5. การจััดการผู้้พููด: ผู้้ดำเนิินการต้้องสามารถจััดการกัับคนที่่�พููดมากเกิินไปเพื่่�อ ไม่่ให้้คนคนนั้้�นคุุมวงสนทนา และต้้องหาวิธีีิให้้ผู้ที่่�ไ ้ ม่ค่่ ่อยพููดได้มีี้ โอกาสแสดงความคิิดเห็็นบ้้าง ถ้้าผู้้ดำเนิินการทราบภููมิิหลัังของผู้้ให้้ข้้อมููล ก็็สามารถให้้ผู้้ที่่�มีีความถนััดหรืือประสบการณ์์ ในด้้านนั้้�น ๆ ได้้พููดในประเด็็นที่่�เกี่่�ยวข้้อง6. การจดบัันทึึก: การจดบัันทึึกต้้องทำอย่่างมีีระเบีียบ ไม่่ใช่่การจดทุุกคำพููด แต่่ต้้องรู้้ว่่าเมื่่�อไหร่่ควรสรุุปประเด็็นไหนบ้้าง โดยต้้องเข้้าใจประเด็็นคำถามอย่่างละเอีียด เพื่่�อให้้สามารถจัับประเด็็นและสรุุปข้้อมููลได้้อย่่างแม่่นยำ7. การทวนความ: การทวนความเป็็นวิิธีีที่่�ช่่วยให้้ข้้อมููลชััดเจนขึ้้�น โดยการทบทวนคำตอบหรืือข้้อสงสััยที่่�ไม่ชั่ ัดเจน เพื่่�อให้้ผู้ใ้ห้ข้้้อมููลสามารถอธิิบายเพิ่่�มเติิมหรืือตอบให้ชั้ัดเจนขึ้้�นการแบ่่งงานระหว่่างผู้้เก็็บข้้อมููลในทีีมมีีความสำคััญอย่่างยิ่่�งเพื่่�อให้้การทำงาน เป็็นไปอย่่างมีีประสิิทธิิภาพและครบถ้้วน นี่่�คืือบทบาทที่่�ต้้องทำร่่วมกััน 1. ผู้้ดำเนิินการสนทนา: ต้้องมีีผู้้ช่่วยเพื่่�อให้้การดำเนิินการกลุ่มเ่ป็็นไปอย่่างราบรื่่�น เพราะบางครั้้�งผู้ดำเ ้ นิินการอาจหลุุดประเด็็นหรืือลืืมฟัังข้้อมููลสำคััญ เนื่่�องจากผู้ใ้ห้ข้้้อมููลอาจพููดพร้้อม ๆ กััน การมีีผู้้ช่่วยจะช่่วยเสริิมให้้การสนทนาเป็็นไปได้้อย่่างราบรื่่�นและมีีความครบถ้้วน2. คนจดบัันทึึก: ต้้องมีีทัักษะในการจัับประเด็็นสำคััญ ซึ่่�งรวมถึึงการแยกแยะว่่าอะไรคืือ สิ่่�งที่่�สำคััญ และต้้องบัันทึึกข้้อมููลที่่�ช่่วยให้้การวิิเคราะห์์ข้้อมููลทำได้้อย่่างมีีประสิิทธิิภาพ3. คนเขีียนกระดาน: ต้้องมีีทัักษะการเขีียน อย่่างชััดเจนและอ่่านง่่าย การเขีียนบนกระดานต้้องทำให้้ ผู้้เข้้าร่่วมสามารถเห็็นข้้อมููลที่่�บัันทึึกไว้้ได้้ทั้้�งหมด เพื่่�อให้้ การสนทนาเป็็นไปในทิิศทางเดีียวกััน คนเขีียนขึ้้�นกระดาน: ต้้องช่่วยในการเก็็บประเด็็นที่่�สำคััญระหว่่างการสนทนา เพื่่�อให้ส้มาชิิกในกลุ่มเ่ห็็นว่่าในขณะนี้้�กำลัังพููดถึึงประเด็็นไหน หรืือทิิศทางการสนทนาคืืออะไร ซึ่่�งช่่วยในการทำความเข้้าใจร่่วมกััน49
4. คนที่่�คอยสัังเกตอารมณ์์และท่่าทีีของผู้้ให้้ข้้อมููล: ต้้องสัังเกตสีีหน้้าหรืือท่่าทางที่่�แสดงออกมาเพื่่�อประเมิินอารมณ์์และความรู้้สึึกของผู้ใ้ห้ข้้้อมููล โดยเฉพาะในพื้้�นที่่�ที่่�อ่่อนไหวหรืือมีีความขััดแย้้ง บางครั้้�งผู้ใ้ห้ข้้้อมููลอาจไม่พูู่ดออกมา แต่สีี่หน้้าหรืือท่่าทางสามารถบ่่งบอกถึึงความรู้้สึึกที่่�สำคััญได้้อย่่างไรก็ต็ามในกรณีีที่่�สมาชิิกในทีีมต้้องทำหลาย ๆ หน้้าที่่�พร้้อมกััน เช่่น ทั้้�งการบัันทึึกสาระและการสัังเกตอารมณ์์ความรู้้สึึกของผู้ใ้ห้ข้้้อมููล จะช่่วยให้้เราเข้้าใจสถานการณ์์ในขณะนั้้�นได้้ดีีขึ้้�น ซึ่่�งจะช่่วยให้้การวิิเคราะห์์ข้้อมููลมีีความลึึกซึ้้�งและครอบคลุุมมากขึ้้�นผศ.อัับดุุลคอลิิก อััรรอฮีีมีีย์์ ทัักษะอื่่�น ๆ ที่่�สำคััญในการสนทนากลุ่่มดัังนี้้� การฟััง: ผู้ดำเ ้ นิินการประชุุมต้้องมีีทัักษะในการฟัังที่่�ดีีและละเอีียด แม้ว่้่าจะมีีความรู้้ในหััวข้้อหรืืออาจอยากแสดงความคิิดเห็็นในเรื่่�องนั้้�น ๆ แต่ต้้องเก็็บข้้อมููลที่่�ได้้รัับจาก ผู้้เข้้าร่่วมก่่อน การฟัังอย่่างตั้้�งใจและการเก็็บประเด็็นให้้ครบถ้้วนสำคััญมาก เพราะเมื่่�อใดที่่�ผู้้ดำเนิินการเริ่่�มพููดออกไปหรืือแสดงความคิิดเห็็นมากเกิินไป ผู้้เข้้าร่่วมจะรู้้สึึกว่่าเรา “รู้้เรื่่�องแล้้ว” และอาจทำให้้พวกเขารู้้สึึกไม่่อยากพููดต่่อ เพราะไม่่อยากซ้้ำคำหรืือถููกตััดบทการสร้้างบรรยากาศการจััดวง: หากกลุ่่มเป้้าหมายมีีบุุคคลที่่�มีีคู่่ขััดแย้้งกัันอยู่่ใน วงเดีียวกััน การจััดกลุ่่มเหล่่านี้้�อาจไม่่เหมาะสม เพราะอาจทำให้้บางคนไม่่กล้้าพููดอย่่าง ตรงไปตรงมา เช่่น หากมีีทหารและชาวบ้้านอยู่่ในกลุ่่มเดีียวกััน ชาวบ้้านอาจไม่่กล้้าแสดงความคิิดเห็็นอย่่างเต็็มที่่� หรืือในกรณีีที่่�ผู้ให้ ญ่บ้่ ้านอยู่่ในวงเดีียวกัับชาวบ้้าน ชาวบ้้านอาจไม่่กล้้าเปิิดเผยความจริิงบางประการหากจำเป็็นต้้องให้้ชาวบ้้านและผู้้ใหญ่่บ้้านอยู่่ในวงเดีียวกััน ก็็สามารถให้้ชาวบ้้านเขีียนความคิิดเห็็นลงบนกระดาษโน้ต้และใช้ชื่่้�อสมมติิแทนการใช้ชื่่้�อจริิง เพื่่�อหลีีกเลี่่�ยงความรู้้สึึกไม่ส่ บายใจจากการแสดงความคิิดเห็็นในที่่�สาธารณะ การใช้วิ้ธีีนี้้ ิ �จะช่่วยให้ทุุ้กคนรู้้สึึกปลอดภััยในการแสดงความคิิดเห็็นโดยไม่ต้่ ้องกัังวลว่่าจะมีีผลกระทบต่่อตััวเอง นอกจากนี้้� การสัังเกตการณ์์50
ก็็เป็็นข้้อมููลสำคััญเช่่นกััน ซึ่่�งผู้้บัันทึึกสามารถสัังเกตอารมณ์์ ท่่าทาง หรืือการเปลี่่�ยนแปลงในท่่าทางของผู้้เข้้าร่่วมการประชุุม เพื่่�อบัันทึึกสิ่่�งที่่�อาจจะสะท้้อนถึึงประเด็็นที่่�น่่าสนใจหรืือ มีีปััญหาภายในกลุ่่ม และถืือเป็็นข้้อมููลที่่�สามารถนำไปใช้้ในการวิิเคราะห์์ต่่อไปคุุณจุุฬารััตน์์ วิิทยากร เสริิมว่่าช่่วงที่่�ตนทำวิิทยานิิพนธ์์ปริิญญาโทเรื่่�อง “ถัังแดง” ซึ่่�งเป็็นเหตุุการณ์์ที่่�ชาวบ้้านถููกต้้องสงสััยว่่าเป็็นคอมมิิวนิิสต์์ จึึงถููกจัับและทำร้้ายด้้วยการยััดและเผาในถััง 200 ลิิตรเพื่่�อทำโทษ เมื่่�อไปเก็็บข้้อมููลในหมู่่บ้้านที่่�เคยผ่่านเหตุุการณ์์เหล่่านี้้�พบว่่า มีีบรรยากาศที่่�ผู้คนไ ้ ม่่อยากพููดถึึงเรื่่�องดัังกล่่าว ขณะทำการสััมภาษณ์์ แม้้จะไม่ส่ามารถพููดถึึงประเด็็นนี้้�ได้ต้รง ๆ แต่ข้่ ้อมููลที่่�ได้รั้ับสามารถบัันทึึกในหมวดที่่�เกี่่�ยวข้้องและนำมาวิิเคราะห์์ ในอีีกชุุดหนึ่่�ง ทำให้ข้้้อมููลที่่�เขีียนมีีชีีวิตชีี ิวา มีีอารมณ์์ความรู้้สึึกประกอบอยู่่ในงานเขีียนด้้วยกล่่าวโดยสรุุป ข้้อดีีของการสนทนากลุ่ม ไ่ด้้แก่่ 1) ค่่าใช้จ่้่ายน้้อย: ค่่าใช้จ่้่ายต่่ำกว่่าวิธีีวิจัิัยอื่่�น เช่่น สััมภาษณ์์เชิิงลึึก เนื่่�องจากไม่ต้่ ้องใช้้เวลาหรืือทรััพยากรมาก 2) ความยืืดหยุ่น: ่สามารถปรัับประเด็็นหรืือคำถามได้้ตามสถานการณ์์และการตอบสนองจากผู้้เข้้าร่่วม และ3) การแลกเปลี่่�ยนความคิิดเห็็น: ช่่วยกระตุ้้นการแลกเปลี่่�ยนความคิิดเห็็นที่่�หลากหลาย ซึ่่�งอาจนำไปสู่่ข้้อคิิดเห็็นหรืือความคิิดใหม่่ ๆข้้อจำกััดของการสนทนากลุ่่ม ได้้แก่่ 1) คุุณภาพข้้อมููล: บางครั้้�งผู้้เข้้าร่่วมอาจไม่เปิิดเผยความคิิดเห็็นทั้้�งหมด เพราะกลััวกระทบความรู้้สึึก ทำให้้ข้้อมููลไม่่ตรงไปตรงมาหรืือไม่่ครบถ้้วน ต้้องตรวจสอบข้้อมููลซ้้ำจากแหล่่งอื่่�น และ 2) ภููมิิหลัังที่่�แตกต่่างกััน: ผู้้เข้้าร่่วมที่่�มีีภูมิูิหลัังหรืือสถานะต่่างกััน เช่่น เพศหรืือบทบาท อาจทำให้้บางคนไม่่กล้้าแสดงความคิิดเห็็นหรืือถููกครอบงำ การจััดการกัับความแตกต่่างเหล่่านี้้�จึึงสำคััญ และอาจจำเป็็นต้้องแยกกลุ่่มผู้้เข้้าร่่วมตามเพศหรืือสถานะอย่่างไรก็็ตาม ข้้อมููลเชิิงพฤติิกรรมต้้องระมััดระวััง เนื่่�องจากการพููดคุุยในประเด็็นที่่�ลึึกเกิินไปอาจทำให้้ผู้ใ้ห้้ข้้อมููลไม่่สบายใจหรืือไม่่เปิิดเผยความจริิง ดัังนั้้�นการเลืือกประเด็็นที่่�เหมาะสมและไม่่เกิินขอบเขตจึึงสำคััญสำหรัับการเก็็บข้้อมููลที่่�มีีประสิทธิิภาพ ส่่วนผู้ดำเ ้ นิินรายการต้้องมีีความชำนาญและประสบการณ์์ เพื่่�อจััดการสถานการณ์์และกระตุ้้นให้้ผู้้เข้้าร่่วมรู้้สึึกสบายใจและกล้้าเปิิดเผยความคิิดเห็็น การมีีประสบการณ์์จะช่่วยดึึงข้้อมููลออกมาได้้มากขึ้้�น นอกจากนี้้�การฝึึกฝนการสนทนากลุ่มห่รืือสััมภาษณ์์เชิิงลึึกเป็็นประจำจะช่่วยเพิ่่�มความคล่่องตััวและทำให้้ผู้้ดำเนิินรายการปรัับตััวตามสภาพแวดล้้อมและบุุคลิิกของผู้้เข้้าร่่วมได้้ดีียิ่่�งขึ้้�น51
หลัักการสนทนากลุ่่มกัับกลุ่่มเปราะบางอุุปสรรคหรืือข้้อท้้าทายในช่่วงการสนทนากลุ่ม่คืือ บางวงการสนทนา ผู้เ้ข้้าร่่วมไม่ค่่ ่อยพููดหรืือเงีียบมาก ทำให้้ผู้ดำเ ้ นิินรายการต้้องพููดอยู่่คนเดีียว ซึ่่�งอาจทำให้ข้้้อมููลที่่�ได้้ไม่่ครบถ้้วนและไม่่เป็็นไปตามเป้้าหมายที่่�ต้้องการ ดัังนั้้�น การแก้้ปััญหานี้้�จึึงต้้องใช้้เทคนิิคที่่�ช่่วยกระตุ้้นให้้ผู้เ้ข้้าร่่วมมีีส่่วนร่่วมมากขึ้้�น โดยเฉพาะในงานวิจัิัยเชิิงปฏิิบััติิการที่่�จำเป็็นต้้องมีีการมีีส่่วนร่่วมจากผู้้ให้้ข้้อมููลหรืือผู้้ร่่วมสนทนาดัังนั้้�น การสนทนากลุ่ม ่จึึงเป็็นการรวบรวมข้้อมููลจากการพููดคุุยในวงเล็็กๆ เพื่่�อสำรวจความคิิดเห็็นหรืือประเด็็นที่่�เกี่่�ยวข้้องกัับโจทย์์วิิจััยของเรา ตััวอย่่างเช่่น หากกำลัังทำวิิจััย เกี่่�ยวกัับกลุ่่มเปราะบาง เราก็็สามารถถามเกี่่�ยวกัับผลกระทบของกลุ่่มเหล่่านี้้�ในด้้านต่่างๆ เช่่น เรื่่�องรายได้้ หรืือสถานการณ์ชีีวิ์ติของพวกเขา ในกรณีีนี้้� เราต้้องมีีทัักษะในการขุุดคำถามหรืือเป็็นนัักเซ้้าซี้้�อย่่างมีีประสิิทธิิภาพ เพื่่�อให้้ได้้ข้้อมููลที่่�เป็็นประโยชน์์และลึึกซึ้้�งผู้้ดำเนิินการสนทนากลุ่่มควรแสดงสีีหน้้าและท่่าทางที่่�แสดงถึึงความอยากรู้้ เพื่่�อกระตุ้้นให้้ผู้เ้ข้้าร่่วมรู้้สึึกสบายใจและพร้้อมที่่�จะแชร์์ความคิิดเห็็นของตััวเอง การให้้ความสนใจอย่่างเต็็มที่่�ในสิ่่�งที่่�เขาพููด และทำให้้การสนทนาเป็็นเรื่่�องสนุุกหรืือเป็็นพื้้�นที่่�ที่่�สร้้างความหวััง จะช่่วยให้้ข้้อมููลที่่�ได้้มีีความลึึกซึ้้�งและครอบคลุุมมากขึ้้�น นอกจากนี้้� ควรสร้้างบรรยากาศที่่� ไม่่เครีียด เพื่่�อให้้ผู้เ้ข้้าร่่วมรู้้สึึกว่่าพวกเขาสามารถพููดออกมาได้้อย่่างเต็็มที่่� โดยไม่มีี่การตััดสิินหรืือการปิิดกั้้�นความคิิดเห็็นการคุุยกัับกลุ่่มเปราะบางต้้องใช้้ความระมััดระวัังและเราต้้องสร้้างความไว้้วางใจ ให้้กัับผู้้เข้้าร่่วมเพื่่�อให้้พวกเขารู้้สึึกปลอดภััยในการเปิิดใจเล่่าเรื่่�องราวต่่างๆ ให้้เราฟััง ทั้้�งนี้้� ไม่่เพีียงแค่่การเลืือกคำถามหรืือประเด็็นในการพููดคุุย แต่ยั่ ังรวมถึึงการเลืือกใช้้ภาษาที่่�เหมาะสมและการแต่่งกายที่่�ให้้ความรู้้สึึกปลอดภััยและเป็็นกัันเองด้้วยสิ่่�งสำคััญคืือการศึึกษาผู้เ้ข้้าร่่วมและเข้้าใจปััญหาของพวกเขาก่่อน เช่่น หากมีีผู้ที่่� ้ มีีประสบการณ์์ถููกกลั่่�นแกล้้ง เราต้้องตั้้�งคำถามที่่�เหมาะสมกัับเขาและไม่่ไปขุุดลึึกในเรื่่�องที่่�เขารู้้สึึกอ่่อนไหวเกิินไป หากเราไม่่รู้้จัักผู้้เข้้าร่่วมมาก่่อน เราก็็ควรให้้เขาแนะนำตััวเองและเล่่า เรื่่�องราวของเขาก่่อน เพื่่�อสร้้างความสะดวกและความสบายใจในการเริ่่�มต้้น52
การให้้ความสำคััญกัับการฟัังและการใส่่ใจในสิ่่�งที่่�ผู้้เข้้าร่่วมพููดจะช่่วยให้้เราเข้้าใจ และได้้ข้้อมููลที่่�มีีคุุณค่่า การเปิิดประตููให้้เขาเป็็นผู้้ตััดสิินใจว่่าเมื่่�อไรเขาพร้้อมที่่�จะเปิิดใจ จะช่่วยให้้การสนทนาเป็็นไปอย่่างมีีประสิิทธิิภาพและไม่่รู้้สึึกถููกบัังคัับผู้้ดำเนิินรายการมีีหน้้าที่่�สร้้างประเด็็นและกระตุ้้นให้้ผู้้เข้้าร่่วมสนทนาพููดออกมา แต่่ไม่่ควรกดดัันหรืือบัังคัับให้้ตอบคำถาม เพราะบางครั้้�งผู้้เข้้าร่่วมอาจรู้้สึึกไม่่สบายใจหรืืออึึดอััดที่่�จะตอบ ในกรณีีนี้้� วิิธีีการถามควรมีีลัักษณะเหมืือนเราแสดงความสนใจและต้้องการให้้พวกเขาเล่่าออกมาเองการกำหนดกลุ่่มเป้้าหมายไม่่ควรให้้มีีจำนวนมากเกิินไป เพราะหากมากเกิินไป อาจทำให้้ไม่่ทุุกคนมีีโอกาสพููด หรืืออาจต้้องใช้้วิิธีีตััดบท ซึ่่�งจะทำให้้ผู้้เข้้าร่่วมรู้้สึึกเสีียความรู้้สึึก การสัังเกตอารมณ์์ของผู้เ้ข้้าร่่วมเป็็นสิ่่�งสำคััญ ถ้้าหากเริ่่�มเห็็นว่่าใครไม่ค่่ ่อยมีีอารมณ์์ที่่�จะคุุยหรืือไม่่สนใจแล้้ว ผู้้ดำเนิินรายการควรหาวิิธีีที่่�จะกระตุ้้นให้้เขากลัับมาเข้้าร่่วมการสนทนาอีีกครั้้�ง เช่่น การถามต่่อเพื่่�อดึึงความสนใจและกระตุ้้นให้้มีีส่่วนร่่วมมากขึ้้�นหััวใจสำคััญของผู้ดำเ ้ นิินรายการคืือ การมีีความไหวพริิบและประสบการณ์์ในการจััดการกัับสถานการณ์ต่์ ่างๆ ผู้ดำเ ้ นิินรายการต้้องสามารถสัังเกตพฤติิกรรมและอารมณ์์ของผู้เ้ข้้าร่่วมได้้ดีี เช่่น หากมีีผู้้เข้้าร่่วมร้้องไห้้ ต้้องหาวิิธีีจััดการหรืือเปลี่่�ยนประเด็็นเพื่่�อไม่่ให้้สถานการณ์์แย่่ลง แต่ต้่ ้องระวัังไม่่ให้ตั้ัดบทจนทำให้้ผู้เ้ข้้าร่่วมรู้้สึึกอารมณ์ค้์ ้าง นอกจากนี้้� ผู้ดำเ ้ นิินรายการต้้องตั้้�งกฎกติิกาให้ชั้ัดเจน เช่่น กำหนดเวลาให้้แต่่ละคนพููด หรืือกำหนดจำนวนครั้้�งในการพููด เพื่่�อไม่่ให้้ใครพููดยาวเกิินไปและทำให้้การสนทนาเป็็นไปอย่่างราบรื่่�นและเท่่าเทีียมผู้้จดบัันทึึกมีีหน้้าที่่�สำคััญในการจัับประเด็็นสำคััญและตรวจสอบการบัันทึึกเสีียงให้้ชััดเจน เพื่่�อไม่่ให้้เสีียเวลาหรืือข้้อมููลที่่�สำคััญไป นอกจากนี้้ยั�ังต้้องให้้ความสำคััญกัับพื้้�นเพของกลุ่่มสนทนา เช่่น เพศ อายุุสถานภาพ และอาชีีพ เพื่่�อช่่วยในการวิิเคราะห์์ข้้อมููลได้้อย่่างมีีประสิิทธิิภาพ คำถามที่่�ใช้้ในการสนทนาควรมีีไม่่มากเกิินไป ประมาณ 2-3 ข้้อ โดยกำหนดประเด็็นใหญ่่ ๆ ที่่�มีีประเด็็นย่่อยตามมา การจัับประเด็็นสามารถทำได้้โดยการขมวดข้้อมููล ที่่�พููดซ้้ำหรืือประเด็็นที่่�มีีความสำคััญเป็็นไฮไลท์์ เพื่่�อให้้ได้้ข้้อมููลที่่�ครบถ้้วนและสรุุปได้้ง่่าย53
