สี่ ดุ
ดว้ ยมผี แู ้ ตง่ เพมิ่ เตมิ อยเู่ สมอ จะยกขนึ้ ชแี้ จงตามสมควร
ตอ่ ไป

ในทน่ี จ้ี ะกลา่ วจะเรมิ่ ขบั รอ้ ง คอื ทห่ี นงึ่ รอ้ งรํามโหรี
รับดว้ ยเครอื่ งดนตรนี ัน้ แบบเกา่ ใชบ้ ทรอ้ งในเรอ่ื งเมรเี รอ่ื ง
พนมสวรรค์ เรอื่ งกากี เป็ นพน้ื เรอ่ื งอเิ หนาเรอ่ื งอน่ื ๆมบี า้ ง
เปนบางแหบ่ างรํา

ถา้ รอ้ งรําเรยี กชอ่ื ฉง่ิ กลางหรอื ตน้ เพลงฉง่ิ เป็ น 2
ชอื่ แลว้ รําจระเขห้ างยาว ตวงพระธาตุ นกขมนิ้ เป็ นตน้
ตงั้ เรอื่ งพนมสวรรค์ รอ้ งรําทะแย เพลงยาว ยอ่ งหงดิ เป็ น
ตน้ ตงั้ เรอ่ื งกากี กร็ อ้ งรนางนาค พัดชา ลลี ากระทมุ่ กราว
รํามอญ เป็ นตน้ ตอ่ ไปจนออกเพลงเร็ว กเ็ ปลย่ี นแปลงลํา
นํา กนั ไปบา้ ง

โครงการจัดตัง้ มูลนิธเิ พลงสยาม

126

แตท่ กุ วนั นด้ี ดั แปลงรอ้ งท่ัวไปในเรอ่ื งตา่ งๆ มกั จะ
เป็ นเรอื่ งแตง่ ใหมเ่ ฉพาะในเหตกุ ารณ์นัน้ ดว้ ย ใชร้ อ้ งเป็ น
เวลากลางคนื ในการยนิ ดที ปี่ ระชมุ แขกทําการมงคลตา่ งๆ
ถา้ จะรอ้ งสกั วาตอนตน้ รอ้ งพระทอง ตรงพระทองหวล
จวนจะเลกิ จงึ รอ้ งรําตา่ งๆ เนอ้ื ความเป็ นขอจากขอลา

ถา้ รอ้ งดอกสรอ้ ย กร็ อ้ งรําทงั้ นัน้ มกั จะมที กุ ชมุ ใน
ฤดนู ้ํามาก ลงเรอื เทย่ี วเลน่ การฉลองผา้ ป่ า กฐนิ ฉลอง
พระ ฉลองอาราม และเห็นนักขตั ฤกษ์ลอยกระทงโดยมาก
มกั เลน่ การอน่ื ก็มบี า้ ง

โครงการจดั ตง้ั มูลนธิ เิ พลงสยาม

127

พระเจา้ ราชวรวงศเ์ ธอ กรมหมน่ื สถติ ยธ์ ารงสวสั ดิ์
(3 มนี าคม พ.ศ. 2388 – 14 ธนั วาคม พ.ศ. 2433)

พระองค์ มพี ระนามเดมิ วา่ พระเจา้ วรวงศเ์ ธอ

พระองคเ์ จา้ เนาวรตั น์ เป็ นพระราชโอรสพระองคท์ ี่ 20

ในพระบาทสมเด็จพระป่ินเกลา้ เจา้ อยหู่ วั ประสตู แิ ต่ เจา้

คณุ จอมมารดาเอม ในพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกลา้

เจา้ อยหู่ วั เป็ นตน้ ราชสกลุ นวรตั น

โครงการจดั ตง้ั มูลนิธเิ พลงสยาม

128

พระองคเ์ ป็ นผบู ้ ญั ชาการพระราชพธิ ี ของวงั หนา้
ทรงเชยี่ วชาญดา้ น การดนตรไี ทยและบทขบั รอ้ ง
ในขณะทที่ รงเป็ นปฏคิ มของหอพระสมดุ วชริ ญาณ ทรง
พระนพิ นธเ์ รอื่ งเกยี่ วกบั เพลงพน้ื บา้ น ลงพมิ พใ์ น
หนังสอื วชริ ญาณโดยพสิ ดาร พระนพิ นธ์ "เรอื่ งขบั รอ้ ง"
ของพระองคถ์ อื ไดว้ า่ เป็ นบทความทางคตี ศลิ ป์ ไทยเลม่
แรกของสยาม

