โครงงานการวิจัยเรื่อง ดนตรีไทยในวรรณคดีไทย : หลักการคัดเลือกบทร้องจากวรรณคดีเพื่อบรรจุในเพลงไทยเดิม

91

เพลงแขกมอญบางช4าง

นจิ จาเจาC วนั ทองนอC งพอี่ า พจี่ ำหนCาเนอื้ นCองไดCทกุ แหง6
นิจจาใจชา6 งกระไรมาแปลกแปลง ต6อมอื คลำแลวC ยงั แคลงอย6ูคลบั คลาC ย
เจCาลืมนอนซอ6 นพุม6 กระท6ุมต่ำ เดด็ ใบบอนชCอนนำ้ ทไ่ี รCฝาz ย
เคี้ยวหมากเจาC อยากพยี่ งั คาย แขนซCายคอดแลCวเพราะหนุนนอน

เพลงเหราเลนR น้ำ

ลงเลน6 น้ำดำดน้ั อโนดาต ใสสะอาดเยอื กเย็นเหน็ มจั ฉา
ฝงู มงั กรล6อแกวC แพรวพรายตา ทศั นารำลึกถงึ วันทอง

3. บทรอ4 งตบั เรอื่ งขุนชา4 งขนุ แผน ตอนพระไวยแตกทัพ

เพลงชา4 ปนWX อก

เมื่อน้ัน พระทรงธรรมพ4 ันวษาเปนU ใหญ6
สถิตเหนอื แทน6 สุวรรณอนั อำไพ เสนาในหมอบเฝาz เปนU เหล6ากัน

เพลงเขมรปากทRอ

แคCนดวC ยมอญใหมไ6 พรี ทะนงจติ คดิ จะตเี อาเขตขัณฑ4
เสียดายขนุ แผนแสนฉกรรจ4 เคยบุกบัน่ ไพรีมชี ยั

เพลงเขมรปากทRอ ชัน้ เดยี ว

ใหCคมุ ทพั คับคงั่ ไปครงั้ นี้ กลบั เสยี ทพี 6ายแพCแก6มอญไดC
ทหารก็ดียงั มแี ตห6 ม่นื ไวย จะใหCยกทัพไปโรมรนั

ร4องราR ยนอก

คดิ พลางทางมรี บั สั่ง ตำรวจวังเรว็ ไวใครอย6นู ัน่
จงไปบอกเจCาไวยในมาพลนั เร6งมันใหรC บี มาไวไว

เพลงสามเสา4

เห็นหนCาบุตรสุดคดิ ถงึ บิดา ชลนาคลองคลองไมผ6 6องใส
ยิง่ นึกถึงขุนแผนแสนอาลยั มาเสยี ชัยสน้ิ ชอ่ื เพราะมือมอญ

เพลงนาคราช ชน้ั เดียว

ละไวCไพรีจะลามมา เจาC จงยกโยธาไปหำ้ หน่ั
แกแC คCนแทนพอ6 ตอ6 ตีมัน ฟาดฟEนสียใหแC หลกแตกไป

92

ร4องรRายนอก

เมอื่ น้ัน พระไวยฟEงโองการสะทาC นไหว
เหงอื่ ตกอกสนั่ ตนั ใจ จึงกราบทลู ไปในฉบั พลนั

ขับเสภา องคพ4 ระหรริ าชรงั สรรค4
ขอเดชะฝ_าละอองธลุ พี ระบาท กระหม6อมฉันคดิ คดิ เหน็ ผดิ ใจ
ซึ่งว6าพอ6 แผนแพCแกร6 ามญั ไมน6 6านกึ ว6าจะเปUนเช6นนน้ั ไดC
ขนุ แผนหรอื จะแพCแกข6 Cาศกึ ยกไปตามพระราชโองการ
ขCาพระบาทขออาสาภวู ไนย

เมอื่ นัน้ เพลงครอบจกั รวาล
ช่นื ชมสมจนิ ตนาการ พระจอมอยธุ ยามหาศาล
ภูบาลตรสั อำนวยอวยชัย

ขบั เสภา

เจาC ไปใหชC นะปEจจามติ ร หยิบพระแสงอาญาสทิ ธส์ิ 6งใหC
ส่ังเสดจ็ พระเสด็จเขCาขCางใน เสนานCอยใหญบ6 ังคมคลั

เพลงกราวนอก

พระไวยไดฤC กษใ4 หCเลกิ ทพั พลเขนเจนจับอาวธุ ม่นั
พลองขยบั ดาบแกว6งทา6 แทงฟนE เคยโรมรนั ปจE จามติ รไมค6 ดิ เกรง

พลหอกถอื หอกควงกลอกกลบั จCองขยบั อยา6 งเหยาะดเู หมาะเหมง็
พลกระบร่ี ำกระบที่ ีนักเลง เสยี งคร้นื เครงโห6รอC งกึกกCองมา
ปghพาทยAทำเพลงเชดิ

เพลงทะเลบา4

คราน้ันวนั ทองผูตC Cองโทษ พระองคท4 รงโปรดใหเC ขน6 ฆ6า
เมือ่ ตายใจอาลยั ถึงลกู ยา กรรมพามาเปนU อสุรกาย

วนั เมอ่ื พระไวยจะไปศกึ รอ4 งรRายนอก
เกรงฤทธิบ์ ิดาจะฆา6 ตาย นางนกึ สำคญั มั่นหมาย
ก็กลบั กลายเพศเพ้ยี นเปUนนางงาม

ปhgพาทยAทำเพลงรัว

93

เพลงชมตลาด

นวลละอองผอ6 งศรีฉวีขาว พ่ึงแรกรุ6นรปู ราวกบั นางหCาม

มวยกระหมวดกวดเกลCาเหมอื นเจาC พราหมณ4 ใสส6 ังวาลประประจำยามอรา6 มพราย
กราบพกั ตร4วเิ ชียรเจยี ระไน ทัดดอกไมเC พชรเลศิ เฉิดฉาย
เย้ืองย6างยรุ ยาตรนาฏกราย รอC งฉยุ ฉายเสียงเฉื่อยระเรอ่ื ยมา

ฉุยฉายเอย เพลงฉยุ ฉาย
เสรจ็ จำแลงแปลงกาย
โอCพระไวยสายใจ เยอื้ งกรายมาในปา_
แลลอดสอดหา อีกสักเม่ือไรจงึ จะมา
เดนิ ไปคอยท6าทางโนCนเอย

แมศ6 รีเอย เพลงแมศR รี
เย้อื งยา6 งมากลางดง
หวิ เจCางามเมื่อยามพศิ แม6ศรีเสาหงส4
อ6อนระทวยนวยนาด เหมอื นหนงึ่ หงสเ4 หมราช
งามจรติ เมอื่ ยามผาด
ลลี าศมาเอย

ปพgh าทยทA ำเพลงเรว็

ร4องรRาย พระไวยยกพหลพลไพร6
เม่ือน้ัน
(ทอดครงึ่ ) ยอแสงสรุ ิยนถึงตนC ไทร

เพลงแขกลพบุรี

ยกแสงสรุ ิยนถงึ ตนC ไทร เกือบจะใกลCหนองน้ำดงลำดวน
พนื้ โพยมเยน็ พยบั จับอากาศ แว6วปศ[ าจส6งเสยี งสำเนยี งหวน
วังเวงวับจบั ใจใหCรญั จวน ชกั สจี นั ทนป4 \Eนป_วนอยทู6 ีเ่ ดยี ว

กระแสเสยี งเปนU กงั วานหวานวาบ ปลื้นปลาบซาบซ6านในทรวงเสียว
สั่งใหหC ยุดโยธากราเกรียว ลงจากมCาลดเลย้ี วเทย่ี วดCอมดู

เพลงนกจาก

เห็นนางหน่ึงพุง6 รน6ุ เจรญิ วัย งามละไมมวั เล6นชงิ ชCาอยู6
รูปทรงโสภาน6าเอน็ ดู ไยมาอยูผ6 Cเู ดยี วในแดนไพร

94

เมื่อนั้น รอ4 งรRายนอก
เอ6ยลำนำคำรอC งทำนองใน นางจำแลงแกลงC ทำหาเห็นไม6
ส6งสำเนยี งเสียงใสไกวชิงชCา

เพลงจีนแส

โอCเวรกรรมทำไวCไฉนหนอ มาสืบส6อสง6 ใหCตอC งไรคC 6ู

สว6 นใครใครเขากท็ ชี่ ื่นชู เราตอC งอยูผ6 เCู ดียวเปลย่ี วเอกา
ดวงบุหลนั พันแสงยังแฝงใกลC ถงึ กระไรเชCาเย็นไดCเหน็ หนาC
แตต6 วั เราเฝาz อบั ลบั นัยนา อนิจจากรรมเอย• กรรมช้ำใจเอย

เพลงโอ4ชาตรนี อก

นCองรัก สริ ลิ ักษณ4เลศิ ลำ้ เลขา
ชา6 งไม6กลัวผสี างกลางพนา กระไรกลCามาอยแ6ู ตผ6 ูCเดยี ว

พี่จะชว6 ยนCองรกั ชกั ชงิ ชCา (ชนื่ ใจเอย) เปUนเพ่อื นแกCวแววตาในป_าเปลยี่ ว
อย6าคCอนคมกCมหนาC ไปท6าเดียว เชิญเหลยี วพกั ตรามาพาทฃี

รอ4 งราR ยนอก

เมื่อนนั้ นางจำแลงแกลงC ทำเปUนเดนิ หนี
คอC นคมกมC หนาC ไมพ6 าที เด็ดไดมC าลีแลCวเดนิ ดม
พระไวยเขาC ใกลCนางพลางรอC งหยอก พี่ขอดอกเถดิ ทห่ี 6อใหผC าC หม6

แมง6 ามพรCอมหอมกลนิ่ มาตามลม ขอพช่ี มพอชนื่ อรุ าเรียม
เมอื่ นน้ั นางแปลงแกลงC ทำเปนU อายเหนยี ม
ฉันชาวปา_ วาสนาไม6เทยี บเทยี ม จะนุ6งเจยี มหม6 เจยี มไปตามจน

แตเ6 กิดมาธานีอยทู6 ่ไี หน ยังมไิ ดเC ขาC ไปเลียบเหยยี บถนน
ไม6สำอางร6างเอยี่ มตอC งเจยี มตน ชาติปดE หรือจะกบั เพชรพราย
หม6อมเชอ้ื หงสห4 รอื จะหลงดวC ยกากาก หม6อมเหมอื นนากชมพนู ชุ เหน็ สุดหมาย

จะมาปนสงั กะสมี รี ะคาย ลุกแลวC นายจะมาล6อใหหC ลงลม

เพลงโลมนอก

โฉมแฉลCม ชา6 งเหนบ็ แนมแนบชิดสนทิ สนม

แม6ดวงแกCวแววตาอยา6 ปรารมภ4 จะขอชมเชยชื่นทกุ คนื วัน
เปUนความจรงิ มงิ่ เมยี หามไี ม6 จะมอบจิตมอบใจใหจC อมขวัญ
จะถนอมกลอ6 มเกลีย้ งเล้ียงกนั จนชีพวันพมี่ วC ยดวC ยนารี

พลางขยับจบั ผCาสไบบาง ขอจูบปรางนอC งนดิ อยา6 บดิ หนี
แม6ดวงแกCวแววตาปรานี จะเบือนหนหี น6วงหนักชกั ชCาไย

95

ขับเสภา เห็นดถู กู ข6มเหงหาเกรงไม6
ครานน้ั วันทองมองดูลกู แน6ะพ6อไวยขาC นี้คือมารดา
นางจงึ บอกความจริงทกุ ส่งิ ไป ศกึ คราวนี้ลกึ ลับเปนU หนกั หนา
แม6รวCู 6าออไวยจะไปทพั จึงตามมาบอกเจCาใหเC ขาC ใจ
หว6 งดCวยลูกแกวC แววตา แม6จะอยูช6 Cางนกั กไ็ มไ6 ดC
อยา6 ทะนงองอาจนะลูกรัก เปUนปศ[ าจโลมโลพ6 ระไวยมา
แลCวผาดแผลงแปลงกายกลายไป
ปhgพาทยทA ำเพลงรัว–โอด

เพลงโอ4ปWXนอก

ทั้งกลัวทงั้ สงสารรำคาญอก น้ำตาตกพรงั่ พรายทง้ั ซCายขวา
โอCแมว6 นั ทองของลกู ยา เคยทำเวรมาไวCมากมาย

ลูกจะแบง6 ส6วนบญุ ใหแC มเ6 จCา แม6อย6าเฝzาเวียนรำไวลูกใจหาย
(ครวญ) แสนกำสรดโศกสะทCอนเอียงออ6 นกาย เจียนจะวายชพี วางกลางพนา

ขับเสภา

แลวC มาขึ้นมาC พาพวกพล ดั้นดันตัดทุง6 มุง6 ปา_
แสงเดอื นเคลอื่ นดับลงลับฟzา ยกฝา_ ไปบางกระทงิ พลัน

เม่ือนั้น เพลงโยนดาบ
รอขา6 วทพั มาเกือบหาC วนั ขนุ แผนพลายชุมพลคนขยัน
ไดยC ินเสยี งโหล6 ่นั แต6ไกลมา

ขับเสภา พ6อลกู ดใี จเปUนหนักหนา
รCูแน6ว6าทัพพระหมนื่ ไวย จุดธปู เทียนบูชาหนCาบัดพลี
ชวนกนั ปลกุ เสกเครือ่ งศาสตรา

เพลงเชือ้

เดชะพระเวทวเิ ศษสาร ดาบพลิกเครื่องอานเสยี งอึงมี่
ขุนแผนเสกขCาวสารว6านทันที ปลุกชวี ีฟอ_ นหญาC เปUนคนพลนั

เพลงมอญดูดาว

แลCวจดั แจงแตง6 กายพลายชมุ พล ปลอมตนเปUนมอญใหม6ดคู มสัน
นง่ั ผCาตาหมากรกุ ของรามญั ใส6เสอ้ื ลงยันตย4 Cอมวา6 นยา
คอผกู ผาC ประเจยี ดของอาจารย4 โอมอ6านเสกผงผดั หนCา

คาดตะกรุดโทนทองของบิดา โพกผCาสที บั ทิมริมขลบิ ทอง

96

ถือหอกสัตโลหะชนะชยั เหมอื นสมงิ มอญใหมด6 ไู วว6อง
ขุนแผนขีส่ หี มอกออกลำพอง ชมุ พลขึน้ กะเลียวผยองนำโยธา

เพลงพญาลำพอง

ครั้นว6าดาวประกายพฤกษข4 นึ้ กองทัพโห6ครนื้ สน่นั ปา_
(สรอC ย) ปเ[\ ป[ยวกราวเอย มอ็ งเหมย่ี งบาย ๆ ก•าวล6ะ

ยาตอเซยี ะล6ะ ยาละ6 เตยเฮย
ใหรC บี ยกพหลพลโยธา ออกจากค6ายชานปา_ พนาลัย
(สรอC ย) ฮุม6 เสียเฮียมปรœาด (ฮ)ึ ลดั ใบลดั ตะโกฮามล6ะ

เลเC ลเ6 ล ๆ อยุœ ยา6 ย ฉันจะเอาชัยใหตC ก๊ั กะปอยเอย
ปghพาทยAทำเพลงยกตะลุม9 –รัวมอญ

เพลงมอญจับชา4 ง

ครัน้ ถงึ ทัพหนCาไมร6 ารง้ั รCองส่ังห6ุนผใี หตC ใี หญ6
พลหุ6นหมุนโลดโดดเขาC ไป เลี้ยวไลร6 บรกุ คลกุ คลี

เมอื่ น้ัน รอ4 งราR ยนอก
มอญใหญ6ไลร6 ุกมาทกุ ที
คิดถงึ คณุ บดิ าอาจารย4 พระไวยเหน็ พลแตกปน_ ป[|
เรยี กเตโชธาตุไฟในกายา ขับสจี นั ทรโ4 จนโผนเขCามา
กรประนมโอมอา6 นพระคาถา
เปUนไฟไหมCหนุ6 หญCามาตงึ ตึง

ปhพg าทยAทำเพลงแทงวิสยั

เมอื่ น้นั ร4องราR ยนอก
เหล6าพลหนุ6 ผีหนอี งึ พลายชุมพลเห็นไฟมาใกลCถึง
หลบั ภาวนาเรียกธาตุนำ้ ขบั กะเลยี วโลดทะลงึ่ มาหนCาพล
พริ ุณโปรยปรายเปUนสายชล อา6 นซำ้ เปUนพายุพยับฝน
ดบั เพลิงท่ัวพลพระหมื่นไวย

ปhgพาทยทA ำรัวทEายเพลงมอญรำดาบ

ขบั เสภา ก็หลบั ตาอ6านมนตม4 ุขใหญ6
พระไวยเหน็ คงคาเปUนห6าฝน ดCวยอิทธฤิ ทธิไกรมหมึ า
ฝนหายนำ้ แหงC บดั เดยี๋ วใจ
ปพhg าทยทA ำเพลงรัว

97

ร4องราR ยนอก

เมอ่ื นน้ั ชมุ พลชาญชัยใจกลCา

เห็นพระไวยสนิ้ ฤทธ์ิคดิ ระอา ขับกะเลยี วเชี่ยวกลCารา6 เขCาไป

เพลงมอญทRาอิฐ

วา6 เหวยเหวยเฮยC แฮทC า6 นแมท6 ัพ (เตะœ เอยนายเอย) สน้ิ ตำรบั เทา6 นั้นหรอื ไฉน

(เอ•ยโอละหนา6 ยเอย)
แมCนมอี กี แลCวเอง• เรง6 ทำไป (เตœะเอยนายเอย) กูจะไดดC ูเล6นเปนU ขวัญตา
(เอ•ยโอละหนา6 ยเอย)

วา6 พลางทางหัวเราะเยาะเยยC (เตœะเอยนายเอย) รอC งเผยไยไยแลวC สา6 ยหนาC
(เอย• โอละหน6ายเอย)
เกอC เกอC ก•ยุ กุย• หุยฮา (เตะœ เอยนายเอย) แลCวรา6 ยรำทำทา6 จะโรมรัน

(เอ•ยโอละหนา6 ยเอย)
ปพgh าทยAเพลงกราวรำมอญ

ขับเสภา ดูคลCายคลCายเคลือบแคลงทกุ สิง่ สรรพ4
สำคัญวา6 มอญใหม6ไมส6 งกา
พระไวยมองเขมนC เหน็ นCองชาย เฮยC รามญั แม6ทพั เมอื งหงสา
ดCวยปศ[ าจส่งิ กายเจCาพลายน้ัน จงบอกกมู าแต6ความจริง
คิดแลCวรอC งถามเนอ้ื ความพลนั สอนวิชามาใหสC กั กส่ี ิง่
รปู ร6างสำอางลออตา จะตCองวิ่งว6นุ หลบไมพ6 บตวั
พระสงฆ4องคใ4 ดเปนU ครบู า อยเู6 มอื งไหนบอกกใู หรC Cทู ่วั
สูCรบกบั เราเขาC จริงจรงิ ใครยัว่ ใหCมงึ ยกมา
บิดามารดาเอง็ ช่อื ไร
องอาจประมาทใจชา6 งไม6กลวั