องค์์ประกอบการสนทนากลุ่่ม1. ผู้้ดำเนิินรายการ: ต้้องมีีทัักษะในการ กระตุ้้นและจััดการสนทนา เพื่่�อให้้ผู้เ้ข้้าร่่วมรู้้สึึกสบายใจในการแบ่่งปัันความคิิดเห็็นและต้้องคอยคุุมทิิศทางของการพููดคุุยให้้ตรงกัับประเด็็นวิิจััย2. ระยะเวลา: ควรกำหนดระยะเวลาไม่่เกิินสามชั่่�วโมง เพื่่�อไม่่ให้้ผู้เ้ข้้าร่่วมรู้้สึึกเบื่่�อหน่่ายและอ่่อนล้้า โดยสามารถใช้้เทคนิิคการถามคำถามที่่�เบา ๆ ก่่อน แล้้วค่่อย ๆ เจาะลึึกคำถามที่่�มีีความเข้้มข้้น เพื่่�อให้้กลุ่่มได้้ เปิิดเผยความคิิดเห็็นเต็็มที่่�3. การสร้้างบรรยากาศ: ควรจััดเตรีียมขนมและเครื่่�องดื่่�ม เช่่น กาแฟ เพื่่�อให้้ผู้เ้ข้้าร่่วมรู้้สึึกผ่่อนคลายและไม่่เครีียดระหว่่างการสนทนา4. ผู้้จดบัันทึึก: ควรทำการมาร์์กหรืือระบุุให้้ชััดเจนว่่า ใครในกลุ่่มพููดอะไรไปบ้้าง เพื่่�ออ้้างอิิงในการเขีียนภายหลััง โดยการใช้้ชื่่�อปลอมหรืือการไม่่เปิิดเผยตััวตนในการเขีียนงานวิิจััย เพื่่�อให้้ผู้้พููดรู้้สึึกสบายใจ โดยเฉพาะในประเด็็นที่่�มีีความอ่่อนไหว5. สถานที่่�และอุุปกรณ์์: ควรเลืือกสถานที่่�ที่่�เงีียบสงบ ไม่มีี่เสีียงรบกวนมากเกิินไป และต้้องมีีขนาดที่่�เหมาะสมไม่่แออััดเกิินไป เพื่่�อให้้ผู้้เข้้าร่่วมรู้้สึึกสบายและไม่่เครีียด.........ประโยชน์์ของการสนทนากลุ่่ม คืือ การช่่วยให้้เราเรีียนรู้้ความคิิดเห็็นและความรู้้สึึกต่่าง ๆ ของผู้้ให้้สััมภาษณ์์ โดยเฉพาะกัับกลุ่มเปราะบาง เ่ช่่น ผู้้สููงอายุุผู้ที่่�ไ ้ ด้รั้ับผลกระทบจากความรุุนแรง หรืือกลุ่มที่่�่ถููกบุุลลี่่� การสนทนาเหล่่านี้้ช่�่วยให้้เราเข้้าใจมุุมมองของกลุ่มเห่ล่่านี้้�อย่่างลึึกซึ้้�งและได้้ข้้อมููลที่่�สำคััญสำหรัับการพััฒนาแนวทางแก้้ปััญหาหรืือสมมติิฐานใหม่่ ๆ นอกจากนี้้� การสนทนากลุ่่มยัังช่่วยให้้คำตอบ ที่่�คลุุมเครืือหรืือไม่ชั่ ัดเจนมีีความกระจ่่างมากขึ้้�น โดยสามารถขุุดคำตอบที่่�ซ่่อนอยู่่หรืือคำถามที่่�ยัังไม่่ถููกตอบได้้อย่่างละเอีียด54
ขั้้�นตอนการทำการสนทนากลุ่่ม1. การกำหนดกลุ่มเ่ป้้าหมาย การเลืือกกลุ่มเ่ป้้าหมายต้้องมีีความชััดเจนและเหมาะสมกัับหััวข้้อวิิจััย เช่่น หากต้้องการศึึกษาเรื่่�องผลกระทบจากความรุุนแรง ก็็ต้้องเลืือกกลุ่่มที่่�ได้้รัับผลกระทบโดยตรง เช่่น ผู้้สููงอายุุ ผู้้ที่่�ประสบปััญหาความรุุนแรง ฯลฯ2. การประสานงาน การประสานงานกัับผู้้เข้้าร่่วมเป็็นสิ่่�งสำคััญในการสนทนากลุ่่มควรติิดต่่อและแจ้้งข้้อมููลให้ชั้ัดเจนเกี่่�ยวกัับการสนทนา เช่่น เวลา สถานที่่� และหััวข้้อการสนทนา เพื่่�อให้้ทุุกคนเตรีียมตััวและรู้้สึึกพร้้อมขั้้�นตอนสำหรัับผู้้ดำเนิินรายการ 1. การสร้้างบรรยากาศที่ผ่่� ่อนคลาย: ผู้ดำเ ้ นิินรายการต้้องทำให้้บรรยากาศการสนทนารู้้สึึกสบายใจ ไม่่เครีียดหรืือกดดัันเกิินไป เพื่่�อให้้ผู้เ้ข้้าร่่วมรู้้สึึกสะดวกใจในการตอบคำถามและเล่่าประสบการณ์์2. การตั้้�งคำถาม: คำถามไม่่จำเป็็นต้้องตรงไปตรงมาทัันทีี แต่ส่ามารถใช้้คำถามแฝงหรืือคำถามที่่�ช่่วยกระตุ้้นการสนทนา เช่่น ถามเรื่่�องที่่�เกี่่�ยวข้้องกัับประสบการณ์์ หรืือคำถามที่่�เชื่่�อมโยงกัับความคิิดเห็็นส่่วนตััว และสุุดท้้ายคืือ3. การใช้้ผู้้ช่่วยในการจดบัันทึึก: ผู้้ดำเนิินรายการควรมีีผู้้ช่่วยเพื่่�อบัันทึึกข้้อมููลที่่�สำคััญและสัังเกตการตอบสนองของผู้เ้ข้้าร่่วม การบัันทึึกสามารถช่่วยในการติิดตามประเด็็นและความรู้้สึึกที่่�เกิิดขึ้้�นในกลุ่่มดัังนั้้�น การสนทนากลุ่่มจึึงเป็็นกระบวนการที่่�ต้้องให้้ความสำคััญทั้้�งในเรื่่�องของ การเตรีียมกลุ่่มเป้้าหมายและการสร้้างบรรยากาศที่่�เหมาะสม รวมถึึงการตั้้�งคำถามและ การจััดการเวลาเพื่่�อให้้ได้้ข้้อมููลที่่�มีีคุุณภาพที่่�สุุด นอกจากนี้้�การตั้้�งกติิกาให้้ดีี เพื่่�อให้้เกิิด การโต้้แย้้งไม่่นานเกิินไป และมีีระยะเวลาในการสบตาที่่�พอดีี การดำเนิินการพููดคุุยในการสนทนากลุ่่ม 1. การแนะนำตััวและชี้้�แจงวััตถุุประสงค์์ ก่่อนเริ่่�มการพููดคุุย ผู้้ดำเนิินรายการควรแนะนำตััวเองและชี้้�แจงวััตถุุประสงค์์ของการสนทนาให้้ชััดเจน เพื่่�อสร้้างความไว้้วางใจและให้้ผู้้เข้้าร่่วมรู้้ว่่าพวกเขามีีบทบาทสำคััญในการให้้ข้้อมููล2. การตั้้�งคำถามอย่่างเป็็นขั้้�นตอน การเริ่่�มต้้นจากคำถามง่่าย ๆ เช่่น คำถามเกี่่�ยวกัับประสบการณ์์ส่่วนตััว หรืือความคิิดเห็็นทั่่�วไป แล้้วค่่อย ๆ เจาะลึึกไปยัังคำถามที่่�เข้้มข้้นขึ้้�น โดยต้้องมีีการสรุุปหลัังการสนทนาเพื่่�อรวบรวมข้้อมููลที่่�ได้้อย่่างชััดเจน55
3. การตั้้�งกติิกาการพููดคุุย หากมีีการโต้้แย้้งหรืือความคิิดเห็็นที่่�ขััดแย้้งกััน ผู้้ดำเนิินรายการต้้องกำหนดกติิกาที่่�ชััดเจนเพื่่�อให้้การโต้้แย้้งไม่ยืื่ดเยื้้�อและไม่ส่่ ่งผลกระทบต่่อบรรยากาศการสนทนา4. การสบตาและฟัังเสีียง ระยะเวลาในการสบตาควรพอดีีและไม่่มากเกิินไป เพื่่�อหลีีกเลี่่�ยงความรู้้สึึกไม่่สบายตััว และเสีียงในการสนทนาต้้องได้้ยิินอย่่างชััดเจน ทั้้�งนี้้� ต้้องให้้ความสำคััญกัับการฟัังความคิิดเห็็นของผู้้เข้้าร่่วมให้้ครบถ้้วน5. วิิธีีการตั้้�งคำถาม ผู้้ดำเนิินรายการควรใช้้เทคนิิคการตั้้�งคำถามที่่�ช่่วยกระตุ้้น การสนทนา เช่่น การถามในลัักษณะที่่�ไม่่ต้้องการคำตอบตรง ๆ แต่่เปิิดโอกาสให้้ผู้้เข้้าร่่วมสามารถเล่่าถึึงประสบการณ์์หรืือความคิิดของตน เช่่น “เรื่่�องนี้้�มีีที่่�มาที่่�ไปอย่่างไร?” แทน การถามเพีียงแค่่ “ทำไม?”6. การจััดการกัับสถานการณ์์ที่่�ไม่่ราบรื่่�น ถ้้าเกิิดสถานการณ์์ที่่�ทำให้้การสนทนา ไม่่ราบรื่่�น เช่่น ผู้เ้ข้้าร่่วมไม่่อยากพููด หรืือกลุ่มเ่ริ่่�มไม่ส่ นใจ ผู้ดำเ ้ นิินรายการสามารถใช้วิ้ธีีิการพััก เช่่น ให้้ทุุกคนไปห้้องน้้ำ หรืือเปลี่่�ยนประเด็็นเพื่่�อให้้บรรยากาศผ่่อนคลาย และถ้้าผู้้เข้้าร่่วม ยัังคงไม่่สะดวกที่่�จะพููดในกลุ่่มใหญ่่ สามารถแก้้ไขโดยการพููดคุุยแยกกัับพวกเขาในลัักษณะเป็็นการสััมภาษณ์์แบบตััวต่่อตััวเพื่่�อให้้ได้้ข้้อมููลต่่อไปการดำเนิินการพููดคุุยในการสนทนากลุ่ม่จึึงต้้องมีีการวางแผนการจััดการอย่่างระมััดระวัังตั้้�งแต่่การตั้้�งคำถามที่่�เหมาะสม การควบคุุมบรรยากาศการสนทนา ไปจนถึึงการจััดการกัับสถานการณ์์ต่่าง ๆ ที่่�เกิิดขึ้้�นในระหว่่างการสนทนาหลัังจากฟัังการบรรยายของวัันที่่�สาม ทางทีีมงานได้้เชิิญชาวบ้้านในละแวกชุุมชนบางปููกลุ่่�มเดิิม เป็็นกลุ่่�มตััวอย่่างให้้นัักวิิจััยหญิิงได้้ลองฝึึกการจััดทำสนทนากลุ่่�มถอดบทเรีียนประสบการณ์์ของนัักวิิจััยหญิิง หลัังจากฝึึกการสััมภาษณ์์จาก การสนทนากลุ่่ม โดยแต่่ละกลุ่่มต่่างสะท้้อนความคิิดเห็็นของตััวเอง ดัังนี้้� กลุ่่มเราเริ่่�มจากการแนะนำตััวนัักวิิจััย และผู้้เข้้าร่่วมต่่างก็็แนะนำตััวเอง เมื่่�อเราต้้องการให้้แต่่ละคนแสดงความคิิดเห็็น เราใช้วิ้ธีีิการเรีียกชื่่�อผู้้ร่่วมสนทนา และเมื่่�อเรีียกเขาก็็พููดออกมา ดัังนั้้�น การเรีียกชื่่�อเป็็นการกระตุ้้นให้้เขาพููดได้้เป็็นอย่่างดีี เราให้้เขาเล่่าสถานการณ์์ปััญหาในชุุมชนและวิิธีีแก้้ปััญหาทุุกคนต่่างก็็มีีส่่วนร่่วม ข้้อสัังเกตคืือ แต่่ละคนพููดค่่อนข้้างมากจนไม่่เพีียงพอต่่อเวลาที่่�กำหนด เราแก้ปั้ ัญหาโดยการรวบข้้อมููล และสะกิิดให้้เขาพููดสั้้�นลง เราเปิิดให้ทุุ้กคนได้ต้อบ และถามว่่าใครที่่�ยัังไม่คุุ่ยก็็ควรคุุย และมีีการทวนความเห็็นอีีกด้้วย56
ประเด็็นปััญหาที่่�เจอคืือ มีีคนเดิิมที่่�พููดและตอบทุุกครั้้�ง แต่่ดููเหมืือนเขารู้้ตััวว่่า พููดมากกว่่าคนอื่่�น เราก็็พยายามเตืือนโดยแทรกตััดบทอย่่างมีีมารยาท ไม่ท่ ำให้้เขารู้้สึึกเสีียหน้้า และเมื่่�อตั้้�งคำถามใหม่่ เขาก็็บอกว่่า คำถามต่่อไปไม่่ขอตอบแล้้ว กลุ่่มเรามีีผู้้นำและผู้้ใหญ่่บ้้านทำให้้ลููกบ้้านไม่่กล้้าคุุย เมื่่�อถามเขาก็็บอกว่่า ตามผู้้ใหญ่่ละกััน แม้้ว่่าจะใช้้วิิธีีการการกระตุ้้นเรีียกชื่่�อผู้้สนทนาเพื่่�อให้้เขาตอบ แต่่ไม่่ได้้เต็็มที่่� เนื่่�องจากอำนาจไม่่เท่่ากััน พฤติิกรรมต่่าง ๆ ที่่�เกิิดขึ้้�นในระหว่่างสนทนา เช่่น แววตา การสบตาระหว่่างผู้ห้ ญิิงกัับผู้ให้ ญ่บ้่ ้าน เราก็ต้็ ้องสัังเกตเหมืือนกััน ซึ่่�งกลุ่มเราสัังเก่ตได้ว่้่า ผู้ให้ ญ่ต่อบด้้วยความเกรงใจและประคัับประคองความรู้้สึึกของชาวบ้้าน กลุ่่มเรามีีทั้้�งผู้้ชายและผู้้ใหญ่่ทำให้้ผู้้หญิิงไม่่กล้้าพููดมากนััก กลุ่่มเราเป็็นผู้้หญิิงล้้วน ช่่วงแรกผู้้เข้้าร่่วมค่่อนข้้างนิ่่�งแต่่เมื่่�อได้้คุุยสัักพัักก็็ทำให้้เขาคลายมากขึ้้�น และความต่่างของวััยก็็เป็็นอุุปสรรค เพราะจะเห็็นได้้ว่่ากลุ่่มเราแม้้จะเป็็น ผู้้หญิิงล้้วนแต่่มีีทั้้�งผู้้ใหญ่่และเยาวชน ซึ่่�งผู้้ใหญ่่จะเป็็นผู้้พููดมากกว่่าเยาวชน เนื่่�องจากที่่�บางปููไม่มีี่เหตุุการณ์์ความรุุนแรง ทำให้้เริ่่�มเท้้าความเรื่่�องสถานการณ์์ชายแดนใต้้โดยรวม และถามความรู้้สึึกเกี่่�ยวกัับสถานการณ์์ความรุุนแรงที่่�เกิิดขึ้้�น บรรยากาศการจำลองคุุย ค่่อนข้้างเรีียบร้้อย เพราะเขาก็็เท่่าทัันข้้อมููล กลุ่่มที่่�คุุยก็็ไม่่ได้้หลากหลายมาก กลุ่่มเรามีีผู้้ช่่วยผู้้ใหญ่่บ้้านที่่�พููดเป็็นหลัักทำให้้ผู้้หญิิงไม่่กล้้าพููด แต่่เมื่่�อมีีประเด็็นเรื่่�องบััตรสวััสดิิการ ผู้้หญิิงก็็เริ่่�มพรั่่�งพรููออกมา จากเริ่่�มแรกเรามีีการแบ่่งหน้้าที่่�อย่่างชััดเจน แต่่เมื่่�อเจอสถานการณ์์จริิง แต่่ละคนสลัับบทบาทกััน ทำให้้ทำหน้้าที่่�ราบรื่่�น การขึ้้�นกระดานประเด็็นที่่�ผู้เ้ข้้าร่่วมพููดนั้้�น ทำให้้คนในวงสนทนารู้้ว่่าประเด็็นของเขาสำคััญ ทำให้้เขารู้้สึึกอยากมีีส่่วนร่่วม......... จากประสบการณ์์ในการสนทนากลุ่่มของ นัักวิจัิัยหญิิง วิทิยากรทิ้้�งท้้ายว่่าสิ่่�งที่่�เขาให้ข้้้อมููลเชิิงลึึกอาจไม่่ได้้เป็็นความจริิงทั้้�งหมด ดัังนั้้�น เราจึึงต้้องจััดสนทนากลุ่ม และบรรยากาศการ่ คุุยกัันก็ต้็ ้องสัังเกต เช่่น บางกลุ่ม อาจ่มีีคนที่่�กล้้าที่่�จะแย้้งกัับผู้้ใหญ่่บ้้าน เหล่่านี้้�เราต้้องเขีียนออกมา ผู้ใ้ห้ข้้้อมููลอาจไม่่ได้้ให้ข้้้อมููลที่่�เป็็นความจริิงทั้้�งหมด เราจึึงเริ่่�มจััดสนทนากลุ่่ม 57
หลัักจริิยธรรมในการวิิจััยโดย ผศ.ดร.กุุสุุมา กููใหญ่่4. นักวิจัยต้องเคารพสิทธิส่วนบุคคลของผู้เข้าร่วมวิจัย โดยต้องกำ หนดมาตรฐานการวจิ ัยที่ชัดเจน เพือให้ทั่งนัก้วจิ ัยและผชู้ ว่ยวจิ ัยปฏบิตัติ ามอย่างถูกต้อง ข้อมูลที่ได้จากผู้เข้าร่วมวิจัยถือเป็นสิทธิของพวกเขา และต้องให้ผู้เข้าร่วมรู้สึกสบายใจในการให้ข้อมูลโดยไม่มีการบีบบังคับ หลักจริยธรรมในการวิจัยสำ คัญในการปกป้องสิทธิและความเป็นส่วนตัวของผู้ให้ข้อมูล รวมทังคุ้มครอง้จากการละเมิดสิทธิ เพือรักษาค่วามเชอมั ื่นและ่ความปลอดภัยในการเข้าร่วมวจิ ัย การระมัดระวังเรือง่จริยธรรมชว่ ยให้นักวจิ ัยเก็บข้อมูลอย่างถูกต้องและโปร่งใส โดยทุกโครงการวจิ ัยต้องผ่านการตรวจสอบจากคณะกรรมการวจิ ัยเพือประเมินค่วามเสียงและรั่บรองการคุ้มครองผู้เข้าร่วมอย่างเหมาะสม กรณีศึกษางานวจิยั ในอดีตที่ไม่ถกหูลักจรยธรริมการวจิยั ดังน้ ีในอดีตแพทย์และนักวิจัยใช้คนไร้บ้านหรือผู้มีสติปัญญาบกพร่อง ในการทดลองโดยไม่มี การยินยอม และบางครังยังใ้ชศ้พจากการผ่าศพโดยไม่ได้รับอนุญาตจากญาติ ซึ่งไม่เคยถูกตั้งคำ ถามจนกระทั่งในยุคปัจจุบันที่เริ่มมีการพิจารณาจริยธรรมในการทดลองเหล่านี้ และมีการกำ หนดมาตรการเพื่อเคารพสิทธิของบุคคล ในต้นศตวรรษที่ 18 เอดเวิร์ด เจนเนอร์ (Edward Jenner) ค้นพบวัคซีนไข้ทรพิษจากการสังเกต การติดเชื้อฝีดาษในวัวและทดสอบกับมนุษย์ จนได้ผลลัพธ์ที่เป็นพื้นฐานในการพัฒนาวัคซีนไข้ทรพิษในภายหลัง แต่เริ่มมีการต้ังคำ ถามเกี่ยวกับการนำ เช้ือโรคเข้าสู่ร่างกายของคนปกติ แม้ว่าจะมีจุดประสงค์ เพือสร้างภูมิคุ้มกัน แ่ต่ในกรณีนี้ผู้ทดลองที่รักษาหายจากโรคดังกล่าวไม่พบปัญหาหรือผลเสียตามมา58