นอกจากนัน้ ทรงพระนพิ นธบ์ ทความ เกยี่ วกบั พระ
ราชพธิ ี และ งานประเพณีชาวบา้ นอน่ื ๆ ไวด้ ว้ ย อกี ทงั้
ยงั เป็ นจติ รกร สามารถวาดภาพสนี ้ํามนั ไดด้ ี ภาพฝี พระ
หตั ถ์ เหตกุ ารณ์ในประวตั ศิ าสตรส์ ยามครัง้ กรงุ ศรอี ยธุ ยา
และรัตนโกสนิ ทรห์ ลายภาพ ปัจจบุ นั ไดร้ ับการตดิ ตงั้ ไวใ้ น
หอศลิ ปแหง่ ชาติ ถนนเจา้ ฟ้า

ทรงรับราชการจนถงึ รัชกาลท่ี 5 ไดร้ ับการสถาปนา
เป็ น กรมหมนื่ สถติ ยธ์ ารงสวสั ดิ์ เมอื่ วนั ศกุ ร์ ขนึ้ 13 คํา่
เดอื น 12 ปี มะเส็ง ตรงกบั ปี พ.ศ. 242417

17 พระเจา้ ราชวรวงศเ์ ธอ กรมหมนื่ สถติ ยธ์ ารงสวสั ด์ิ - วกิ พิ เี ดยี

th.wikipedia.org

โครงการจัดตง้ั มลู นธิ เิ พลงสยาม

129

กบั บางถอ้ ยจารกึ ในนยิ ายผี "คกู่ รรม"

ภาษาของครเู หมเป็ นยง่ิ กวา่ สสี นั บนแผน่
ภาพ18

“.... เสยี งซอของชายแปลกหนา้ นัน้ มนั ลอยเดน่ กงั วาน
หวานจับใจ ทที า่ จะไปจะอยนู่ ัน้ เกน๋ ัก ทงั้ ชมดชมอ้ ยละทาง
ยกั เยอ้ื ง เดนิ เพลงอยา่ งน่าชวนฟัง สํานวนชดั หนู วิ้ โปรง่ ไม่
แฟบไมฟ่ อด มเี สยี งแผว่ เสยี งเนน้ ออดออ้ นโอดโหย ทงั้
หยกิ ทงั้ ขว่ นอยตู่ ลอดเวลา

อา้ ยหนุ่มผวิ คล้ํา มนั สเี ลน่ สํานวนพันละมนุ ละมอ่ ม
สะอกึ สะอน้ื ชา่ งแปลกใหมแ่ ละนุ่มนวลเสยี ดแทง ในเชงิ
โหยหวนไปตามกาละของเพลง

...ครเู จรญิ กระซบิ กบั พวกเราวา่ "อา้ ยคนนมี้ อื มนั
ยอดขนาดเสอื จะลกั จะลว้ งมนั ทําอยา่ งระนาด แตแ่ ลว้ มนั
ทอดโหยอยา่ งปี่ ..."

จากความประทบั ใจของ อ.อานนั ท์ นาคคง ทม่ี ี
ตอ่ วรรคทองของงานเขยี นครเู หม เวชกรนนั้ ทาให้

ผดุ นกึ ถงึ ลลี การสซี อ ของหลวงไพเราะเสยี งซอ

ขน้ึ ฉบั พลนั

18 อ.อานันท์ นาคคง ศลิ ปินศลิ ปาธร
http://x.thaikids.com/phpBB2/viewtopic.php?t=98&sid=523e3
9c53afebbc9a7e894757d26828c

โครงการจัดตง้ั มลู นธิ ิเพลงสยาม

130

โครงการจดั ต้งั มูลนิธเิ พลงสยาม

131

วญิ ญาณดนตร.ี .ทซี่ อ่ นไวใ้ นงานเขยี น

เมอื่ ไดล้ องสํารวจดกู พ็ บวา่ งานขยี นของครเู หม
เวชกร นัน้ มหี ลายวาระผกู เรอื่ งราวเกย่ี วขอ้ งกบั ดนตรี ไม่
วา่ จะเป็ น ชอ่ื เพลงไทย เครอื่ งดนตรไี ทย มหรสพการ
แสดง พนื้ บา้ นไทย ตวั ละคร บคุ ลสมมตุ ิ ทอ่ี าจมาจากคน
ทม่ี ตี วั ตนจรงิ ๆ สถานที่ ชมุ ชน ตําบล ทล่ี ว้ นมคี วามผกู พัน
กบั ครเู หม ดงั ตอ่ ไปน้ี