เพลงสร4อยทะแย

ครานน้ั ยอดชายพลายชุมพล ทำกลพูดเพยี้ นเปUนหงสา
กูหรอื ชอ่ื สมงิ มตั รา บิดากูผเCู รืองฤทธิไกร
ช่ือสมงิ แมงตะยะกะละออน ในเมอื งมอญใครไม6รอต6อไดC

เลอ่ื งชือ่ ลือฟzุงทกุ กรงุ ไกร แม6ไซรชC ือ่ เมCยแมงตะยา
พระครกู เู รอื งฤทธเิ วท พระสเุ มธกะละดงเมอื งหงสา
จะมาลองฝม[ อื ไทยใหรC ะอา ใครกลCากจู ะฟEนไม6ครั่นคราC ม

98

ขบั เสภา

พระไวยว6าเหวยอCายมตั รา อย6าโอหังหวงั ว6ากเู กรงขาม
ตวั กหู รอื มีช่อื ว6าพลายงาม ติดตามมาแกCแคCนแทนบิดา
พอ6 กชู อ่ื ขนุ แผนแสนสะทCาน เปนU อาจารยส4 อนเวทวเิ ศษกลาC
หนึง่ ทา6 นวนั ทองเปUนมารดา จะมาฆา6 อาC ยมอญทรชน
ชุมพลตอบไปอาC ยมสุ า ขนุ แผนบอกกูมาแต6ตCน
ว6าแกมีลกู ชายแตห6 น่งึ คน ชื่อชุมพลลกู แกวC กริ ยิ า
อกี คนกนึ่งนัน้ ลูกตดิ แม6 มิใชล6 ูกของแกดงั เจาC วา6
เปUนลกู ไอCชาC งลาC นพาลา เคหานนั้ อยู6เมืองสพุ รรณ
ขนอกรุงรงั กระท่ังคาง ขม6อมบางผมขอดตลอดขวญั
หากเอง็ อายใจไมบ6 อกกนั บิดผนั ว6าขนุ แผนเปนU บดิ า

ร4องรRายนอก

พระไวยขัดใจดงั ไฟฟอน เหมอ6 าC ยมอญค6อนแคะมสุ าวา6
โมโหฮดึ ฮดั มดื มวั ตา กายสัน่ เตม็ ประดาเปUนบาC ใจ

กำลังโกรธโดดถลันเขาC ฟEนฟาด ชุมพลเล่ยี งเพล่ียงพลาดหาตCองไม6
พระไวยแกว6งดาบออกวาบวบั โถมสับฉบั ฉาดดงั ฟาดหิน
เปUนประกายวายวาบดาบไมก6 ิน ชุมพลผนิ หอกแตกกระแทกกงั

ย6ูเปลา6 หาเขCาพระไวยไม6 พระหมนื่ ไวยหวดปEบเขาC ไหลป6 §งE
ท้งั สองขCางชาตรมี ีกำลงั ไมเ6 พล่ยี งพลง้ั รบั รCองปอz งกนั
ชุมพลคิดพลางวางหอก ถือดาบออกรำทCาท6าแขง็ ขนั

พระไวยเหน็ แผน6 โผนโจนมาพลนั รำดาบเตCนเผน6 ผันเขาC ชงิ ชยั
ปhพg าทยทA ำเพลงสระหม9า

ร4องรRายนอก

ชมุ พลวางดาบใหหC 6ุนถอื มือเปลา6 เดินมาหาชCาไม6
พระไวยวางดาบพลนั พลนั ทันใด จดหมัดเขCาไปไม6ย6อทอC
ปghพาทยทA ำเพลงเจEาเซ็น

รอ4 งรRายนอก

ชมุ พลอยใ6ู ตCพระไวยทบั ชมุ พลเหลอื ทจ่ี ะรบั รCองเรยี กพอ6

เรว็ เร็วรบี มาอยา6 รารอ เขาC คั้นคอตวั ขาC มาเถดิ โวยC
เมื่อน้ัน ขุนแผนรอC งวา6 จับมนั ใหCมัน่ โหวย
กูจะฟนE มนั ใหตC ายอาC ยหัวขโมย มันทำโบยศรีมาลาแลวC ด6ากู

99

ฉวยฟzาฟน{| ว่ิงร6าท6าแข็งแรง กูจะแทงกจู ะฟEนเหมือนห่ันหมู
ตายแน6แลCวคร้ังนี้เปUนทกี ู แลดเู หน็ ออไวยไพล6อยูบ6 น
ขนุ แผนตัง้ ท6างาC สดุ ไหล6 พระไวยเหน็ ตกใจเอœะกปู น_
หมนุ ผลักนอC งชายพลายชุมพล เถลือกถลนวิง่ ถลาหนาC คะมำ

ปhgพาทยทA ำเพลงเชิด

4. บทรอ4 งตบั เร่อื งขุนชา4 งขนุ แผน ตอนวนั ทองห4ามทพั

เพลงชา4 ปWX

เมอื่ นน้ั จมืน่ ไวยวรนาถนาถา
ครน้ั ค่ำยำ่ แสงสนธยา เขCาหอC งสองภรรยาใหCอาวรณ4
พอรง6ุ รางสร6างจาC การอC ง กางเขนกCองสง6 เสยี งสำเนยี งสลอน
จดั แจงแตง6 กายพระนายจร สว6างรอนออกนั่งยงั หอกลาง

เพลงราR ยนอก

คดิ พลางทางปลอบเจาC สรอC ยฟาz เจาC อย6าอาละวาดใหเC กดิ เสีย
ศรีมาลาอยา6 ยวั่ รนิ ัวเนีย คยCุ เขีย่ ข้งึ เคียดเกยี จกัน
ท้ังสองเจCาจงจำคำผัว อยา6 หงึ ษารงั เกยี จเดียดฉนั ท4

สง่ั พลางขึ้นอาชามิชาC พลัน จรจรลั ไปยงั ท่ีตั้งทพั

เพลงกราวนอก

พระไวยไดฤC กษ4ใหเC ลกิ ทัพ ผCูคนโจนจับอาวุธม่ัน
ชCางมCาอัดแออย6แู จกัน ทหารแหโ6 หล6 ัน่ สนั่นไป
พวกไทยใจหาญไมค6 รCานศกึ อึกทกึ กกึ กCองท้งั กรงุ ใหญ6

ศาสตราอาวธุ เกรียงไกร มง6ุ จิตเอาชัยแกไ6 พรี
ปhพg าทยทA ำเพลงออกทะแย-เชดิ

เดนิ ทัพคงั่ คับจตั รุ งค4 เพลงชมดงนอก
ถงึ วัดลาดเพลาราตรี ผ6านทง6ุ ม6งุ ตรงจากกรงุ ศรี
ต6างกต็ ง้ั ทพ่ี กั เปUนหม6ูหม6ู สัง่ ใหพC กั โยธีแรมรอน
บรรดาพวกโยธาพลากร หยุดอยูพ6 รอC มพรงั่ นง่ั สลอน
บCางกน็ อนบาC งกเ็ ฮอาน6าสำราญ

100

เพลงแขกลพบุรี

คราน้ันจมนื่ ไวยวรนาถ เหน็ ชัยภมู วิ ัดลาดรโหฐาน

เดือนขาวดาวสลัวมัวมวั ลาน เยอื กเยน็ นา6 สะทCานหนาวใจ
เงียบสงัดวดั ว6างทางปา_ ชาC เสยี งจCาจกั จน่ั อย6ูหว่ันไหว
เดนิ พลางทางนกึ การชงิ ชยั จม่ืนไวยเลาะลัดตัดมา

เพลงหวR งอาลัย

ครานน้ั วนั ทองทตี่ อC งโทษ เจCาอย6หู ัวทรงโปรดใหเC ขน6 ฆ6า

เมอ่ื ขาดใจอาลัยถงึ ลูกยา เวรพาไปเปUนอสุรกาย
เมอื่ วันพระไวยจะไปศกึ นางนกึ อกสนั่ ขวญั หาย
กลัวฤทธบิ์ ดิ าจะฆ6าตาย จงึ กลับกลายเพศเพยี้ นเปนU นารี

เพลงชมตลาด

เปUนสาวผอ6 งละอองพกั ตร4ปลั่งเปลง6 ดังดวงจนั ทร4วนั เพง็ ประไพศรี

ประมาณชนั ษาสิบหาC ป[ ท6วงทมี รรยาทดงั นางใน
ผาC ยกตานีนุง6 พงุ6 ทอง สอดสอ6 งสลบั สดี สู ดใส
ร่ำรอC งเสยี งฉ่ำรำพนั ไป แกลCงใหพC ระไวยแลเห็นกาย

เพลงฉุยฉาย

ฉยุ ฉายเอย โฉมวันทองเปรตแปลงเพศปลอมกาย

เยอื้ งย6างเจCาช6างกรีดกราย ทำกระแอมกระไอใหCชายเกนC สหนCา
ร6ุนราวขาวสะอาดเดินลลี าศไคลคลา ถาC ใครเห็นหนCาแทบเปนU บCาใจเอย

วนั ทองเอย เพลงแมศR รี
นา6 รักน6าตะโบม วันทองแปลงโฉม
เที่ยวเกบ็ มาลีท่ีในป_า นา6 ประโลมใหCชน่ื ใจ
ทง้ั ดอกทงั้ ชอ6 เจาC หอ6 สไบ เอาใสห6 6อผาC จะใหCขาC งไหน
ใครเหน็ อยากไดดC มเอยฯ

เพลงแขกบรเทศ

รอC งเร่อื ยเฉอ่ื ยวราราตรี ดกึ เหลอื พลิ ึกไพเราะเสนาะสมร
สักวาสรอC ยละหCอยกลอน ชาC โหยโรยร6อนวเิ วกดงฯ
ปhพg าทยทA ำเพลงฉ่งิ -ลา

101

เพลงแมRศรีทรงเครอ่ื ง

เสียงซอC งนอC งแกCว ร่ำรอC งเจ้ือยแจCวอยห6ู นไหน
จรงิ จรงิ นนั่ แหละหนา ดเู หมอื นเรียกหาอยูไ6 วไว
ไดCยนิ ถนัดอย6บู ัดใจ จงเดินตอ6 ไปเถิดเอย
หาไหนไมเ6 หน็ ไมค6 วรปลีกหลีกเรนC เลน6 อะไรในไพรศรี
เร็วเรว็ ช6วยกนั หนา อย6ารออย6ชู Cาในพงพี
ตอC งใหCประสบพบยามนี้ ขืนรอรจี ะดึกเอย
เออนนั่ คนหรืออะไร จรงิ จรงิ นนั่ แหละใช6พอทกั ไปกเ็ รียกหา
กำลงั นงั่ ไกวชงิ ชาC ดทู ดี ูท6าจะเปนU ใคร
เอœะเปนU ผหCู ญงิ อย6บู าC นไหน น6ารักจงั ใครถ6 ามไถเ6 อย
โอแC ม6สาวนอC ยนงคราญ บกุ พงในดงดานอยา6 ซมซานไปไหนนกั
ฉนั ใดใครป6 ระจักษ4 อยา6 มวั ชักชาC เอย

เพลงชมโฉม

งามทรงอนงคน4 อC ยจCอยรอ6 ยรอC ง แลโฉมฉอ6 งเฉลมิ เพอ่ื นเตอื นใหเC หลียว
ผมยาวเฟอ{| ยเล้ือยคะนองฟฟู อ_ งเปล่ียว หวปี ลงั่ ดงั จะเหนี่ยวชวนใหCเชย

เพลงโอ4ลาว

ครานนั้ นางเปรตเจCาเลศหลาย เหน็ ลกู ชายแกลงC เพลนิ ทำเดินเฉย
ไกวชิงชาC นง่ั ดอู ยไู6 มเ6 งย เจาC ไม6เอ6ยจบั บปุ ผามารCอยกรอง
คนเดียวเดนิ ไมส6 ะเท้นิ ฤทัยไหว เกบ็ ดอกไมคC 6อยเลียบคอ6 ยเหยียบยอ6 ง
มาจนใกลCพระไวยยืนทำตน่ื มอง สะดงCุ หยองรCองกรดี ผวาไป

เพลงชา4 งประสานงา

จม่นื ไวยวรนาถชาตชิ ายหยงิ่ เหน็ ผหCู ญงิ สาวสะเทนิ้ เมินไถล
นกึ กระหย่ิมยม้ิ แยมC กระแอมไอ พยกั หนาC บอกไปวา6 อย6าเกรง

เพลงโอโ4 ลม

เชิญมานี่เถิดพจ่ี ะรบั ขวัญ อย6าไหวหวน่ั วุ6นไหวไม6ข6มเหง
เดินเอกาละลาC ละลงั อย6ูวงั เวง มีแต6เพลงปากกร็ อC งเพ่ือนนอC งไป
มานัง่ นเ่ี ถิดพ่ีใชช6 ายชัว่ ดเู ถิดกลวั กระเถบิ หนีพ่ไี ปไหน
อนั ตัวพ่ีน้หี รอื คือหม่ืนไวย นอC งอยา6 ไดCงงงวยขวยเขิน

102

น6าเอยนา6 สงสรวล เพลงสิงโตตัด
ฮะรCไู หมใครน่อี วดดีเกิน
นีส่ มควรหรอื มาเลย้ี วเก้ยี วเผนิ เผนิ
อย6ามาเดินเคลยี คลอขอร6วมทาง

เพลงปWนตลง่ิ นอก

ครานน้ั นางเปรตอสรุ กาย เห็นลูกชายทุจริตทำผดิ อย6าง
เฝzาไขว6ควาC กลาC คะนองไมต6 อC งทาง ก็โผงผางแผดรอC งกอC งกลางไพร

เพลงพ4อ ดูหม่นื แม6ข6มเหงหาเกรงไม6
เจCารCูไหมว6าใครอยา6 ไวตC ัว
เหวยเหวยไอพC ลายงามซ6มุ ซา6 มแทC พระพิโรธดำรสั ใหตC ัดหวั
ไม6นึกขามกามคุณหมกมุ6นใจ วิญญาณมวั มุ6งห6วงถงึ ดวงตา
กคู ือวันทองที่ตCองทา แมน6 ึกมสิ มที่อาสา
ใจผูกลกู ชายตายแต6ตัว อยา6 ทะนงฤทธาใหCวา6 วุ6น
อันตัวเจCาจะเขCาสนามศกึ
จะแตกถอยย6อยยบั อัปรา

เพลงขว4างขวาง

นางเปรตใหเC ลศแกล6 ูกรกั เหน็ ตระหนกั นา6 วิตกใหCหมกมุน6
ไมเ6 ช่ือถอC ยฟงE คำทารณุ นางหนุนกลากลับเปนU อสรุ กาย
ปพhg าทยAทำเพลงรัว – เชดิ

เพลงทยอยใน

จม่ืนไวยวรนาถอนาถนกั เหน็ ประจักษต4 าจริงม่งิ ขวญั หาย

สยดสยองพองหัวกลวั แทบตาย ตาลายสะอืน้ โอโC ศกา
ปพhg าทยAทำเพลงโอด

เพลงโอ4ปWXนอก

โอCโอ•เจาC ประคุณทูนหวั ลกู จิตใจผกู รกั เปนU หนักหนา
อกศุ ลผลกรรมแมท6 ำมา เวรพาไปเปUนอสุรกาย
ลกู กรวดนำ้ ทำบุญเปUนคณุ ผล แผ6กุศลถึงแมก6 เ็ หลอื หลาย
ยงั มพิ นC โทษกรณเ4 ม่ือกอ6 นตาย ตกอบายภมู ิเปรตน6าเวทนา

ครนั้ ยกมือไหวCแมแ6 ลหลาย ปhพg าทยทA ำเพลงโอด
แสงอรุณกรุ6นข้นึ ขอบฟาz
พระนายหวาดเสียวเหลยี วหา
กร็ อC งสงั่ ใหCยาตราพลาพล

103

3. บทรCองเพลงประเภทเพลงลา จำนวน 1 เพลง

1. บทรอ4 ง เพลงพระอาทิตยช2 งิ ดวง เถา

3 ชนั้ พระอาทิตย4ชงิ ดวงพระจนั ทรเ4 ด6น ดาวกระเด็นไกลเดอื นดาราดบั
ห่ิงหอC ยพรอยพรายไหวระยับ แมลงทับทอ6 งเที่ยวสะเทือนดง
เสภาเร่ืองขนุ ชEางขนุ แผน

ดวงเอยดวงจิต เอวกลมผมงอน เจCาคชู6 ีวติ ของเรียมนี่เอย

ถอC ยคำรำ่ ว6าสารพดั เจCามาสลัดดดั อาลยั
รกั นอC งจรงิ ๆ แลวC ท้ิงนอC งไวC แกลงC มาเฉยมาอย6างไรเล6า
เตœะกะซานมาหาตะเกยี ก เสาทอปอปกE กะนายยาน

เจาC สรอC ยสงั วาลของนCองนีเ่ อย นายสาคะมามอดเอย
ดอกเอย• ดอกสวาท หัวใจพ่ีจะขาดขาดเสียแลCวนเี่ อย
เอวบางรา6 งเจCากะทดั รัดเอย รักเจาC ชอ6 ง้วิ เอย

ลมพัดละล่ิวลอยฟzา สดุ สายตาจะตามเอย
โอทC ะเลเหลอื จะลึก กพ็ อจะตรึกคะนงึ หยง่ั
ลกึ ฝป[ ากนัน้ ยากจะหยง่ั ใจถงึ

เจCาช6อดอกรกั ปลูกไวCใครมาหกั ไปเสยี แลวC เอย
นายสาคะมามอดเอย
ดอกเอ•ย เจาC ดอกสรCอย

ดาวเดือนเคลื่อนคลอC ย ดูหยดยอC ยเสียจริงเอย
สรEอยของเก9า

2 ชั้น เร่ือยเร่ือยภุมรินบนิ ว6อน เกลอื กเกสรบัวทองผอ6 งใส
รืน่ รนื่ รสสุคนธ4ปนไป
ดอกเอยเจCาดอกบัวผนั สองใจจอ6 จิตสนทิ นอน
เจาC หนาC นวลเอย บหุ งาสวรรคข4 องเรยี มนเี่ อย
ไมล6 ะไมเ6 ลยไมล6 มื ชม หนาC นวลยวนใจใหCพเ่ี ชย
อกตรอมอกตรม
เจาC ภมุ รินกลว้ั กลิน่ บปุ ผา แมCหา6 งอินทรยี อ4 กพ่ีระบม
จะคลงึ จะเคลCาจะเฝาz สงวน เสียจรงิ เอย
จะกอบจะโกย เกสรผกาไม6ราโรย
ดอกเอย• เจาC ดอกโกมทุ
จะยวั่ จะยวนเมื่อลมโชย
กลิน่ ไปเอย
เจCาแสนสวยสุดของเรยี มน่เี อย