สองร้อยปีหลังจากนัน หลุยส์ ปาสเ้ตอร์ (Louis Pasteur) ได้ทำ การทดลองวัคซีนพิษสุนัขบ้ากับเด็กชายช่ือโจเซฟ ซึ่งถูกหมาบ้ากัด โดยมีการต้ังคำ ถาม เกี่ยวกับความเหมาะสม ในการใช้เด็กเป็นกรณีศึกษา แม้เด็กจะปลอดภัยและ มีชวีติยาวนาน แต่กรณีนีก็สร้างการถกเถียงเรื ้อง่จริยธรรมในการวจิ ัยกับเด็ก ซึ่งต้องพิจารณาอย่างรอบคอบและไม่สามารถมองเป็นขาวดำ ได้ ในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง กองทัพนาซีทำ การวิจัยทางการแพทย์ โดยใช้เชลยศึกเป็น \"หนูทดลอง\" โดยไม่มีการขอความยินยอมจากพวกเขา การทดลองรวมถึงการทดสอบแก๊สพิษ การแช่แข็งร่างกาย หรือการฉีดเชอโรค้ืเพือ่ศึกษาผลกระทบ ซึงส่่วนใหญ่ผู้เข้าร่วมต้องตายหรือได้รับผลกระทบร้ายแรง หลังสงครามโลกครั้งที่สอง การทดลองทางการแพทย์ของนาซีที่ละเมิดสิทธิมนุษยชนถูกเปิดเผย นักวิทยาศาสตร์เยอรมัน 23 คนถูกพิจารณาคดี โดย 7 คนถูกประหารชีวิต และที่เหลือถูกลงโทษกักขัง ตามผลการตัดสินจากศาลอาญาระหว่างประเทศ หลักจริยธรรมการวจิ ัยนูเร็มบอร์ก (Nuremberg Code) กำ หนดข้อสำ คัญดังนี้: ต้องขออนุญาตจากผู้เข้าร่วมวิจัยโดยสมัครใจ และได้รับข้อมูลครบถ้วน ผลประโยชน์จากการวิจัยต้องมากกว่าผลเสีย ต้องมีการป้องกันความเสี่ยง และผู้เข้าร่วมสามารถถอนตัวได้ตลอดเวลา รวมถึงควรได้รับค่าชดเชย หากเกิดความเสียหาย การทดลอง Milgram (1963) ศึกษาพฤติกรรมการเชอฟังคำ ื่สัง่ของอำ นาจโดยให้ผู้ถูกทดสอบทีถูกลงโทษ่ต้องแสดงความเจบ็ ปวดแม้ผู้ถูกทดสอบไม่ได้รับความเจบ็ ปวดจริง แต่พบว่า ร้อยละ 60 ของอาสาสมัครเลือกทำตามคำ สัง่แม้จะเห็นความทุกข์ทรมาน ผลการทดลองทำ ให้เกิดคำ ถามเกีย่วกับจริยธรรม เช่น การบิดเบือนเจตนารมณ์ การขาดข้อมูลที่ชัดเจน และการขาดความยินยอมจากผู้เข้าร่วม การทดลองนีนำ้ไปสู่การทบทวนและพัฒนาแนวทางจริยธรรมในการวิจัยทางจิตวิทยา59
การทดลอง Tuskegee Syphilis (1932-1972) เป็็นการศึึกษาผลกระทบของโรคซิิฟิิลิิสในชุุมชนแอฟริิกััน-อเมริิกัันในรััฐแอละแบมา โดยนัักวิิจััยไม่่ให้้ การรัักษาจริิงแก่่ผู้้เข้้าร่่วมและไม่่ได้้แจ้้งข้้อมููลที่่�ครบถ้้วนเกี่่�ยวกัับการทดลอง ผลกระทบที่่�เกิิดขึ้้�น การทดลองนี้้�ถููกเปิิดเผยและทำให้้เกิิดความโกรธแค้้น ในสัังคม สหรััฐฯ จึึงออกมาขอโทษและชดเชยค่่าเสีียหาย การทดลองนี้้�ได้้กระตุ้้นการทบทวนหลัักจริิยธรรมในการทำวิิจััยทางการแพทย์์ โดยเน้้นการเคารพสิิทธิิและความยิินยอมของผู้้เข้้าร่่วม รวมถึึงการปกป้้องกลุ่่มคนที่่�มีีความเปราะบาง จากการถููกเอาเปรีียบ โครงการวิจัยคาเมล็อต (Camelot) จากมหาวิทยาลัยอเมริกันยูนิเวอร์ซิตี้ศึกษาการต่อต้านการก่อความไม่สงบในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเน้นที่ชุมชนในภาคอีสานของไทยในช่วงสงครามคอมมิวนิสต์ การวิจัยมุ่งศึกษาอิทธิพลทางการเมืองและวัฒนธรรมท้องถิ่น พบว่า กลยุทธ์การโฆษณาคอมมิวนิสต์ในรูปแบบภัยร้ายไม่ได้ผล แต่เมือเน้นค่วามเสียง่ต่อชาติและสถาบันพระมหากษัตริย์ ชาวบ้านเริมยอมรั่บ การวจิ ัยสะท้อนถึงความสำ คัญของการเข้าใจบริบททางวัฒนธรรมและการเคารพในค่านิยมของชุมชนเพื่อการสื่อสารที่มีประสิทธิภาพ งานวิจัยการวิจัยด้านมานุษยวิทยา เพื่อศึกษาการซื้อบริการของกลุ่ม รักร่วมเพศในห้องน้ำ สาธารณะ ปี 1960 เรื่อง Tearoom Trade A study of homosexual encounters in public places นักวิจัยมีการปลอมตัวเพื่อศึกษาการซื้อขายบริการทางเพศในกลุ่มรักร่วมเพศ โดยการสังเกตการณ์และ เก็บข้อมูลโดยไม่เปิดเผยตัวตน ทำ ให้เกิดการละเมิดจริยธรรมเนื่องจากผู้ให้ข้อมูลไม่ได้รับความยินยอมและไม่ทราบว่าเขากำ ลังถูกศึกษา การไม่แจ้งให้ ผู้ให้ข้อมูลทราบถึงผลกระทบหรือสิทธิของเขา เป็นการละเมิดความเป็นส่วนตวัและสิทธิส่วนบุคคล การปกป้องความเป็นส่วนตวัและความปลอดภัยของข้อมูลในงานวิจัยจึงมีความสำ คัญมาก60
นัักวิจัิัยต้้องตระหนัักว่่า การทำวิจัิัยเกี่่�ยวข้้องกัับผู้คนที่่� ้ มีีสิทธิส่ิ่วนบุุคคล ซึ่่�งต้้องเคารพสิิทธิิและความเป็็นส่่วนตััวของผู้้ให้้ข้้อมููล ในการดำเนิินการวิิจััยจึึงต้้องกำหนดมาตรฐาน ที่่�ชััดเจน เพื่่�อให้ทั้้ ้ �งนัักวิจัิัย ผู้้ช่่วยวิจัิัย และนัักวิิชาการปฏิิบััติิให้ถูู้กต้้อง โดยข้้อมููลที่่�ได้้มาจากผู้้เข้้าร่่วมวิิจััยถืือเป็็นสิิทธิิของพวกเขา และนัักวิิจััยต้้องเคารพการตััดสิินใจของผู้้ให้้ข้้อมููล อย่่างเต็็มที่่�บางครั้้�งผู้เ้ข้้าร่่วมวิจัิัย โดยเฉพาะชาวบ้้าน อาจรู้้สึึกเกรงใจหรืือเคารพนัักวิิชาการและรู้้สึึกว่่าต้้องตอบคำถาม แต่่ต้้องจำไว้้ว่่าการให้้ข้้อมููลเป็็นสิิทธิิของพวกเขา และพวกเขามีีสิิทธิิที่่�จะเลืือกว่่าจะให้ข้้้อมููลหรืือไม่่ โดยไม่มีี่การบีีบบัังคัับหรืือใช้้อำนาจจากสถานะของนัักวิิชาการเพื่่�อให้้ได้้คำตอบที่่�ต้้องการ นัักวิจัิัยควรทำให้้ผู้เ้ข้้าร่่วมวิจัิัยรู้้สึึกสบายใจและมั่่�นใจในกระบวนการ เพื่่�อให้้พวกเขาได้้ให้้ข้้อมููลที่่�เป็็นจริิงและไม่่ถููกบีีบบัังคัับหลัักจริิยธรรมในการวิิจััยมีีความสำคััญอย่่างยิ่่�ง เพราะช่่วยปกป้้องสิิทธิิส่่วนบุุคคลและความเป็็นส่่วนตััวของผู้้ให้้ข้้อมููล รวมทั้้�งคุ้้มครองผู้้ให้้ข้้อมููลจากการละเมิิดสิิทธิิ ซึ่่�งเป็็น การรัักษาความเชื่่�อมั่่�นและความปลอดภััยในการเข้้าร่่วมวิจัิัย โดยการระมััดระวัังเรื่่�องจริิยธรรมจะช่่วยให้้นัักวิิจััยสามารถเก็็บข้้อมููลได้้อย่่างถููกต้้องและโปร่่งใสในกรณีีที่่�นัักวิิจััยไม่่ระมััดระวัังในการปฏิิบััติิ จะสามารถส่่งผลเสีียต่่อผู้้ให้้ข้้อมููลได้้ ดัังนั้้�น การวิจัิัยทุุกครั้้�งจึึงต้้องผ่่านการตรวจสอบจากคณะกรรมการวิจัิัย ซึ่่�งจะทำหน้้าที่่�ตรวจสอบความเสี่่�ยงที่่�อาจเกิิดขึ้้�นในกระบวนการวิจัิัย เช่่นเดีียวกัับโครงการที่่�เราทำที่่�ต้้องผ่่านการพิิจารณาจากคณะกรรมการวิจัิัยของมหาวิทิยาลััย เพื่่�อให้้แน่่ใจว่่าการวิจัิัยนี้้มีี�มาตรการคุ้้มครองผู้เ้ข้้าร่่วมอย่่างถููกต้้องและเหมาะสมเมื่่�อทำวิจัิัย อาจารย์์และนัักวิจัิัยทุุกท่่านต้้องผ่่านการอบรมหลัักจริิยธรรมวิจัิัยเพื่่�อให้้เข้้าใจและปฏิิบััติิตามมาตรฐานจริิยธรรมในการเก็็บข้้อมููลและการปฏิิบััติิต่่อผู้้ให้้ข้้อมููล นอกจากนี้้� แบบสอบถามที่่�ใช้้ในการวิจัิัยยัังต้้องได้รั้ับการตรวจสอบและอนุุมััติิจากคณะกรรมการวิิจััย เพื่่�อให้้แน่่ใจว่่ามีีการคุ้้มครองสิิทธิิและความเป็็นส่่วนตััวของผู้้ให้้ข้้อมููลขั้้�นตอนสำคััญของหลัักจริิยธรรมในการวิิจััยคืือ การปกป้้องผู้้ให้้ข้้อมููล โดยไม่่ให้้ เกิิดความเดืือดร้้อนหรืือผลกระทบทางลบต่่อผู้้เข้้าร่่วมวิิจััย นัักวิิจััยต้้องให้้ความสำคััญกัับ การรัักษาความลัับของข้้อมููล และต้้องได้้รัับความยิินยอมจากผู้้ให้้ข้้อมููลอย่่างชััดเจนก่่อน การเก็็บข้้อมููล ซึ่่�งจะช่่วยสร้้างความไว้้วางใจและให้้การวิจัิัยดำเนิินไปได้้อย่่างมีีประสิทธิิภาพ61
และเป็็นธรรมในอดีีตจริิยธรรมในการทำวิิจััยมัักไม่่ถููกพููดถึึงหรืือให้้ความสำคััญมากนััก โดยเฉพาะในวงการวิิจััยที่่�ไม่่ได้้เกี่่�ยวข้้องกัับร่่างกายมนุุษย์์โดยตรง เช่่น วิิจััยทางด้้านสัังคมศาสตร์์หรืือเศรษฐศาสตร์์ โดยส่่วนใหญ่่จะเน้้นเฉพาะในวงการการแพทย์์หรืือวิิศวกรรมศาสตร์์ที่่�มีีการทดลองที่่�อาจมีีผลกระทบต่่อร่่างกายหรืือสุุขภาพของผู้้เข้้าร่่วมวิิจััย เช่่น การทดลองยาใหม่่ ๆ ซึ่่�งมีีความเสี่่�ยงที่่�จะเกิิดอัันตรายหรืือการเสีียชีีวิิตจากการทดลองเหล่่านั้้�น หรืือเมื่่�อมีีการทดลองยาใหม่่ ๆ หรืือการทำวิจัิัยทางการแพทย์์ มัักจะไม่มีี่การคุ้้มครองผู้ใ้ห้ข้้้อมููลอย่่างเพีียงพอ และบางครั้้�งอาจเกิิดเหตุุการณ์์ที่่�อัันตรายหรืือไม่่ปลอดภััยต่่อผู้เ้ข้้าร่่วมทดลองโดยที่่�ไม่่มีีการฟ้้องร้้องหรืือเรีียกร้้องความรัับผิิดชอบแต่่ในปััจจุุบัันนี้้� ด้้วยการพััฒนาในด้้านการศึึกษาและการตระหนัักถึึงสิิทธิิของผู้้คน จึึงทำให้้มีีการฟ้้องร้้องและการเรีียกร้้องความรัับผิิดชอบจากการกระทำที่่�ละเมิิดสิิทธิิหรืือจริิยธรรมในการวิิจััยมากขึ้้�น หลัักจริิยธรรมในการวิิจััยจึึงกลายเป็็นสิ่่�งที่่�มีีความสำคััญและจำเป็็นต้้องได้รั้ับการพิิจารณาอย่่างจริิงจััง เพื่่�อให้้การวิจัิัยดำเนิินไปอย่่างปลอดภััยและเป็็นธรรมต่่อผู้เ้ข้้าร่่วมวิจัิัยทุุกคนในอดีีต แพทย์์และนัักวิจัิัยมัักใช้้คนไร้บ้้ ้านหรืือผู้ที่่� ้ มีีสติิปััญญาบกพร่่องในการทดลอง โดยไม่่มีีการยิินยอมจากผู้้ทดลองหรืือครอบครััว อีีกทั้้�งยัังมีีการใช้้ศพจาก การผ่่าศพหรืือการขโมยศพจากสุุสานในกรณีีที่่�ญาติิไม่่อนุุญาต การกระทำเหล่่านี้้�ไม่่เคยถููกตั้้�งคำถามอย่่างจริิงจัังในอดีีต กระทั่่�งในยุุคปััจจุุบััน นัักวิิทยาศาสตร์์เริ่่�มตั้้�งคำถามเกี่่�ยวกัับจริิยธรรมของการกระทำดัังกล่่าว และเริ่่�มหามาตรการหรืือหลัักเกณฑ์์ในการทดลองที่่�เคารพสิิทธิิของบุุคคลและไม่่ละเมิิดความเป็็นมนุุษย์์ในต้้นศตวรรษที่่� 18 นัักวิทิยาศาสตร์ชื่่์ �อ เอดเวิร์ิ์ด เจนเนอร์์ ได้ค้้ ้นพบวััคซีีนไข้ท้รพิิษ (ฝีีดาษ) โดยการสัังเกตในชนบท ที่่�ครั้้�งหนึ่่�งมีีผู้ห้ ญิิงคนหนึ่่�งชื่่�อ ซาร่่าห์์ เนล ทำอาชีีพรีีดนมวััว วััวที่่�เธอรีีดนมมีีการติิดเชื้้�อฝีีดาษ นมที่่�ได้้จากการรีีดก็ถู็ูกบริิโภคในครอบครััว ซึ่่�งในครอบครััวนั้้�นมีีเด็็กคนหนึ่่�งที่่�ดื่่�มนมจากวััวที่่�มีีเชื้้�อฝีีดาษและเกิิดอาการคล้้ายโรคฝีีดาษขึ้้�น หลัังจากนั้้�นเด็็กคนนั้้�นถููกนำมาทดลอง โดยการนำเชื้้�อจากเด็็กคนนี้้�ไปทดสอบกัับคนอื่่�น ๆ ผลปรากฏว่่า เด็็กคนแรกที่่�ติิดเชื้้�อมีีภููมิิต้้านทานที่่�ต่่ำ จึึงทำให้้พบว่่าหากคนหนึ่่�งมีีภููมิิคุ้้มกัันจากเชื้้�อไวรััสเดิิมแล้้ว ก็็สามารถต้้านทานการติิดเชื้้�อใหม่่จากโรคฝีีดาษได้้ นี่่�เป็็นการค้้นพบพื้้�นฐานสำหรัับ การพััฒนาวััคซีีนไข้้ทรพิิษในภายหลัังจุุดเริ่่�มต้้นของการทดลองในมนุุษย์์เริ่่�มมีีการตั้้�งคำถามว่่า การนำเชื้้�อโรคจริิงเข้้าสู่่ร่่างกายของคนปกติิจะเป็็นสิ่่�งที่่�สามารถทำได้้หรืือไม่่ แม้ว่้่าการทดลองดัังกล่่าวจะมีีจุุดประสงค์์62
เพื่่�อให้้ร่่างกายสร้้างภููมิิคุ้้มกััน แต่่ในกรณีีนี้้� เมื่่�อผู้้ทดลองรัักษาหายจากโรคดัังกล่่าว ก็็ทำให้้ไม่่เกิิดปััญหาหรืือผลเสีียตามมาสองร้้อยปีีหลัังจากนั้้�น หลุุยส์์ ปาสเตอร์์ นัักวิิทยาศาสตร์์ชาวฝรั่่�งเศส ผู้้เป็็นบิิดาของการค้้นพบวััคซีีนโรคพิิษสุุนััขบ้้า ได้้ทำการทดลองกัับเด็็กชายชื่่�อโจเซฟ ซึ่่�งถููกหมาบ้้ากััดและมีีฐานะยากจน ปาสเตอร์์ได้ตั้้้�งสมมติิฐานใหม่่และตััดสิินใจฉีีดวััคซีีนพิิษสุุนััขบ้้าให้กั้ับเขา กรณีีนี้้�ถืือเป็็นการทดลองหนึ่่�ง ซึ่่�งก็็มีีการตั้้�งคำถามเกี่่�ยวกัับความเหมาะสมในการใช้้เด็็กเป็็นกรณีีศึึกษา แต่่เด็็กชายโจเซฟกลัับปลอดภััยและมีีชีีวิติยาวนาน อย่่างไรก็ต็าม สุุดท้้ายเขาฆ่่าตััวตายจากการล่่าโดยกองทััพนาซีีการวิิจััยในเด็็กในกรณีีนี้้�ได้้ก่่อให้้เกิิดการถกเถีียงว่่า ควรทำการวิิจััยกัับเด็็กหรืือไม่่ โดยในขณะนั้้�นแพทย์มีี์ความเห็็นว่่า หากไม่ท่ ำการรัักษาเด็็กก็็อาจจะต้้องตายอยู่่ดีี การรัักษาจึึงถืือเป็็นทางเลืือกที่่�ดีีที่่�สุุด ในกรณีีนี้้�จริิยธรรมจึึงไม่่สามารถมองได้้ในมุุมขาวดำตายตััว แต่่มัันคืือสิ่่�งที่่�ต้้องมีีการชั่่�งน้้ำหนัักและพิิจารณาอย่่างรอบคอบในช่่วงสงครามโลกครั้้�งที่่�สอง กองทััพนาซีีได้ท้ำการวิจัิัยด้้านการแพทย์์โดยมีีเป้้าหมายเพื่่�อพััฒนาอาวุุธที่่�สามารถฆ่่าคนได้้มากที่่�สุุด โดยนัักวิทิยาศาสตร์์ฝ่่ายเยอรมนีีได้มีี้ความก้้าวหน้้าอย่่างรวดเร็็วในด้้านนี้้� และในขณะนั้้�นไม่มีี่การตั้้�งคำถามเกี่่�ยวกัับความยิินยอมของประชาชนหรืือการเห็็นชอบจากพวกเขา ผู้้ที่่�เข้้ามาเป็็นกลุ่่มตััวอย่่างในการทดลองส่่วนใหญ่่คืือเชลยศึึกที่่�ไม่่มีีสิิทธิิพููดหรืือเลืือกอะไร พวกเขาถููกใช้้เป็็น “หนููทดลอง” โดยไม่่มีีสิิทธิิมีีเสีียงและมัักจะต้้องตายอยู่่แล้้ว ตััวอย่่างของการทดลองมีีหลากหลาย เช่่น การทดสอบการใช้้แก๊สพิ๊ ิษว่่าผู้คน้จะตายหรืือไม่่ หรืือการทดลองแช่่แข็็งร่่างกายเพื่่�อดููว่่าความเย็็นในระดัับใดจะทำให้้ตาย การฉีีดเชื้้�อโรคเพื่่�อดูผูลกระทบ หรืือการผสมยาและให้ท้ดลองกิินเพื่่�อดูวู่่าจะเกิิดอัันตรายหรืือไม่่63
เมื่่�อสงครามโลกครั้้�งที่่�สองสิ้้�นสุุดลง การกระทำที่่�ละเมิิดสิิทธิิมนุุษยชนอย่่างร้้ายแรงจากการทดลองทางการแพทย์์ของนาซีีก็ถู็ูกเปิิดเผย ต่่อมามีีการขึ้้�นศาลอาญาระหว่่างประเทศเพื่่�อตััดสิินความผิิดของนัักวิิทยาศาสตร์์และเจ้้าหน้้าที่่�ที่่�เกี่่�ยวข้้อง มีีนัักวิิทยาศาสตร์์ ชาวเยอรมัันทั้้�งหมด 23 คนถููกพิิจารณาคดีี และเปิิดเผยหลัักฐานว่่าใครเป็็นผู้้สั่่�งการให้้กระทำการทดลองเหล่่านั้้�น หนึ่่�งในผลการตััดสิินคืือ 7 คนถููกลงโทษประหารชีีวิติ เนื่่�องจากความผิิดร้้ายแรง ส่่วนที่่�เหลืือถููกตััดสิินให้้กัักขัังเพื่่�อรัับโทษตามลำดัับหลัักจริิยธรรมการวิิจััยนููเร็็มบอร์์ก (Nuremberg Code) มีีข้้อกำหนดที่่�สำคััญดัังนี้้�1. ต้้องขออนุุญาต/ยิินยอมจากเจ้้าตััวผู้ใ้ห้ข้้ ้อมููล ก่่อนการทำวิจัิัยทุุกครั้้�ง ผู้เ้ข้้าร่่วมต้้องได้้รัับข้้อมููลที่่�ครบถ้้วนและชััดเจนเกี่่�ยวกัับการวิิจััย และต้้องยิินยอมเข้้าร่่วมโดยสมััครใจโดยไม่่มีีการบัังคัับใด ๆ2. สััดส่่วนระหว่่างประโยชน์กั์ ับผลเสีีย ผลประโยชน์์จากการวิจัิัยต้้องมากกว่่าผลเสีีย หรืือถ้้ามีีความเสี่่�ยง ต้้องมั่่�นใจว่่าความเสี่่�ยงนั้้�นเป็็นเพีียงการรบกวนจากการดำเนิินชีีวิิตปกติิเท่่านั้้�น และต้้องมีีการป้้องกัันหรืือบรรเทาความเสี่่�ยงให้้มากที่่�สุุด3. ผู้้ที่่�ถููกทดลองหรืือผู้ใ้ห้ข้้ ้อมููลมีีสิิทธิที่ิจ่�ะถอนตััวได้ต้ลอดเวลา ผู้เ้ข้้าร่่วมในการวิจัิัยสามารถถอนตััวจากการทดลองได้้ตลอดเวลา หากเขาตััดสิินใจไม่่ยอมรัับหรืือลัังเลหลัังจากได้รั้ับข้้อมููลครบถ้้วน และหากเกิิดปััญหาหรืือความเสีียหายจากการวิจัิัย เขาควรได้รั้ับค่่าชดเชยหรืือการเยีียวยาเพื่่�อฟื้้�นฟูสูภาพความเป็็นอยู่่ของเขา หลัักจริิยธรรมนี้้ถู�ูกพััฒนาขึ้้�นเพื่่�อปกป้้องสิิทธิิและความปลอดภััยของผู้้ที่่�เข้้าร่่วมการวิิจััยจากการทดลองที่่�ไม่่เป็็นธรรมและอัันตราย64