1 นางกลม ใครอยใู่ นอากาศ คณะรําวงเรงิ รมย์
วดั ระฆงั
2 ทามาก็ทาไป ใครอยใู่ นอากาศ

3 ชวี ติ คณุ ยา่ ใครอยใู่ นอากาศ ลเิ ก
4 เพลงสงั ขารา ใครอยใู่ นอากาศ
5 ใครเป็ นผหู้ า้ ม ใครอยใู่ นอากาศ บา้ นขมนิ้ ซออเู ้ พลง
ฉ่อย ลเิ ก เครอื่ งสาย
ไทยหนุ่ กระบอก
สเุ หรา่ แขก
เพลงลาวดําเนนิ
ทราย ไวโอลนิ หบี
เพลงปาก

โครงการจดั ตัง้ มูลนธิ เิ พลงสยาม

132

6 อมั พวาฯ ใครอยใู่ นอากาศ เพลงแขกมอญ
7 คณะละครเร่ ใครอยใู่ นอากาศ เพลงสงั ขารา ซออู ้
ละครเร่ บาร์ ฟลอร์
โชว์

8 อา้ ยเรอื งพเนจร ผทู ้ ไี่ มม่ รี า่ งกาย พณิ พาทย์ มโหรี

9 เรอ่ื งเกา่ ของบา้ นเกดิ โรงโขน ละครรํา

ผทู ้ ไ่ี มม่ รี า่ งกาย โรงภาพยนตร์

10 นกั คานวณทเ่ี ลน่ กบั ไฟ กระจับปี่ ซอ
เครอื่ งสายไทย
ผทู ้ ไ่ี มม่ รี า่ งกาย เพลงพวงมาลยั
เพลงชาวไร่ มอญ
11 หยดนา้ สงั ข์ ผทู ้ ไี่ มม่ รี า่ งกาย ซอ่ นผา้ เขา้ แมศ่ รี
ดนตรฝี รั่ง กโุ บร์
12 พอ่ เพลงแมเ่ พลง ผทู ้ ไี่ มม่ รี า่ งกาย

13 หมอยโู ซะ ผมู ้ าจากเมอื งมดื

14 ผวู้ เิ ศษ ผมู ้ าจากเมอื งมดื บางไทร บางแพน
15 ไมม่ ใี ครใจหมา ผมู ้ าจากเมอื งมดื ผักไห่ บางปะอนิ นัก
ดนตรไี ทย

ลเิ ก อยธุ ยา

16 ยกั ษว์ ดั แจง้ ผมู ้ าจากเมอื งมดื ยกั ษ์วดั โพธวิ์ ดั ระฆงั
บา้ นขมนิ้ วงั หลงั
สวนเจา้ เชตุ วงั กรม

โครงการจัดตั้งมลู นิธิเพลงสยาม

133

17 คนละทาง ผมู ้ าจากเมอื งมดื อดศิ ร
18 ผา้ ป่ าผตี า ปิศาจของไทย ทรัมเป็ ต เพลงพสธุ า
กรรแสง
19 เรอื่ งของพวกแทงหยวก บาร์ ฟลอรโ์ ชว์
จางวางพวง ลเิ ก ลํา
วญิ ญาณทเ่ี รร่ อ่ น ตดั แหล่ เทศน์ มวย
เพลงสะระหมา่
20 ครอู รณุ วญิ ญาณทเี่ รร่ อ่ น
21 วนั ทองสองใจ วญิ ญาณทเี่ รร่ อ่ น วดั สระเกศ ลเิ ก
ประชนั ลําตดั ประชนั
22 คกู่ รรม วญิ ญาณทเ่ี รร่ อ่ น วงมโหรี พณิ พาทย์
กลองยาว กระตวั้
แทงเสอื หวั โต
เพลงตอ่ ยรปู ซอสาม
สาย
วญิ ญาณทเ่ี รร่ อ่ น
บา้ นทา่ นพระยา ขบั
เสภา พระพนั วษา ศรี
ประจัน ขนุ แผน ขนุ
ชา้ ง ลาวทอง
ครเู จรญิ พณิ พาทย์
เพลงครอบจักรวาล
เพลงเยยี่ มวมิ าน
เพลงพมา่ หา้ ทอ่ น
เพลงหกบท ขนุ ชา้ ง
ขนุ แผน เพลงทยอย
เพลงสงั ขารา