เสภาเรือ่ งพญาราชวังสัน
พระราชนพิ นธใA นรชั กาลท่ี 6

104

ช้ันเดียว ครน้ั ชายบา6 ยแสงสุรยิ ฉ4 ัน สายณั ห4เย่ยี มยอดภเู ขาใหญ6
ลับแสงสรุ ยิ าคลาไคล สอดสอ6 งในสระวารี
ขาวสสี ดเอย (หนาเจาC เอย)
ดอกเอย• ดอกจำป[ แสงรง6ุ รายพรายมณี
โขดเขาโลดลิ่วทวิ แถวสอดสี
ย่งิ กระสนั รญั จวน
เขียวขจแี ดงนวล
วามวับลบั เมฆวเิ วกโหยหวน ขอลาแลวC เอย (หนานอC งเอย)
ถงึ นวลนCองเอย ทรามเชยชอC ดชอC ดฮา
ตากะวCอดกะชCอดเนยี ง
ดอกจำปา นายสาคะมามอดเอย
เตะกะซานนเ่ี อย หมดเวลาแลCวเอย
คนุ เป|Mงกะโปด
ตะโกนแมงเดินกะเลง็ กะละฮา ไม9ทราบนามผแูE ต9ง
ดอกมณฑา

4.9.2.2 วรรณคดเี ร่อื งอเิ หนา
วรรณคดเี รื่องอเิ หนา เปUนวรรณคดีทีค่ นไทยรูCจักมาตั้งแต6แผน6 ดนิ สมเดจ็ พระเจCาอยู6หัวบรม

โกศสมัยกรงุ ศรอี ยธุ ยาตอนปลาย เรอื่ งอิเหนาน้ีมีทม่ี าจากนิทานพงศาวดารชวา มี 2 สำนวน ไดCแก6 อิเหนา
ใหญห6 รอื ดาหลงั พระนิพนธ4ของเจาC ฟzากุณฑล และอเิ หนาเลก็ พระนิพนธ4ของเจCาฟzามงกุฎ

ในยุคฟ{น| ฟูศิลปวัฒนธรรมแห6งกรุงรัตนโกสินทร4 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟzาจุฬาโลก
มหาราช ทรงรวบรวมบทละครเร่ืองอเิ หนาเลก็ มาเรียบเรียงใหม6เปUนบทละครเรอ่ื งอิเหนา พระราชนิพนธ4
ในรัชกาลที่ 1 แต6เนื้อหาอิเหนานั้นแต6ละตอนนั้นไม6ไดCมีการต6อเนื่องกันแต6อย6างใด ต6อมาในรัชสมัย
พระบาทสมเด็จพระพุทธเลศิ หลาC นภาลัยทรงโปรดใหCประชมุ กวีนิพนธ4บทละครเรื่องอเิ หนาข้ึนใหม6เพื่อใชC
แสดงละครในจากบทพระราชนิพนธใ4 นพระบาทสมเด็จพระพทุ ธยอดฟzาจฬุ าโลกมหาราชมหาราช โดยทรง
เปล่ียนสำนวนภาษาใหCไพเราะงดงามข้ึน ซึง่ บทละครเรือ่ งอเิ หนา พระราชนพิ นธ4ในรัชกาลท่ี 2 ตCนฉบบั เดมิ
นั้นเปUนสมุดไทย โดยหมอสมิธไดCตCนฉบับไดCตCนฉบับจากสมเด็จเจCาพระยามหาศรีสุริยวงศ4 พิมพ4
ออกจำหน6ายเมื่อ พ.ศ. 2417 โดยกรรมการหอสมุดวชิรญาณไดตC รวจชำระรักษาตนC ฉบับเดิม ซึ่งนับเปนU
สำนวนท่มี คี วามแพร6หลายมากทสี่ ดุ ตรงทีไ่ ดรC บั การยกย6องจากวรรณคดีสโมสรใน สมยั รัชกาลที่ 6 ว6าเปUน
ยอดของบทละครรำ ซึ่งเปUนพระราชนิพนธ4ทีม่ ีการดัดแปลงและปรับปรุงแกCไขใหCมีความเหมาะสมในแง6
ของวรรณศิลปe นับเปUนมรดกของชาติที่ควรค6าแก6การบำรุงรักษาไวCใหCคนรุ6นหลังสืบทอดความงามของ
วรรณคดีไทย

105

บทละครเรื่องอิเหนา พระราชนิพนธ4ในรัชกาลที่ 2 ไดCรับยกย6องวรรณคดีสโมสรใน
พ.ศ. 2459 เปนU ยอดบทละครรำ เพราะเปนU หนังสอื ซงึ่ เปนU หนงั สือแตง6 ดใี นทางวรรณคดี และยงั เปUนหนงั สอื
ดีในทางทีจ่ ะศกึ ษาประเพณีไทยแต6โบราณอกี ดวC ย เช6น ประเพณสี มโภชลกู หลวงประสูตใิ หม6 (เมื่ออิเหนา
เกดิ ) ประเพณกี ารพระเมรุ (ทีเ่ มอื งหมันหยา) ประเพณรี ับแขกเมือง (เมอื่ ทาC วดาหารบั ทูตจรกา) เปUนตCน

แตล6 ะบทละครอิเหนาซึง่ เรียกรวมกนั ท้งั 38 เลม6 สมดุ ไทยวา6 พระราชนิพนธ4รัชกาลที่ 2 นั้น
ที่จริงไม6ไดCเปนU พระราชนิพนธ4ท้ังหมดอมีคำผCูหลักผูCใหญ6บอกเล6าสืบมาว6า พระราชนิพนธ4ทรงไวCเพียงจบ
เลม6 29 สมดุ ไทยเท6าน้นั ตอ6 ไปอกี 9 เลม6 สมดุ ไทย ว6าเปนU ของผอCู ืน่ แตง6 เพิม่ เติมตอ6 เมอ่ื ภายหลัง แตใ6 ครเปUน
ผแูC ตง6 ขอC น้ีกลา6 วกนั เปUนหลายอยา6 งแต6ไม6ไดCมหี ลักฐานเปUนท่แี นน6 อน

เนื้อเรือ่ งของบทละครเร่อื งอเิ หนามาจากพงศาวดารชวา กล6าวถงึ กษตั ริยว4 งศ4เทวญั สื่อองค4
ซ่ึงเปUนพ่นี Cองกนั และครองนคร 4 นคร คอื กเุ รปนE ดาหา กาหลงั และสิงหดั สา6 หรี อิเหนาแห6งเมืองกุเปEน
ไดCหมัน้ หมายกับบษุ บาราชธิดาเมืองดาหา ตอ6 มาไดพC บกบั จินตะหรากห็ ลงรักเม่อื ถูกบงั คบั ใหCเขาC พธิ อี ภเิ ษก
สมรสกบั บุษบา จงึ ลอบหนอี อกจากเมอื งไปหาจนิ ตะหรา จนกระทั่งเมือ่ อเิ หนาไปช6วยทาC วดาหารบกบั ทาC ว
กะหมงั กหุ นงิ และไดพC บบุษบากห็ ลงรัก จงึ ทำอบุ ายเผาเมืองดาหา แลCวลักพาบุษบาไป ทCาวอสัญแดหวาโก
ธรแคCนในการกระทำอันมิชอบของอิเหนา จึงบันดาลใหลC มหอบบุษบาไปตกที่แควCนปะมอตันอิเหนาตอC ง
ฟEนฝ_าอปุ สรรคมากมายระหว6างตามหาบุษบา จนกระท่ังไดเC ขาC พธิ อี ภิเษกสมรส เรอื่ งจงึ จบลงดวC ยความสขุ

จากการศกึ ษาพบวา6 วรรณคดีเรื่องอิเหนา มบี ทเพลงท่นี ำบทประพันธจ4 ากวรรณคดีเร่อื งอิเหนาไป
บรรจเุ ปนU บทรอC ง ดังน้ี

1. บทรCองเพลงประเภทเพลงเถา จำนวน 57 เพลง

1. บทรอ4 ง เพลงกลRอมนารี เถา

3 ชน้ั พระแยCมย้มิ พร้ิมเพราเยCาหยอก สัพยอกยยี วนสรวลสม
2 ช้นั พกั ตรเ4 จCาเศราC สลดอดบรรทม พจี่ ะกลอ6 มเอวกลมใหนC ิทรา
ช้ันเดียว เจCางามพลว้ิ พรอC มดังเลขา
สายสมรนอนเถดิ พีจ่ ะกลอ6 ม ดงั จันทราทรงกลดหมดมลทิน
นวลละอองผ6องพักตรโ4 สภา งามขนงวงวาดดงั คนั ศลิ ปe
หวังถวลิ ไม6เวนC วายเอย
งามเนตรดงั เนตรมฤคมาศ
อรชรออC นแอนC ดังกินริน บทละครเร่ืองอิเหนา

พระราชนิพนธAในรชั กาลท่ี 2

106

2. บทรอ4 ง เพลงกลRอมพญา เถา

3 ชั้น เจาC สายสดุ ทรี่ กั พี่ แมนC ไดเC หมือนฉะนน้ี ะนอC งเอ•ย
2 ชน้ั จะถนอมเน้อื นวลไวชC วนเชย ไม6มเี ลยที่จะราC งแรมรัก
ชน้ั เดยี ว เจ็บใจพเี่ พียงอกหัก
ของพม่ี ีแลCวมาหายไป พรี่ กั เจCาดงั ดวงตา
3 ชั้น มาพบโฉมฉายละมCายนกั อุณากรรณกะหมันวยิ าหยา
2 ช้ัน คิดถงึ เชษฐายง่ิ อาลัย
ชนั้ เดียว เม่อื น้ัน
พังปนE หยขี ับจบั วิญญา บทละครเรื่องอิเหนา
3 ชั้น
2 ชนั้ พระราชนพิ นธAในรชั กาลท่ี 2
ช้ันเดียว
3. บทร4อง เพลงกลั ยาเยยี่ มหอ4 ง เถา

ครัน้ ถึงจึงลงจากวอ เสดจ็ ขึ้นบนหอขCางหนCา
สงัดเงยี บเสียงคนจำนรรจา ประหลาดจิตคดิ นา6 อศั จรรย4
เห็นระเด6นมนตรโี ศกศลั ย4
จึงเสดจ็ เขCาหอC งรจู ี
กCมกราบบาทมลู ทูลถามพลนั พระทรงธรรมโ4 ศกาอยว6ู 6าไร
จึงโศกเศราC ทกุ ข4ทนหมน6 ไหมC
žโรคายายีพระพเี่ จCา นอC งจะไดCพยาบาลพระทรงฤทธ์ิ
จงตรสั เล6าช้ีแจงใหCแจงC ใจ
บทละครเรอื่ งอเิ หนา
พระราชนพิ นธใA นรัชกาลที่ 2

4. บทรอ4 ง เพลงเกสรสำอาง เถา

ลำดวนดอกออกดกตกอย6เู ตม็ ย่ีเขง6 เข็มสารภียโ่ี ถ
รสสคุ นธ4ปนมะลผิ ลิดอกโต ดอกสมC โอกล่นิ กลาC นา6 ดม
แกCวเกดดอกดกตกอย6ูถม
มะลวิ ลั ยพ4 นั กงิ่ มณฑาเทศ
บนเนินเขาลCวนเหล6าล่นั ทม ดอกสกุ รมยมโดยโชยรส
ตามทางหวา6 งวิถสี ีขาวสด
พกิ ุลบนุ นาคมากมี เลียบตามบรรพตเชิงครี ี
ชมพลางทางเร6งเลี้ยวลด
บทละครเรื่องอิเหนา
พระราชนพิ นธใA นรัชกาลที่ 2

107

5. บทรอ4 ง เพลงขอมกลอR มลกู เถา

บทรอ4 งที่ 1

3 ชั้น เมื่อน้ัน ทาC วกาหลงั สรุ ยิ วงศ4นาถา
2 ชัน้ ช่นื ชมดCวยสมจนิ ดา เสนห6 าอุณากรรณพันทวี
ชั้นเดียว จงึ ประทานเคร่อื งยศอยา6 งกษัตรยิ 4 พาหรุ ดั สังวาลพานพระศรี

3 ชน้ั ใหCอยวู6 ังดาหาปาตี ตำแหน6งทลี่ กู หลวงแตก6 6อนมา
2 ชั้น แลวC ตรัสอำนวยอวยพร ใหสC ถิตสถาวรเปUนสุขา
ชนั้ เดียว แมCคิดถึงพ่นี างกลั ยา เจาC จงเขCามาหากัน
บทละครเรือ่ งอิเหนา
3 ชน้ั
2 ชนั้ พระราชนพิ นธAในรชั กาลที่ 2
ช้ันเดยี ว
บทร4องที่ 2

ครน้ั ถงึ พารากาหลงั ก็เขาC ในนเิ วศน4วังดาหา
ยนื อย6ตู รงพกั ตรน4 ัดดา แลวC มีบญั ชาตรสั ไป

เจาC อย6าหวาดหวั่นพรั่นจติ จะพ6ายแพปC จE จามิตรกห็ าไม6
อัยกาจะชว6 ยอวยชยั บันดาลใหCไพรีอปั รา
จงแขง็ ใจทำใหเC หมอื นชาย อย6าใหอC ายปEนหยีสกุ าหรา

ประสาทพรสง่ั สอนพระนัดดา แลวC คนื ยังชนั้ ฟzาสรุ าลัย
บทละครเรือ่ งอิเหนา

พระราชนิพนธใA นรชั กาลที่ 2

6. บทร4อง เพลงขอมใหญR เถา
บทรอ4 งที่ 1
คร้ันถงึ หอC งสวุ รรณบรรจง นงั่ แนบแอบองค4นางโฉมศรี

ทอดถอนฤทัยพลางทางพาที ภมู ีแจงC ความแก6ทรามวัย
บดั น้ตี ะหมงั เสนา ถือสารพระบิดามาใหC
เปนU เหตดุ วC ยดาหาเวยี งชยั เกดิ การศกึ ใหญไ6 พรี

ใหพC ่ีกรีธาทพั ขนั ธ4 ไปชว6 ยปzองกันกรุงศรี
จะรบี ยกพหลมนตรี พรง6ุ นีใ้ หทC นั พระบญั ชา
บทละครเรื่องอิเหนา

พระราชนพิ นธAในรัชกาลท่ี 2

108

3 ชน้ั เดินพลางทางชมมิ่งไมC บทรอ4 งท่ี 2 ระบัดใบออกรับฤดฝู น
2 ชัน้
ชั้นเดียว เขยี วชอม6ุ บงั แสงสรุ ิยน ทรงผลสกุ หา6 มงามงอม
สรCอยฟzามหาหงสส4 ง6 กลน่ิ เกลีย้ ง รังเรยี งลำดวนหวนหอม
3 ชน้ั สายหยดุ ระยCาค6าคอC ม เหนย่ี วนอC มกลิ่นกลบตลบไป
2 ชน้ั
ช้ันเดยี ว ชมทางพลางคะนงึ ถึงเชษฐา ป_านฉะนพ้ี ี่ยาจะอยู6ไหน
ย่งิ วโิ ยคโศกเศรCาสลดใจ ใหCเรง6 รบี พลไกรจรลี
3 ชน้ั บทละครเรอ่ื งอิเหนา
2 ชั้น
ชั้นเดยี ว พระราชนพิ นธใA นรชั กาลท่ี 2

7. บทร4อง เพลงเขมรปากทอR เถา

บัดนีต้ ะหมงั เสนา ถือสารพระบิดามาใหC
เปUนเหตดุ Cวยดาหาเวยี งชัย เกดิ การศกึ ใหญไ6 พรี
ไปชว6 ยปอz งกันกรงุ ศรี
ใหCพีก่ รธี าทพั ขนั ธ4
จะรบี ยกพหลมนตรี พรงุ6 น้ใี หCทันพระบญั ชา
อย6าหมน6 หมองเศราC สรอC ยละหอC ยหา
อยจ6ู งดเี ถิดพี่จะลานอC ง กลับมาสูภ6 ริ มยร4 กั
เสรจ็ ศกึ วนั ใดจะไคลคลา
บทละครเรือ่ งอิเหนา
พระราชนพิ นธAในรชั กาลท่ี 2

8. บทร4อง เพลงเขมรราชบุรี เถา

ชะรอยกรรมจำพรากตCองจากไกล จะผอ6 นผันฉันใดนะอกเอย•
ถCาแมเC ขามสิ งสัยไมไ6 ปเลย จะอย6ูเชยชมแลวC กลั ยา
หอมกลนิ่ กลCวยไมCทใี่ กลCทาง เหมอื นกลิน่ สไบนางขนษิ ฐา

พระเปลีย่ วเปลา6 เศราC สรอC ยวญิ ญาณ4 เหลยี วดคู หู าใหCจาบัลย4
ตะลึงแลจนลบั นัยนเ4 นตร ยิ่งอาดูรพนู เทวษโศกศัลย4
พระรบี ขับอสั ดรจรจรลั หมายม่นั ดัน้ ดงตรงมา

คร้ันถงึ ท่ปี ระทบั พลับพลาทอง ทหารเตรียมตัง้ กองอย6พู รอC มหนาC
อันระเดน6 สังคามาระตา ออกมารบั เสดจ็ พระภูมี
อนั โยธาสองเหลา6 เขาC ประจบ จัดกระบวนถวC นครบอยูต6 ามที่

บทละครเรื่องอเิ หนา
พระราชนพิ นธใA นรชั กาลท่ี 2

109

9. บทรอ4 ง เพลงเขมรใหญR เถา

3 ชนั้ เดินทางพระพลางคดิ คะนึง ถวิลถึงบษุ บามารศรี
แสนวิโยคโศกศัลย4พันทวี
2 ชั้น โอCวา6 เสียดายดวงยหิ วา โศกคี รวญครำ่ รำพนั
พรี่ ักเจาC เท6าเทียมชีวนั งามเหมอื นนางฟาz กระยาหงัน
ชน้ั เดยี ว หมายมน่ั ในองค4นงลกั ษณ4
จะไดCนอC งไปครองพารา
3 ช้นั จวนจะไดCสส6ู มภิรมยร4 กั ใหCเก้ือหนาC ปรากฏยศศกั ดิ์
2 ชนั้ ลอบลCางกลางการภิเษกศรี มหี มปู6 รปกE ษม4 าหักราญ
ชน้ั เดียว มันแกลCงรษิ ยาสาธารณ4 ดงั ทรวงพจ่ี ะแยกแตกฉาน

3 ชน้ั เปนU ชายหรือมาหมน่ิ ชาย ทำการอาจองทะนงใจ
2 ชนั้ จะพนั ดูสรCู บจนบรรลยั แมCพบโฉมฉายอยท6ู ไี่ หน
ชั้นเดียว ใหลC อื ชื่อไวCทั้งธาตรี

บทละครเร่อื งอเิ หนา
พระราชนพิ นธใA นรัชกาลท่ี 2

10. บทร4อง เพลงแขกขาว เถา

ทอดองคล4 งกบั ที่บรรจถรณ4 บทรอ4 งที่ 1 จะเปล้อื งเครอ่ื งอาภรณ4ก็หาไม6

ใหCระทวยระทดสลดใจ แต6ตรติ รึกนกึ ในไปมา
โอCวา6 โฉมเฉลาเยาวลกั ษณ4 เสยี ดายศกั ดิ์วงศอ4 สญั แตหวา
จะระคนปนศักดจ์ิ รกา อนิจจาพจี่ ะทำประการใด

จะคดิ ไฉนดนี ะอกเอย• จะไดCเชยชมชิดพสิ มัย
พระเร6งรอC นรา6 นทะยานใจ ดังเพลงิ กาฬผลาญไหมCทง้ั กายา
บทละครเร่ืองอเิ หนา