การวิิจััยทางด้้านสัังคมวิิทยาก็็ไม่่ต่่างจากการวิิจััยในด้้านอื่่�น ๆ เพราะเกี่่�ยวข้้องกัับสถานะและจิิตใจของผู้้เข้้าร่่วม ดัังนั้้�น หลัักจริิยธรรมในการทำวิิจััยเชิิงสัังคมศาสตร์์จึึงต้้องเคารพสิิทธิิมนุุษยชนและศัักดิ์์�ศรีีความเป็็นมนุุษย์์ รวมถึึงการเคารพหลัักความเท่่าเทีียมและความเสมอภาคของทุุกคน ผู้้เข้้าร่่วมวิิจััยมีีสิิทธิิที่่�จะปฏิิเสธการเข้้าร่่วมได้้โดยไม่่มีีการบัังคัับหรืือชัักจููงใด ๆ การใช้้แรงจููงใจที่่�ไม่ส่มเหตุุสมผล เช่่น การให้ผ้ลประโยชน์์หรืือสััญญาที่่�เกิินจริิงเพื่่�อดึึงดููดผู้เ้ข้้าร่่วม ก็็เป็็นสิ่่�งที่่�ไม่่ควรกระทำอย่่างยิ่่�ง ตััวอย่่างเช่่น การที่่�หมออ้้างว่่า หากเข้้าร่่วมการทดลองจะได้้รัับการรัักษาฟรีีตลอดปีี เป็็นการชัักจููงที่่�ไม่่ถููกต้้องและไม่่ควรใช้้ในการวิิจััยการทำวิิจััยที่่�เกี่่�ยวข้้องกัับการให้้ค่่าตอบแทนต้้องมีีความสมเหตุุสมผลและคำนึึง ถึึงหลัักจริิยธรรมเสมอ ยกตััวอย่่างเช่่น ในการวิิจััยด้้านการศึึกษา การวิิจััยในห้้องเรีียนที่่�ครููใช้้การสอนแบบทดลองเพื่่�อศึึกษาว่่า การใช้้ตำราและวิิธีีการสอนแบบใหม่่ทำให้้เด็็กเข้้าใจ มากขึ้้�นหรืือไม่่ ในกรณีีนี้้�คณะกรรมการวิิจััยจะพิิจารณาอย่่างรอบคอบว่่า เทคนิิคที่่�ใช้้กัับ เด็็ก ๆ นั้้�นเป็็นไปตามหลัักจริิยธรรมหรืือไม่่ และเด็็ก ๆ มีีความรู้้หรืือไม่่ว่่าเขากำลัังมีีส่่วนร่่วมในการวิจัิัย รวมถึึงการให้ค่้ ่าตอบแทนที่่�เหมาะสมและไม่ท่ ำให้้เด็็กหรืือผู้ปกครอง ้ รู้้สึึกถููกบัังคัับหรืือได้้รัับผลกระทบจากการเข้้าร่่วมวิิจััยในการวิิจััยด้้านการศึึกษา หากมีีการแบ่่งกลุ่่มศึึกษาเพื่่รีียบเทีียบผลสััมฤทธิ์์� การเรีียนระหว่่างการใช้้เครื่่�องมืือที่่�แตกต่่างกััน เช่่น การทดลองใช้้เครื่่�องมืือใหม่่เพื่่�อดููว่่า ผลการเรีียนดีีขึ้้�นหรืือไม่่ แต่่กลัับไม่่พิิจารณาผลของกลุ่่มที่่�ใช้้เครื่่�องมืือปกติิ ซึ่่�งอาจไม่่ได้้ ผลการเรีียนดีีขึ้้�นเท่่ากััน นี่่�อาจสะท้้อนถึึงการขาดความเท่่าเทีียมในการศึึกษาผลกระทบ ของเครื่่�องมืือที่่�ใช้้ ดัังนั้้�น เพื่่�อความเป็็นธรรมและเท่่าเทีียม นัักวิจัิัยต้้องคำนึึงถึึงการให้้โอกาสกลุ่่มที่่�ใช้้เครื่่�องมืือธรรมดาหรืือปกติิได้้ใช้้เครื่่�องมืือใหม่่ด้้วย เพื่่�อชดเชยการขาดโอกาสและสร้้างความเสมอภาคในผลการศึึกษานั้้�น ๆ การทำเช่่นนี้้�จะช่่วยป้้องกัันไม่่ให้้เกิิดความไม่่เป็็นธรรมและทำให้้การวิิจััยเป็็นไปตามหลัักจริิยธรรมและความเท่่าเทีียมการทำวิิจััยเชิิงสัังคมศาสตร์์หรืือด้้านพฤติิกรรมมนุุษย์มีี์ความละเอีียดอ่่อน และต้้องระมััดระวัังเรื่่�องการเหมารวมและการตีีความข้้อมููลอย่่างรอบคอบ เช่่น ในกรณีีของการศึึกษาพฤติิกรรมการกิินอาหารอีีสาน ที่่�เมื่่�อไปเก็็บข้้อมููลและพบว่่า ชาวบ้้านหลายคนมีีพยาธิิ แต่ผ่ลการวิจัิัยกลัับทำให้้เกิิดการเหมารวมว่่า “ชาวอีีสานส่่วนใหญ่่เป็็นโรคพยาธิิ” ซึ่่�งไม่่เพีียงแต่่ไม่่ถููกต้้องในทางวิิทยาศาสตร์์ แต่่ยัังทำให้้เกิิดการตีีตราและเสีียชื่่�อเสีียงต่่อชุุมชนได้้65
อีีกกรณีีหนึ่่�งคืือการวิิจััยที่่�ระบุุว่่าหมู่่บ้้านอีีสานส่่วนใหญ่่ขายลููกสาวหรืือมีีบริิการ ทางเพศ ซึ่่�งนำไปสู่่การเหมารวมภาพของแม่่บ้้านในหมู่่บ้้านนั้้�น ๆ ว่่าขายลููกสาว ทั้้�งที่่�ข้้อมููลอาจจะมีีข้้อเท็็จจริิงบางอย่่างอยู่่ในบางกรณีีเท่่านั้้�น การทำเช่่นนี้้�เป็็นการบิิดเบืือนภาพรวมและอาจสร้้างความเสีียหายต่่อชุุมชนได้้สิ่่�งสำคััญคืือ การวิิจััยต้้องหลีีกเลี่่�ยงการเหมารวมและต้้องระมััดระวัังในการตีีความข้้อมููล ไม่่ให้้เกิิดการสร้้างภาพลัักษณ์์หรืือการตีีตราที่่�ไม่่เป็็นธรรม นอกจากนี้้� การเผยแพร่่ข้้อมููลในรายงานวิิจััยต้้องคำนึึงถึึงผลกระทบต่่อชุุมชนที่่�เกี่่�ยวข้้อง โดยการใช้้ชื่่�อและข้้อมููล ส่่วนบุุคคลอย่่างรอบคอบและต้้องได้้รัับการยิินยอมจากผู้้ที่่�เกี่่�ยวข้้อง เพื่่�อปกป้้องความเป็็นส่่วนตััวและไม่่ทำให้้เกิิดความเสีียหายจากการเผยแพร่่ข้้อมููลที่่�ไม่่เหมาะสมการศึึกษาของ Milgram (1963) เป็็นการทดลองทางจิิตวิิทยาที่่�โด่่งดััง และมัักถููกพููดถึึงในแง่่ของจริิยธรรมในการทำวิิจััย เนื่่�องจากมัันเปิิดเผยถึึงความสามารถของมนุุษย์์ในการเชื่่�อฟัังอำนาจอย่่างไม่ยั้้่ �งคิิด แม้ว่้่าการกระทำนั้้�นจะเป็็นการทำร้้ายผู้้อื่่�น โดยใช้สถ้านการณ์์จำลองในการทดสอบแรงกดดัันทางสัังคมและจิิตวิิทยาในการทดลองนี้้�มีีสามฝ่่ายที่่�เกี่่�ยวข้้องคืือ นัักวิิจััย ผู้้ช่่วยวิิจััย และอาสาสมััคร โดยนัักวิิจััยไม่่ได้้บอกกัับอาสาสมััครว่่าการทดลองนี้้�เกี่่�ยวข้้องกัับการทดสอบการตอบสนอง ต่่อกระแสไฟฟ้้าและไม่่ได้้บอกว่่าผู้้ช่่วยวิิจััยเป็็นแค่่ผู้้ช่่วยในทดลอง แต่่ให้้เข้้าใจว่่าเขาคืือ อาสาสมััครคนหนึ่่�งในทีีมทดลอง การทดลองเริ่่�มต้้นโดยที่่�อาสาสมััครได้้รัับคำสั่่�งให้้เป็็นคนที่่�ปล่่อยกระแสไฟฟ้้าไปยัังอีีกคนหนึ่่�ง ซึ่่�งจริิง ๆ แล้้วเป็็นผู้้ช่่วยวิจัิัยที่่�ไม่่ได้รั้ับอัันตรายจากกระแสไฟฟ้้านั้้�น แต่่ตััวอาสาสมััครไม่่รู้้ว่่าเขากำลัังทำร้้ายผู้้ช่่วยวิิจััยโดยการเพิ่่�มระดัับกระแสไฟฟ้้าเมื่่�อคำตอบผิิด โดยเริ่่�มจาก 15 โวลต์์และเพิ่่�มไปจนถึึงระดัับที่่�สููงขึ้้�นคำถามที่่�สำคััญจากการทดลองนี้้�คืือ การทดลองนี้้�ละเมิิดหลัักจริิยธรรมการทำวิิจััยหรืือไม่่ เพราะอาสาสมััครไม่่ได้้รัับข้้อมููลที่่�ครบถ้้วนเกี่่�ยวกัับลัักษณะของการทดลอง (ไม่่ได้้รู้้ว่่าเขากำลัังทำร้้ายคนอื่่�น) และไม่่ได้้รัับการยิินยอมอย่่างชััดเจนว่่าเขาจะต้้องทำอะไรในการทดลอง นอกจากนี้้�ยัังมีีผลกระทบด้้านจิิตใจที่่�อาจเกิิดขึ้้�นกัับอาสาสมััครจากการที่่�เขา ถููกกดดัันให้้ทำสิ่่�งที่่�เขารู้้สึึกว่่าผิิดผลของการทดลองนี้้�ทำให้้นัักวิิจััยสามารถสัังเกตได้้ว่่า ผู้้เข้้าร่่วมทดลองส่่วนใหญ่่ (ถึึงร้้อยละ 65) ยัังคงปล่่อยกระแสไฟฟ้้าไปจนถึึงระดัับอัันตราย แม้้ว่่าผู้้ที่่�ถููกกระแสไฟจะ66
ร้้องขอให้้หยุุดก็ต็าม ซึ่่�งแสดงให้้เห็็นถึึงอำนาจของการตามคำสั่่�งและแรงกดดัันจากผู้้มีีอำนาจ (ในกรณีีนี้้�คืือ นัักวิิจััย)จากการทดลองนี้้�ทำให้้เกิิดคำถามเกี่่�ยวกัับจริิยธรรมในการทดลองทางจิิตวิิทยา โดยเฉพาะในเรื่่�องการให้้ข้้อมููลที่่�ครบถ้้วนแก่่ผู้้เข้้าร่่วมและการเคารพในสิิทธิิส่่วนบุุคคล โดยเฉพาะในกรณีีที่่�มีีผลกระทบทางจิิตใจหรืือร่่างกายที่่�อาจเกิิดขึ้้�นจากการทดลองหลัักจริิยธรรมที่่�เกี่่�ยวข้้องกัับการทดลองนี้้� ได้้แก่่ 1) การบิิดเบืือนเจตนารมณ์์ การทดลองไม่่ได้้แจ้้งให้้อาสาสมััครรู้้ว่่าเป็็นการทดลองเกี่่�ยวกัับจิิตวิิทยาและพฤติิกรรม การเชื่่�อฟัังคำสั่่�ง แต่นั่ ักวิจัิัยทำให้มั้ ันดููเหมืือนเป็็นการศึึกษาทางการแพทย์์ 2) การขาดการให้้ข้้อมููลที่่�ถููกต้้องและชััดเจน อาสาสมััครไม่่ได้รั้ับข้้อมููลอย่่างครบถ้้วนเกี่่�ยวกัับสิ่่�งที่่�พวกเขากำลัังทำในทดลองนี้้�และอาจทำให้้เกิิดความเครีียด หรืือปััญหาทางจิิตใจภายหลัังจากการทดลอง 3) การขาดความยิินยอมที่่�เต็็มใจ การที่่�อาสาสมััครถููกบัังคัับหรืือได้รั้ับแรงกดดัันจากนัักวิจัิัยเพื่่�อทำตามคำสั่่�งแม้้ว่่าพวกเขาจะไม่่ต้้องการทำตามจริิง ๆการทดลองนี้้สร้�้างคำถามสำคััญเกี่่�ยวกัับการปฏิิบััติิที่่�ไม่ยุุ่ ติิธรรมต่่อผู้เ้ข้้าร่่วมการวิจัิัย ซึ่่�งรวมถึึงการตั้้�งคำถามว่่า อำนาจของนัักวิิจััยและวิิธีีการทดลองที่่�ใช้้มีีความเหมาะสมและเคารพในสิิทธิิของผู้้เข้้าร่่วมมากน้้อยแค่่ไหน ซึ่่�งทำให้้เกิิดการทบทวนและพััฒนาแนวทางจริิยธรรมในการวิจัิัยทางจิตวิทิยาในเวลาต่่อมา อย่่างไรก็ต็าม งานวิจัิัยดัังกล่่าวกลายเป็็นข่่าวดัังและเป็็นงานวิิจััยที่่�ไม่่สามารถอ้้างอิิงได้้ Tuskegee Syphilis Experiment (1932-1972) เป็็นหนึ่่�งในกรณีีที่่�โด่่งดัังที่่�สุุดเกี่่�ยวกัับการละเมิิดจริิยธรรมในการทำวิจัิัยทางการแพทย์์ในสหรััฐอเมริิกา โดยเป็็นการศึึกษาผลกระทบของโรคซิฟิลิิสิที่่�เกิิดขึ้้�นในช่่วงระยะเวลานานเกืือบ 40 ปีีในชุุมชนแอฟริกัิัน-อเมริกัิันในรััฐแอละบามาในช่่วงปีี 1932 การทดลองเริ่่�มต้้นโดยการที่่�นัักวิิจััยจากกรมสาธารณสุุขสหรััฐฯ ได้้ร่่วมมืือกัับสำนัักงานด้้านการแพทย์์ในท้้องถิ่่�นและได้้ขอความยิินยอมจากชาย 620 คน ในชุุมชนผู้้ด้้อยโอกาสที่่�ติิดโรคซิิฟิิลิิส โดยบอกพวกเขาว่่าเป็็นการศึึกษาเพื่่�อค้้นหาวิิธีีรัักษา โรคซิิฟิิลิิส และจะได้้รัับการรัักษาฟร่ อย่่างไรก็็ตาม การทดลองนี้้�ไม่่ได้้ให้้การรัักษาจริิง แก่่ผู้้เข้้าร่่วม โดยไม่่ได้้แจ้้งให้้ผู้้เข้้าร่่วมทราบว่่า พวกเขาจะไม่่ได้้รัับการรัักษา แต่่จะได้้รัับ การติิดตามผลการศึึกษาจนถึึงการเสีียชีีวิิต และจุุดประสงค์์ที่่�แท้้จริิงของการศึึกษาคืือ การศึึกษาผลกระทบของโรคซิิฟิิลิิสที่่�ไม่่ได้้รัับการรัักษา67
ในระยะที่่�สอง นัักวิิจััยยัังได้้เชิิญชวนผู้้เข้้าร่่วมจากกลุ่่มคนผิิวสีีจำนวน 200 คน โดยอ้้างว่่าผู้เ้ข้้าร่่วมจะได้รั้ับการตรวจเลืือดและการชัันสูตูรศพหากเสีียชีีวิติ แต่ยั่ ังไม่่ได้้อธิิบายอย่่างครบถ้้วนว่่าเป็็นงานวิิจััยอะไร และพวกเขากำลัังศึึกษาผลกระทบของการติิดเชื้้�อซิิฟิิลิิสที่่�ไม่่ได้้รัับการรัักษาในเวลาต่่อมา ผู้เ้ข้้าร่่วมการทดลองพบว่่าตััวเองไม่่ได้รั้ับการรัักษาตามที่่�สััญญาไว้้ และผลของการทดลองนี้้�เป็็นที่่�รู้้จัักในสื่่�ออย่่างกว้้างขวางจนเกิิดความอื้้�อฉาว ข้้อเท็็จจริิงที่่�ปรากฏต่่อสาธารณชนได้สร้้ ้างความโกรธแค้้นให้กั้ับทั้้�งผู้เ้ข้้าร่่วมและสัังคมโดยรวม เมื่่�อการทดลองนี้้�เปิิดเผยออกมา รััฐบาลสหรััฐฯ จึึงต้้องออกมาขอโทษอย่่างเป็็นทางการ และชดเชยค่่าเสีียหายให้้กัับญาติิของผู้้ที่่�เสีียชีีวิิตจากการทดลองเหตุุการณ์นี้้์ท�ำให้้เกิิดการทบทวนหลัักจริิยธรรมในการทำวิจัิัยทางการแพทย์์ โดยเฉพาะการเคารพสิิทธิิของผู้้เข้้าร่่วมและความยิินยอมที่่�เต็็มใจ ซึ่่�งเป็็นส่่วนหนึ่่�งของหลัักการสำคััญ ในจริิยธรรมการวิจัิัย เช่่น การเคารพในสิทธิิและศัักดิ์์�ศรีีของมนุุษย์์ และการไม่่ใช้้ความเปราะบางทางสัังคมและเศรษฐกิิจของผู้้เข้้าร่่วมเป็็นเครื่่�องมืือในการกระทำการวิิจััย และเหตุุการณ์์นี้้�สะท้้อนให้้เห็็นถึึงการละเมิิดสิทธิิมนุุษยชนในช่่วงเวลานั้้�น โดยเฉพาะในกลุ่มคน่ผิิวสีีที่่�มีีสถานะทางสัังคมและเศรษฐกิิจที่่�ย่่ำแย่่ ซึ่่�งทำให้้พวกเขาไม่่สามารถตััดสิินใจอย่่างเต็็มที่่�เกี่่�ยวกัับ การเข้้าร่่วมในการวิิจััย และสะท้้อนถึึงความสำคััญในการใช้้หลัักจริิยธรรมในการวิิจััยเพื่่�อปกป้้องกลุ่่มคนที่่�มีีความเปราะบางจากการถููกเอาเปรีียบงานวิิจััยด้้านมานุุษยวิิทยามีีชื่่�อว่่า คาเมล็็อต (Camelot) ซึ่่�งเป็็นโครงการวิิจััยที่่� จััดทำโดยมหาวิิทยาลััยอเมริิกััน (American University) โดยมีีเป้้าหมายเพื่่�อศึึกษาและทำความเข้้าใจมิิติิทางการเมืือง อิิทธิิพล และวััฒนธรรมทางการเมืืองในแง่่ของการต่่อต้้าน การก่่อความไม่ส่ งบ โดยเฉพาะในช่่วงสงครามคอมมิิวนิสต์ิ ์ในภูมิูิภาคเอเชีียตะวัันออกเฉีียงใต้้ ซึ่่�งประเทศไทยเป็็นหนึ่่�งในพื้้�นที่่�ที่่�มีีการศึึกษาในโครงการนี้้�การวิิจััยนี้้�ได้้ดำเนิินการในชุุมชนในแถบภาคอีีสานของประเทศไทย ซึ่่�งในช่่วงนั้้�น การขััดแย้้งทางการเมืืองระหว่่างรััฐบาลไทยและกลุ่มขบวนการคอม่มิิวนิสต์ิ มีี์ความรุุนแรงมาก การศึึกษาดัังกล่่าวมุ่่งเน้้นที่่�การเข้้าใจวิิถีีชีีวิิตและทััศนคติิของชาวบ้้านในพื้้�นที่่� รวมถึึง ความเชื่่�อและความคิิดเห็็นของพวกเขาต่่อการต่่อต้้านการก่่อการร้้ายและการโฆษณาชวนเชื่่�อทางการเมืือง68