โครงการจดั ตงั้ มลู นธิ ิเพลงสยาม

134

โครงการจดั ต้งั มูลนิธเิ พลงสยาม

135

ผเู ้ ขยี นนํามาเรยี งลําดบั ตามตวั อกั ษร หรอื ดชั นี
และอธบิ ายแบบสนั้ กระชบั ในโอกาสหนา้ จะนําประเด็น คํา
เหลา่ น้ี มาขยายผล อธบิ ายโดยละเอยี ดตอ่ ไป

กระจบั ปี่ เครอื่ งดนตรไี ทย ประเภทดดี มสี ามสาย

กระตวั้ แทงเสอื การละเลน่ ของไทย ยงั มเี ลน่ อยใู่ นยา่ นฝ่ังธนบรุ ี

กลองยาว เครอ่ื งดนตรไี ทย ประเภทตี ผสมเป็ นวงกลองยาว

เถดิ เทงิ เทงิ้ บอง

กโุ บร์ สถานทฝี ังศพพพนี่ อ้ งมสุ ลมิ

ขบั เสภา การละเลน่ ของไทย คนรอ้ ง ตกี รับสองคไู่ ปดว้ ย

เรยี กวา่ ตกี รับขยบั เสภา

ขนุ ชา้ งขนุ แผน3 วรรณคดไี ทย เรอื่ งชาวบา้ นยา่ นสพุ รรณ

เขา้ แมศ่ รี การละเลน่ เขา้ ทรงผี ผสานความเชอื่ เรอ่ื งวญิ ญาณ

คณะราวงเรงิ รมย์ คณะรําวง ไมแ่ น่ใจวา่ มอี ยจู่ รงิ หรอื ไม่

ครเู จรญิ พณิ ชอ่ื นักดนตรไี ทย มชี อื่ นามสกลุ ใกลเ้ คยี งกบั เรอื่ งจรงิ

พาทย ์

เครอ่ื งสายไทย2 วงดนตรไี ทย ผสมวง มเี ครอื่ งสาย ซอ จะข ้

เป็ นสว่ นใหญ่

จางวางพวง ชอื่ นักดนตรไี ทย ครเู หมอาจตงั้ ใหส้ มจรงิ

ซอ เครอ่ื งดนตรไี ทย ประเภทสาย

ซอสามสาย เครอ่ื งดนตรไี ทย ประเภทสาย มสี ามสาย

โครงการจดั ต้ังมูลนธิ ิเพลงสยาม

136

ซออ2ู้ เครอื่ งดนตรไี ทย ประเภทสาย มสี องสาย
กะโหลก ทําจากะลามะพรา้ ว
ดนตรฝี รง่ั ดนตรตี ะวนั ตก
ทรมั เป็ ต เครอ่ื งดนตรตี ะวนั ตก เครอ่ื งเป่ าทองเหลอื ง
เทศน ์ รปู แบบการสอนของพระสงฆ์ เทศนา
นกั ดนตรไี ทย คนเลน่ หรอื ศลิ ปืนทเี่ ลน่ ดนตรไี ทย
บางไทร อําเภอหนง่ึ ใน จ.พระนครศรอี ยธุ ยา
บางปะอนิ อําเภอหนง่ึ ใน จ.พระนครศรอี ยธุ ยา
บางแพน อําเภอหนงึ่ ใน จ.พระนครศรอี ยธุ ยา
บา้ นขมนิ้ 2 แหลง่ ศลิ ปินดนตรี ละคร ยคุ เกา่ กอ่ น
บา้ นทา่ นพระยา ครเู หมสมมตุ ิ น่าจะไดเ้ คา้ มาจาก
บา้ นพระยามไหศศวรรย์
บาร ์ แหลง่ บนั เทงิ
ผกั ไห่ อําเภอหนงึ่ ใน จ.พพระนครศรอี ยธุ ยา
พระพนั วษา ตัวละครในเรอ่ื งขนุ ชา้ งขนุ แผน
พณิ พาทย์ 3 ชอ่ิ วงดนตรไี ทย ตอนนเี้ รยี กวา่ ปี่พาทย์
เพลงแขกมอญ ชอื่ เพลงไทย
เพลง ชอ่ื เพลงไทย
ครอบจกั รวาล
เพลงฉอ่ ย ชอื่ เพลงพน้ื บา้ นภาคกลาง
เพลงชาวไร่ ชอื่ เพลงพนื้ บา้ นภาคกลาง