พระราชนิพนธใA นรชั กาลท่ี 2

บทรอ4 งที่ 2

เอนองคล4 งบนทีไ่ สยาสน4 ภูวนาถครวญใครใ6 ฝ_ฝEน

ใหแC สนเสนห6 าอณุ ากรรณ หมายมนั่ ว6าเหมอื นบษุ บา
ทัง้ ทรวดทรงสง6 ศรีไม6เพี้ยนผดิ ยงิ่ คดิ สงสัยเปนU หนกั หนา
หรอื จะเปUนยาหยขี องพีย่ า ดวงพกั ตรล4 ักขณาละมาC ยนัก

อกเอ•ยจะทำเปนU ไฉน จงึ จะไดสC นิ้ แหนงแจงC ประจกั ษ4
จะขวนสนทิ ติดพันผกู รกั พบพักตรก4 ็เมินสะเท้นิ ไป
บทละครเร่อื งอเิ หนา

พระราชนิพนธAในรชั กาลท่ี 2

110

11. บทรอ4 ง เพลงแขกเชญิ เจ4า เถา

3 ชั้น คิดพลางทางถวายเครือ่ งบวงสรวง บำบวงเทวราชเรอื งศรี

2 ชน้ั ขออารกั ษ4หลกั เมืองเรืองฤทธี ไดCปรานีเชญิ ช6วยจงสมคดิ
ใหCประไหมสุหรีนน้ั มบี ตุ ร เปUนบรุ ษุ รปู แมประโลมจติ
ช้ันเดยี ว ใหคC รอบครองพระนครขจรฤทธ์ิ ลือสะทาC นทวั่ ทศิ ทงั้ ปวง

3 ชน้ั แมสC มปรารถนาดังวา6 ขาน จะแต6งแกบC นบานบวงสรวง
2 ช้นั เทียนทองชวาลาบปุ ผาพวง พรรณรายรงุC ร6วงเนาวรัตน4
ชั้นเดยี ว จะแผท6 องเกCาหมุC เสาศาล เอาตาดคำทำม6านเพดานดัด

3 ช้ัน อีกท้ังธงทวิ ราชวตั ิ ชุมสายเศวตฉตั รชชั วาล
2 ชน้ั ท้งั แพะแกะโคกระทิงสงิ่ ละรอC ย จะปลอ6 ยไวใC นเทวสถาน
ชน้ั เดียว จะสมโภชเจด็ ทวิ าราตรีกาล มงี านมหรสพครบครนั
บทละครเรอ่ื งอิเหนา

พระราชนิพนธAในรัชกาลท่ี 2

12. บทรอ4 ง เพลงแขกไทร เถา (ทางชวา)

เดนิ พลางทางคิดพศิ วง บทร4องที่ 1 หวนคะนึงถงึ องคพ4 ระเชษฐา

พระแสรงC ฝ{นสมประดีทำปรดี า เชอื นชมพฤกษาในอารญั
บุหรงรอC งกอC งดงส6งเสยี ง จบั ไมมC อ6 ยเมยี งแลCวบนิ ผนั
จากกระพรากจบั เจ6าเหงางนั ถวลิ วันพระพรากจากไป

แอ6นเคลCาเคลCาเคลยี เคยี งค6ู รว6 มภิรมยส4 มส6ูตามวิสยั
ใหขC วยเขินเมนิ ผนั เสยี ทนั ใด ชมพนั ธ4มุ ่งิ ไมนC านา
บทละครเร่ืองอเิ หนา

พระราชนพิ นธใA นรัชกาลที่ 2

บทรอ4 งที่ 2

แมนC เสียดาหาก็เสียวงศ4 อัปยศถงึ องคส4 ญั หยา

เจาC กบั พ่ีกจ็ ะมแี ต6นินทา แกวC ตาจงดำรติ รติ รอง
แมนC ไปกไ็ ม6ชาC นกั นงลักษณอ4 ยา6 โศกเศราC หมอง
จมุ พติ ชดิ เชยปรางทอง กรประคองนฤมลขึน้ บนเพลา

เมอ่ื น้นั จินตะหราวาตโี ฉมเฉลา
เมื่อสารทราบความตามสำเนา คอ6 ยบรรเทาคลายทุกข4ทแี่ คลงใจ
บทละครเรือ่ งอิเหนา

พระราชนิพนธAในรชั กาลท่ี 2

111

13. บทรอ4 ง เพลงแขกมสั หรี เถา
บทร4องที่ 1

3 ชน้ั แลวC ตอบถอC ยนอC ยหรอื พระทรงฤทธ์ิ ช6างประดษิ ฐค4 ดิ ความพองามสม
2 ชน้ั ลวC นกลา6 วแกลCงแสรงC เสดCวยเลห6 4ลม คดคมแยบคายหลายชัน้
ชน้ั เดียว พระจะไปดาหาปราบขCาศึก หรือรำลกึ ถึงคตู6 ุนาหงัน

3 ชัน้ ดวC ยสงครามในจติ ยงั ตดิ พัน จงึ ผ6อนผนั พจนาวา6 อาลยั
2 ชน้ั ไฉนพระผา6 นฟาz สัญญานอC ง จะปกปzองครองความพิสมยั
ชั้นเดียว ไม6นริ าศแรมรCางห6างไกล จนบรรลัยมอดมวC ยไปดCวยกนั

3 ชน้ั พระวาจาน6าเช่อื เปUนพนC นกั จงึ หลงรักภักดไี มเ6 ดียดฉันท4
2 ชน้ั พาซื่อสจุ ริตคิดสำคัญ หมายมั่นว6าเมตตาปรานี
มิรูCมาอาภัพกลบั กลาย จะหลกี เลยี่ งเบ่ยี งบา6 ยหนา6 ยหนี

ยงั สมคำสัญญาท่ีพาที กร่ี อC ยปพ[ ระจะกลบั คืนมา
บทละครเร่อื งอิเหนา

พระราชนิพนธใA นรัชกาลที่ 2

แลวC ว6าอนจิ จาความรกั บทรอ4 งที่ 2 พึง่ ประจกั ษ4ดงั สายน้ำไหล

ต้ังแต6จะเชย่ี วเปนU เกลียวไป ไหลเลยจะไหลกลบั มา
สตรีใดในพิภพจบแดน จะมีใครไดแC คCนเหมอื นอกขCา
ดCวยใฝ_รกั ใหเC กนิ พกั ตรา จะมแี ต6เวทนาเปUนเนอื งนติ ย4

โอวC า6 นา6 เสียดายตวั นกั เพราะเช่อื ลนิ้ หลงรกั จงึ ชำ้ จิต
จะออกช่ือลอื ช่วั ไปท่ัวทศิ เม่ือพลั้งคิดผดิ แลCวจะโทษใคร
บทละครเร่ืองอิเหนา

พระราชนพิ นธใA นรชั กาลที่ 2

14. บทรอ4 ง เพลงแขกสาหราR ย เถา

ลำดวนดอกออกดกทุกกงิ่ กCาน บCางตูมบานแยCมกลีบกลน่ิ กลาC
โฉมยงทรงเกบ็ ดอกมา ประทานสองกลั ยาพเ่ี ลยี้ ง
แลวC เกบ็ จำปามหาหงส4 นางแยCมยีส่ ุ6นส6งกลิน่ เกลยี้ ง
ประสันตาหกั พวงพมุ เรยี ง หมอบเมียงมาถวายนฤมล
บานตกเตม็ ไปที่ใตCตนC
สารภีพกิ ลุ ดอกดก หอมปนกบั บุหงารำไป
มะลซิ อC นซ6อนกล่นิ รสสุคนธ4 ดอกกดวงร6วงตกลงใหม6ใหม6
ประเสหรันส่ันกงิ่ พกิ ลุ ดก มาถวายอรไทเทวี
บาหยันเลอื กปลดิ ท่ตี ดิ ใบ

112

ชน้ั เดยี ว รืน่ กลนิ่ บุปผาสารพัน มะลวิ ัลยเ4 กดกระถินลน้ิ จ่ี
ชงโคโยทะกาสารภี ป[ปจำป[หอมฟงzุ จรุงใจ
3 ชน้ั เลอื กเกบ็ ผกาบรรดามี ถวายพระบตุ รีศรีใส
2 ชั้น จะไดทC ำบหุ งารำไป วางไวCขาC งทไี่ สยาฯ
ช้ันเดยี ว
บทละครเรื่องอเิ หนา
3 ช้ัน
2 ช้นั พระราชนพิ นธAในรัชกาลที่ 2
ช้นั เดียว
15. บทรอ4 ง เพลงแขกสี่เกลอ เถา
3 ชั้น
2 ชน้ั ทอดองคล4 งกบั ท่ีบรรจถรณ4 เร6ารอC นรญั จวนหวนไหC
คดิ ถงึ บษุ บายาใจ เที่ยวหาแหล6งใดไมพ6 านพบ
ทั้งบกเรอื เหนือใตCก็ไปจบ
นง่ั นอนออ6 นจติ เจ็บใจ
จนสนิ้ แดนมะละกันมหรรณพ ไม6พานพบวนิดาดวงจันทร4
ไปสหู6 อC งวิมานเมอื งสวรรค4
หรือชะรอยเทวาพานCอง พาไปขบกนั ใหบC รรลยั
สิงห4สตั วพ4 ยัคฆาในอารญั
บทละครเรือ่ งอิเหนา
พระราชนิพนธAในรัชกาลที่ 2

16. บทรอ4 ง เพลงแขกเหR เถา

ไกก6 ระช้นั ขันเสียงดุเหว6าแวว6 ร6ุงสางสว6างแลวC นะแกCวพี่
จำใจจำพรากจากจรลี โฉมตรจู งอยูด6 ีพ่ีขอลา
นกึ คะนึงถึงฝนE ยิ่งพร่นั ใจ เหมอื นจะไม6ไดCคนื มาเหน็ หนCา
มิใครเ6 ดนิ ดำรงไปไดC
ยิ่งกำสรดรนั ทดระทวยองค4 พระมใิ ครจ6 ะนริ าศคลาดคลา
เหลียวหลงั สง่ั ความทรามวยั ยิง่ เปUนหว6 งหนว6 งหนักเสนห6 า
สะทอC นถอนฤทยั อาลยั นกั แลวC ปลอบว6านวลนCองอยา6 รCองไหC
พไ่ี ปไม6ชCาจะมาพลนั
จุมพิตชดิ เชยปรางทอง บทละครเร่อื งอิเหนา
เจาC อยา6 กนั แสงโศกาลยั พระราชนพิ นธAในรัชกาลท่ี 2

17. บทร4อง เพลงแขกอะหวงั เถา

ถงึ กฎุ ีทีน่ างพำนกั อยู6 เหน็ บานแกลแลประตหู บั มน่ั
พระเท่ยี วไปดไู ปรอบขอบคนั ท่ีนน่ั สะอCานสำราญรมย4
เปUนเหลา6 ลอC มศาลาอาศรม
รกุ ขชาติดาษดาคาคอC ม กลิน่ กลบตลบลมพัดมา
ดอกดวงรว6 งลงทจ่ี งกรม

113

ช้ันเดียว ทา6 ทางชอบกลพCนสิงหส4 ัตว4 สงบเงียบสงัดทง้ั ภูผา
ชมพลางทางเทย่ี วเลีย้ วมา ใหCวิเวกวิญญาณ4เย็นใจ
3 ชั้น
บทละครเรื่องอิเหนา
2 ชั้น พระราชนพิ นธใA นรัชกาลที่ 2
ชนั้ เดยี ว
18. บทรอ4 ง เพลงครวญหา เถา
3 ช้นั
2 ชั้น โอวC 6าคราน้นี ะอกกู จะเอาชวี ติ อยอ6ู ยา6 สงสยั
ชน้ั เดยี ว แมCนว6าแต6งการกันวันใด จะกล้ันใจใหมC วC ยมรณา
เมื่อไดCตCองถือถึงมือแลCว
เนื้อนวลนวลแนบแอบอรุ า กล่นิ แกวC ยงั ติดนาสา
งามพกั ตร4งามโฉมประโลมจิต ยงั อ6นุ อกพยี่ าไมเ6 วCนวาย
ยังเตอื นติดตาอยู6ไมร6 หูC าย
บญุ ใดไดตC Cองประคองกาย
หรอื ปางกอ6 นเราเคยพรากสตั ว4 บาปใดพรากสายสมรไป
เวรามาเตอื นภูวนัย ใหCคูเ6 คลาC เขาพลัดžไฉน
จึงพรากนCองไปใหจC รกา
ฉุกใจไดCคดิ สผิ ดิ นัก
ประยรู หงสไ4 มจ6 งเจตนา ไปพะวงหลงรักจินตะหรา
โอCเเสนเสียดายสายสวาท ไปหลงชมสกุลกาวา6 ดี
ไม6สมมาดหมายมงุ6 มารศรี

บทละครเร่ืองอเิ หนา
พระราชนิพนธAในรชั กาลที่ 2

19. บทร4อง เพลงครุนR คดิ เถา
บทรอ4 งที่ 1

พระยอกรวิลาสพาดพกั ตร4 ถวลิ ถงึ นCองรกั จนิ ตะหรา
โฉมงามทรามสวาทเพยี งบาดตา ใตฟC าz หาไหนไมท6 ัดเทยี ม

งามจรติ กรยิ าเปUนน6าชม แต6บังคมพี่ชายกอ็ ายเหนียม
พล่ี อบแลโฉมนอC งลองเลยี ม งามเสงี่ยมเจยี มจิตพตี่ ดิ ใจ
ท6วงทีท่ที ำยงั จำไดC
เมื่อชมาC ยมาสบหลบเนตรหนี
ยิง่ แสนเสนห6 าอาลยั เร6ารอC นฤทยั เกรียมกรม

บทละครเร่ืองอเิ หนา
พระราชนิพนธAในรัชกาลท่ี 2

114

บทร4องที่ 2
3 ช้ัน เม่อื นั้น มสิ าระปนE หยศี รใี ส
2 ชน้ั
ชน้ั เดยี ว ใหCเร6ารอC นรัญจวนป_วนใจ อาลัยในองคอ4 ณุ ากรรณ
จึงแสรCงเสเสด็จยรุ ยาตร ลงไปประพาสสตาหมัน
3 ชั้น หอมกล่นิ มาลาหลายพรรณ แสงบหุ ลนั สว6างกระจ6างฟzา
2 ชน้ั
ช้นั เดยี ว ขน้ึ บนตำหนักนCอยในสวน เอนองคล4 งรญั จวนครวญหา
ยอกรขึน้ กา6 ยพกั ตรา ถวิลถงึ บษุ บายาใจ
3 ชน้ั บทละครเรอ่ื งอเิ หนา

2 ชนั้ พระราชนพิ นธAในรัชกาลท่ี 3

ชั้นเดียว 20. บทรอ4 ง เพลงจินตะหราวาตี เถา

แลวC ตอบถอC ยนอC ยหรือพระทรงฤทธ์ิ ช6างประดษิ ฐค4 ดิ ความพองามสม
กลา6 วแกลงC แสรCงเสดวC ยเลห6 ล4 ม คดคมแยบคายเปนU หลายชั้น
หรอื รำลกึ ถงึ ค6ตู ุนาหงัน
พระจะไปดาหาปราบขCาศกึ
ดCวยสงครามในจติ ยังตดิ พนั มาบดิ ผันพจนาดCวยอาลัย
จะปกปอz งครองความพิสมยั
ไหนพระผา6 นฟาz สัญญานCอง จนบรรลยั มอดมCวยไปดวC ยกนั
ไมน6 ิราศเรดิ ราC งหา6 งไกล
บทละครเรอื่ งอิเหนา
พระราชนพิ นธAในรชั กาลท่ี 2

21. บทรอ4 ง เพลงชมแสงจันทร2 เถา

สวมสอดกอดประทบั ไวCกบั ทรง เจาC ดวงยหิ วาอยา6 โหยไหC
ครั้งน้ีเปUนกรรมจะจำไกล ถึงพไ่ี ปไม6ชCานานนกั
พระอCมุ นอC งประคองข้ึนบนเพลา พีแ่ สนทุกข4ดCวยเจCาเพียงอกหกั
แตอ6 าวรณถ4 อนจิตแลวC พศิ พักตร4
เหมอื นจะไกลนCองรกั สักรอC ยป[
มไิ ปเลา6 ขาจะเหน็ แยบคาย จะอุบายมใิ หสC งสัยพี่
โฉมเฉลาเจาC ค6อยอยจ6ู งดี อย6าทวเี ทวษโศกา
จงึ เรยี กสองกลั ยาเขCามาสง่ั
สั่งเสรจ็ เสดจ็ ไคลคลา พอ่ี ยหู6 ลงั ระวังขนษิ ฐา
แลวC ผนิ พักตรามาดูนCอง
กลบั มาสวมสอดกอดนางไวC โอCกรรมจำใจจะไกลหอC ง
พ่ีพาเจาC มาไวใC นถำ้ ทอง
แลCวสลดั ซัดนCองไวเC ดยี วดาย

บทละครเรอื่ งอิเหนา
พระราชนิพนธAในรัชกาลที่ 2

115

22. บทรอ4 ง เพลงดอกไมไ4 พร เถา

3 ชั้น พศิ พรรณรกุ ขชาตทิ ่ีเชิงผา ดาษดาดอกดวงพวงผล
2 ช้นั เห็นกลCวยไมใC กลทC างเสดจ็ ดล ดอกโรยร6วงหลน6 ลงบนทราย
ชน้ั เดยี ว เหมอื นเมอ่ื ประสันตาเอามาถวาย
คดั เคาC สายหยดุ ยอC ยระยาC คลาC ยคลาC ยพระเชษฐาพาชมดง
3 ช้ัน หอมกล่ินสุกรมเมือ่ ลมชาย เปลยี่ วเปล6าเศราC ใจตะลึงหลง
2 ชน้ั พระดัน้ ดดั ลัดดงเดนิ มา
ช้ันเดียว ครวญพลางทางนกึ คะนงึ ใน
คดิ ถึงท้งั สามสรุ ิย4วงศ4 บทละครเร่อื งอิเหนา
3 ชนั้
พระราชนิพนธใA นรัชกาลที่ 2
2 ชั้น
23. บทร4อง เพลงดอกไม4ไทร เถา
ชน้ั เดยี ว
พฤกษาชาติดาษดกดอกหอม ปลกู ลอC มพลบั พลาสะตาหมัน
ลมหวนอวลกลน่ิ ระคนกัน ยิ่งกระสนั รัญจวนปว_ นใจ
อนจิ จาปา_ นนีจ้ ะเปUนไฉน
คดิ คะนึงถึงองค4พระเชษฐา
พระหัตถป4 ระทบั ทรวงอรไท พลางสะทอC นถอนใจใครค6 รวญ
ใหเC ล6นมโหรที ่ีในสวน
จึงสงั่ กดิ าหยันทนั ที ปE\นปว_ นฤทยั ไปมา
พอพาใจใหคC ลายรญั จวน
บทละครเรอื่ งอิเหนา
พระราชนิพนธใA นรัชกาลท่ี 2