ในช่่วงเริ่่�มต้้นของการวิิจััย นัักวิิจััยจากสหรััฐฯ พบว่่าเมื่่�อพยายามโฆษณาเรื่่�องราวของคอมมิิวนิิสต์์ในรููปแบบของ “ผีีร้้าย” หรืือภััยอัันตรายที่่�ต้้องถููกกำจััด ชาวบ้้านในพื้้�นที่่� ไม่่เชื่่�อหรืือไม่่ให้้ความสนใจต่่อเรื่่�องราวดัังกล่่าว จึึงทำให้้การต่่อต้้านคอมมิิวนิสต์ิ ์ในแนวทางนีีไม่่ได้้ผลเท่่าที่่�คาดหวัังไว้้จากการศึึกษาต่่อเนื่่�องทำให้นั้ ักวิจัิัยพบว่่า ชาวบ้้านในพื้้�นที่่�มีีความรัักและศรัทัธาในชาติิและสถาบัันต่่าง ๆ โดยเฉพาะสถาบัันพระมหากษััตริิย์์และความมั่่�นคงของชาติิ ดัังนั้้�น จึึงมีีการปรัับกลยุุทธ์์ในการโฆษณาใหม่่ โดยมุ่งเ่น้้นถึึงผลเสีียที่่�อาจเกิิดขึ้้�นกัับความมั่่�นคงของชาติิและสถาบัันจากการเข้้ามาของขบวนการคอมมิิวนิิสต์์ ซึ่่�งเป็็นวิิธีีที่่�สามารถสร้้างความเชื่่�อมั่่�นและการยอมรัับจากชาวบ้้านได้้มากขึ้้�นการวิจัิัยนี้้ส�ะท้้อนถึึงความสำคััญในการเข้้าใจบริิบททางวััฒนธรรมและมิิติิทางสัังคมของแต่่ละชุุมชน รวมถึึงการเคารพในค่่านิิยมและความเชื่่�อของพวกเขา เพื่่�อที่่�จะสามารถนำเสนอข้้อมููลหรืือโฆษณาชวนเชื่่�อในรููปแบบที่่�เหมาะสมและมีีประสิทธิิภาพ การศึึกษาในกรณีีนี้้�แสดงให้้เห็็นถึึงวิิธีีการที่่�นัักวิิจััยสามารถนำทฤษฎีีทางมานุุษยวิิทยาไปใช้้ในการเข้้าใจและวิิเคราะห์์ปััญหาทางการเมืืองในบริิบทที่่�เฉพาะเจาะจงได้้อีีกงานวิิจััยหนึ่่�ง เป็็นการวิิจััยด้้านมานุุษยวิิทยาเพื่่�อศึึกษาการซื้้�อบริิการของกลุ่่ม รัักร่่วมเพศในห้้องน้้ำสาธารณะ ปีี 1960 เรื่่�อง Tearoom Trade A study of homosexual encounters in public places เป็็นกรณีีที่่�นัักวิิจััยปลอมตััวเพื่่�อศึึกษาและสัังเกตการณ์์ การซื้้�อขายตััวของกลุ่่มรัักร่่วมเพศ โดยการยืืนอยู่่หน้้าห้้องน้้ำและจดบัันทึึกข้้อมููลเกี่่�ยวกัับ การเจรจาและหมายเลขทะเบีียนรถ รวมถึึงตามหาบุุคคลที่่�เกี่่�ยวข้้องเพื่่�อสััมภาษณ์์ต่่อ โดยการทำเช่่นนี้้�นัักวิิจััยอ้้างว่่าเป็็นเจ้้าหน้้าที่่�สาธารณสุุขเพื่่�อให้้ได้้ข้้อมููลจากผู้้ให้้ข้้อมููล โดยไม่่เปิิดเผยตััวตน ในที่่�สุุดข้้อมููลที่่�นัักวิจัิัยเก็็บได้ก็้รั่่็�วไหลออกไปและตกอยู่่ในมืือของตำรวจ ซึ่่�งทำให้้เกิิดการดำเนิินคดีีตามกฎหมายเกี่่�ยวกัับการขายบริิการทางเพศปััญหาหลัักจากงานวิิจััยนี้้�คืือ การที่่�นัักวิิจััยไม่่ได้้แสดงตััวตนและผู้้ให้้ข้้อมููลไม่่ทราบว่่ากำลัังถููกศึึกษาอยู่่ ทำให้้การศึึกษานั้้�นขาดการยิินยอมจากผู้้ให้้ข้้อมููล ซึ่่�งถืือเป็็นการละเมิิดหลัักจริิยธรรมในการวิิจััยที่่�สำคััญ การไม่่บอกข้้อมููลที่่�แท้้จริิงแก่่ผู้้ให้้ข้้อมููลว่่าเขาจะได้้รัับ ผลประโยชน์์อะไรจากการให้้ข้้อมููลนั้้�นหรืือจะมีีผลกระทบอย่่างไร ถืือเป็็นการละเมิิดสิิทธิิ ส่่วนบุุคคลและความเป็็นส่่วนตััว69
ในงานวิจัิัยโดยเฉพาะทางสัังคมศาสตร์์ การรัักษาความปลอดภััยและความเป็็นส่่วนตััวของข้้อมููลผู้้ให้้ข้้อมููลเป็็นสิ่่�งที่่�ต้้องให้้ความสำคััญอย่่างยิ่่�ง การใช้้วิิธีีทำรหััสหมายเลขแทน การใช้ชื่่้�อจริิง หรืือการใช้้รหัสสัองชั้้�นเป็็นมาตรการหนึ่่�งในการป้้องกัันไม่่ให้ข้้้อมููลส่่วนตััวรั่่�วไหลและให้้ความคุ้้มครองแก่่ผู้ใ้ห้ข้้้อมููล ซึ่่�งเป็็นหลัักจริิยธรรมที่่�จำเป็็นในการทำวิจัิัยทางสัังคมและมนุุษยศาสตร์์การปกป้้องสิิทธิิและความเป็็นส่่วนตััวของผู้้ให้้ข้้อมููลจึึงเป็็นสิ่่�งที่่�สำคััญในงานวิิจััย ทุุกประเภท และต้้องทำด้้วยความระมััดระวัังและโปร่่งใส เพื่่�อไม่่ให้้เกิิดความเสีียหายต่่อ ผู้้ที่่�มีีส่่วนร่่วมในงานวิิจััยสรุุปหลัักจริิยธรรมในการทำวิิจััยสามารถสรุุปได้้ดัังนี้้�1. การได้้มาซึ่่�งข้้อมููลที่่�ผิิดกฎหมาย นัักวิิจััยไม่่ควรทำการวิิจััยโดยการใช้้วิิธีีการ ที่่�ผิิดกฎหมาย เช่่น การปลอมตััว หรืือการเข้้าไปในสถานการณ์์ที่่�ละเมิิดกฎหมาย เพื่่�อให้้ได้้ข้้อมููลในการวิจัิัย นัักวิจัิัยไม่่ใช่นั่ ักสืืบหรืือตำรวจและควรเคารพสิทธิส่ิ่วนบุุคคลของผู้ที่่�เ ้ กี่่�ยวข้้อง2. ไม่่เปิิดเผยข้้อมููลอาสาสมััครและไม่รุุ่กล้้ำร่่างกายข้้อมููลที่่�ได้รั้ับจากอาสาสมััครต้้องถููกเก็็บรัักษาอย่่างเป็็นความลัับและนัักวิิจััยไม่่ควรมีีการเปิิดเผยข้้อมููลส่่วนบุุคคลของ ผู้้ที่่�เข้้าร่่วมการวิิจััย นอกจากนี้้� นัักวิิจััยต้้องหลีีกเลี่่�ยงการทำการทดลองที่่�รุุกล้้ำหรืือบัังคัับให้้ผู้้เข้้าร่่วมต้้องทำสิ่่�งที่่�อาจเป็็นอัันตรายต่่อร่่างกายหรืือจิิตใจของพวกเขา3. ไม่่จููงใจด้้วยสิ่่�งใดสิ่่�งหนึ่่�งหรืือผลประโยชน์์ นัักวิิจััยต้้องไม่่จููงใจหรืือใช้้ ผลประโยชน์์ที่่�ไม่่เป็็นธรรมเพื่่�อดึึงดููดอาสาสมััครเข้้าร่่วมการวิิจััย การให้้ผลประโยชน์์หรืือ แรงจููงใจต้้องมีีความสมเหตุุสมผลและไม่่ขััดต่่อหลัักจริิยธรรมของการวิิจััย4. การคััดเลืือกอาสาสมััครที่่�ไม่่เที่่�ยงตรง การเลืือกอาสาสมััครในการทำวิจัิัยต้้องมีีความเที่่�ยงตรงและไม่่เลืือกปฏิิบััติิ ต้้องเคารพในความเสมอภาคและความเท่่าเทีียมกััน โดยต้้องคำนึึงถึึงความเสี่่�ยงและผลประโยชน์์ที่่�อาสาสมััครจะได้้รัับจากการเข้้าร่่วมการวิิจััยนั้้�น ๆ หลัักจริิยธรรมดัังกล่่าวมีีความสำคััญอย่่างยิ่่�งในการทำวิจัิัย เพื่่�อให้้การวิจัิัยเป็็นไปอย่่างโปร่่งใส ถููกต้้อง และเคารพในสิิทธิิของทุุกฝ่่ายที่่�เกี่่�ยวข้้องกลุ่มเปราะบาง ่หมายถึึง บุุคคลที่่�มีีความเสี่่�ยงสููงในการถููกเอาเปรีียบจากการเข้้าร่่วมในโครงการวิิจััย หรืือบุุคคลที่่�อาจถููกชัักจููงให้้เข้้าร่่วมโครงการโดยหวัังว่่าจะได้้รัับประโยชน์์70
จากการมีีส่่วนร่่วม แต่่พวกเขาอาจไม่่มีีความสามารถในการตััดสิินใจอย่่างเต็็มที่่�หรืือถููกข่่มขู่่ให้้เข้้าร่่วม กลุ่่มบุุคคลเหล่่านี้้�อาจมีีลัักษณะ เช่่น1. บุุคคลที่่�ไม่รู้้่หนัังสืือ คนที่่�ไม่มีี่ความรู้้ในการอ่่านหรืือเขีียนมัักจะไม่่สามารถเข้้าใจข้้อมููลหรืือรายละเอีียดเกี่่�ยวกัับ การวิจัิัยได้้เต็็มที่่� อาจทำให้้ไม่่สามารถตััดสิินใจได้้อย่่างมีีความรู้้หรืือมีีอำนาจในการยิินยอมเข้้าร่่วมการวิิจััย2. บุุคคลที่่�เกรงใจหรืือหวาดกลััว บางคนอาจไม่่กล้้าปฏิิเสธการเข้้าร่่วมในโครงการวิิจััยเนื่่�องจากความกลััวหรืือ การเคารพในอำนาจหรืือสถานะของผู้ที่่�เ ้ ชิิญชวน เช่่น การยิินยอมจากการขอให้้มีีส่่วนร่่วมในวิิจััยเพีียงเพราะไม่่ต้้องการทำให้้ ผู้้ชัักชวนรู้้สึึกไม่่พอใจ3. สถานการณ์์ที่่�มีีผู้้ใหญ่่หรืือผู้้มีีอำนาจร่่วมอยู่่ในกรณีีที่่�มีีผู้้มีีอำนาจหรืือสถานะสููงกว่่าอยู่่ในสถานการณ์์ เช่่น การสััมภาษณ์์โดยมีีผู้ให้ ญ่่หรืือผู้้บัังคัับบััญชานั่่�งอยู่่ด้้วย อาจทำให้้บุุคคลในกลุ่่มเปราะบางไม่่กล้้าที่่�จะพููดข้้อมููลที่่�แท้้จริิงหรืือ แสดงความคิิดเห็็นที่่�ขััดแย้้ง เนื่่�องจากกลััวผลกระทบ4. นัักโทษหรืือผู้้ต้้องขััง ผู้้ที่่�อยู่่ในสถานการณ์์ที่่�ไม่่สามารถหลีีกหนีีได้้ เช่่น นัักโทษหรืือผู้้ต้้องขัังในเรืือนจำ พวกเขาอาจไม่่ได้้รัับอิิสระในการตััดสิินใจหรืือให้้ข้้อมููลเนื่่�องจากการมีีผู้้คุุมดููแลอยู่่ใกล้้ ๆ ซึ่่�งอาจส่่งผลต่่อความจริิงใจในการให้ข้้้อมููลหรืือความยิินยอมในการเข้้าร่่วมโครงการวิจัิัยกลุ่่มเหล่่านี้้�ถืือเป็็นกลุ่่มที่่�ต้้องได้้รัับการปกป้้องในด้้านจริิยธรรมการวิิจััย เนื่่�องจากพวกเขามีีความเสี่่�ยงที่่�จะถููกละเมิิดสิิทธิิหรืือไม่่ได้้รัับประโยชน์์จากการเข้้าร่่วมโครงการวิิจััยอย่่างเต็็มที่่� การวิิจััยที่่�เกี่่�ยวข้้องกัับกลุ่่มเหล่่านี้้�จึึงต้้องมีีความระมััดระวัังและต้้องปฏิิบััติิตามหลัักจริิยธรรมที่่�เคร่่งครััด เพื่่�อป้้องกัันไม่่ให้้เกิิดการละเมิิดสิิทธิิและความเสี่่�ยงที่่�ไม่่เป็็นธรรม..................???.........71
รายงานศึึกษา:การสร้้างสัันติิภาพที่่�ครอบคลุุมInclusive Peacebuildingin Thailand’s Southern Border Provinces
รายงานศึึกษา: การสร้้างสัันติิภาพที่่�ครอบคลุุมInclusive Peacebuilding in Thailand’s Southern Border Provinces งานวิจัยนี้มีเป้าหมายเพื่อหาคำตอบเกี่ยวกับความหมายของสันติภาพต่อกลุ่ม เปราะบาง-ชายขอบ นิยามกลุ่มเปราะบางในงานวจิ ัยนีประกอ้บด้วย 10 กลุ่ม ได้แก่ หญิงหม้าย ผู้ทำ งาน ช่วยเหลือเด็กกำ พร้า คนพิการ ผู้สูงอายุ ผู้ไม่มีความมันคงด้านที่อยู่อา่ศัย ชาวประมงชายฝั่ง เยาวชนในชุมชน ผู้มีความหลากหลายทางเพศ กลุ่มชนกลุ่มน้อยทางศาสนา และผู้ได้รับผลกระทบจากการบังคับใช้กฎหมายพิเศษ ข้อค้นพบจากงานวิจัยพบว่า ความสำ คัญสูงสุดต่อการใช้ชีวิตคือ การมีบ้านพักอาศัยเป็นของตนเอง รองลงมาคือ การบริการสาธารณะ เช่น การมีอาหารและน้ำ ที่สะอาด กลุ่มตัวอย่างเคยประสบกับการถูก ล้อเลียนหรือหัวเราะเยาะตวตันของพวกเขา และเคยถูกเลือกปฏิบัติอย่างไม่เป็นมิตร หรือหยาบคาย เมือถาม่ว่าใครได้รับผลกระทบจากความรุนแรงมากทีสุด พ่บว่า ผชู้ ายได้รับผลกระทบมากที่สุด รองลงมาคือ ผู้ที่เกี่ยวข้องกับคดีความมันคง ่ผู้หญิง เยาวชน และเจ้าหน้าทีรัฐ่ กลุ่มตัวอย่างรู้สึกไม่ปลอดภัยเมื่อต้องวิพากษ์วิจารณ์ผู้เห็นต่าง หรือเมื่อต้องชุมนุมเรียกร้องแสดงออกทางการเมือง คะแนนเฉลี่ยการยอมรับความเสมอภาคทางเพศสูงกว่าการยอมรับความหลากหลายทางเพศ ทางเลือกในการสร้างความยุติธรรม ในชุมชนคือ การมีคณะกรรมการค้นหาความจริงทีประ่ชาชนมีส่วนร่วมและเป็นอิสระ รองลงมาคือการเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบและการสานเสวนาเพื่อหาข้อตกลงร่วมกัน การให้สิทธิผู้หญิงในการเป็นผู้นำ ทางสังคม การเมือง และการศึกษา ได้รับคะแนนเฉลีย่ ต่ำ สุด และการลงโทษผู้กระทำผิดอย่างเด็ดขาดและรุนแรงได้รับคะแนนรองลงมา73
ผลการสำรวจความคิิดเห็็นของผู้้คนเปราะบาง-ชายขอบในพื้้�นที่่�ความขััดแย้้งจัังหวััดชายแดนภาคใต้้ต่่อการสร้้างสัันติิภาพบทนำ รายงานนี้้�เป็็นผลการสำรวจความคิิดเห็็นของผู้้คนเปราะบางในพื้้�นที่่�ความขััดแย้้งจัังหวััดชายแดนภาคใต้้ของประเทศไทย ดำเนิินการโดยกลุ่่มนัักวิิจััยหญิิงร่่วมกัับองค์์กร ภาคประชาสัังคมและภาควิิชาการในพื้้�นที่่�เพื่่�อหนุุนเสริิมบทบาทของกลุ่่มคนเปราะบางชายขอบที่่�มีีฐานะถููกกดทัับซ้้ำซ้้อน (Intersectionality) ภายใต้้บริิบทของความรุุนแรงทางการเมืืองที่่�ยืืดเยื้้�อเรื้้�อรัังเพื่่�อการสร้้างสัันติิภาพที่่�ครอบคลุุมและยั่่�งยืืน การสำรวจนี้้� เป็็นส่่วนหนึ่่�งของความพยายามในการฟัังเสีียงและไตร่่ตรองถึึงมุุมมองของพวกเขาที่่�มีีต่่อสถานการณ์์ความขััดแย้้งซึ่่�งกำลัังดำเนิินอยู่่ และวิิสััยทััศน์ต่์ ่ออนาคตที่่�ควรจะเป็็น โดยมุ่ง่ตอบคำถามหลัักที่่�ว่่าสัันติิภาพมีีความหมายต่่อกลุ่่มคนเปราะบาง-ชายขอบอย่่างไร? การสำรวจ ยัังเป็็นส่่วนหนึ่่�งของการวิจัิัยเชิิงปฏิิบััติิการที่่�มุ่ง่สร้้างการเรีียนรู้้เพื่่�อสร้้างทัักษะการวิิจััยให้้กัับนัักวิิจััยหญิิงในพื้้�นที่่�จำนวน 22 คน โดยเปิิดรัับอาสาสมััครที่่�จำนวนครึ่่�งหนึ่่�งมาจากผู้้ปฏิิบััติิงานของเครืือข่่ายสมาคมร่่วมสร้้างชุุมชนศรััทธา กััมปงตัักวาที่่�กระจายตััวอยู่่ใน 3 จัังหวััด (ปััตตานีี นราธิิวาส และยะลา) และ 4 อำเภอของสงขลา และอีีกครึ่่�งหนึ่่�งเป็็นผู้้สมััครหญิิงทั่่�วไปในจัังหวััดชายแดนใต้้ ที่่�สนใจโครงการฯและต้้องการเรีียนรู้้การทำวิิจััยในชุุมชนกลุ่่มคนเปราะบางในจัังหวััดชายแดนภาคใต้้ผู้้ตอบแบบสอบถามจำนวน 169 คน มาจากการสุ่่มอย่่างเจาะจง (purposive sampling) จากพื้้�นฐานที่่�โครงการกำหนดคุุณสมบััติิของกลุ่่มคนเปราะบางในบริิบทของจัังหวััดชายแดนภาคใต้้เอาไว้้ที่่� 10 กลุ่ม ไ่ด้้แก่่ 1) หญิิงหม้้าย 2) ผู้้ทำงานช่่วยเหลืือเด็็กกำพร้้า 3) คนพิิการ 4) ผู้้สููงอายุุ 5) ผู้ไ้ม่มีี่ความมั่่�นคงด้้านที่่�อยู่่อาศััย 6) ชาวประมงชายฝั่่�ง 7) เยาวชนในชุุมชน (ที่่�มีีภาวะเสี่่�ยงจากความรุุนแรงทั้้�งต่่อตััวเองและชุุมชน) 8) ผู้้ที่่�ความหลากหลาย ทางเพศ 9) กลุ่่มชนกลุ่่มน้้อยทางศาสนา และ 10) ผู้้ได้้รัับผลกระทบจากการซ้้อมทรมาน74
ผู้้ตอบแบบสอบถามในจำนวนผู้้ตอบแบบสอบถามทั้้�ง 169 คน เป็็นผู้้หญิิงมากกว่่าผู้้ชาย โดยมีีผู้้ที่่� ไม่่ต้้องการระบุุเพศสภาพอยู่่ร้้อยละ 1 โดยที่่�ราว 2 ใน 5 ระบุุสถานภาพหม้้าย ส่่วนใหญ่่ เป็็นผู้้นัับถืือศาสนาอิิสลาม (ร้้อยละ 98) และประมาณครึ่่�งหนึ่่�งระบุุอััตลัักษณ์์เด่่นของตน เป็็นมุุสลิิม (ร้้อยละ 52) โดยที่่�เหลืือจะเป็็นอััตลัักษณ์์ในเชิิงชาติิพัันธุ์์ ในขณะที่่�ภาษาที่่�ใช้้ ในครััวเรืือนจะมีีอยู่่ถึึง 3 ใน 4 ที่่�เป็็นภาษามลายููถิ่่�น นอกจากนี้้� ผู้้ตอบแบบสอบถามร้้อยละ 65 ระบุุว่่าตนไม่่ได้้เป็็นสมาชิิกหรืือมีีตำแหน่่งหน้้าที่่�ในกลุ่่มใด ๆ เลยในชุุมชน ส่่วนการติิดตามข่่าวสารนั้้�นอาศััยช่่องทางหลัักที่่�เป็็น เพื่่�อนสนิิทเป็็นสำคััญ รองลงมาคืือแหล่่งข้้อมููลข่่าวสารจากผู้้นำศาสนาและเจ้้าหน้้าที่่�รััฐ 75
ผลการสำรวจจะชี้้�ให้้เห็็นว่่าหนัังสืือพิิมพ์์เป็็นช่่องทางที่่�มีีผู้้ตอบน้้อยที่่�สุุด ในขณะที่่�ทวิิตเตอร์์ซึ่่�งเป็็นเพลทฟอร์์มออนไลน์์ที่่�มีีผู้้ใช้้งานส่่วนใหญ่่เป็็นกลุ่่มชนชั้้�นกลางในเมืืองและคนรุ่่นใหม่่ก็็เป็็นช่่องทางที่่�ใช้้น้้อยสำหรัับกลุ่่มคนเปราะบาง ผลการสำรวจยัังชี้้�ให้้เห็็นด้้วยว่่าสำหรัับกลุ่่มคนเปราะบางช่่องทางการรัับรู้้ข้้อมููลข่่าวสารผ่่านบุุคคลนั้้�นมีีความแตกต่่างกัันหากพิิจารณาจำแนกตามเพศสภาพ กล่่าวคืือ ผู้้ตอบแบบสอบถามจะเลืือกพููดคุุยหาข้้อมููลจากผู้้หญิิงมากกว่่าผู้้ชายถึึงเท่่าตััวเรื่่�องสำคััญในชีีวิิตผู้้ตอบแบบสอบถามเห็็นว่่าประเด็็นที่่�มีีความสำคััญลำดัับแรก ๆ ต่่อการใช้้ชีีวิิตในจัังหวััดชายแดนภาคใต้้เป็็นเรื่่�องหลัักประกัันพื้้�นฐาน เมื่่�อพิิจารณาจากค่่าเฉลี่่�ยของการตอบแบบสอบถามจะพบว่่าการมีีบ้้านพัักอาศััยเป็็นของตนเองเป็็นประเด็็นสำคััญลำดัับแรก (3.78 จากคะแนนเต็็ม 4) ในขณะที่่�ใน 5 อัันดัับแรกนั้้�นส่่วนใหญ่่จะเป็็นเรื่่�องบริิการสาธารณะขั้้�นพื้้�นฐาน อัันได้้แก่่ การมีีอาหารและน้้ำที่่�สะอาดสมบููรณ์์ การบริิการสาธารณสุุข และ การบริิการพื้้�นฐานต่่าง ๆ อาทิิเช่่น ถนน ไฟฟ้้า ประปา เป็็นต้้น ในขณะที่่�การแก้้ไขปััญหายาเสพติิดก็็ถืือเป็็นหนึ่่�งในประเด็็นที่่�ให้้ความสำคััญลำดัับต้้น ๆ เช่่นกััน76