โครงการจัดต้ังมูลนธิ ิเพลงสยาม

137

เพลงตอ่ ยรปู ชอื่ เพลงไทย

เพลงทยอย ชอ่ื เพลงไทย เรยี กแบบกลางๆ

เชน่ ทยอยนอก

ทยอยเขมร ฯลฯ

เพลงพมา่ หา้ ทอ่ น ชอื่ เพลงไทย

เพลงพวงมาลยั ชอ่ื เพลงพนื้ บา้ นภาคกลาง

เพลงพสธุ า ชอ่ื เพลงไทย

กรรแสง

เพลงเยย่ี มวมิ าน ชอื่ เพลงไทย

เพลงลาวดาเนนิ ชอ่ื เพลงไทย

ทราย

เพลงสะระหมา่ ชอ่ื เพลงไทย เพลงประกอบ

การชกมวย กระบ่ี กะบอง

เพลงสงั ขารา 2 ชอื่ เพลงไทย

เพลงหกบท อําเภอหนง่ึ ใน จ.พพระนครศรอี ยธุ ยา

ฟลอรโ์ ชว์ รปู แบบการแสดง

มวย ศลิ ปการป้องกนั ตวั ของไทย

มอญซอ่ นผา้ การละเลน่ ของไทย

ยกั ษว์ ดั โพธ์ิ รปู ปัน้ ยกั ษ์ขนาดใหญ่ ทว่ี ดั โพธ-์ิ พระเชตพุ นฯ

โรงโขน การสรา้ งเวทแี สดงโขน มที ทงั้ แบบถถาวร

และเฉพาะกจิ

โครงการจดั ตัง้ มลู นธิ ิเพลงสยาม

138

โรงภาพยนตร ์ สถานทช่ี มภาพยนตร์ เรยี กวา่
โรงหนัง ก็ได ้
ละครรา การแสดงของไทย เนน้ การรา่ ยรํา
มแี ยกยอ่ ยรปู แบบไปอกี ตามความนยิ ม
ละครเร่ รปู แบบการแสดงละครสมยั กอ่ นที่
เดนิ ทางรอ่ นเรไ่ ปเลน่ ตามชมุ ชน
ลาวทอง ตวั ละครในเรอื่ งขนุ ชา้ งขนุ แผน
ลาตดั การละเลน่ พน้ื เมอื งของไทย
วัฒนธรรมมรว่ ม พนี่ อ้ งไทยมสุ ลมิ
ลาตดั ประชนั รปู แบบการแสดงลําตดั
ทม่ี กี ารประชนั ขนั แขง่ กนั
ลเิ ก4 การแสดงพน้ื บา้ นไทย
ลเิ กประชนั รปู แบบการแสดงลเิ ก
ทม่ี กี ารประชนั ขนั แขง่ กนั
วงมโหรี 2 วงดนนตรไี ทย ผสมเครอ่ื งดนตรี
ปี่ พาทย์
วงั กรมอดศิ ร เครอื่ งสายเขา้ ดว้ ยกนั
วงั หลงั วังเจา้ นายเกา่
วดั ระฆงั 2 วงั ของเจา้ นายชนั้ สงู
วัดเกา่ แก่ สมเด็จโตฯ
ใกลก้ บั บา้ นขมนิ้ แหลง่ รวมศลิ ปิน