24. บทร4อง เพลงตน4 บรเทศ เถา

สวมสอดกอดประทบั ไวCกบั ทรง เจCาดวงยหิ วาอย6าโหยไหC
คร้งั น้เี ปนU กรรมจะจำไกล ถงึ พไี่ ปไม6ชาC นานนกั
พระอCุมนอC งประคองขึ้นบนเพลา พ่แี สนทกุ ข4ดวC ยเจCาเพียงอกหัก
แตอ6 าวรณ4ถอนจติ แลวC พศิ พักตร4
เหมอื นจะไกลนCองรักสกั รCอยป[
มไิ ปเลา6 ขาจะเห็นแยบคาย จะอบุ ายมิใหสC งสยั พี่
โฉมเฉลาเจCาคอ6 ยอยจ6ู งดี อยา6 ทวเี ทวษโศกา
จงึ เรยี กสองกลั ยาเขCามาสง่ั
สั่งเสร็จเสดจ็ ไคลคลา พ่ีอยู6หลังระวังขนิษฐา
แลCวผนิ พักตรามาดนู Cอง
กลับมาสวมสอดกอดนางไวC โอกC รรมจำใจจะไกลหอC ง
พี่พาเจCามาไวใC นถำ้ ทอง
แลCวสลัดซัดนอC งไวเC ดียวดาย

บทละครเร่อื งอิเหนา
พระราชนพิ นธAในรัชกาลท่ี 2

116

25. บทรอ4 ง เพลงตะลRุมโปง เถา
(ใชส4 ำหรบั วงโยธวาทิตและวงปพXW าทย2ไมแ4 ขง็ ทางฝงXs ธน)

3 ชน้ั คร้ันถึงอารามพนาเวศ ทป่ี ระเทศแถบเชิงภผู า
2 ชั้น พ้นื ปราบราบรื่นลCวนศิลา พฤกษารม6 แสงพระอาทิตย4
ช้นั เดียว ลวC นแลCวแกวC ประพาฬไพจิตร
อันซุCมทวาราปราการ
3 ชั้น เจดยี 4วิหารดงั เนรมิต แสรงC ประดิษฐร4 ปู สตั ว4อดั เรียง
2 ชน้ั มุขลดหนาC บนั ชน้ั เฉลียง
ชนั้ เดียว กนกรายลายจำหลักเครอื ขด มีระเบียงสามช้นั บรรจง
ปลูกไมCดอกผลรอบเรียง
3 ช้นั ชมพลางพกั ทางคะนงึ ใน หว่นั หวน่ั ฤทัยพศิ วง
คดิ ถงึ บษุ บาโฉมยง เดนิ ลัดดัดดงรีบมา
ชมพันธร4ุ ุกขชาตทิ ่เี นินผา
ชวนองค4อนชุ าพาประพาส
พอไดยC ินเสียงโศกา พระตรกึ ตราประหลาดหลากใจ
หยุดยั้งฟงE ศพั ท4สำเนยี งนนั้ สำคัญทที่ างไมส6 งสยั
จึงหาC มทง้ั ปวงไวCแตไ6 กล ภูวนยั ลดเลี้ยวเทยี่ วมา

บทละครเร่ืองอิเหนา
พระราชนิพนธAในรชั กาลท่ี 2

26. บทร4อง เพลงถอนสมอ เถา
บทร4องท่ี 1

ลมตพี ระก็ใชCใบไป ภวู ไนยอมุC องคข4 นษิ ฐา
ขน้ึ นั่งยงั ทาC ยเภตรา ชมหมม6ู จั ฉาในสาชล
วาฬผดุ พน6 น้ำเปนU ฝอยฝน
พิมทองล6องลอยแลคลำ่ โลมาหนาC คนนนทรี
ฉนากฉลามวา6 ยตามวน เขียวดงั มรกตสดสี
แดงเหลืองเลื่อมสเี หมอื นโมรา
ชีช้ มศิลาปะการงั
ทีล่ ายก็คลCายราชาวดี บทละครเรอื่ งอเิ หนา

พระราชนิพนธAในรัชกาลท่ี 2

บทรอ4 งท่ี 2

ลมตพี ระกใ็ ชใC บไป ภวู ไนยอุCมองคข4 นิษฐา
ขน้ึ นง่ั ยงั ทCายเภตรา ชมหมม6ู จั ฉาในสาชล
พมิ ทองล6องลอยแลคลำ่ วาฬผุดพ6นนำ้ เปนU ฝอยฝน
ฉนากฉลามวา6 ยตามวน โลมาหนาC คนนนทรี

117

2 ชน้ั ชีช้ มศลิ าปะการงั เขียวดงั มรกตสดสี
ชั้นเดยี ว ท่ีลายก็คลCายราชาวดี แดงเหลอื งเล่อื มสีเหมอื นโมรา
ป\มM นำ้ รำไรไคลจบั
3 ชน้ั ชมพลางทางเล้ียวเกาะมา งอกสลบั กบั กลั ปEงหา
2 ชนั้ หมายมง6ุ มะละกาธานี
ชั้นเดียว เมอื่ นนั้ เกนหลงหนง่ึ หรดั รัศมี
ชมหม6ูมจั ฉาในวารี
3 ช้นั บรรดานางเชลยไม6เคยเหน็ มากมหี ลายอยา6 งตา6 งกัน
2 ชั้น สพ่ี เี่ ลยี้ งนงเยาว4เหล6ากำนัล กต็ ื่นเตนC ปรเี ปรมเกษมสนั ต4
ชนั้ เดยี ว ชวนกนั ชมไมใC นเกาะเกียน

บทละครเรอื่ งอเิ หนา
พระราชนิพนธใA นรัชกาลท่ี 2

27. บทรอ4 ง เพลงทยอยเขมร เถา

ว6าพลางทางพากนั คลาไคล ดำเนินในแนวปา_ พนาศรี
บุหลันทรงกลดหมดราคี เหมอื นจะชวนใหลC ลี าไป

ลมหวนอวลกลน่ิ บหุ งา หอมตลบอบมาในป_าใหญ6
เหมอื นเมอ่ื อยใู6 นถ้ำอำไพ รวยรน่ื ชนื่ ใจดวC ยมาลา
ชะรอยกรรมทำไวCเปนU หนกั หนา
คดิ พลางทางทรงกนั แสงร่ำ
เดิมพลดั กำจดั จากพารา มาอยคู6 หู าค6อยคลายใจ

บทละครเรอื่ งอเิ หนา
พระราชนิพนธใA นรัชกาลที่ 2

28. บทรอ4 ง เพลงทยอยญวณ เถา

คิดพลางทางทรงกนั แสงรำ่ ชะรอยกรรมทำไวเC ปUนหนกั หนา
เดิมพลดั กำจัดจากพารา มาอย6คู หู าค6อยคลายใจ

มิสาซำ้ ใหจC ำจาก พลดั พรากถำ้ ทองผ6องใส
อกเอ•ยไมเ6 คยเดนิ ไพร เคยสำราญแตใ6 นพระบุรี
ลำบากชอกชำ้ บทศรี
ครง้ั นีต้ กไรCไดยC าก
เกือกทองจะรองกไ็ มม6 ี จะเหยยี บยา6 งจรลกี ลใด

บทละครเร่ืองอิเหนา
พระราชนพิ นธAในรัชกาลท่ี 2

118

29. บทรอ4 ง เพลงทยอยใน เถา

3 ชั้น ครัน้ ออกมานอกนัคเรศ พระทรงเดชเศรCาสรอC ยละหอC ยไหC
ฤทัยหวั่นหว่นั ถึงกลั ยา
เหลยี วหลงั ตั้งตาดเู วยี งชยั ป_านฉะนี้จะครำ่ ครวญหวนหา
2 ชั้น โอCวา6 เจCาดวงยหิ วาพี่ แต6พอพาใจเศราC บรรเทาคลาย
ใครจะปลอมโฉมงามสามสุดา คิดถงึ ความหลงั แลCวใจหาย
แลCวนกึ อายพวกพลมนตรี
ชั้นเดยี ว สงสารน้ำคำทร่ี ่ำสงั่
ครวญพลางกำสรดระทดกาย บทละครเร่อื งอิเหนา

พระราชนิพนธAในรชั กาลท่ี 2

30. บทร4อง เพลงเทพรัญจวน เถา

3 ชั้น พระวิโยคโศกเศรCาเปลา6 เปลย่ี ว ดงั มาเดียวลว่ิ โลดตะลงึ หลง
2 ชน้ั จนสายถอื ทพี่ ระหัตถก4 พ็ ลัดลง จึงค6อยคงคืนสมประดดี าล
ชนั้ เดียว กระจ6างแจงC แสงเทยี นโคมสอ6 ง เหมอื นเมอ่ื นCองเสย่ี งเทยี นอธิษฐาน
ลมพัดเพลงิ ดับอนธการ
ประมาณเหมือนตอC นคCางคาวมาดับไฟ
กลนิ่ ลำดวนหวนหอมเหมอื นกลิน่ เจCา ท่คี ลึงเคลาC เชยชดิ ยงั คิดไดC
เดือนดบั ลบั เมฆมดื ไป เหมอื นมืดในวหิ ารครี ี
แวว6 เสยี งสำเนยี งบหุ รงรอC ง
วังเวงใจในเวลาราตรี เหมอื นเสยี งนอC งรอC งทลู มะเดหวี
จวนจะแจงC แสงสสี วา6 งฟาz
ไกข6 นั กระชั้นฉำ่ เฉ่ือย บุหรงเรือ่ ยรอC งรับจบั พฤกษา
เห็นนางนวลนึกนวลวนดิ า
เบญจวรรณเหมอื นวันทีเ่ ขาC เฝzา เหมอื นนวลพกั ตรานอC งละอองนวล
นกกระแลแลลับทีข่ บั ครวญ ไดCเห็นเจCาตCองใจฤทยั หวน
พแี่ ลตามทรามสงวนจนลับตา

บทละครเรอื่ งอเิ หนา
พระราชนพิ นธAในรัชกาลท่ี 2

31. บทรอ4 ง เพลงเทพหาวเหิน เถา

3 ชั้น ทรงภษู าแยง6 ยกกระหนกกระหนาบ ฉลององค4เขCมขาบคดกริช
หCอยหนาC ปEกทองกรองดอกชดิ สงั วาลวรรณวิจติ รจำรสั เรอื ง
2 ช้นั ทับทรวงพวงเพชรเมด็ แดง ทองกรแกวC แดงประดบั เนือ่ ง

ธำมรงคร4 จนาค6าเมือง อร6ามเรอื งเพชรรตั นต4 รสั ไตร

119

ช้ันเดียว ทรงมงกฎุ กรรเจียกจรสวุ รรณ วาวแววแกวC กุด่ันดอกไมไC หว
หอC ยอบุ ะบหุ งามาลัย เหนบ็ กรชิ ฤทธไิ กรแลCวไคลคลา
3 ชนั้
2 ชัน้ บทละครเรอื่ งอิเหนา
ชั้นเดียว พระราชนิพนธใA นรชั กาลที่ 2

3 ชนั้ 32. บทร4อง เพลงเทวาประสิทธ์ิ เถา
2 ชั้น
ช้นั เดียว ว6าแลCวองคท4 าC วเทเวศร4 จึงจำเรญิ พระเกศสายสมร
ประมาทกริชอนั เรอื งฤทธริ อน จารกึ นามกรในกรชิ นนั้
อณุ ากรรณกระหมนั วิยาหยา
แลวC ทรงเคร่ืองอยา6 งชายพรายพรรณ วสิ าเหรน็ ดุหวาเฉิดฉัน
เทวญั ประสิทธป์ิ ระสาทพร
แมCเจCาจะไปแหง6 ใด ใหCฝงู ชนมีใจสโมสร
ปรากฏยศเกียรตทิ กุ นคร
จะประสงค4สง่ิ ไรCใหสC ำเรจ็ นามกรเลือ่ งชื่อลอื ชา
บรรดาแว6นแควCนแดนชวา สมเสรจ็ ดังความปรารถนา
อย6ารูCอัปราชัยใคร
ถCาแมนC พบอเิ หนากเุ รปนE
ต6อสี่กษัตรยิ ร4 6วมเวยี งชยั ใหCแคลงกันฟน\E เฟ{อนสงสยั
บรรดาชนนอกน้นั ท้งั ปวง จึงใหรC ูCจกั ศักดก์ิ ัน
วา6 แลวC องค4ทCาวเทวญั อย6าใหลC 6วงรคูC วามหลานขวัญ

เสดจ็ คนื กระยาหงนั ชั้นฟาz

บทละครเร่อื งอเิ หนา
พระราชนิพนธใA นรชั กาลท่ี 2

33. บทร4อง เพลงธรณีร4องไห4 เถา
บทรอ4 งท่ี 1

แลCววา6 อนจิ จาความรกั พ่งึ ประจกั ษ4ดงั สายนำ้ ไหล
ตงั้ แตจ6 ะเชย่ี วเปUนเกลยี วไป ไหลเลยจะไหลกลบั มา
จะมีใครไดแC คนC เหมอื นอกขCา
สตรีใดในพภิ พจบแดน จะมแี ต6เวทนาเปนU เนอื งนติ ย4
ดCวยใฝ_รักใหเC กินพกั ตรา เพราะเชอ่ื ลนิ้ หลงรกั จงึ ชำ้ จติ
เมือ่ พล้ังคดิ ผดิ แลวC จะโทษใคร
โอวC 6าน6าเสยี ดายตัวนกั
จะออกชอ่ื ลอื ชว่ั ไปทว่ั ทิศ

120

บทร4องท่ี 2

3 ช้นั กันแสงพลางทางทลู สนองไป คดิ ไฉนไยฉะนพ้ี ระเชษฐา
2 ช้ัน ทำการหาญหกั ลกั นCองมา สถิตอยู6คูหาถ้ำทอง
ชน้ั เดยี ว ยงั ไม6คลายวายเทวษหมอ6 นหมอง
นCองนริ าศมาตรุ งค4ปตM เุ รศ จะสลดั ซัดนอC งไวเC ดียวดาย
3 ชน้ั เห็นแตภ6 ูวนัยไดCปกครอง วา6 จะครองไมตรีไมห6 นหี นา6 ย
2 ชั้น มริ Cูเลยว6าจะกลายเปUนมารยา
ช้นั เดียว ไหนน่นั สญั ญาพาที
อันถCอยย้ำคำมนั่ ทีบ่ รรยาย บทละครเรอ่ื งอเิ หนา
3 ชัน้
2 ชนั้ พระราชนิพนธAในรัชกาลท่ี 2
ชั้นเดยี ว
34. บทร4อง เพลงนกจาก เถา

กดิ าหยันจดุ เทียนประทีปทอง ระยาC แกCวเรืองรองรัศมี
แขวนรอบอรา6 มรจู ี จับสีพกั ตราอณุ ากรรณ
ดง่ั โฉมนางฟาz กระยาหงนั
ยิง่ งามผุดผาดประหลาดตา
นวลละอองผอ6 งเพยี งดวงจนั ทร4 ผิวพรรณโสภานา6 รกั
คลางแคลงหฤทัยไมป6 ระจักษ4
ยงิ่ พิศย่ิงคิดกินแหนง เหมอื นพระนอC งรักดงั คนเดยี ว
ท6วงทขี วยอายเหน็ คลาC ยนกั
บทละครเรอ่ื งอเิ หนา
พระราชนพิ นธใA นรัชกาลท่ี 2

35. บทร4อง เพลงนางครวญ เถา
บทรอ4 งท่ี 1

ทอดลงองคล4 งแลCวกโ็ ศกา กัลยาแคนC ขดั กลัดจิต
โอCวา6 พระโฉมยงทรงฤทธิ์ นCองคิดวา6 จะครองตวั ไวC

ใหผC 6องแผวC ดงั แกCวจินดา กวา6 จะพบผา6 นฟzาพสิ มยั
ไมเ6 หมอื นคดิ ผิดหวงั ตง้ั ใจ ชะรอยกรรมทำไวแC ตไ6 รมา
จะมวC ยมดุ สุดปราณีเสียดกี ว6า
จะอยไู6 ปก็ไม6จริ ังการ
สืบไปไมพ6 บพระพยี่ า จะเอาหนาC ไปแฝงไวแC ห6งใด

บทละครเรอื่ งอิเหนา
พระราชนพิ นธAในรชั กาลท่ี 2

121

3 ชนั้ โอวC า6 ปา_ นฉะนี้พระพี่เจCา บทรอ4 งท่ี 2 จะโศกเศรCารญั จวนครวญหา
2 ชน้ั
ชัน้ เดยี ว ตั้งแตพ6 ระไปแกสC งสัยมา มไิ ดพC บขนษิ ฐาในถำ้ ทอง
พระจะแสนเศรCาสรCอยละหอC ยไหC หฤทยั ทกุ ขท4 นหมอ6 นหมอง
3 ชั้น จะเท่ียวดนC คCนควCาหานCอง ทกุ ประเทศเถ่อื นทCองพนาลี

2 ชั้น โอCวา6 ทำไฉนจะไดCรCู ว6านCองอยปู6 ระมอตันกรงุ ศรี
แมนC ใครทูลแถลงแจงC คดี เหน็ ทจี ะตามมาดCวยอาลยั
ชั้นเดียว บทละครเรอื่ งอเิ หนา

3 ช้ัน พระราชนิพนธใA นรัชกาลที่ 2
2 ช้นั
ชนั้ เดียว 36. บทร4อง เพลงนำ้ ลอดใต4ทราย เถา

ครัน้ ถึงจึงลงในทอC งธาร สรงสนานน้ำพทุ ่ีเงอ้ื มผา
ยCอยหยดั ดังสหสั ธารา ไหลออกจากศลิ าซ6าเย็น
พรCอยพรCอยตCองกายดังสายฝน เมอ่ื ไรนฤมลจะมาเห็น
จะแสนสุขทกุ วนั ไมว6 ายเวนC
ลงเลน6 ชลธารสำราญใจ
ไหนจะชมคณามจั ฉาชาติ ลวC นประหลาดว6ายคล่ำในน้ำใส
แลCวจะเก็บกรวดแกวC แววไว จะเทย่ี วไปประพาสหาดทรายทอง
อนั ม่งิ ไมไC ทรโศกทรี่ มิ ธาร
จะเกบ็ บปุ ผามารอC ยกรอง ตCองแสงสรุ ิยฉ4 านสาดสอ6 ง
แลวC จะรอC งลำนำสำราญ
ชมพลางทางชวนอนชุ า กบั พเ่ี ล้ยี งเสนาทวยหาญ
วา6 ยแหวกเวยี นวนชลธาร
พลางชำระสระสนานกายา

บทละครเรอ่ื งอิเหนา
พระราชนพิ นธAในรัชกาลท่ี 2

37. บทร4อง เพลงบังใบ เถา
บทร4องที่ 1

นำ้ ใสไหลเย็นเห็นตัวปลา วา6 ยแหวกปทมุ าอยไู6 หวไหว
นิลุบลพนC นำ้ อยรู6 ำไร ตูมตง้ั บงั ใบอรชร
คลายคลข่ี ยายแยมC เกสร
ดอกขาวเหล6าแดงสลับสี บังอรเกบ็ เลน6 นารี
บัวเผ่ือนเกลอ่ื นกลาดในสาคร สวมตวั กำนัลสาวศรี
นารลี อยเลน6 เปนU นาวา
นางทรงหักหCอยเปนU สรCอยบวั
ปลดิ กลีบประมาณมากมี บทละครเรื่องอิเหนา