ในทางกลัับกััน เมื่่�อพิิจารณาจากคะแนนเฉลี่่�ยที่่�มีีการให้้น้้ำหนัักน้้อยที่่�สุุด จะพบว่่าประเด็็นความเท่่าเทีียมทางเพศถือเื ป็็นประเด็็นที่่�มีีค่่าเฉลี่่�ยน้้อยที่่�สุุด (3.05) ซึ่่�งสะท้้อนมุุมมองต่่อคุุณค่่าในสัังคมที่่�ค่่านิิยมทางศาสนาและจารีีตวััฒนธรรมยัังคงมีีอิทธิิพลต่่อผู้คนอ ้ ย่่างชััดเจน ประเด็็นถััดมาคืือการแก้้ไขปััญหาผู้้มีีอิทธิิพล ในขณะที่่�การบริิการสาธารณะอย่่างการเดิินทางหรืือขนส่่งก็็เป็็นประเด็็นที่่�มีีน้้ำหนัักไม่่มากนััก ที่่�น่่าสนใจก็็คืือในทััศนะของกลุ่มเปราะบาง ่ที่่�ตอบแบบสอบถามนี้้� ประเด็็นที่่�เกี่่�ยวกัับการยอมรัับอััตลัักษณ์์ก็็อยู่่ในกลุ่่มประเด็็นที่่�มีีความสำคััญไม่่มากนัักต่่อการดำรงชีีวิิตเมื่่�อพิิจารณาจากสถานภาพทางเศรษฐกิิจของครััวเรืือน ผู้้ตอบแบบสอบถามเกิินครึ่่�ง (ร้้อยละ 56) ระบุุว่่าหลัังการแพร่่ระบาดโควิิดมีีรายได้้ของครััวเรืือนลดลง และในมุุมมอง ของผู้้ตอบแบบสอบถามระบุุว่่าผู้้ชายมีีบทบาทสำคััญที่่�สุุดในการหารายได้้เข้้าครััวเรืือน (ร้้อยละ 42) ในขณะที่่�มองว่่าบทบาททั้้�งหญิิงและชายมีีบทบาทพอ ๆ กัันอยู่่ที่่�ร้้อยละ 29 77
ส่่วนสวััสดิิการของรััฐที่่�ทางกลุ่่มคนเปราะบางและสมาชิิกในครอบครััวเคยได้้รัับส่่วนใหญ่่ จะมีีพื้้�นฐานอยู่่ที่่�หลัักประกัันสุุขภาพถ้้วนหน้้า รองลงมาคืือบัตัรสวัสดิั ิการแห่่งรััฐและเบี้้�ยยัังชีีพ ผู้้สููงอายุุตามลำดัับ จากประสบการณ์์ของผู้้ตอบแบบสอบถามโดยส่่วนใหญ่่ไม่่เคยประสบกัับเหตุุการณ์์ที่่�ทำให้รู้้สึึ ้กถููกกดทัับ แต่่เมื่่�อพิิจารณาในส่่วนของผู้ที่่�ยอม ้ รัับว่่าประสบกัับเหตุุการณ์์เหล่่านั้้�นจะพบว่่าเคยรัับรู้้ว่่าถููกล้้อเลีียนหรืือหััวเราะเยาะตััวตนของพวกเขามากที่่�สุุดโดยเปรีียบเทีียบ รองลงมาคืือเคยถููกปฏิิบััติิอย่่างไม่่เป็็นมิติรหรืือมีีท่่าทีีหยาบคายและเคยถููกดูถููกว่่าเป็็นสิ่่�งไม่ดีี่ตามลำดัับ 78
ความปลอดภััยและความไม่่สงบกลุ่่มคนเปราะบางซึ่่�งเป็็นผู้้ตอบแบบสอบถามส่่วนใหญ่่ร้้อยละ 80 ระบุุว่่าตนไม่่เคยมีีประสบการณ์์โดยตรงกัับเหตุุการณ์์ความไม่ส่งบ ส่่วนคนที่่�เคยมีีประสบการณ์์โดยตรงก็็เป็็นเรื่่�องที่่�ญาติิของตนเองเสีียชีีวิิตหรืือบาดเจ็็บจากเหตุุการณ์์ความไม่่สงบ และในสถานการณ์์ที่่�ตนเองเคยอยู่่ในเหตุุการณ์ถู์ูกปิิดล้้อม ถููกเชิิญตััว หรืือถููกจัับกุุม เมื่่�อให้้ประเมิินว่่าสถานการณ์์ในพื้้�นที่่�เปลี่่�ยนแปลงไปมากน้้อยเพีียงใด ผู้้ตอบแบบสอบถาม 1 ใน 4 ตอบว่่าเหมืือนเดิิม ในขณะที่่�เกืือบครึ่่�งหนึ่่�งเห็็นไปในทิิศทางที่่�ดีีขึ้้�นและดีีขึ้้�นมาก ในมุุมมองของคนเปราะบาง ผู้ที่่�ไ ้ ด้รั้ับผลกระทบจากความรุุนแรงมากที่่�สุุดคืือ ผู้ชาย ้(ร้้อยละ 59.2) รองลงมาคืือเหยื่่�อจากคดีีความมั่่�นคง ผู้้หญิิง เยาวชน และเจ้้าหน้้าที่่�หน้้าที่่�รััฐ ตามลำดัับ จะเห็็นได้ว่้่าสถานภาพที่่�แตกต่่างกัันนั้้�นถููกพิิจารณาว่่าได้รั้ับผลกระทบจากความรุุนแรง79
สำหรัับความรู้้สึึกเกี่่�ยวกัับความปลอดภััย ผู้้ตอบแบบสอบถามที่่�เป็็นคนเปราะบางรู้้สึึกปลอดภััยในสถานการณ์์ที่่�ตนเองพัักอาศััยอยู่่ในบ้้านของตนเองมากที่่�สุุด ตามมาด้้วยเวลาที่่�อยู่่ในศาสนาสถาน โรงเรีียน เข้้าร่่วมกิิจกรรมทางศาสนา และสถานที่่�ราชการตามลำดัับ (5 อัันดัับแรก) ส่่วนสถานการณ์์ที่่�รู้้สึึกปลอดภััยน้้อยที่่�สุุดคืือการแสดงความคิิดเห็็นสนัับสนุุนและวิิจารณ์์ขบวนการเคลื่่�อนไหวเอกราชปาตานีีตามมาด้้วยสถานการณ์์ที่่�เข้้าร่่วมการชุุมนุุมเรีียกร้้องและแสดงออกทางการเมืือง กลุ่มคนเปราะบาง่ยัังประเมิินว่่าคนในครอบครััวหรืือญาติิจะเป็็นผู้ที่่� ้สามารถปกป้้องคุ้้มครองความปลอดภััยในชีีวิติประจำวัันได้้มากที่่�สุุด รองลงมาคืือผู้้นำชุุมชนและผู้้นำศาสนาตามลำดัับ80
ความสััมพัันธ์์ในชุุมชนมุุมมองต่่อความสััมพัันธ์์ระหว่่างผู้้คนสะท้้อนมาจากข้้อคำถามเกี่่�ยวกัับการตััดสิินใจเลืือกโรงเรีียนของลููก ที่่�อยู่่อาศััยในชุุมชน ที่่�ทำงาน และการแต่่งงาน ผลการสำรวจพบว่่า กลุ่่มคนเปราะบางเห็็นว่่าการแต่่งงานนั้้�นพิิจารณาจากศาสนาและวััฒนธรรมเดีียวกัันเป็็นสำคััญ ในขณะที่่�ปััจจััยทั้้�งสองประการนี้้�จะไม่่ใช่่ประเด็็นสำคััญมากนัักเมื่่�อต้้องตััดสิินใจ เกี่่�ยวกัับการส่่งลููกไปโรงเรีียนหรืือการหาที่่�ทำงาน เมื่่�อให้้ผู้้ตอบแบบสอบถามประเมิินความสััมพัันธ์์และการยอมรัับค่่านิิยมเกี่่�ยวกัับความหลากหลายจะพบว่่าคะแนนการยอมรัับสิิทธิิของคนพิิการในชุุมชนซึ่่�งอยู่่ที่่� 8.24 ซึ่่�งสููงมากเมื่่�อเปรีียบเทีียบกัับการประเมิินความสััมพัันธ์์ในมิิติิอื่่�น ๆ ส่่วนคะแนนความสััมพัันธ์์หรืือความใกล้ชิ้ิดของผู้คนใน ้ ชุุมชนค่่อนข้้างสููง (ค่่าเฉลี่่�ย 7.79 จากคะแนนเต็็ม 10) ในขณะที่่�ความสััมพัันธ์ลั์ ักษณะดัังกล่่าวระหว่่างชุุมชนของตนเองกัับชุุมชนเพื่่�อนบ้้านจะลดลงมาหน่่อย (ค่่าเฉลี่่�ย 6.99) แต่่จะค่่อนข้้างห่่างกัับความสััมพัันธ์์กัับชุุมชนต่่างศาสนา (ค่่าเฉลี่่�ย 5.71)ส่่วนมุุมมองต่่อความสััมพัันธ์์ระหว่่างเพศสภาพจะมีีข้้อสัังเกตที่่�โดดเด่่นเห็็นชััด กล่่าวคืือคะแนนการยอมรัับความเสมอภาคระหว่่างเพศจะค่่อนข้้างสููง (ค่่าเฉลี่่�ย 6.68) แต่่คะแนนการยอมรัับสิทธิิของคนที่่�มีีความหลากหลายทางเพศในชุุมชนจะน้้อยลงมา (ค่่าเฉลี่่�ย 5.17) ทั้้�งหมดนี้้�เป็็นภาพสะท้้อนของสัังคมมุุสลิิมได้้เป็็นอย่่างดีี81
ความยุุติิธรรมหััวใจสำคััญของการสำรวจคืือการให้้ความหมายหรืือคุุณค่่ากัับสิ่่�งที่่�เรีียกว่่า ความยุุติิธรรมของกลุ่่มคนเปราะบาง ผลการสำรวจพบว่่าจากบรรดาตััวเลืือกต่่าง ๆ ผู้้ตอบแบบสอบถามให้้ความหมายของความยุุติิธรรมมีีน้้ำหนัักเชื่่�อมโยงกัับความสัันติิภาพและ ความสงบสุุข การดำรงชีีวิิตอยู่่อย่่างมีีศัักดิ์์�ศรีี และการให้้ความเป็็นธรรม เป็็นตััวเลืือก สามลำดัับแรก ที่่�น่่าสนใจเมื่่�อพิิจารณาจากตััวเลืือกที่่�มีีค่่าเฉลี่่�ยน้้อยที่่�สุุด ได้้แก่่ สัังคมมีีความเสมอภาคระหว่่างเพศ การให้้อภััยผู้้กระทำผิิด และการบัังคัับใช้้กฎหมายและ การดำเนิินคดีีประเด็็นข้้างต้้นดููจะสอดคล้้องกัับข้้อคำถามอีีกข้้อที่่�ให้้ผู้้ตอบแบบสอบถามพิิจารณาถึึงความเหมาะสมของวิิธีีการที่่�จะสร้้างสัังคมที่่�ยุุติิธรรมเพื่่�อยุุติิสถานการณ์์ความไม่่สงบ โดยค่่าเฉลี่่�ยสููงที่่�สุุด 3 ลำดัับแรก ได้้แก่่ 1) ควรมีีคณะกรรมการค้้นหาความจริิงที่่�ประชาชนมีีส่่วนร่่วมและเป็็นอิิสระ กรณีีที่่�เกิิดเหตุุการณ์์รุุนแรง 2) ควรมีีการเยีียวยาช่่วยเหลืือผู้้ไม่่ได้้รัับความเป็็นธรรม และ 3) ควรมีีการพููดคุุยสานเสวนาระหว่่างชุุมชนเพื่่�อหาข้้อตกลงร่่วมกััน โดยจะเห็็นได้้ว่่าผู้้ตอบแบบสอบถามไม่่ได้้ให้้น้้ำหนัักกัับกระบวนการยุุติิธรรมทางอาญาและกลไกของรััฐมากนััก 82
ในขณะที่่�คะแนนเฉลี่่�ยต่่ำที่่�สุุดในข้้อคำถามนี้้�จะสะท้้อนให้้เห็็นภาพที่่�ทัับซ้้อนกัันของความยุุติิธรรมในทััศนะของคนเปราะบาง กล่่าวคืือ วิิธีีการที่่�ได้้คะแนนเฉลี่่�ยต่่ำที่่�สุุด ได้้แก่่ ควรให้้ผู้ห้ ญิิงมีีสิทธิิในการเป็็นผู้นำ้ ทางสัังคม การเมืือง การศึึกษา และกิิจการศาสนา ซึ่่�งอาจกล่่าวได้้ว่่าเป็็นผลมาจากกรอบคิิดที่่�กำกัับโดยหลัักการตีีความทางศาสนาและเป็็นหนึ่่�งในประเด็็นที่่�มีีคำอธิิบายโต้้แย้้งจากผู้ใ้ห้ข้้้อมููลว่่าไม่่ได้้เกี่่�ยวข้้องกัับความหมายของความยุุติิธรรมแต่่อย่่างใด ในขณะที่่�คะแนนเฉลี่่�ยต่่ำรองลงมาคืือ ควรลงโทษผู้้กระทำผิิดอย่่างเด็็ดขาด และรุุนแรง ซึ่่�งสะท้้อนให้้เห็็นความไม่่เชื่่�อมั่่�นไว้้วางใจต่่อกระบวนการยุุติิธรรมทางอาญา ที่่�มีีอยู่่ในปััจจุุบััน อย่่างไรก็็ตาม แม้้การให้้อภััยผู้้กระทำผิิดจะมีีค่่าเฉลี่่�ยไม่่มากนััก แต่่จาก ข้้อคำถามที่่�ว่่า “สมมติิว่่าเกิิดเหตุุรุุนแรงกัับตััวท่่านเองหรืือคนในครอบครััว ท่่านจะให้้อภััย ผู้้ก่่อความรุุนแรงหรืือไม่่ หากนั่่�นเป็็นหนทางเดีียวที่่�จะสร้้างสัันติิภาพได้้” ผู้้ตอบแบบสอบถาม 2 ใน 3 ระบุุว่่าตนจะให้้อภััย83
สรุุปผลการสำรวจเกี่่�ยวกัับความหมายของความยุุติิธรรมใน มุุมมองของคนเปราะบางยืืนยัันว่่ากระบวนการยุุติิธรรมทางอาญาหรืือ การอำนวยความยุุติิธรรมโดยกลไกของภาครััฐนั้้�นอาจไม่่ใช่่หนทางหลััก หากแต่่การเปิิดเผยความจริิง การเยีียวยา การแสวงหาข้้อตกลง หรืือวิิธีีการอื่่�น ๆ อาจทำให้้เข้้าใกล้้ความยุุติิธรรมได้้มากกว่่า หากสัันติิภาพมีีองค์์ประกอบสำคััญที่่�ขาดไม่่ได้้คืือ ความยุุติิธรรมในระยะเปลี่่�ยนผ่่าน (Transitional Justice) มาพััฒนาแนวทางการเสริิมสร้้างการมีีส่่วนร่่วมและพััฒนาศัักยภาพของคนเปราะบางจึึงเป็็นทางเลืือกที่่�ควรได้้รัับ การพิิจารณาในอนาคต.........84
รายงานศึึกษา คุุณภาพชีีวิิตผู้้คนชายขอบ-เปราะบางเพื่่�อการสร้้างสัันติิภาพอย่่างครอบคลุุมในจัังหวััดชายแดนใต้้ ปัญหาความขัดแย้งและความรุนแรงในพื้นที่ชายแดนใต้ต้องการการเปิดพื้นที่ให้ทุกภาคส่วน รวมทั้งกลุ่มชายขอบ เข้ามามีส่วนร่วม เนื่องจากพื้นที่นี้ต้องเผชิญกับปัญหาความรุนแรงในหลายมิติ โครงการวิจัยนี้มุ่งศึกษาแง่มุมของกลุ่มเปราะบาง-ชายขอบ และหาคำตอบเกี่ยวกับความหมายของสันติภาพต่อ กลุ่มเหล่านี้ กลุ่มตัวอย่างเห็นว่าสภาพปัญหาของกลุ่มเปราะบางยังไม่เปลี่ยนแปลงมากนัก เพราะยังขาดนโยบายที่สามารถสร้าง การเปลี่ยนแปลงได้ เยาวชนที่ต้องคดีพบว่าพวกเขามาจากครอบครัวที่มีความรุนแรง ถูกละเลยจากการดูแลของพ่อแม่ ซึ่งมักจะต้องอยู่กับย่าหรือยาย และมีฐานะยากจน จึงพบว่าเป็นอุปสรรคในการสู้คดีเนื่องจากขาดทรัพยากรและเงินในการเดินทาง ระบบอุปถัมภ์เป็นปัจจัยทีทำ่ให้เกิดความไม่เป็นธรรมในสังคม จนทำ ให้กลุ่มเปราะบางบางกลุ่มมองว่า ความไม่ยุติธรรมเป็นสิ่งที่ไม่สามารถหลีกเลี่ยงได้หรืออาจไม่มีอยู่จริง ผู้หญิงมีมุมมองที่หลากหลายต่อบทบาทและหน้าที่ของตนเองทั้งในครอบครัว ส่งผลให้บางครัง้ผชู้ ายละเลยหรือไม่สนใจในการปฏบิตั ิหน้าที่ของตนเองในด้านต่าง ๆ สาเหตุสำ คัญทีกลุ่มเปราะ่บางยังคงประสบปัญหาทางสังคม ได้แก่ สาเหตุสำ คัญที่กลุ่มเปราะบางยังคงประสบปัญหาทางสังคม ได้แก่ 1) ผู้นำชุมชนและสังคมยังไม่เข้าใจ ไม่ยอมรับและไม่เปิดโอกาสให้กลุ่มเปราะบางมีชีวิตที่มีคุณภาพ 2) สังคมและชุมชนยังไม่มีการชว่ ยเหลือ กลุ่มเปราะบางอย่างต่อเนื่อง 3) ขาดการจัดทำข้อมูลความต้องการของกลุ่มเปราะบางอย่างเป็นระบบ 4) ขาดการช่วยเหลือเชิง บูรณาการ โดยการให้ทุกภาคส่วนมีส่วนร่วมและสร้างจิตอาสา และ 5) ขาดการส่งเสริมด้านเศรษฐกิจและรายได้ให้แก่กลุ่มเปราะบางปัจจัยเหล่านี้ทำ ให้กลุ่มเปราะบางยังไม่สามารถเข้าถึงการสนับสนุนที่จำ เป็นเพื่อการพัฒนาคุณภาพชีวิต และไม่ได้รับโอกาสในการพัฒนาตนเองอย่างเต็มที่ในสังคม85
บทนำพื้้�นที่่�ชายแดนใต้้ของประเทศไทยได้้แก่่ ปัตตัานีี ยะลา นราธิิวาส และ สี่่�อำเภอสงขลา (จะนะ เทพา นาทวีีสะบ้้าย้้อย) เป็็นพื้้�นที่่�ที่่�เกิิดความขััดแย้้งและรุุนแรงมาอย่่างยาวนานกว่่า 20 ปีี ข้้อมููลของศููนย์์เฝ้้าระวัังสถานการณ์์ภาคใต้้ ตั้้�งแต่่ พ.ศ. 2547 จนถึึงเดืือนกัันยายน 2566 เกิิดเหตุุการณ์์ความไม่่สงบจํํานวน 22,189 ครั้้�ง ความรุุนแรงดัังกล่่าวทํําให้้มีีผู้้เสีียชีีวิิต7,527 คน และผู้้บาดเจ็็บ 13,980 คน (ศููนย์์เฝ้้าระวัังสถานการณ์์ชายแดนใต้้, 19 ตุุลาคม 2566) ขณะที่่�ความคิิดเห็็นของประชาชนต่่อสถานการณ์์ความขััดแย้้งในพื้้�นที่่� จากข้้อมููลของโครงการสำรวจความคิิดเห็็นของประชาชนต่่อกระบวนการสัันติิภาพชายแดนใต้้ครั้้�งที่่� 7 หรืือ Peace Survey ระบุุว่่า ประชาชน 49% เห็็นว่่าสถานการณ์์ในพื้้�นที่่�จัังหวััดชายแดนภาคใต้้ยัังคง “เหมืือนเดิิม” และอีีก 13.7% ระบุุว่่า “แย่่ลง” (คณะทำงาน Peace Survey 7, 3 ตุุลาคม 2566) จะเห็็นได้้ว่่าสถานการณ์์ความรุุนแรงในเชิิงกายภาพแม้้จะลดลง สวนทางกัับความรู้้สึึกของประชาชนที่่�ยัังคงมองว่่าสถานการณ์์ในพื้้�นที่่�จัังหวััดชายแดนใต้้ยัังคง เหมืือนเดิิม อย่่างไรก็็ตามผู้้คนในพื้้�นที่่�ยัังมีีความหวัังต่่อกระบวนการสัันติิภาพในจัังหวััดชายแดนใต้้ ดัังผลสำรวจ Peace Survey ครั้้�งที่่� 7 สะท้้อนว่่า ประชาชน 33.7% เห็็นว่่ากระบวนการสัันติิภาพมีีความก้้าวหน้้า ประชาชนกว่่า 70.3% สนัับสนุุนการพููดคุุยสัันติิภาพเป็็นแนวทางการแก้้ไขปััญหา 42.6% มีีความเชื่่�อมั่่�นต่่อการพููดคุุยสัันติิภาพและประชาชน 56.4% ยัังมีีความหวัังต่่อกระบวนการสัันติิภาพ (คณะทำงาน Peace Survey7, 3 ตุุลาคม 2566) ดัังนั้้�น สิ่่�งที่่�สํําคััญที่่�ต้้องดำเนิินการต่่อไปคืือ การเปิิดพื้้�นที่่�ต้้องการให้้ประชาชนทุุกฝ่่ายอย่่างครอบคลุุมและมีีส่่วนร่่วมจากทุุกฝ่่าย รวมถึึงกลุ่มคนเปราะบาง-ชายขอบ โดยการ่สร้้างพื้้�นที่่�ปลอดภััยในการมีีส่่วนร่่วมกระบวนการปรึึกษาหารืือสาธารณะ (คณะทำงาน Peace Survey 7, 3 ตุุลาคม 2566) เนื่่�องจากในพื้้�นที่่�แห่่งนี้้�ยัังคงเผชิิญกัับสภาพปััญหาที่่�ยัังสะท้้อน ความรุุนแรงหลากหลายมิิติิที่่�กระทบต่่อชีีวิติผู้คนใน ้ พื้้�นที่่� โดยเฉพาะอย่่างยิ่่�งผู้คนเปราะบาง- ้ชายขอบที่่�ถููกเบีียดขัับออกจากการมีีส่่วนร่่วมในมิิติิต่่างๆ เช่่น นโยบาย ความยุุติิธรรมในสัังคม ภาวะการเป็็นตััวแทน เป็็นต้้นงานวิิจััยชิ้้�นเป็็นส่่วนหนึ่่�งของโครงการการสร้้างสัันติิภาพอย่่างครอบคลุุมในจัังหวััดชายแดนใต้้ของไทย ที่่�มุ่่งศึึกษาความสััมพัันธ์์ระหว่่างการพััฒนาคุุณภาพชีีวิิตและการสร้้างสัันติิภาพในพื้้�นที่่�จัังหวััดชายแดนใต้้ เพื่่�อที่่�หาคำตอบว่่า สัันติิภาพมีีความหมายต่่อกลุ่่มคน86