โครงการจดั ตัง้ มลู นธิ ิเพลงสยาม

139

วดั สระเกศ วัดเกา่ แก่ ภเู ขาทอง
ไวโอลนิ เป็ นยา่ นรวมศลิ ปินมาแตโ่ บราณ
ศรปี ระจนั เครอ่ื งดนตรสี ากล เครอื่ งสาย มี 4 สาย
สเุ หรา่ แขก ครเู หมเรยี กวา่ ซอฝร่ัง
ตวั ละครในเรอื่ งขนุ ชา้ งขนุ แผน
หวั โต ทม่ี าของชอ่ื อําเภอศรปี ระจันต์
หบี เพลงปาก สถานทปี่ ฏบิ ตั กิ จิ พธิ ที างศาสนา
หนุ่ กระบอก ของพน่ี อ้ งมสุ ลมิ
เรยี กกวา่ มสั ยดิ
แหล่ การละเลน่ ของไทย
อยธุ ยา เครอ่ื งดนตรสี ากล เครอื่ งเป่ า
mouth organ
การละเลน่ ของไทย แกนหนุ่ ทํา
จากกระบอกไมไ้ ผ่
สรา้ งเลยี นแบบและเลน่ เหมอื นละคร
การละเลน่ ของไทย เนอ้ื หา
เกยี่ วกบั ธรรมมะ พทุ ธศาสนา
ชอื่ จังหวัดในภาคกลาง
ของประเทศไทย
จ.พระนครศรอี ยธู ยา

โครงการจัดต้ังมูลนิธเิ พลงสยาม

140

โครงการจดั ต้งั มูลนิธเิ พลงสยาม

141

“..เพอ่ื เป็ นการชวนเพอื่ นๆ
ฟ้ื นฟเู พลงไทย (ดนตรไี ทย) กนั อกี
และอาศยั ความมชี อ่ื เสยี ง ทางอน่ื
เป็ นทางนาวา่ ตวั ผมทใี่ ครๆ
ก็รจู้ กั เป็ นนกั ดนตรไี ทย
ทเี่ ขาชอบพอผมอยู่
จะดมี จี ติ นยิ มเพลงไทยกนั 19..”

ถา้ เป็ นสมยั น้ี ก็คอื ครเู หม มจี ติ อาสา เป็ นพรเี ซน็
เตอร์ เป็ นเซเลป เป็ นแบบอยา่ งกระตนุ ้ ใหค้ นไทยยคุ นัน้
หนั มาฟ้ืนฟดู นตรไี ทย จะเห็นวา่ ดนตรไี ทย นัน้ ฟ้ืนฟกู นั มา
หลายรนุ่ คนฟื้นกไ็ มใ่ ช่เพยี งนักดนตรไี ทย หรอื ภาครัฐฝ่ าย
เดยี ว แตเ่ ป็ นการชว่ ยเหลอื รว่ มใจกนั ทกุ ภาคทกุ ฝ่ าย

ชว่ งเวลา พ.ศ. 2511 หรอื กอ่ นหนา้ นัน้ เป็ นชว่ ง
ของการเปลยี่ นแปลงทางวฒั นธรรม และการเมอื งมากมาย
หลายสถาน การกลบั ไปมอง เพอื่ รจู ้ กั รบู ้ ญุ คณุ คนท่ี
สนับสนุนดนตรไี ทยอาจทําใหฉ้ ุกคดิ ไดว้ า่ เราจะเลน่ ดนตรี
เพอ่ื แขง่ ขนั หรอื เราจะเลน่ ดว้ ยจติ วญิ ญาณ

19 ครเู หม เวชกร : สําเนยี งบอกภาษา ชมุ นุมดนตรไี ทย มธ.ปี 2511
ภาพจาก นติ ยสารประชาชน ปี่ที่ 1 ฉบบั ท่ี 25 ธ.ค.2507

โครงการจดั ตง้ั มลู นิธิเพลงสยาม

142

ภาพในหลวง รชั กาลที่ ๒ ทรงซอสาย ทช่ี อ่ื วา่ “ซอ

สายฟ้ าฟาด” ผลงานวาดภาพ ของครเู หม เวชกร

โครงการจัดตง้ั มลู นิธเิ พลงสยาม

143

ภาพ เจา้ เงาะป่ า ขยบั เสภา แมร่ จนา ป่นั ฝ้ าย
ผลงานวาดภาพ ของ ครเู หม เวชกร

โครงการจดั ตง้ั มูลนธิ ิเพลงสยาม

144

ภาพการละเลน่ ทางน้ํา ของหนุ่มสาวชาวไทยยคุ เกา่ กอ่ น

ผลงานวาดภาพ ของ ครเู หม เวชกร

โครงการจัดตัง้ มูลนธิ เิ พลงสยาม

145

ในกลองใหญ่ มนี างจนั ทรส์ ดุ าซอ่ นตวั อยู่ สมยั กอ่ น

กลองบชู าใหญม่ าก ขนาดคนเขา้ ไปอยหู่ ลบนกยกั ษ์

โครงการจดั ตัง้ มลู นิธิเพลงสยาม

146

มอญรา : ภาพหนา้ ปกนยิ ายของคณะเพลนิ จติ ต์

โครงการจัดต้งั มลู นิธิเพลงสยาม

147

มอญรา20

มองลกึ ไปดา้ นหลงั บา้ ง เพราะดา้ นหนา้ นัน้ ยงั ไงก็
สวยสดงดงาม เป็ นใครก็ตอ้ งมองนางรํา..จนลมื วงดนตรไี ป
เลย