พระราชนพิ นธAในรัชกาลท่ี 2

122

บทรอ4 งท่ี 2

3 ช้นั พระกรกา6 ยพกั ตราจาบลั ย4 หวน่ั หว่ันถวิลถึงจินตะหรา
2 ชั้น ปา_ นฉะน้ีโฉมตรอู ยพู6 ารา จะนิทราหลับแลCวหรอื ฉันใด
ชัน้ เดยี ว รำลกึ ถงึ พ่บี Cางหรือหาไม6
เจาC จะมมี ติ รจิตคิดคะนงึ จะโหยหาอาลัยถึงพช่ี าย
3 ช้ัน เหน็ ท่ีขนษิ ฐายาใจ จนยามดกึ เดอื นส6องแสงฉาย
2 ชัน้ ลมชายตามช6องมาตCององค4
ช้ันเดยี ว แต6ครนุ6 ครวญรวนเรคะเนนกึ
พระเผยมา6 นสวุ รรณพรรณราย บทละครเรือ่ งอิเหนา
3 ชั้น
พระราชนพิ นธAในรชั กาลท่ี 2

38. บทร4อง เพลงบหุ ลนั เถา
บทรอ4 งท่ี 1

คร้นั คำ่ สนธยาราตรกี าล เผยมา6 นออกชมแสงบหุ ลนั
ทรงกลดหมดเมฆพรายพรรณ แสงจันทรจ4 บั แสงรถทรง
แสงโคมประทีปทองส6องสว6าง
พวงพะยอมหอมหวนลำดวนดวง กระจ6างจบั พุม6 ไมไC พรระหง
สายหยดุ ประยงค4โยทะกา
หอมกล่ินกลวC ยไมทC ใ่ี กลCทาง ตรัสบอกบาหยนั พลางแลวC แลหา
ลมหวนอวลกล่ินสุมาลย4มา
เรไรจักจนั่ สนน่ั เสยี ง ระคนกลน่ิ บุหงารำไป
บหุ รงรอC งพรอC งเพรยี กพงไพร เพราะเพยี งดนตรีป[\ไฉน
ฟEงเพลินเจรญิ ใจไปมา
เม่ือนั้น
เปUนทัพหลงั รงั้ พลไคลคลา ระเดน6 มนตรใี จกลCา
จงึ ปลอมแปลงแต6องคเ4 ปนU อำมาตย4 เพลาคำ่ คำนึงถึงเทวี
ทรงสินธพชาติพาชี ชวนพีเ่ ลี้ยงราชทง้ั สี่

ฝ_าพลมนตรีขึ้นมา

บทละครเรื่องอเิ หนา
พระราชนิพนธใA นรัชกาลท่ี 2

บทรอ4 งท่ี 2

เหลอื บเห็นนวลละอองนCองปลั่งเปลง6 ดังบหุ ลนั วนั เพง็ ประไพศรี
อรชรออC นแอนC ท้ังอินทรยี 4 ดังกินรลี งสรงคาคาลัย
งามจรงิ พร้ิงพรCอมทง้ั สรรพางค4 ไม6ขัดขวางเสยี งทรงทตี่ รงไหน
คดิ พลางปฏพิ ทั ธ4กำหนัดใน จะใครไ6 ปโอบอมุC องค4มา

123

2 ชั้น ดูเดินดังดำเนินเหมราช งามประหลาดเลิศล้ำเลขา
ชน้ั เดยี ว พศิ ไหนงามเพลนิ เจรญิ ตา พระราชาชมพลางทางถอนใจ
สงั คามาระตาก็พศิ วง
3 ชัน้ มิไดวC 6าขานประการใด พระพเี่ ล้ยี งงวยงงหลงใหล
2 ชน้ั ตั้งตาดไู ปไมพ6 รบิ ตา
ช้ันเดียว เม่ือนั้น บุษบาเยาวยอดเสนห6 า
เล6นกบั สาวสรรคก4 ัลยา
3 ชัน้ ชิงกันเกบ็ พันธ4ุดอกไมC ทใ่ี นธาราวาริน
2 ช้ัน บาC งเก็บริมชลบนดิน ลอยไหลมาตามกระแสสินธ4ุ
ช้นั เดียว หอมตลบอบกล่ินสมุ ามาลย4

บทละครเร่อื งอเิ หนา
พระราชนิพนธAในรชั กาลที่ 2

39. บทรอ4 ง เพลงแปดบท เถา

ฝงู เนอื้ ลมื ถ่นิ กนิ ระบัด โคกระทงิ วง่ิ ตดั หนCาฉาน
เหมอื นจะทลู ข6าวขัดทัดทาน พระเหน็ เหตเุ ภทพาลกห็ ลากใจ

รอC นระงมลมแลCงไม6พานพัด เงียบสงัดใบไมCก็ไมไ6 หว
พวงอุบะตนั หยงทท่ี รงไป ก็ขาดตกลงในกลางทาง
ไม6ตCองลมลมC ลงขดั ขวาง
ไมCใหญย6 างยงู สงู ระหง
อัศจรรยว4 นั นี้ประหลาดลาง เดนิ ทางแต6กอ6 นบ6หอนมี

บทละครเรื่องอิเหนา
พระราชนิพนธใA นรชั กาลที่ 2

40. บทรอ4 ง เพลงฝรงั่ จรกา เถา

เม่อื น้ัน จรกาบงั คมกมC เกศี
ลุกข้ึนรCองรำทำทา6 ที ตรงทหี่ นาC ศาลเทพไท
ยอกรขึ้นเพยี งศิโรเพฐน4
อันมีทิพยเ4 นตรสอ6 งไป ไหวCเทเวศรน4 Cอยใหญ6
อยา6 ไดCเขาC ดCวยคนรCาย
จงสงั หารผลาญหมรู6 ษิ ยา ใหCประจกั ษแ4 ก6ตาคนทงั้ หลาย
ขาC มิไดคC ดิ คดหยาบคาย
ขอใหCเสรจ็ สมหมายทกุ ส่ิงอัน
เมื่อนน้ั องคท4 าC วดาหารงั สรรค4
สงั เวยทวยเทพเสร็จพลนั ทรงธรรมเ4 สดจ็ กลบั พารา

บทละครเรอ่ื งอเิ หนา
พระราชนิพนธใA นรชั กาลท่ี 2

124

3 ชั้น 41. บทร4อง เพลงพญาส่เี สา เถา
2 ชั้น สถติ เหนอื แท6นสุวรรณบรรจง ฝูงอนงคห4 มอบเฝzาอยไู6 สว
ชั้นเดียว
งามดงั บหุ ลันอำไพ ดาษไปดCวยดวงดารา
3 ชน้ั พระจอมภพกเุ รปEนเรืองยศ ทรงมีมธสุ รปรึกษา
2 ช้ัน แดส6 ามพระราชอนชุ า ส่ีอคั รชายานงคราญ
ชั้นเดียว
อนั อเิ หนากเุ รปEนนน้ั ไซรC ฤทธไิ กรดงั ดวงพระสรุ ยิ ฉ4 าน
3 ชั้น กรงุ กษตั ริย4นอC ยใหญ6ไมต6 Cานทาน เกรงเดชชัยชาญทุกนคร
บทละครเรอ่ื งอเิ หนา
2 ช้ัน
ชน้ั เดยี ว พระราชนพิ นธAในรัชกาลที่ 2

42. บทรอ4 ง เพลงพมRาเหR เถา

ไกข6 นั กระชั้นเสียงดุเหว6าแว6ว รงุ6 รางสว6างแลวC นะแกCวพี่
จำใจจำพรากจากจรลี โฉมตรูอยจู6 งดพี ่ขี อลา
เหมอื นจะไม6ไดCคืนมาเหน็ หนCา
นกึ คะนึงถงึ ฝEนยงิ่ พรัน่ ใจ
พระแขง็ ขนื ฝ{นใจไคลคลา เสดจ็ มาจากแท6นบรรทมใน
มิใครเ6 ดินดำรงไปไดC
ใหCกำสรดระทดระทวยองค4 พระมใิ ครจ6 ะนริ าศคลาดคลา
เหลยี วหลงั สง่ั ความนางทรามวัย
บทละครเรื่องอเิ หนา
พระราชนิพนธAในรชั กาลท่ี 2

43. บทร4อง เพลงพวงร4อย เถา

คดิ พลางทางชวนพระพเี่ ล้ยี ง รายเรียงออกจากแทน6 ที่
กรดี กรายร6ายรำทำท6าที ลCวนนารีรน6ุ ราวคราวกนั
ประเทCากCาวซาC ยแลCวยาC ยขวา โสภาเพยี งนางในสวรรค4
ส6ูทอ่ี ทุ ยาศาลาวรรณ ตา6 งสรวลสันตส4 ำราญรื่นชน่ื อรุ า
สารภสี ายหยุดพุทธรกั ษา
แยกยCายกันเกบ็ เหลา6 มาลี พรCอมหนCาพเ่ี ลย้ี งนง่ั เคียงคอย
อรไทเกบ็ ไดCดอกจำปา รอC ยเปUนหว6 งห6วงพวงนอC ยนอC ย
เมียงชะมอC ยขน้ึ ถวายพระบิดา
แลCวจึงสรรจัดคดั ดอกเดน6
รา6 ยรำตามทำนองดงั ล6องลอย บทละครเรอ่ื งอเิ หนา

พระราชนิพนธใA นรชั กาลที่ 2

125

44. บทร4อง เพลงพิรุณสง่ั ฟvา เถา

3 ชน้ั คูณควณสวนสอบทกุ ตำรา ดชู ะตานัคเรศเขตขณั ฑ4
2 ชัน้ วางลัคน4อนิ ทพาทบาทจันทร4
ช้ันเดยี ว เพราะอานภุ าพพระโอรส ก็ไม6เหน็ สำคญั อนั ตราย
ซง่ึ ฟzารอC งสนนั่ ลนั่ แลบพราย ใหปC รากฏแกโ6 ลกทงั้ หลาย
3 ชน้ั บนั ดาลเปนU สายอนิ ทรธนู
2 ช้ัน จะกึกกอC งเกียรติยศทั้งทศทิศ
พระจะเทย่ี วโรมรนั พนั ตู เรืองฤทธิไ์ มม6 ีมที ่เี คียงค6ู
ช้นั เดียว ปราบหมู6อรริ าชทุกบรุ ี
อันเกดิ พายุใหญ6ไมลC Cม ระตูบงั คมบทศรี
3 ชน้ั ซง่ึ ฝนตกเจด็ วันเจด็ ราตรี
บรรณาการจะมเี นอื งมา

บทละครเรื่องอเิ หนา
พระราชนิพนธใA นรชั กาลท่ี 2

45. บทร4อง เพลงมอญลอR งเรือ เถา

ลมตีพระกใ็ ชCใบไป ภวู ไนยอCมุ องคข4 นิษฐา
ข้ึนนงั่ ยงั ทCายเภตรา ชมหมูม6 จั ฉาในสาชล
พมิ ทองล6องลอยแลคลำ่ วาฬผุดพ6นนำ้ เปนU ฝอยฝน
ฉนากฉลามวา6 ยตามวน โลมาหนาC คนนนทรี
เขยี วดังมรกตสดสี
ช้ชี มศลิ าปะการงั แดงเหลืองเลื่อมสเี หมอื นโมรา
ทลี่ ายก็คลาC ยราชาวดี งอกสลบั กบั กลั ปงE หา
บCางปริ่มน้ำรำไรตะไครจ6 บั หมายมงุ6 มะละกาธานี
ชมพลางแล6นเวยี นเกาะมา
บทละครเรือ่ งอเิ หนา
ลวC นเพลิดเพลนิ เจรญิ นยั นเ4 นตร พระราชนพิ นธAในรัชกาลที่ 2
เภตราแล6นเลียบริมฝEง\ นที
ทะเลเรียบราบร่ืนพ้ืนผวิ น้ำ ภวู เรศแสนสุขเกษมศรี
พระเรง6 รบี เภตราไมช6 าC พลัน เขียวขจพี ฤกษานานาพรรณ
เหลอื งแดงคลำ้ คลCายโขดคีรขี ัณฑ4
สักครงึ่ คืนคงจะทันถึงมะละกา

นางจันทนา พิจิตรคุรุการ แตง9

46. บทร4อง เพลงมา4 รำ เถา

มCาเอยมCาทรง สนิ ธพชาตอิ าจองสงู ใหญ6
เย้อื งอกยกเทาC ว6องไว ดังไกรสรสีหราชจรลี
มCวนขอC ย6อเทาC เปUนทรี ำ ถกู นอC ยซอยย่ำอยกู6 บั ที่

126

2 ชน้ั ผกู เครื่องเรอื งรตั นร4 จู ี หอC ยพูจ6 ามรพี รายพรรณ
ชัน้ เดยี ว อนั มาC แซงนน้ั พวกอาสา มCาทหารแหห6 นาC แข็งขัน

3 ชัน้ มาC พี่เลี้ยงเคียงมาพระทรงธรรม4 แลCวมCากิดาหยันตามไป
2 ชั้น สงั คามาระตาเปนU มCานำ ทางถ้ำแดนดงไม6หลงใหล
ช้ันเดยี ว สอ6 งสวา6 งมาในไพรพง
หนาC หลังค่งั ครบคบไฟ
3 ชน้ั บทละครเร่ืองอเิ หนา
2 ชน้ั พระราชนพิ นธใA นรชั กาลท่ี 2
ชั้นเดียว
47. บทร4อง เพลงลมพดั ชายเขา เถา
3 ชั้น
2 ชั้น เวลาดึกเดอื นตกนกรอC ง ระวงั ไพรไกก6 อC งกระชัน้ ขนั
เสียงดเุ หว6าเรCาเรยี กหากัน ฟEงหวัน่ ว6าเสยี งทรามวยั
เจาC ตามมาเรียกพ่ีหรอื ไฉน
พระลกุ ข้นึ เหลือบแลชะแงหC า หอมเหมอื นกลนิ่ สไบบังอร
ลมชวยรวยรสสมุ าลัย ทอดองคล4 งกบั บรรจถรณ4
กรตระกองกอดหมอนถอนฤทัย
พระเคล้มิ คลมุC กลุCมจิตพศิ วง บทละครเร่อื งอเิ หนา
กล้งิ กลบั สบั สนทรุ นรอC ง พระราชนิพนธAในรชั กาลท่ี 2

48. บทร4อง เพลงลRองลม เถา
บทรอ4 งท่ี 1 (นยิ มร4องมาแตRโบราณ)

ลมพดั เพลงิ ดับอนธการ ประมาณเหมือนตCอนคCางคาวมาดบั ไฟ
กล่ินลำดวนหวนหอมเหมือนกล่ินเจCา พค่ี ลงึ เคลาC เชยชดิ ยงั คิดไดC
เหมอื นมดื ในวหิ ารบนคีรี
เดือนดบั ลบั เมฆมดื ไป เหมอื นเสียงนCองรอC งทลู มะเดหวี
แวว6 เสียงสำเนยี งบหุ รงรอC ง จวนจะแจงC แสงสสี ว6างฟzา
บุหรงเร่อื ยรอC งรบั จบั พฤกษา
วงั เวงใจใรเวลาราตรี
ไกข6 ันกระช้นั ฉ่ำเฉอื่ ย บทละครเร่อื งอเิ หนา

พระราชนิพนธใA นรัชกาลที่ 2

บทรอ4 งท่ี 2 (นยิ มรอ4 งในวงเสริมมิตรบรรเลง)

กระจ6างแจงC แสงเทียนโคมสอ6 ง เหมอื นเมอื่ นอC งเส่ยี งเทยี นอธิษฐาน
ลมพดั เพลงิ ดับอนธการ ประมาณเหมอื นตCอนคาC งคาวมาดบั ไฟ
พค่ี ลงึ เคลาC เชยชิดยังคิดไดC
กลิน่ ลำดวนหวนหอมเหมือนกลนิ่ เจาC เหมอื นมดื ในวหิ ารบนคีรี
เดอื นดับลบั เมฆมดื ไป

127

ชน้ั เดียว แวว6 เสยี งสำเนยี งบุหรงรCอง เหมอื นเสยี งนอC งรCองทลู มะเดวี
วังเวงใจในราตรี จวนจะแจงC แสงสสี ว6างฟzา
3 ชัน้ บทละครเร่ืองอิเหนา
2 ชั้น พระราชนพิ นธใA นรชั กาลที่ 2
ชั้นเดยี ว
49. บทรอ4 ง เพลงสดายงแปลง เถา
3 ชน้ั
2 ชน้ั ทรงลดเลยี้ วเท่ียวประพาส มง่ิ ไมเC ดียรดาษในสวนขวัญ
ชั้นเดียว ชมพลางทางคะนึงถงึ ทรงธรรม4 นางแสนโศกศลั ย4พนั ทวี
แลวC ไม6มาชมสวนศรี
3 ชั้น พระแสรCงสรรบรรจงแต6งไวC
2 ชน้ั ทง้ิ นCองใหอC ยผ6ู Cูเดียวน้ี พระแกลงC หน6ายหนไี ปพารา
ถวลิ ถึงทรงเดชเชษฐา
นางรำ่ กำสรดแสนเทวศ แลละหอC ยคอยหาภธู ร
คะนึงไปไมเ6 กบ็ มาลา
บทละครเรื่องอิเหนา
พระราชนพิ นธAในรัชกาลที่ 2

50. บทรอ4 ง เพลงสามไมใ4 น เถา

พศิ พรรณรุกขชาติทเ่ี ชงิ ผา ดาษดาดอกดวงพวงผล
เห็นกลCวยไมCใกลทC างเสดจ็ ดล ดอกโรยร6วงหล6นลงบนทราย

คัดเคาC สายหยุดยCอยระยCา เหมอื นเมอ่ื ประสันตาเอามาถวาย
หอมกลนิ่ สกุ รมเม่ือลมชาย คลาC ยคลCายพระเชษฐาพาชมดง
เปลีย่ วเปลา6 เศราC ใจตะลึงหลง
ครวญพลางทางนกึ คะนึงใน
คดิ ถงึ ท้งั สามสรุ ยิ 4วงศ4 พระดั้นดัดลดั ดงเดนิ มา

บทละครเรอ่ื งอิเหนา
พระราชนิพนธใA นรัชกาลท่ี 2

51. บทรอ4 ง เพลงสาลกิ าชมเดอื น เถา

นางนวลจบั นางนวลนอน เหมอื นพี่แนบนวลสมรจนิ ตะหรา
จากพรากจบั จากจำนรรจา เหมอื นพี่จากนางสะการะวาตี
แขกเตาC จับเจา6 รCางรCอง เหมอื นราC งนอC งมาหยารัศมี
นกแกCวจับแกวC พาที เหมอื นแกวC พ่ีท้ังสามสง่ั ความมา
เหมอื นเวรใดไดนC ริ าศเสนห6 า
ตระเวนไพรรอ6 นรCองตระเวนไพร เหมอื นพีน่ ับโมงมาที่ไกลนาง
เคาC โมงจับโมงอยกู6 า