เปราะบาง-ชายขอบอย่่างไร? โดยมุ่ง่ศึึกษาความสััมพัันธ์์ระหว่่างการพััฒนาคุุณภาพชีีวิติและการสร้้างสัันติิภาพในพื้้�นที่่�จัังหวััดชายแดนใต้้ ผ่่านกรอบแนวคิิดปฏิิภาคภาวะ (Intersectionality) หรืือการซ้้อนทัับของประเด็็นปััญหา เป็็นกรอบการวิิเคราะห์์ที่่�สำคััญในการทำความเข้้าใจกระบวนทััศน์์ ที่่�ท้้าทายต่่อเรื่่�องเพศสภาพ เชื้้�อชาติิ ชาติิพัันธุ์์ ชนชั้้�น เพศวิิถีี ที่่�ทำให้้ผู้้คน ถููกเบีียดขัับออกจากการมีีส่่วนร่่วมในมิิติิต่่างๆ รวมถึึงการที่่�ผู้้คนต้้องเผชิิญกัับภาวะ เชิิงโครงสร้้างความรุุนแรงหลากรููปแบบ ซึ่่�งกำลัังดำเนิินการตััดข้้ามซ้้อนระหว่่างองค์์ประกอบต่่างๆ (Shepherd, 2008) รวมถึึงแนวคิิดการสร้้างสัันติิภาพเชิิงบวก (positive peace) ที่่�มุ่่งในการทำให้้สัังคมมีีสัันติิภาพที่่�ยั่่�งยืืน และทำให้้เกิิดสภาพแวดล้้อมในการพััฒนา ศัักยภาพมนุุษย์์ หลีีกห่่างความเกลีียดชัังซึ่่�งกัันและกััน ปรัับปรุุงกลไกสถาบััน กลไก และโครงสร้้างในสัังคมไม่่ให้้ยึึดติิดอยู่่กัับการรวมศููนย์์อำนาจ (Galtung, 1996)1 งานวิิจััยมีีกลุ่่มเป้้าหมาย ตามนิิยามภาคสนาม คืือ กลุ่่มเปราะบาง-ชายขอบ รวมทั้้�งหมด 176 คน จาก 16 ชุุมชน2ได้้แก่่ หญิิงหม้้าย เด็็กกำพร้้าคนพิิการ ผู้้สููงอายุุ ผู้้ไม่่มีีความมั่่�นคงด้้านที่่�อยู่่อาศััย (บนเขา ชาวเล) ชาวประมงชายฝั่่�ง เยาวชนในชุุมชน (เสี่่�ยงจากความรุุนแรงต่่อตััวเอง และชุุมชน) ผู้้ที่่�ความหลากหลายทางเพศ กลุ่่มชนกลุ่่มน้้อยทางศาสนา เหยื่่�อจากการซ้้อมทรมาน กล่่าวได้้ว่่าคนกลุ่่มนี้้�ถืือว่่าเป็็นกลุ่่มคนที่่�ยัังไม่่ได้้มีีการศึึกษาในแง่่ของการมีีส่่วนร่่วมในกระบวนการสัันติิภาพมากนััก ดัังนั้้�นโครงการศึึกษาวิิจััยนี้้�จึึงเน้้นการศึึกษาการวิิจััยเชิิงปฏิิบััติิการแบบ มีีส่่วนร่่วม (Action-oriented participatory research) โดยนัักวิจัิัยหญิิงท้้องถิ่่�นจากจัังหวััดชายแดนใต้้ จำนวน 22 คน ที่่�ได้้รัับการฝึึกอบรมการวิิจััยเชิิงปฏิิบััติิการแบบมีีส่่วนร่่วม ในโครงการการสร้้างสัันติิภาพอย่่างครอบคลุุมในจัังหวััดชายแดนใต้้จากคณาจารย์์ผู้้มีีความเชี่่�ยวชาญด้้านการวิิจััยในบริิบทของสามจัังหวััดชายแดนใต้้ ระหว่่างเดืือนพฤศจิิกายน 2565 - กุุมภาพัันธ์์ 25661 สันติภาพเชิงบวกคอ ืสภาวะที่สังคมมความีสงบสุขปราศจากความรนแรงในเชิงกายภาพ ความรุนแรงในเชิงุโครงสร้างและวัฒนธรรมเช่น ดำรงความยุติธรรม มีเสรีภาพที่เท่าเทียม เคารพศักดิ์ศรีของความเป็นมนุษย์ มีความภาคภูมิใจในตนเองและได้รับการเคารพยอมรับในอัตลักษณ์2 16 ชุมชนจาก 4 จังหวัดชายแดนใต้ ปัตตานี ยะลา นราธิวาส และ 4 อำเภอของสงขลา ที่ทำงานกับสมาคมร่วมสร้างชุมชนศรัทธากัมปงตักวา87
ผลการศึึกษา: การสััมภาษณ์์เชิิงลึึกและการสนทนากลุ่่มผลการศึึกษาแสดงถึึงความคิิดเห็็นและข้้อมููลของกลุ่่มผู้้เปราะบางที่่�หลากหลาย ซึ่่�งสะท้้อนต่่อสถานการณ์์ของกลุ่มชายขอบ เปราะบางใน่พื้้�นที่่�ความขััดแย้้งในจัังหวััดชายแดนใต้้ผลจากการสััมภาษณ์์เชิิงลึึกและการสนทนากลุ่่มพบกว่่า ประชาชนโดยทั่่�วไปมีีความคิิดเห็็นในเชิิงบวกต่่อ “ความเท่่าเทีียม” ในมิิติิการให้้ความช่่วยเหลืือมากกว่่ามิิติิอื่่�นๆ เช่่น กองทุุนเด็็กกำพร้้า สวััสดิิการเบี้้�ยผู้้สููงอายุุ - คนพิิการ บััตรประชารััฐ การแจกถุุงยัังชีีพเครื่่�องอุุปโภคบริิโภค การช่่วยเหลืือเมื่่�อยามจำเป็็น การให้ซ้ากาต (เงิินบริิจาคตามหลัักการของศาสนาอิสิลาม) อย่่างไรก็็ตามกลุ่่มเปราะบาง-ชายขอบ ยัังคงเผชิิญกัับการเลืือกปฏิิบััติิและความไม่่ยุุติิธรรม อัันเนื่่�องมากจากหลายสาเหตุุได้้แก่่ ทััศนคติิและการทำงานของรััฐและสัังคมที่่�ยัังไม่่ยอมรัับหรืือไม่่เปิิดโอกาสให้้กลุ่่มเปราะบาง การช่่วยเหลืือยัังไม่่ต่่อเนื่่�องและทั่่�วถึึง รวมทั้้�งการขาดฐานข้้อมููลที่่�เกี่่�ยวข้้องกัับความต้้องการของกลุ่่มเปราะบางเป็็นต้้น ดัังนั้้�นจึึงมีีข้้อเสนอจากชุุมชนเพื่่�อที่่�จะกระตุ้้นให้้หลายภาคส่่วนให้้เกิิดการเปลี่่�ยนแปลงได้้แก่่ 1) การส่่งเสริิมความรู้้สิทธิิและทัักษะ 2) การเปิิดพื้้�นที่่�การเมืืองและการมีีส่่วนร่่วม 3) การช่่วยเหลืือในเชิิงบููรณาการ4) การส่่งเสริิมเศรษฐกิิจรายได้้ให้้กัับกลุ่่มคนเปราะบาง นอกจากนี้้�ยัังมีีประเด็็นที่่�น่่าสนใจเกี่่�ยวกัับบทบาทของผู้้หญิิง ผู้้ให้้ข้้อมููลส่่วนใหญ่่เห็็นตรงกัันว่่าผู้้หญิิงมีีบทบาทและมีีส่่วนร่่วมในระดัับต่่างๆ อีีกทั้้�งยัังสามารถทำหน้้าที่่�เป็็นคนกลางในความขััดแย้้ง อย่่างไรก็็ตามสำหรัับผู้้หญิิงกลุ่่มเปราะบาง เช่่น หญิิงผู้้พิิการหรืือหญิิงหม้้าย พวกเธอมีีภาระหน้้าที่่�ทางสัังคม ที่่�ซัับซ้้อนทั้้�งในบ้้านและนอกบ้้าน ดัังนั้้�นเสีียงของพวกเธอควรถููกได้ยิ้ินและ ได้รั้ับการสนัับสนุุนประเด็็นสำคััญจากมุุมมองของกลุ่่มเปราะบางชายแดนใต้้1. สถานการณ์์/สภาพความเป็็นอยู่่ของกลุ่่มเปราะบางไม่่ได้้มีีการเปลี่่�ยนแปลง ผู้้ให้้ข้้อมููลแสดงความเห็็นว่่า โดยภาพรวมสถานการณ์์หรืือสภาพความเป็็นอยู่่ในชุุมชนของตััวเองในปััจจุุบัันยัังคงเหมืือนเดิิมไม่่มีีการเปลี่่�ยนแปลงมากนััก เนื่่�องจากในพื้้�นที่่�ยัังไม่่มีีนโยบายที่่�จะสร้้างการเปลี่่�ยนแปลงอย่่างมีีนััยยะสำคััญ โดยเฉพาะกลุ่่มเปราะบางชายขอบที่่�ยัังต้้องพึ่่�งพิิงผู้้อื่่�นในการดำเนิินชีีวิิต ซึ่่�งแสดงให้้เห็็นถึึงการเลืือกปฏิิบััติิและ การลดทอนศัักดิ์์�ศรีีดัังกรณีีของคนพิิการคนหนึ่่�งสะท้้อนว่่า 88
“ทุุกวัันนี้้�ยัังไม่่เห็็นการเปลี่่�ยนแปลงอะไรเลย ในฐานะที่่�ตนเองพิิการมืือเท้้าด้้วน ครั้้�งหนึ่่�งขณะขัับจัักรยานโดนเฉี่่�ยวทำให้้จัักรยานเสีียหาย ได้้ทำเรื่่�องขอความช่่วยเหลืือจาก อบต. จนถึึงวัันนี้้�ก็็ยัังไม่่ได้้รัับการช่่วยเหลืือใดๆ หรืือแม้้แต่่อาชีีพเสริิมแก่่คนยากไร้้ให้้คนในหมู่่บ้� ้านก็ยั็ังไม่่มีีชาวบ้้านยัังคงต้้องช่่วยเหลืือตััวเองหมดต่่างคนต่่างหากิินเอง ปััญหายาเสพติดิกยัังคงเหมืือนเดิิม มากกว่่านั้้�น มัักถููกเพื่่�อนบ้้านข่่มขู่่� ซึ่่�งก็็ไม่่มีีใครช่่วยอะไรได้้ ถููกดูถููกล้้อเลีียนบ่่อย แต่่อดทน สู้้ และด่่ากลัับบ้้าง”(ผู้้ให้้สััมภาษณ์์คนที่่� 96, 15 พฤศจิิกายน 2565)นอกจากนี้้�ภายใต้สถ้านการณ์์โควิิด 19 ในช่่วง 2-3 ปีีที่่�ผ่่านมา กลุ่ม่ตััวอย่่างส่่วนใหญ่่ สะท้้อนว่่าสถานการณ์ดั์ ังกล่่าวได้้เปลี่่�ยนแปลงวิถีีชีีวิติของผู้คนในวงก ้ ว้้าง โดยเฉพาะกลุ่มแรงงาน่ที่่�อพยพไปทำงานที่่�ประเทศมาเลเซีีย ช่่วงโควิิดพวกเขากลายเป็็นคนตกงานและต้้องกลัับมาอยู่่ที่่�บ้้าน ทำให้้ขาดรายได้้ อีีกทั้้�งไม่ส่ามารถหางานทำในพื้้�นที่่�ได้้ หลัังจากที่่�สถานการณ์์โควิิดได้สิ้้้�นสุุดลง พวกเขาก็ท็ยอยเข้้าไปทำงานที่่�ประเทศมาเลเซีียเหมืือนเดิิม เพราะรายได้้ไม่ส่ามารถเลี้้�ยงชีีพในพื้้�นที่่�ชายแดนใต้้ได้้ “ดีีใจที่่�สถานการณ์์โควิิดสิ้้�นสุุด มาเลเซีียเปิิดประเทศ เราก็็จะได้้ไปใช้้แรงงาน คนในหมู่่�บ้้านก็็จะได้้มีีเงิินใช้้จ่่าย หากจะทำงานที่่�บ้้านก็็คงยาก เพราะทรััพยากรเริ่่�มหดหาย อีีกทั้้�งช่่วงมรสุุมก็็ออกทะเลไม่่ได้้”(ผู้้ให้้สััมภาษณ์์คนที่่� 5, 14 พฤศจิิกายน 2565) เช่่นเดีียวกัับกลุ่ม่ตััวอย่่างพื้้�นที่่�อื่่�นๆ ที่่�ได้รั้ับผลกระทบจากสถานการณ์์โควิิดเช่่นเดีียวกัับคนทั่่�วไปของประเทศ ทำให้้ไม่่สามารถออกไปทำงานหารายได้้เหมืือนช่่วงปกติิ ขาดรายได้้ เมื่่�อการระบาดของโควิิด 19 ลดลงพวกเขาก็็สามารถออกไปทำงานได้้เหมืือนเดิิม แต่่ก็็ต้้องเผชิิญกัับการค้้าขายก็็ซบเซาลงอีีกทั้้�งราคาสิินค้้าก็็แพงขึ้้�นด้้วย2. กลุ่่มเปราะบางต้้องประสบปััญหากัับมุุมมองและทััศนคติิในเชิิงลบกลุ่มเปราะบาง-ชายขอบบางใ่ช่่เพีียงแค่่เผชิิญปััญหาเพีียงมิิติิเดีียวเท่่านั้้�น แต่่พวกเขา ยัังต้้องเผชิิญกัับมุุมมองและทััศนคติิต่่างๆ จากผู้้คน ก่่อให้้เกิิดความสลัับซัับซ้้อนของปััญหา เช่่น เด็็กและเยาวชนในสถานพิินิิจที่่�ชายแดนใต้้ ผู้้ให้้ข้้อมููลอธิิบายว่่า ส่่วนใหญ่่เด็็กและ 89
เยาวชนเหล่่านี้้�มาจากครอบครััวที่่�แตกแยกและต้้องอาศััยอยู่่กัับปู่่ย่่าตายาย มีีฐานะยากจน บางคนต้้องประสบกัับปััญหาความรุุนแรงทางครอบครััว ส่่งผลให้้เด็็กกลุ่่มเปราะบางเหล่่านี้้�มีีความเครีียดสููงมาก บางคนถึึงขั้้�นทำร้้ายพ่่อแม่่ หรืือบางคนต้้องไปพึ่่�งยาเสพติิดถึึงขั้้�นถููกจัับอยู่่ในสถานพินิิจ เมื่่�อเป็็นคดีีแล้้วจำเป็็นต้้องเดิินเรื่่�องเพื่่�อสู้้คดีีแต่่การเข้้าสู่่กระบวนการยุุติิธรรมและจำเป็็นต้้องใช้้เงิินไม่่ว่่าจะเป็็นค่่าเดิินทางหรืือค่่าทนาย (สนทนากลุ่่มที่่� 3, 8 กุุมภาพัันธ์์ 2566) ในขณะที่่�เด็็กที่่�มีีพ่่อที่่�ได้้รัับผลกระทบจากคดีีความมั่่�นคงหรืือเด็็กที่่�ต้้องเผชิิญกัับเหตุุการณ์์ความรุุนแรงทางครอบครััวกระทั่่�งพ่่อแม้้หย่่าร้้าง แต่่สัังคมหรืือชุุมชนบางพื้้�นที่่� ก็็ไม่่พร้้อมที่่�โอบรัับเด็็กเหล่่านี้้� แต่่กลัับต่่อว่่า เช่่น เด็็กมีีแม่่ถููกสามีีทิ้้�ง หรืือพ่่อเป็็นโจร ทำให้้เด็็กไม่่มีีกำลัังใจในการเรีียนหรืือการใช้้ชีีวิิต (สนทนากลุ่่มที่่� 6, 9 กุุมภาพัันธ์์ 2566)เช่่นเดีียวกัับกลุ่่มผู้้มีีความหลากหลายทางเพศที่่�สัังคมยัังไม่่ได้้ให้้โอกาสและพััฒนา ในทางที่่�ดีี เช่่น มีีกรณีีผู้้มีีความหลากหลายทางเพศคนหนึ่่�งตััดสิินใจย้้ายไปอยู่่พื้้�นที่่�ห่่างไกลเพื่่�อหลบหน้้าผู้้คน ทำให้้ต้้องใช้้ชีีวิิตอยู่่แบบลำบากเป็็นโรคซึึมเศร้้า วัันหนึ่่�งเขาต้้องกลัับมาดููแลแม่่เพราะพ่่อเสีียชีีวิติ แต่สุุ่ดท้้ายเขาหาบทสรุุปให้กั้ับชีีวิติไม่่ได้้ในการที่่�จะอยู่่ในสัังคมมุุสลิิมและได้รั้ับการยอมรัับ เขาจึึงเลืือกที่่�จะฆ่่าตััวตายในที่่�สุุด (สนทนากลุ่มที่่� 7, 9 ่ กุุมภาพัันธ์์ 2566) นอกจากนี้้�กลุ่มผู้่ ้มีีความหลากหลายทางเพศ ยัังถููกด้้อยค่่าว่่าเป็็นกลุ่มคนที่่�่ทำผิิดหลัักการของศาสนาเพราะเบี่่�ยงเบนทางเพศ เช่่น กลุ่่มเยาวชนเล่่าว่่า ครั้้�งหนึ่่�งเคยถููกอาจารย์์ที่่�โรงเรีียนดูถููกและกาหััวว่่าเป็็น “ปอแน” (กระเทยในภาษาไทย) พวกความรู้้สึึกแย่่จนไม่่อยากเข้้าเรีียนวิิชาของอาจารย์์คนนั้้�น (สนทนากลุ่มที่่� 7, 9 ่ กุุมภาพัันธ์์ 2566) นอกจากนี้้�เยาวชนนอกระบบ การศึึกษาก็็ถููกสัังคมดููถููกเช่่นกััน เช่่น เยาวชนที่่�ไปฝึึกงานในที่่�ต่่างๆ มัักถููกมองว่่าเป็็นแค่่เด็็กฝึึกอาชีีพระยะสั้้�น ความรู้้ไม่่มากเท่่ากัับเยาวชนที่่�อยู่่ในระบบการศึึกษา จนถููกบููลลี่่�หรืือ ด้้อยค่่าว่่าเป็็น “แรงงานโง่่” (สนทนากลุ่่มที่่� 2, 7 กุุมภาพัันธ์์ 2566)สำหรัับกลุ่่มหญิิงหม้้ายในพื้้�นที่่�ชายแดนใต้้ ลููกๆของเธอถููกกล่่าวหาว่่าเป็็นลููกโจร เพราะมีีรููปพ่่อติิดป้้ายอยู่่ตรงด่่านตรวจ เหตุุการณ์์เหล่่านี้้�ได้สร้้ ้างความเจ็็บปวดรวดร้้าวสำหรัับหญิิงหม้้ายในพื้้�นที่่�ฯ (สนทนากลุ่่มที่่� 6, 9 กุุมภาพัันธ์์ 2566) ขณะที่่�ผู้้หญิิงหม้้ายที่่�มีีสามีีเป็็นเจ้้าหน้้าที่่�รััฐในหมู่่บ้้านแห่่งหนึ่่�งในจัังหวััดนราธิิวาสมัักจะถููกล้้อเลีียนเช่่นกัันว่่าพวกเธอตกเป็็นภรรยาของทหาร 90