ภาพฉากหลงั มชี วี ติ เพราะจะเห็นวงป่ีพาทยม์ อญ
รายละเอยี ดของภาพชดั ยงั กบั ถา่ ยภาพไว ้ มฆี อ้ งมอญ (วง
ใหญ)่ 1 โคง้ คนตผี มดําไวห้ นวด ไมไ่ ดใ้ สเ่ สอ้ื มผี า้ ขาวมา้
พาดไหลท่ ทงั้ สอง

มองไปดา้ นขา้ งขวามอื เห็นป่ีมอญ ลําโพงป่ีบานตดิ
พนื้ สว่ นทางซา้ ยเห็น ตะโพนมอญ คนตผี มสขี าวโพลน
หลงั ถดั ไปเห็นตงั้ ซมุ ้ โหมง่ แบบสามเสา้ (ตงั้ ขาหยงั่ 3 ขา)
แบบเกา่ ไมเ่ ห็นแลว้ ในวนั น้ี

ถา้ ไมเ่ ชย่ี ว(ชาญ) และไมใ่ ชใ่ สใ่ จรายละเอยี ดทกุ
เม็ด ก็ไมม่ ที างวาดภาพไดเ้ ลศิ เลอขนาดนี้
จติ ทหี่ ยง่ั ไปถงึ ครเู หมทา่ นวา่

20 มอญรํา - ภาพวาดหนา้ ปกของครเู หม เวชกร
หนา้ ปกนยิ ายของคณะ (สนพ.) เพลนิ จติ ต์

โครงการจัดต้ังมลู นธิ เิ พลงสยาม

148

"วาดใหค้ นทรี่ รู ้ นุ่ หลงั ไดด้ ู
กจ็ ะไดร้ วู ้ า่ คนวาดภาพ
ทร่ี เู ้ รอ่ื งดนตรนี ัน้ ก็มอี ยจู่ รงิ "

ครเู หมจงึ ไมใ่ ชว่ าดภาพเพอ่ื สนุ ทรอี ยา่ งเดยี ว แต่
ยงั ฝากความทรงจําประวตั ศิ าสตร์ ทางดนตรใี สไ่ วใ้ นภาพ
นลี่ ะคอื วญิ ญาณดนตรี

ยงิ่ ถา้ พเิ คราะหด์ ว้ ยจติ ทมี่ น่ั แลว้ ประหนงึ่ วา่ มเี สยี ง

ปี่พาทยม์ อญ กําลงั เลน่ กระหมึ่ ครนื้ เครง ไมไ่ ดม้ คี วามโศก
เหมอื นดงั ทไ่ี ปประสบพบเจอในงานสดี ํา
สลดหดหู่
เพราะตตี ราฝังใจกนั ไปเสยี แลว้ วา่ ป่ี พาทยม์ อญนัน้ เลน่

ประโคมเฉพาะงานศพ ดว้ ยทํานองโศกเศรา้ วงั เวง

โหยหวน

ความสวา่ งของภาพ ทบี่ อกวา่ แสงสอ่ งมาจาก
เบอ้ื งหลงั สงั เกตเงานางรําทต่ี กกระทบพนื้ แสงสอ่ งจา้ มา
จากดา้ นหลงั จงึ ทําใหฉ้ ากนักดนตรี ดชู ดั ถนัดถน่ี นก่ี ็
ไมใ่ ชเ่ รอื่ งบงั เอญิ แตเ่ ป็ นเรอื่ งคดิ กอ่ นลงมอื วาด

การศกึ ษาทศิ ทางแสง ชว่ งเวลาพธิ กี รรม รํามอญ
รวมถงึ จะนําเสนอฉากคนดนตรี อยา่ งไรใหเ้ ห็นคมชดั แต่
ไมไ่ ปขดั ตา ลดเสน่หน์ างรํา...

โครงการจัดตง้ั มลู นธิ เิ พลงสยาม

149

โครงการจดั ต้งั มูลนิธเิ พลงสยาม