128

ชั้นเดยี ว คับแคจบั แคสันโดษเดยี่ ว เหมอื นเปล6าเปลยี่ วคับใจในไพรกวาC ง
ชมวหิ คนกไมCไปตามทาง คะนงึ นางพลางเร6งโยธี
3 ชั้น บทละครเรอ่ื งอิเหนา
2 ช้นั พระราชนพิ นธใ4 นรัชกาลท่ี 2
ชั้นเดียว
52. บทรอ4 ง เพลงสาวน4อยเลนR นำ้ เถา
3 ช้นั
2 ชั้น นางจึงสรงสนานในสระศรี กับกำนลั นารเี กษมศานต4
ชั้นเดยี ว หอมกลิ่นโกสุมปทมุ มาลย4 อายอบชลธารขจรไป
น้ำใสไหลเยน็ เหน็ ตวั ปลา วา6 ยแหวกปทุมาอยูไ6 หวไหว
นลิ บุ ลพนC น้ำอยรู6 ำไร ตูมต้งั บงั ใบอรชร
คลายคลขี่ ยายแยCมเกสร
ดอกขาวเหลา6 แดงสลบั สี บังอรเกบ็ เลน6 นารี
บวั เผือ่ นเกล่ือนกลาดในสาคร สวมตัวกำนัลสาวศรี
นารลี อยเลน6 เปUนนาวา
นางทรงหกั หCอยเปนU สรอC ยบวั บทละครเรอ่ื งอเิ หนา
ปลิดกลีบประมาณมากมี พระราชนิพนธAในรชั กาลท่ี 2

53. บทร4อง เพลงสี่บท เถา
บทรอ4 งท่ี 1

เหน็ ดอกปะหนันสำคญั ผดิ เหมอื นวันพี่ลขิ ติ ดวC ยนขา
เห็นมาลัยไหลลอยในคงคา เหมอื นพลี่ อยมาลาใหCเทวี
เลบ็ นางเหมอื นอยา6 งเลบ็ นCอง พ่ปี ระคองเนอ้ื นวลเจCาข6วนพ่ี
เหน็ โศกสาขารมิ วารี เหมอื นพ่โี ศกโศกรี ะกำใจ
หลายอย6างต6างพรรณลวC นปลกู ใหม6
บรรดาคณาไมCทงั้ นั้น ภูวนัยเที่ยวชมเลน6 สำราญ
บCางผลดิ อกออกผลทกุ ตนC ไป ภายใตCร6มพะยอมหอมหวาน
แลCวหยุดนง่ั เนินผาศิลาใหญ6 กลิ่นฟzงุ จรุงลานฤทยั
พระพายพัดพาสมุ ามาลย4 สังคามาระตาอัชฌาสัย
เชิญไปสรงสนานเชิงครี ี
เม่อื นนั้ ระเดน6 มนตรีเรอื งศรี
จึงบงั คมทลู ภูวนยั พระภมู กี เ็ สดจ็ ไคลคลา
เมื่อน้ัน บทละครเรอ่ื งอเิ หนา
ช่ืนชมสมถวิลยินดี พระราชนพิ นธใA นรัชกาลท่ี 2

129

บทร4องท่ี 2

3 ช้นั พระพลางพิศพรรณรุกขชาติ งอกงามเดียรดาษบนเนินผา
2 ชนั้ ไมCผลผลหอC ยหอC ยระยาC สกณุ าจกิ กนิ แลวC บินพลาง
ชั้นเดียว ลางตCนเอนชายปลายสะบดั ดังไมCดดั ปลกู ไวใC นกระถาง
กอรวกร6วมเรยี งเคยี งทาง พะยอมยางสงู เยย่ี มเทียมครี ี
3 ช้นั เหลอื งแดงดงั ระบายหลายสี
2 ชั้น งามชะง6อนเงอื้ มผาศลิ าลาย วารีซบั ซมึ อย6อู ตั รา
ช้นั เดียว โตรกตรอกซอกธารชลธี ร6มรื่นพน้ื พรรณพฤกษา
ทท่ี างขCางเชงิ กหุ นงุ นน้ั เสดจ็ โดยมรรคาคลาไคล
3 ชนั้ ภายใตเC ตยี นสะอาดลาดศลิ า เขาC หยุดประทบั รอC นอาศัย
แถบใกลCอาศรมพระมุนี
พระพายชายพัดมาออ6 นออ6 น บทละครเรอื่ งอเิ หนา
นง่ั เล6นทศี่ าลาลัย พระราชนพิ นธAในรชั กาลท่ี 2

54. บทร4อง เพลงหกบท เถา
บทร4องที่ 1

อกเอย• นา6 นCอยใจนกั ชว่ั ชCาอัปลกั ษณบ4 ัดสี
ชา6 งกระไรไมม6 ีความดี เสียทกี ำเนดิ เกดิ มา
ทำใหCเคืองเบอ้ื งบาทบติ รุ งค4 เหมอื นมิใชเ6 ช้ือวงศ4อสญั หยา
แมCมวC ยมดุ สดุ ส้ินชวี า จะดีกวา6 ทไ่ี ดCรบั อัประมาณ
จะอย6ชู ่วั กลั ปeปาวสาสาน
ท้ังเจ็บทง้ั อายทง้ั ขายหนาC ผดิ พงศ4วงศ4วานทง้ั ปวงไป
ดงั ชาตกิ าละหราสาธารณ4 จะอยู6ดหู นCาคนกระไรไดC
ปดM พกั ตรร4 ำ่ ไหโC ศกา
เขาจะคอ6 นนนิ ทาทุกแหง6 หน บทละครเรื่องอิเหนา
วา6 พลางทางชกั ชายสไบ พระราชนพิ นธใA นรัชกาลท่ี 2

บทรอ4 งที่ 2

กนั แสงพลางทางทลู สนองไป คดิ ไฉนไยฉะน้ีพระเชษฐา
ทำการหาญหกั ลกั นCองมา สถิตอยู6คูหาถ้ำทอง
นอC งนิราศมาตรุ งคป4 Mตเุ รศ ยงั ไมค6 ลายวายเทวษหม6อนหมอง
เหน็ แต6ภวู นัยไดปC กครอง จะสลัดซดั นCองไวเC ดยี วดาย

130

2 ชน้ั ไหนนนั่ สัญญาพาที วา6 จะครองไมตรีไมห6 นหี น6าย
ชั้นเดยี ว อันถCอยย้ำคำม่ันทบ่ี รรยาย มริ เCู ลยวา6 จะกลายเปUนมารยา
หรอื จะไปแกเC คอื งเมืองหมนั หยา
3 ชน้ั จะไปแกสC งสัยทใ่ี นเมอื ง จะกลบั มาหรอื มมิ ากเ็ ท6ากัน
2 ชั้น แมนC พระจะเสด็จไคลคลา
ชน้ั เดยี ว บทละครเรอื่ งอเิ หนา

3 ชั้น พระราชนพิ นธใA นรชั กาลท่ี 2

2 ชัน้ 55. บทร4อง เพลงหRวงอาลัย เถา

พระนึกคะนงึ นางพลางประพาส รกุ ขชาตใิ นสะตาหมนั
พกิ ุลกรรณกิ ารส4 ารพนั ดอกหล6นปนกนั อยู6กลางทราย
อนุชาพลางค6อยสอนถวาย
สายหยดุ โยทะการะยาC ยCอย
พระทรงทดั ตรสั ชวนพระนอC งชาย มาชมไมใC หสC บายดวC ยพี่ยา
เหมอื นวนั พี่ลิขิตดCวยนขา
เหลือบเหน็ ดอกปะหนนั สำคัญคดิ เหมอื นเมอ่ื ลอยมาลาใหเC ทวี
เหน็ มาลัยไหลลอยในคงคา
บทละครเรือ่ งอิเหนา
พระราชนิพนธใA นรชั กาลที่ 2

56. บทรอ4 ง เพลงหวนคำนงึ เถา

แลวC วา6 อนิจจาความรกั พงึ่ ประจกั ษ4ดงั สายนำ้ ไหล
ตั้งแตจ6 ะเชยี่ วเปUนเกลยี วไป ไหลเลยจะไหลกลบั มา
สตรใี ดในพิภพจบแดน จะมีใครไดแC คCนเหมอื นอกขCา
ดCวยใฝร_ กั ใหเC กนิ พกั ตรา จะมแี ตเ6 วทนาเปนU เนืองนิตย4
โอวC 6านา6 เสียดายตัวนกั เพราะเชื่อลิน้ หลงรกั จงึ ชำ้ จิต
จะออกชอื่ ลอื ชัว่ ไปทั่วทศิ เมอื่ พลัง้ คดิ ผดิ แลวC จะโทษใคร
เสียแรงหวงั ฝงE ฝากชีวี พระจะมเี มตตาก็หาไม6
หมายบำเหนจ็ จะรบี เสด็จไป ก็รเCู ท6าเขCาใจในทำนอง
ควรคู6ภิรมยส4 มสอง
ดวC ยระเดน6 บุษบาโฉมตรู ทง้ั พวกพCองสรุ ิย4วงศ4พงศ4พันธุ4
ไมต6 ำ่ ศกั ดิร์ ปู ช่ัวเหมือนตัวนCอง จะอายชาวดาหาเปUนแม6นมน่ั
ตงั้ แต6สบื ไปภายหนCา นางรำพนั ว6างพลางทางโศกา
เขาจะค6อนนินทาทกุ สง่ิ อนั

131

ชั้นเดยี ว เม่ือนนั้ พระสรุ ิย4วงศเ4 ทวญั อสัญหยา
ปลอบนางพลางเชด็ ชลนา ดวงยิหวาอยา6 ทรงโศกี
ทใี่ นบษุ บามารศรี
จงสร6างสน้ิ กินแหนงแคลงใจ มิไดCมปี รารถนาอาลัย
พส่ี ลัดตดั ใจไม6ใยดี บทละครเร่อื งอิเหนา
พระราชนพิ นธAในรชั กาลท่ี 2

57. บทรอ4 ง เพลงอเิ หนาแปลง เถา

3 ช้นั พระรำพงึ ถึงนชุ บุษบา กลั ยาพริ้งเพริศเฉดิ ฉวี
หาหญงิ ใดในพื้นธรณี ไม6งามเท6าเทวีของพีย่ า
2 ชนั้ หากรCูว6าโฉมงามทรามสวาท งามผุดผาดดังเทพเรขา
ชัน้ เดียว จะมิใหรC ะตจู รกา ส6ขู อขนิษฐาเปนU คคู6 รอง
รักเปUนพษิ รมุ ใจใหหC มอ6 นหมอง
เพราะฤทธริ์ กั รCอนรมุ เขาC สมุ จิต ชวี ติ เราเห็นตCองถึงบรรลยั
แมCมไิ ดCทรามสงวนนวลละออง ไปคลึงเคลาC เชยชิดพิสมยั
สมทไี่ ดCหลงรกั มาแรมป[
ถาC แปลงไดเC ปUนแมลงจะแฝงเขCา
ขอกอดจูบลบู คลำใหหC นำใจ นายพนิ ิจ ฉายสวุ รรณ แตง9

2. บทรอC งเพลงประเภทเพลงตับ จำนวน 6 ตับ

1. บทรอ4 งตบั เรอื่ งอิเหนา ตอนตดั ดอกไมฉ4 ายกรชิ
เพลงชมดงใน

นา6 ชมทีน6าพนาเวศ ท่ีประเทศแทบเนินสิงขร
พฤกษาร6วมแสงทนิ กร ลมพัดเกสรขจรมา
ลำดวนหวนหอมพะยอมแยมC พิกลุ แกมแกวC เกดกฤษณา
ไมผC ลผลหอC ยยCอยระยาC หลน6 กลาดดาษดาพนาลยั

เพลงแมศR รีทรงเครอื่ ง

เสียงนกโพระดก มันรอC งโฮกโปก› โฮกโป›กอยหู6 นไหน
พระพทุ ธเจาC ขาC ก่ิงเพกาน่ันเปUนไร
ตัวเขยี วเขยี วเอาC เลย้ี วไป เขาC โพรงไมCทางนเ้ี อย
เสียงนกกางเขน ออC จบั ตอ6 ไมCเอน เจรจาอยจู6 จู• ๋ี
พระพทุ ธเจCาขาC นา6 เอน็ ดเู ตม็ ที
แตเ6 ลี้ยงไมร6 อดมันยอดดี ด้นิ จนหัวฉีกปก[ หักเอย

132

นกกาเหวา6 เสียงหวาน รอC งกอC งดงดาน เสยี งกงั วานยิ่งนกั
บรุ าณทา6 นวา6 ไวC มันไข6ใหCแมก6 าฟEก
เทจ็ จรงิ ไมป6 ระจกั ษ4 พระพทุ ธเจาC ขCาเอย
นน่ั ไก6หรืออะไร อุCยจรงิ จริงน่ันแหละไก6 พอทกั ไปกข็ ันจาC
ขนั ศึกอยค6ู นละถนิ่ ตัวไหนบนิ เขCาหา
พระพทุ ธเจCาขาC ตีกันสิน้ ท6าทางเอย
ดอกเอย• เจาC ดอกมะซาง
รักกนั จรงิ อยา6 ท้ิงขวCาง อย6าเหินหา6 งกันเอย
อยา6 อกึ ทกึ ไป เสยี งอะไรน่นั

เพลงแขกกลRอมเจ4า

ปูเลาปMนงั บากนั ราบา
เจะœ สเลมนั ยะดรี ายา
กาเลาตักนัน ยามนั บารู
ตนุ ตดมาราห4 อาเยรมาตา
ปราวกะจริ ิ ปเุ ละตางะ
ปะคงั ปนู จา สะเตียงมาตี

เพลงแขกถอนสายบวั

อาเยรปาซัง สอิ ุรงั ฮเิ ลยี ร4 (ทวน)
ตังยงมดรู า ยะฮูยะฮารา (ทวน)

เพลงแขกลันดาดง

วาลตู วนหะบี ตาฮูอาดดั
มุดาดนั ตฮุ า ดาปดE สะลามดั
วันนอรอมิน อาเยรมะนเี ดะœ
ปราวปเุ ตœะ เกน็ ปาลางี
ลนั ตยั ปากู อนสิ สลาตาวโิ ละ
อาเยรเลยี ปาเตะœ กูอนิ ิ
สดับมานติ เจœะปนE นังมกุ า

เพลงแขกเรว็

โอโC อน• จิ จาตัวกู มาเทีย่ วหลงอยู6ในปา_ กวาC ง
จะกลบั ไปก็ไมร6 แCู ห6งทาง เย็นค่ำจะคCางอยป6ู า_ น้ี

133

สงิ ห4สัตวใ4 นไพรมิใชเ6 ล6น มนั เห็นมนั จะขบหัวบ้ี
จะผนิ หนาC พ่ึงใครก็ไม6มี ครัง้ น้เี ห็นจะตายวายชวี า

เพลงชมตลาด ลCวนแลวC ดCวยอุไรไพจิตร
โอCศาลงามประเสริฐเพรศิ แพรวC
พระวมิ านสามหลงั ดงั นฤมติ มรี ะเบยี งตอ6 ตดิ เปนU วงกง

พน้ื สะอาดลาดลวC นศิลาเลีย่ น แลเตยี นไม6มธี ลุ ีผง
ที่สถานลานวัดจงั หวดั วง บรรจงปรายโปรยทราย
รกุ ขชาติดาษดาน6าชม รื่นรม6 ใบบงั สรุ ิย4ฉาย

นา6 เที่ยวนา6 เลน6 เย็นสบาย มาเถดิ มารำถวายเทวา

เพลงแขกประเทศ

จะรCองเรื่อยรบั ขับครวญ โหยหวนสำเนยี งเสยี งประสาน
บำเรอเทวาหนาC พระลาน ใหกC ังวานเพราะพรอC มกCองระงม
แมศ6 รีสาวสะ
แม6ศรเี อย แลวC จะมคี นชม
ยกมือไหวCพระ ทัง้ คอเจCากก็ ลม
ขนค้ิวเจาC กต็ อ6 ชมแมศ6 รเี อย
ดไู มล6 ืมปลม้ื อารมณ4

เพลงวิลนั ดาโอด

รน่ื กลิน่ บปุ ผาสารพนั มะลวิ ัลยเ4 กดกระถินลนิ้ จ่ี
แกCวพิกุลกรรณกิ ารส4 ารถี ป[บจำปห[ อมฟงzุ จรุงใจ
ชว6 ยกันเก็บผกาบรรดามี ถวายพระบุตรีศรใี ส
จะไดCทำบหุ งารำไป ถวายไทเทวาเวลาเปนU

เพลงเอกบท

จรการปู ชัว่ ตำ่ ศกั ดิ์ ไม6ควรคเ6ู คยี งพกั ตรส4 มัครสมาน
ดังกากาชาติชCาสาธารณ4 มาประมาณหมายหงส4พงศ4พระยา
แมแC ผน6 ดนิ สิ้นชายที่พงึ เชย อย6ามีค6ูเลยจะดีกว6า
พพ่ี ลอยรอC นใจแทนทกุ เวลา หรอื วาสนานอC งจะตอC งกัน

134

2. บทร4องตับเรื่องอเิ หนา ตอนบวงสรวง
รอ4 งลำชา4 ผสม

อญั ขยมบงั คมบรมบาทา บำบวงเทวราชรงั สรรค4
ขอถวายเครอ่ื งสงั เวยพลกี รรม4 ภเู ขาเงินสุวรรณอำไพ
ทง้ั แพะแกะโคกกระทงิ มหงิ สา สง่ิ ละพนั นานานCอยใหญ6
แกCคำซึง่ บำบวงไวC ขอใหเC ปนU สุขสถาพรถ

ปhgพาทยAทำเพลงสระบหุ รง9

รอ4 งลำฝรงั่ รำเท4า

ยอกรข้ึนประนมเหนอื เกศ ไหวไC ทเทเวศรร4 งั สรรค4
ศักด์ิสทิ ธฤ์ิ ทธิไกรใครจะทนั ซ่งึ รบั พลกี รรมบ4 ำบวง
องค4อสญั แดหวาวราฤทธิ์ สิงสถติ อย6ูในไศลหลวง
เชญิ ดขู ับรำทั้งปวง ซ่ึงไดCบวงสรวงไวเC อย

กลองแขกทำเพลงสระหมา9

ร4องลำตน4 ฝรั่ง

ยอกรกง่ึ เกลCาบงั คม องค4บรมอสัญแดหวา
ผูบC งั อาจอหงั การ4 จงจิตรษิ ยาสาธารณ4

อันดวงดอกฟzาสมุ าลยั ของเราปลกู ไวใC นสถาน
มันไม6เกรงพกั ตรจ4 ะหกั ราญ จงสังหารอยา6 ไวCมนั เอย
ปhgพาทยทA ำเพลงตะเขงิ่ -เจาE เซ็น

ยอกรขึ้นเพียงศโิ รเพฐน4 ร4องลำฝรัง่ จรกา ไหวCไทเทเวศนอC ยใหญ6

อนั มที ิพเนตรสอ6 งไป อย6าไดเC ขาC ดวC ยคนรCาย

จงสงั หารผลาญหมร6ู ษิ ยา ใหปC ระจักษ4แกต6 าคนทงั้ หลาย
ขาC มไิ ดCคิดคดหยาบคาย ขอใหCเสรจ็ สมหมายมาเอย
ปพgh าทยทA ำเพลงเรว็ -ลา-รัว

3. บทร4องตับเรอ่ื งอิเหนา ตอนไหวพ4 ระ
เพลงงูกลืนหาง

แม6เอยแมง6 ู เจาC ไปอยท6ู ไ่ี หนมา
ฉันไปกนิ นำ้ หนา กลบั มาเมอ่ื ตะก้ี
ไปกินน้ำบ6ไหน จงบอกไปใหถC Cวนถ่ี

135

ฉันจะบอกบัดเด๋ยี วนี้ บอกไปซีอ่ ยา6 เน่นิ ชาC
ไปกินน้ำเอย ไปกนิ น้ำบ6อหิน
บินไปบินมา (ทวน)
ไปกนิ น้ำบ6อหิน ดงั กนิ นรบนเวหา
บนิ เอย• บนิ ร6อน บนิ มาบนิ ไปเอย (ทวน)
รักเจCากินรา ถามอะไรบ6อยบอ6 ยไปทีเดียว (ทวน)
กนิ น้ำบอ6 เดียวหรอื ไฉน
เราจะขอถามอีกสกั หนอ6 ย หนึ่งหนาเจCาพอ6 งูใหญ6
เออเม่อื เจCาไปเที่ยว จงบอกไปเร็วเถดิ หนา
เราไปกนิ อีกบอ6 กินนำ้ บ6อโศก
ไปกินน้ำบอ6 อะไร โยกไปโยกมา (ทวน)
คิดถึงเจCาทกุ เวลา
ไปกินน้ำเอย โยกมาโยกไปเอย (ทวน)
ไปกนิ น้ำบ6อโศก
โศกเอยโศกเศรCา
รกั เจCาพวงดอกโศก

เพลงขบั ไมบ4 ัณเฑาะว2

พระเปนU เจาC จงโปรดเกลาC ใหแC จงC ปEญหา
ขอถวายประทีปบชู า น่ีเทียนบษุ บานารี
นีเ่ ทยี นอิเหนานดั ดา นเี่ ทยี นจรากรงุ ศรี
เทียนทองทงั้ สามเลม6 นี้ ขอจงเปนU ทเี่ สยี่ งทาย

เพลงแขกนกเอยี้ ง

แมขC าC จะไดCขาC งไหนแน6 ใหปC ระจักษท4 กั แกจC งหนกั หนา
แมCจะไดCขCางระดูจรกา ใหเC ทียนพี่ยานัน้ ดบั ไป
แมCจะไดCขCางอิเหนากเุ รปEน ใหรC ัศมเี พลงิ นนั้ แจม6 ใส
ใหCเทยี นจรกาดับทันใด ขอใหCเหน็ ประจกั ษฉ4 บั พลัน

เพลงครอบจักรวาล

อันนางบษุ บานงเยาว4 จะไดแC ก6อเิ หนาแม6นมนั่
จรกาใช6วงศเ4 ทวญั แมCไดคC รองกันจะรCายนกั

รอ4 งราR ย

เกดิ มาไม6ไดCยนิ ใครลอื เล6า พระเปUนเจCากลา6 วคำใหปC ระจกั ษ4
ชะรอยว6าบญุ ของลกู รกั ศักดส์ิ ทิ ธิน์ กั เหน็ แทCแน6กระไร

136

เพลงเชอื้

ซง่ึ พระองค4ตรสั มาท้งั น้ี ขาC บาทยังมีความสงสยั
ดCวยอิเหนามิไดCชอบใจ จงึ เกดิ เหตเุ ภทภยั เปนU โกลา
จนิ ตะหราวาตเี ปUนทรี่ ัก ไยจะรCางห6างหกั มาดาหา
วาสนาเขาเคยคก6ู นั ทีจ่ ะมริ กั นั้นกใ็ ชท6 ี่
บัดนต้ี ามมาถึงคีรี กเ็ พราะมีใจแสนเสนห6 น4 าง

เพลงแขกปsตตานี

อิเหนาหรือมาตามดCวยความรกั ขอC น้ีไม6ประจกั ษย4 งั สงสยั
ซ่ึงมาจากหมนั หยาเวียงชยั เพราะดาหามีภยั จงึ ไคลคลา
หวังช6วงณรงคส4 งคราม มใิ ช6มาดCวยความเสนห6 า
น่ีแวะมาไหวพC ระปฏิมา แลCวจะไปหมนั หยาธานี

เพลงสนี วล

โฉมงาม ช6างซกั ไซCไต6ถามจจCู ี้
แมCนมิเช่อื วาจาเราพาที แตน6 อี้ ยา6 มาบชู าเรา

เพลงนกจาก

พระองค4ไดCรบั วาจา จะวางนางบุษบาไปใหC
จะขอเปลี่ยนอาภรณบ4 งั อรไวC พอไดชC มพลางต6างกัลยา

4. บทรอ4 งตบั เพลงลมพดั ชายเขา 3 ชนั้

เวลาดกึ เดอื นตกนกรCอง ระวงั ไพรไกก6 Cองกระช้ันขัน
เสยี งดหุ ว6าเราC เรยี กหากัน ฟงE หวัน่ ว6าเสียงทรามวัย
พระลกุ ขึ้นเหลือบแลชะแงCหา เจาC ตามมารCองเรยี กหรือไฉน
ลมชวยรวยรสสมุ าลัย หอมเหมอื นกลิน่ สไบบงั อร

อเิ หนา

พระราชนิพนธAในรชั กาลที่ 2

137

เพลงลมหวน จบั กบั กลน่ิ ผCาสไบศรี
ลมหวนอวนกลิ่นสุมาลยม4 า

หอมตลบอบทว่ั อนิ ทรีย4 แตเ6 ฝาz ดมห6มคลีค่ ลมุ องค4
โอวC 6าดวงยิหวาของพ่ีเอย• กระไรเลยจะไดชC มประสงค4
รา6 นรอC นรัญจวนถึงนวลอนงค4 รำพึงตะลงึ หลงจนหลบั ไป
อเิ หนา

พระราชนิพนธAในรชั กาลที่ 2

เพลงแขกมอญบางชา4 ง

นิจจาเจCาวันทองนCองพอ่ี า พจ่ี ำหนาC เนื้อนอC งไดทC กุ แหง6
นิจจาใจช6างกระไรมาแปลกแปลง ต6อมือคลำแลวC ยงั แคลงอยู6คลบั คลาC ย
เจาC ลมื นอนซ6อนพม6ุ กระท6มุ ต่ำ เดด็ ใบบอนชCอนนำ้ ทีไ่ รCฝzาย
เคีย้ วหมากเจาC อยากพีย่ งั คาย แขนซาC ยคอดแลวC เพราะหนนุ นอน

เสภาเรื่องขุนชEางขนุ แผน

เพลงเหราเลนR น้ำ

ลงเลน6 น้ำดำดน้ั อโนดาต ใสสะอาดเยอื กเย็นมจั ฉา
ฝูงมงั กรลอ6 แกวC แพรวพรายตา ทศั นารำลึกถงึ วันทอง

เสภาเรอ่ื งขุนชEางขุนแผน

5. บทรอ4 งมโหรเี รื่องตบั เขนง
เพลงเขนง

เจาC ดวงยหิ วาเอ•ย ไม6ควรเลยจะรCางขนางหนี
ชะรอยกรรมจงึ จำจรลี ป_านนี้จะเปUนประการใด
จะเท่ยี วมะงมุ มะงาหรา จะรูCแห6งตามหาหนไหน
ตั้งแตจ6 ะโศกอาลัย ดวC ยแรมราC งหา6 งไกลมาเอย

เพลงน้ำคา4 ง

žหนง่ึ จะมาตามเรา žเจCาจะคืนหลงั ยงั เคหา
จะพะวาC พะวงั วญิ ญาณ4 ห6วงหนาC ห6วงหลังกังวลใจ
แตเ6 ราท6องเทยี่ วมาเดยี วดาย ไม6วายเศรCาสรอC ยละหอC ยไหC
เจCาจะอย6ูสำราญฤทัย พรCอมกนั ทใ่ี นบCานเอย

138

เพลงราโค

เจาC สายสุดทรี่ ักพี่ แมนC ไดCเหมอื นฉะนนี้ ะนอC งเอ•ย
จะถนอมเจาC เนือ้ นวลไวCชวนเชย เม่อื ไรเลยจะรCางแรมรกั
ของพ่ีมีแลวC กห็ ายไป เจบ็ ใจพเี่ พียงอกหกั
มาพบโฉมฉายละมCายนกั รกั เจาC ดงั ดวงตาเอย

เพลงพราหมณเ2 ข4าโบสถ2

เกดิ มามเิ สยี ที ลาดดหี นาC ตาก็คมสัน
หไู วผิดเพอ่ื นไมเ6 หมือนกัน สารพดั อศั จรรย4ยิง่ กวา6 คน
ทัง้ รปู รา6 งจรติ ติดโอ6โถง เคยเล6นนอกออกโรงมาหลายหน
ขบั รำทำไดอC ยต6ู ามจน ดีจริงยงิ่ คนท่มี าเอย

เพลงพราหมณด2 ีดน้ำเตา4

เกดิ มามเิ สยี ที อะไรเลา6 เมื่อก้ที สี่ องใหC
มิรทCู จี่ ะว6ากระไรไดC ขCาลมื ไปเสียแลวC นะทา6 นเอย

6. บทรอ4 งบทมโหรตี บั นกกระจอก
เพลงนกกระจอกทอง

พระเสด็จลดเล้ียวเทยี่ วชม มีมโนภริ มยแ4 จม6 ใส
เปลวปล6องทCองถำ้ อำไพ พน้ื ลาดดาดไปดCวยเงินงาม
เพดานดาราระยาC ยCอย ทองทบั ประดับพลอยเรอื งอร6าม
ชวาลาแกวC มณอี คั คีตาม สวา6 งงามแวววับจบั จนิ ดา

เพลงสมิงทอง

มชี ะวาC กวุCงเว้ิงเปนU เชงิ ช้ัน ลวC นทองคำทำคน่ั กัน้ ฝา
สลกั รปู สงิ สัตว4นานา ดุนเด6นออกมาเหมอื นจรงิ

เพลงสามไมใ4 น

ทงั้ เนอ้ื นกดังเปUนเห็นประหลาด พฤกษชาติเหมือนจะไหวไกวกงิ่
อันรปู เสือสหี 4หมกี ระทิง เหมอื นจะย6างวางวิง่ เวยี งวง

เพลงสามไม4กลาง

ใบบานทวารทุกแหง6 หCอง เปUนเครอื ทองลายกระหนกวิหคหงส4
แทน6 สวุ รรณไสยาสน4อาสนอ4 งิ องค4 ที่เสวยทส่ี รงก็แตง6 ไวC

139

เพลงสามไมน4 อก

เขาC ในทอC งแกวC กำบงั ลบั มีฉากพับมา6 นทองสองไข
ทำประตสู องชน้ั กล่นั กลอนใน เคลอื บใหม6ใหCเหมอื นสศี ลิ า

เพลงตน4 วรเชษฐ2

คร้ันหับใบบานเขาC ใหชC ดิ ดูสนิทไม6เหน็ เปนU เลขา
พระช่นื ชมสมถวิลจินดา ดงั ไดCเหน็ หนCานางทรามวัย
ซงึ่ ทรงโศกแสนละหอC ยสรCอยเศราC คอ6 ยบรรเทาทุกข4ทนหมน6 ไหมC
แลวC กมุ กรอนชุ าคลาไคล ประพาสไปทุกหอC งช6องครี ี

4.9.2.3 วรรณคดเี ร่ืองรามเกียรติ์
วรรณคดีเรื่องรามเกียรติ์ เปUนเรื่องที่รูCจักแพร6หลายในประเทศไทยทั้งในรูปของบท

ละคร นิทาน และศิลปะการแสดง ตลอดจนศิลปะแขนงอื่น ๆ เช6น จิตรกรรม และประติมากรรม
โดยรามเกียรติ์นั้น มิใช6วรรณกรรมทCองถิ่นด้ังเดิมของไทย หากแต6มีที่มาจาก “รามายณะ” ของอินเดีย
แตเ6 ขCามาเม่ือใดไมไ6 ดมC ีหลกั ฐานปรากฏแนช6 ัด แตแ6 รกคงมาในรูปแบบของการถา6 ยทอดทางมุขปาฐะ ต6อมา
จึงไดCมีการประพนั ธข4 น้ึ ใหม6ตามฉันทลกั ษณ4รอC ยกรองไทย

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกลCาเจCาอยู6หัวทรงศกึ ษาเปรยี บเทียบรามายณะฉบับภาษา
สันสกฤตของวาลมกิ ิ ฉบบั อุตตรนิกาย และรามายณะฉบบั ภาษาฮินดขี องตุลสิทาส ที่ช่ือว6า รามจริตมานัส
กับบทละครเร่อื งรามเกยี รต์ฉิ บบั พระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธยอดฟาz จุฬาโลก ซงึ่ ถือวา6 เปUนฉบับท่ีมีเนื้อความ
สมบูรณ4ทส่ี ดุ หลงั จากทรงศกึ ษาเปรยี บเทยี บความคลCางคลึงและความแตกตา6 งแลCว ทรงสรุปขCอสนั นษิ ฐาน
ว6าบ6อเกิดของรามเกียรติ์นัน้ มาจาก 3 แหลง6 ไดแC ก6 รามายณะของวาลมกิ ิ วิษณปุ รุ าณะ และหนุมานนาฏ
กะ (รน่ื ฤทยั สจั จพันธ4ุ, 2553: 12)

ปEจจบุ นั วรรณคดีเรอ่ื งรามเกียรติเ์ ปUนท่นี ิยมมากอยา6 งยิ่งในเมอื งไทย จึงมีผแูC ต6งวรรณคดี
เรื่องนี้ขึ้นในหลาย ๆ โอกาส รามเกียรติ์ของไทยจึงมีสำนวนต6างกันและมีรูปแบบการประพันธ4ที่
หลากหลาย ไดแC ก6

บทพากย2รามเกียรติ์ครั้งกรุงเกRา ขCอความตอนสีดาหายถึงกุมภกรรณลCมติดต6อกัน นอกนั้นมี
ความเปนU ตอน ๆ ไม6ตอ6 เนือ่ ง

บทละครรามเกียรติ์ครั้งกรุงเกาR ตอน พระรามประชุมพลถึงองคตสอ่ื สาร
บทละครรามเกียรต์ิ ฉบับพระราชนิพนธ2สมเด็จพระเจ4ากรุงธนบุรี ไดCแก6 ตอนกำเนิดพระ
มงกุฎ ตอนหนุมานเกย้ี วนางวารินจนถึงทCาวมาลีวราชเสด็จ ตอนทาC วมาลวี ราชวา6 ความจนถึงทศกัณฐ4เขCา
เมอื ง ตอนทศกัณฐต4 ง้ั พธิ ที รายกรดปลกุ เสกหอกกบิลพัท จนถงึ หนุมานผูกผมทศกณั ฐ4กับนางมณโฑ
บทละครเรอ่ื งรามเกยี รต์ิ พระราชนิพนธใ2 นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟาv จฬุ าโลก

140

บทละครเรอ่ื งรามเกยี รติ์ พระราชนิพนธ2ในพระบาทสมเดจ็ พระพทุ ธเลศิ หลา4 นภาลยั ตอนหนุ
มานถวายแหวนไปจนถึงทศกณั ฐล4 มC พระรามเสด็จกลับอยุธยา และตอนบุตรลพ (พระมงกฎุ พระลบ)

คำพากย2รามเกยี รต์ิ พระราชนพิ นธใ2 นพระบาทสมเดจ็ พระพุทธเลศิ หลา4 นภาลยั ตอนนางลอย
ตอนนาคบาศ ตอนพรหมาสตร4 และตอนเอราวัณ

บทละครรามเกยี รต์ิ พระราชนพิ นธใ2 นพระบาทสมเดจ็ พระจอมเกลา4 เจ4าอยRูหัว ตอนพระราม
เดินดง

บทเบิกโรง พระราชนิพนธ2ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกลา4 เจ4าอยูหR ัว ตอนนารายณป4 ราบน
นทกและพระรามเขCาสวนพิราพ

เรื่องรามเกียรติ์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล4าเจ4าอยูRหัวซึ่งมีหลายประเภท และหลาย
ตอน บางส6วนทรงพระราชนพิ นธข4 น้ึ ตามเร่อื งวาลมกิ ิ ฉบบั ภาษาองั กฤษ รวมท้ังชอ่ื ตัวละคร บุคลิกลักษณะ
ของตวั ละคร ดำเนินเรื่องตามฉบบั รชั กาลท่ี 1 อยา6 งตอนพรหมาสตร4 บางสว6 นดำเนนิ ตามฉบับรชั กาลที่ 2
อย6างตอนนางลอย และทรงพระราชนพิ นธ4เรือ่ งรามเกียรตใ์ิ นฉบบั ต6าง ๆ ไดCแก6

บทละครเบิกโรงเรื่องดึกดำบรรพ4 4 ชุด คือ มหาพลี ฤษีเลี้ยงลูก นรสิงหาวตาร และพระ
คเณศรเ4 สียงา

บทละครดึกดำบรรพ4 (โขน) ชดุ อรชุนกบั ทศกัณฐ4
บทละครเรอื่ งรามเกยี รต์ิ ชดุ ปราบตาฑะกะ และชุดอภิเษกสมรส
บทละครเรื่องรามเกียรติ์ 6 ชุด ไดCแก6 สีดาหาย พิเภกถูกขับ จองถนน ประเดิมศึกลงกา
นาคบาศ พรหมาสตร4 ท้ัง 6 ชดุ มีคำรอC งและคำพากย4อย6ใู นชุดเดยี วกนั ใชไC ดทC ง้ั เลน6 โขนและละคร
บทพากยเ4 จรจา ตอนเผาลงกา พธิ กี มุ ภนยิ า และนางลอย
นิราศสีดา หรือราชาพิลาปรคำฉนั ท2 แต6งในสมัยอยุธยา
สุภาษติ ไดCแก6 โคลงทศรถสอนพระราม โคลงพาลสี อนนCอง
เร่อื งพระลัก-พระลาม ซงึ่ เปUนนิทานคำกลอนของทอC งถน่ิ ภาคอสี าน
โคลงอธิบายภาพเรื่องรามเกียรติ์ ซึ่งเปUนจิตรกรรมฝาผนังรอบพระอุโบสถวัดพระศรีรัตน
ศาสดาราม จำนวน 4,984 บท โดยเปUนพระราชนิพนธ4ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟzาจุฬาโลก
224 บท สว6 นทีเ่ หลอื เปนU ผลงานของพระบรมวงศานวุ งศ4 และกวนี ักปราชญร4 าชบัณฑติ

เนื่องจากว6าบทพระราชนิพนธ4เรื่องรามเกียรติ์ในรัชกาลที่ 1 มีเนื้อเรื่องสมบูรณ4
ต6อเนื่องกันแต6ตCนจนจบ ซึ่งถือว6าเปUนฉบับสำคัญและเปUนที่รูCจักอย6างแพร6หลาย จากโครงเรื่องสำนวนน้ี
ประกอบดCวยปญE หาอนั ทำใหCเกิดศกึ พระรามกับทศกณั ฐ4 เริ่มตั้งแตค6 วามขัดแยCงของฝา_ ยเทพซึ่งมพี ระอศิ วร
และพระนารายณ4เปUนผูCนำ กับฝ_ายยักษ4ซึ่งเปUนวงศ4พรหมในนครลงกาเชื้อวงศ4ทCาวธาดาพรหม โดยมี
เงื่อนไขหลักคือการปราบอธรรม หรือขจัดความประพฤติผิดที่สรCางความไม6สงบสุขแก6โลก ถึงแมCศึก
พระรามกับทศกัณฐ4มีคำอธบิ ายวา6 สบื เนือ่ งจากความขดั แยCงต้ังแตน6 นทกถกู พระนารายณ4ปราบปรามก6อน