“ตอนที่่�เป็็นหม้้ายใหม่่ๆ และย้้ายมาอยู่่�ในพื้้�นที่่� วัันหนึ่่�งเดิินไปซื้้�อกัับข้้าว ได้้ยิินผู้ห้ ญิิงคนหนึ่่�งพููดว่่า ผู้้หญิิงในชุุมชน สามีีเป็็นทหารหมดแล้้ว” (สนทนากลุ่่�มที่่� 6, 9 กุุมภาพัันธ์์ 2566)3. ปััญหาความยุุติิธรรมในมุุมของกลุ่่มชายขอบ เปราะบางในพื้้�นที่่�ชายแดนใต้้นอกจากการเลืือกปฏิิบััติิอย่่างไม่่เท่่าเทีียมต่่อกลุ่มเปราะบาง-ชายขอบ ความ่ ยุุติิธรรมยัังเป็็นประเด็็นใจกลางสำคััญ เนื่่�องจากในพื้้�นที่่�ยัังคงประสบปััญหากัับความยุุติิธรรมทั้้�งจากการดำเนิินคดีีและการปฏิิบััติิของเจ้้าหน้้าที่่�รััฐที่่�ทำให้้เกิิดการละเมิิดสิิทธิิอย่่างกว้้างขวาง โดยเฉพาะกลุ่่มเปราะบาง-ชายขอบซึ่่�งเป็็นกลุ่่มที่่�ไร้้อำนาจในการต่่อรองเกืือบทุุกด้้าน ผู้ใ้ห้ข้้้อมููลคนหนึ่่�งแสดงความเห็็นในทำนองที่่�ว่่าความยุุติิธรรมไม่มีี่อยู่่จริิง เห็็นได้้จากเหตุุการณ์์ที่่�พวกเขาต่่างเผชิิญทั้้�งระดัับการปฏิิบััติิทางกฎหมายในสัังคมที่่�มีีการคอรััปชั่่�นและเลืือกปฏิิบััติิ “ในประเทศไทยและที่่�ไหนๆ ความยุติุธิรรมไม่่มีีจริิง คนมีีอำนาจมีีเงิินก็็รอดทุุกราย ในขณะที่่�คนจนจะเอาอะไรไปสู้้ แม้้จะเข้้าไปทำงานราชการหรืือหน่่วยงานอะไรก็ต็าม ยัังต้้องมีีเงิินจ่่ายใต้้โต๊๊ะ ถ้้าครอบครััวไหนจนไม่่มีีจะยััดใต้้โต๊๊ะ เหล่่านี้้�ทำให้้หลายพื้้�นที่่�มีีตำรวจ หรืือ อส.ที่่�ติิดยาเสพติิด”(ผู้้ให้้สััมภาษณ์์คนที่่� 96, 15 พฤศจิิกายน 2565)นอกจากนี้้�ผู้้ให้้ข้้อมููลจำนวนมากให้้ความเห็็นว่่า ความยุุติิธรรมในพื้้�นที่่�ชายแดนใต้้นั้้�น จะเกิิดขึ้้�นได้้ต้้องมีีอำนาจหรืือเส้้นสาย เยาวชนคนหนึ่่�งแสดงความเห็็นว่่า ความยุุติิธรรมไม่่มีีอยู่่จริิง เพราะความยุุติิธรรมจะเกิิดได้้เฉพาะคนที่่�มีีอำนาจและมีีเส้้นสายเท่่านั้้�น (ผู้้ให้้สััมภาษณ์์คนที่่� 8, 14 พฤศจิิกายน 2565) ซึ่่�งนอกจากเส้้นสายหรืือระบบอุุปถััมภ์์ ยัังมีีการคอรััปชั่่�นของผู้้นำท้้องถิ่่�นที่่�เลืือกปฏิิบััติิ เอาใจพี่่�น้้องเครืือญาติิหรืือฝ่่ายที่่�สนัับสนุุนตััวเองก่่อน ตััวอย่่างที่่�เห็็นได้้ชััดคืือ การพึ่่�งพาระบบเครืือญาติิ เช่่น หากมีีสวััสดิิการที่่�ทางรััฐมอบให้้กัับประชาชน ผู้้ใหญ่่บ้้านก็็จะมอบให้้กัับญาติิของตนก่่อน (ผู้้ให้้สััมภาษณ์์คนที่่� 51, 4 ธัันวาคม 2565) เช่่นเดีียวกัับผู้้ดููแลคนพิิการติิดเตีียงและเยาวชนสะท้้อนประเด็็นนี้้�ว่่า91
“ในสัังคมบ้้านเราไม่่มีีความยุุติิธรรมทั้้�งการสมััครงาน สมััครเรีียน ถ้้าไม่่มีีเส้้นสายภายในแล้้วก็็ยากที่่�จะเข้้าไปได้้ แม้้ว่่าจะเปิิดรัับสมััครและสอบติิดก็็จะไม่่ได้้เพราะเขามีีคน ข้้างในแล้้ว” (ผู้้ให้้สััมภาษณ์์คนที่่� 105, 27 พฤศจิิกายน 2565)ปััญหาความไม่่เป็็นธรรมที่่�เกิิดขึ้้�นนี้้�ทำให้้ชาวบ้้านกลุ่่มเปราะบางประสบกัับปััญหาต่่างๆ จนทำให้้รู้้สึึกอ่่อนล้้า ดัังผู้้ได้้รัับผลกระทบจากสถานการณ์์ความไม่่สงบในพื้้�นที่่�ได้้สะท้้อนผ่่านคำพููด ในขณะที่่�ให้้สััมภาษณ์์นััยน์์ตาเธอสีีแดงก่่ำและพููดด้้วยเสีียงกลััวและหวาดระแวงว่่า“ช่่วงที่่�ประสบกัับเหตุุการณ์์กัับตััวเองใหม่่ๆ รู้้สึึกเจ็็บปวดมาก อยากต่่อสู้้เพื่่�อให้้ได้้ความยุุติิธรรมกัับตนเองและครอบครััว และได้้เข้้าสู่่�กระบวนการยุุติิธรรมแต่่ถึึงวัันนี้้�ก็็ยััง เหมืือนเดิิมจนรู้้สึึกสิ้้�นหวัังกัับกฎหมายและไม่่อยากได้้อะไรแล้ว้ ทั้้�งบทลงโทษหรืือการเยีียวยา เป็็นไปได้้ไม่่อยากไปข้้องเกี่่�ยวอะไรกัับกฎหมายอีีก” (ผู้้ให้้สััมภาษณ์์คนที่่� 108, 14 พฤศจิิกายน 2565)4. ความเห็็นต่่อสถานะและบทบาทของผู้้หญิิงเปราะบางปััจจุุบัันผู้้หญิิงเข้้าไปมีีบทบาททางสัังคมและทางการเมืืองมากขึ้้�น ผู้้ให้้สััมภาษณ์์ มองว่่าผู้ห้ ญิิงมีีบทบาททางสัังคมในสถานะที่่�เท่่าเทีียมกัับผู้ชาย บาง ้ ส่่วนให้้ความเห็็นว่่าผู้ห้ ญิิงสมควรเป็็นผู้นำและผู้ ้ ห้ ญิิงต้้องทำหน้้าที่่�ทั้้�งในบ้้านและนอกบ้้าน ข้้อมููลเหล่่านี้้�แสดงให้้เห็็นว่่าผู้ห้ ญิิงมีีภาระหน้้าที่่�หลัักและหน้้าที่่�รอง นอกจากนี้้� ในประเด็็นเศรษฐกิิจ ผู้ใ้ห้ข้้้อมููลส่่วนใหญ่่เห็็นว่่าผู้้หญิิงและผู้้ชายมีีบทบาทที่่�เท่่าเทีียมกััน ทั้้�งสองฝ่่ายต่่างช่่วยเหลืือซึ่่�งกัันและกััน เนื่่�องในสถานการณ์์ที่่�สภาพเศรษฐกิิจที่่�บัังคัับให้้ทุุกคนทั้้�งหญิิงและชายต้้องออกไปทำงาน เพื่่�อหารายได้้ให้้เพีียงพอกัับค่่าใช้้จ่่ายในแต่่ละวััน“ใครจะเป็็นคนหารายได้้ได้้มากกว่่ากัันนั้้�นไม่่สำคััญว่่าเขาเป็็นผู้้หญิิงหรืือผู้้ชาย แต่่อยู่่�ที่่�ความสามารถ และความเก่่งของแต่่ละคนมากกว่่า ผู้ห้ ญิิงบางคนสามารถเป็็นเจ้้าของกิิจการได้้ด้้วยซ้้ำ ดัังนั้้�น ไม่่ควรอคติิว่่าใครเพศไหนเก่่งกว่่าใคร แต่่ควรยอมรัับในสิ่่�งที่่�เป็็น แม้้ว่่าผู้้หญิิงไม่่ได้้แข็็งแรงเท่่าผู้้ชาย แต่่ทางความคิิด ทางการทำงาน ก็็ไม่่ด้้อยกว่่าใคร” (ผู้้ให้้สััมภาษณ์์คนที่่� 10, 14 พฤศจิิกายน 2565) 92
สำหรัับการมีีส่่วนร่่วมทางสัังคม ผู้ห้ ญิิงสามารถเข้้าไปมีีส่่วนร่่วมในการแสดงความคิิดเห็็นและมีีความกระตืือรืือร้้น เมื่่�อเข้้าไปทำงานร่่วมกัับผู้้ชายแล้้ว ก็็สามารถเติิมเต็็มการทำงานร่่วมกัันได้้เป็็นอย่่างดีี“ปััจจุุบัันผู้้หญิิงก็็ทำอะไรได้้มากขึ้้�น มีีสิิทธิิเท่่าเทีียมกััน ไม่่มีีการกดขี่่� เป็็นผู้้นำได้้ในบริิบทของตััวเอง อย่่างกลุ่่�มเเม่่บ้้าน สามารถออกความเห็็นได้้ สามารถมีีสิิทธิิมีีเสีียงเต็็มที่่�” (ผู้้ให้้สััมภาษณ์์คนที่่� 100, 15 พฤศจิิกายน 2565) “ผู้้หญิิงมีีความกระตืือรืือร้้น เอาใจใส่่กัับคนในพื้้�นที่่� มีีจิิตอาสาสููง โดยเฉพาะ การรัับผิดชิอบต่่อการทำงาน อีีกทั้้�งมีีความละเอีียดรอบคอบอีีกด้้วย (ผู้ใ้ห้สั้ัมภาษณ์์คนที่่� 15, 22 พฤศจิิกายน 2565) สมควรอย่่างยิ่่�งที่่�ผู้ห้ญิิงเข้้าไปเป็็นผู้นำเพราะผู้ ้ ห้ญิิงมีีความรัับผิดชิอบสููง”(ผู้้ให้้สััมภาษณ์์คนที่่� 20, 22 พฤศจิิกายน 2565)นอกจากนี้้�ผู้ใ้ห้ข้้้อมููลแสดงความเห็็นว่่าผู้ห้ ญิิงยัังมีีโอกาสเข้้าไปทำงานในระดัับต่่างๆ อีีกทั้้�งสามารถทำหน้้าที่่�เป็็นคนกลางเวลามีีความขััดแย้้ง ซึ่่�งเป็็นคุุณสมบััติิสำคััญของการเป็็นผู้้นำและได้้รัับความไว้้วางใจในการเข้้าไปทำหน้้าที่่�ในด้้านต่่างๆ“ผู้ห้ญิิงสามารถหาทางออกให้กั้ับสัังคมได้้ดีี เรื่่�องการไกล่่เกลี่่�ยและการดููแลคนยากไร้้ และสามารถทำงานแทนผู้้นำ” (ผู้้ให้้สััมภาษณ์์คนที่่� 14, 24 พฤศจิิกายน 2565) “ผู้ห้ ญิิงได้้รัับความไว้ว้างใจและถููกมอบหมายจากผู้นำในการเ ้ ข้้าไปเป็็นคณะทำงานทั้้�งในระดัับชุุมชน ตำบล และจัังหวััด เพื่่�อให้้ไปถึึงจุดมุ่่�งหมายของการทำงานร่่วมกัันกัับผู้้ชาย” (ผู้้ให้้สััมภาษณ์์คนที่่� 17, 22 พฤศจิิกายน 2565)อย่่างไรก็็ตาม หญิิงบางกลุ่่มต้้องรัับภาระทางสัังคมมากว่่าผู้้ชายด้้วยบทบาทหน้้าที่่�ในครััวเรืือน ขณะเดีียวกัันพวกเธอต้้องออกไปทำงานนอกบ้้านด้้วย หญิิงหม้้ายคนหนึ่่�งบอกว่่าตนเองต้้องทำงานทุุกอย่่างในบ้้าน ในขณะที่่�สามีีไม่่ได้รั้ับผิิดชอบในการทำงานหาเลี้้�ยงชีีพเพื่่�อ93
ครอบครััวจนกระทั่่�งตนเองตััดสิินใจหย่่าร้้าง ในขณะที่่�ผู้้หญิิงบางคนที่่�ไม่่มีีต้้นทุุนชีีวิิตจำเป็็นจนต้้องอพยพไปทำงานต่่างประเทศและยอมที่่�จะทิ้้�งลููกอยู่่กัับญาติิที่่�บ้้าน“ผู้ห้ญิิงมีีบทบาทหน้้าที่่�ที่่�ต้้องรัับผิดชิอบหลายอย่่าง เมื่่�อก่่อนก๊๊ะเองก็มีี็บทบาทหน้้าที่่�ต้้องรัับผิิดชอบ ต้้องดููแลครอบครััว มีีหน้้าที่่�ที่่�ต้้องจััดการ ทำให้้ต้้องไปทำงานมาเลเซีีย ถ้้าก๊๊ะไม่่ไปทำงานมาเลเซีีย ก๊๊ะก็็ไม่่มีีรายได้้ที่่�จะใช้้จ่่ายในครอบครััว ผู้้หญิิงหลายๆ คนในหมู่่�บ้้านนี้้�ต่่างก็ท็ำงานกัันหมด ไม่่มีีใครอยู่่บ้� ้านเฉยๆ ทุุกคนมีีภาระที่่�ต้้องรัับผิดชิอบ ถ้้าไม่่ออกไปทำงานก็็ไม่่ได้้เงิินเลย แต่่ถ้้าออกไปอย่่างน้้อยก็็ได้้แล้้ววัันละร้้อยสองร้้อย” (ผู้้ให้้สััมภาษณ์์คนที่่� 6, 14 พฤศจิิกายน 2565)สาเหตุุของปััญหา ปััญหาที่่�กลุ่่มเปราะบาง-ชายขอบประสบปััญหาอยู่่นั้้�นข้้องเกี่่�ยวกัับโครงสร้้างของ การปกครอง ระบบระเบีียบการทำงานของภาครััฐที่่�ปรากฏอยู่่ในพื้้�นที่่�ชายแดนใต้้ เจ้้าหน้้าที่่�รััฐให้้ข้้อมููลว่่าภาครััฐและเองชนยัังไม่่มีีการช่่วยเหลืือและการจััดทำข้้อมููลที่่�เป็็นระบบ อีีกทั้้�ง ยัังไม่่ได้้เข้้าใจและยอมรัับกลุ่่มเปราะบางอย่่างแท้้จริิง นำไปสู่่การช่่วยเหลืือที่่�ไม่่ทั่่�วถึึงและ ไม่่ต่่อเนื่่�อง เหล่่านี้้�ส่่งผลให้้กลุ่่มชายขอบ เปราะบางในพื้้�นที่่�ยัังไม่่ได้้รัับการคุ้้มครองตามสิิทธิ์์�ที่่�ควรจะได้้รัับ 1. ผู้้นำชุุมชน สัังคม ไม่่เข้้าใจ ไม่่ยอมรัับและไม่่เปิิดโอกาสให้้กลุ่่มเปราะบาง ชายแดนใต้้นัับเป็็นพื้้�นที่่�เปราะบางที่่�จำเป็็นต้้องได้้รัับการดููแลทุุกส่่วนเนื่่�องจากต้้องเผชิิญปััญหาหลากหลายมิิติิ เนื่่�องจากสัังคมหรืือผู้นำ้ ชุุมชนไม่่พร้้อมที่่�จะดููแลอย่่างครอบคลุุมและเข้้าใจ เข้้าถึึงและให้้โอกาสดัังกรณีีของกลุ่มผู้่ ้มีีความหลากหลายทางเพศในพื้้�นที่่�ชายแดนใต้้มัักจะมีีความกดดัันในการดำเนิินชีีวิิต เช่่นเดีียวกัับหญิิงหม้้าย แม้้ว่่าจะเป็็นบุุคคลที่่�สัังคมชายแดนใต้้ให้้ความสำคััญตามหลัักความเชื่่�อของศาสนาอิสิลาม (ทั้้�งหญิิงหม้้ายและเด็็กกำพร้้า) แต่่บางชุุมชนกลัับละเลย เช่่น ในชุุมชนหนึ่่�งมีีผู้้ให้้ข้้อมููลว่่า ถ้้าผู้้ชายรู้้ว่่าคนไหนเป็็นแม่่หม้้ายก็็มัักจะมีีคำหยอกล้้อ ล้้อเล่่นด้้วยคำที่่�อีีกฝ่่ายหนึ่่�งจะรู้้สึึกระแวง (สนทนากลุ่่มที่่� 6, 9 กุุมภาพัันธ์์ 2566) หรืือกรณีีที่่�คนพิิการต้้องเผชิิญกัับทััศนคติิของเจ้้าหน้้าที่่�เมื่่�อไปใช้้บริิการจากภาครััฐ94
“ครั้้�งหนึ่่�งผมพาภรรยาซึ่่�งพิิการ ไปถ่่ายบัตัรประชาชนให้้ภรรยาที่่�อำเภอไม่่มีีทางลาดจึึงต้้องยกขึ้้�น ระหว่่างที่่�รอเจ้้าหน้้าที่่�ดำเนิินการอยู่่� ผมก็็รออยู่่�ข้้างนอก ก็็มีีพนัักงานนิินทาว่่า ‘คนพิิการจริิงๆ ไม่่ต้้องถ่่ายรููปหรอก ตำรวจไม่่จัับหรอก’ นั่่�นหมายถึึงสัังคมยัังไม่่เห็็นว่่า คนพิิการเป็็นมนุุษย์์คนหนึ่่�งที่่�มีีสิิทธิ์์�และความต้้องการเหมืือนคนทั่่�วไป” นอกจากนี้้�ความอ่่อนแอของสัังคมที่่�ไม่่ได้้ทำความเข้้าใจกลุ่่มเปราะบาง-ชายขอบ ถึึงความลำบากหรืือความต้้องการของเขา ทำให้้เกิิดการละเลยและไม่่เปิิดโอกาส เมื่่�อมีีกิิจกรรมนััดหมายใส่่ชุุดสีีประจำหมู่่บ้้านในวัันอีีด (วัันสำคััญทางศาสนาอิิสลาม) พบว่่ากลุ่่มเปราะบางที่่�เป็็นผู้้ยากไร้้มััก ไม่่ได้้เข้้าร่่วมกัับกิิจกรรมและกลายเป็็นแกะดำของชุุมชนนั้้�นไป (สนทนากลุ่มที่่� 2, 7 ่ กุุมภาพัันธ์์ 2566) ในขณะที่่�แกนนำสี่่�เสาหลััก (ผู้นำศา ้ สนา ผู้นำ้ ท้้องถิ่่�น ผู้นำ้ ท้้องที่่� ผู้นำ้ ตามธรรมชาติิ) ยอมรัับว่่าที่่�ผ่่านมาพวกเขามีีการเรี่่�ยไรเงิินช่่วยเหลืือเด็็กกำพร้้าเสีียส่่วนใหญ่่แต่่สำหรัับกลุ่่มเปราะบาง-ชายขอบอื่่�นๆ แต่่คนพิิการยัังไม่่ได้้ถููกให้้ความสำคััญเท่่าที่่�ควร (สนทนากลุ่่มที่่� 1, 2 กุุมภาพัันธ์์ 2566) ขณะที่่�กลุ่่มผู้้มีีความหลากหลายทางเพศกลัับถููกปิิดกั้้�นพื้้�นที่่�ในการแสดงความสามารถ ผู้ใ้ห้ข้้้อมููลคนหนึ่่�งเล่่าว่่าช่่วงที่่�เรีียนระดัับมััธยม ถููกโรงเรีียนปิิดกั้้�นความสามารถทุุกทาง ไม่่ให้้ไปแข่่งขัันทัักษะต่่างๆ ทั้้�งที่่� ตััวเขาเองมีีความสามารถในการดีีไซน์์ออกแบบเครื่่�องแต่่งกาย ดัังนั้้�นเขามัักจะแก้้ปััญหาโดยเลืือกที่่�จะไปทำกิิจกรรมกัับกลุ่่มกัับอาจารย์์บางกลุ่่มที่่�เข้้าใจ (สนทนากลุ่่มที่่� 7, 10 กุุมภาพัันธ์์ 2566)กลุ่่มเปราะบางที่่�ยัังไม่่ได้้รัับความสำคััญ คืือเป็็นกลุ่่มคนพิิการ เพราะเมื่่�อมีีกิิจกรรมสาธารณะ ทั้้�งภาคเอกชนหรืือภาครััฐมัักให้้ความสำคััญกัับกลุ่่มเปราะบางอื่่�นๆ เช่่น ผู้้สููงอายุุผู้ห้ ญิิง เด็็ก และเยาวชนมากกว่่า เพราะสัังคมยัังมองว่่ากลุ่มคน่พิิการเป็็นกลุ่มที่่�ไ่ร้ส้มรรถภาพ ไม่่สามารถใช้้ชีีวิิตเหมืือนคนทั่่�วไป นอกจากนี้้�ในชุุมชนหรืือที่่�สถานที่่�สาธารณะยัังไม่่มีีสิ่่�งอำนวยความสะดวก เช่่น ทางลาดหรืือห้้องน้้ำ สำหรัับไปทำบุุญที่่�วััดหรืือไปละหมาดที่่�มัสยิั ิด เมื่่�อเป็็นเช่่นนี้้�ก็็ทำให้้คนพิิการจำนวนมาก อยู่่แต่่ในบ้้านไม่่อยากออกมาร่่วมกิิจกรรม และ ไม่่เกิิดการพััฒนาตััวเอง ยิ่่�งทำให้้พวกเขากลายเป็็นคนที่่�ไร้้คุุณค่่าของสัังคมต่่อไป (สนทนา กลุ่่มที่่� 5, 9 กุุมภาพัันธ์์ 2566) อีีกประเด็็นที่่�สัังคมไม่่ได้้นึึกถึึงคืือ การเรีียนการสอนในเนื้้�อหาเฉพาะคนพิิการก็็ยัังไม่่มีีอยู่่ในสัังคม ทางกลุ่่มคนพิิการให้้ข้้อมููลว่่า ที่่�ผ่่านมาไม่่มีีสถาบัันหรืือผู้้รู้้ศาสนาคนไหน ที่่�เปิิดการเรีียนการสอนวิิธีีการละหมาดสำหรัับคนพิิการที่่�ถููกต้้อง สำหรัับการจ้้างงาน 95
หากเปรีียบเทีียบระหว่่างคนพิิการในสามจัังหวััดชายแดนภาคใต้้กัับจัังหวััดสงขลาพบว่่า จัังหวััดสงขลามีีการเปิิดโอกาสคนพิิการเข้้าไปทำงานในสถานที่่�ต่่างๆ ได้้มากกว่่าพื้้�นที่่� สามจัังหวััดชายแดนใต้้ เนื่่�องจากที่่�สงขลามีีบริิษััทจำนวนมากกว่่าในพื้้�นที่่�สามจัังหวััด ชายแดนใต้้ อีีกทั้้�งหลายบริิษััทหรืือหน่่วยงานในสามจัังหวััดชายแดนใต้้มัักปกปิิดข้้อมููล เพื่่�อลดอััตราการให้้คนพิิการเข้้าไปทำงานอีีกด้้วย“จัังหวััดอื่่�นจะมีีการจ้้างงานและส่่งเสริิมกิิจกรรมสำหรัับคนพิิการในการแก้้ปััญหาต่่างๆ ในขณะที่่�บ้้านเราไม่่มีีแล้้วยัังโดนเหยีียบซ้้ำให้้อยู่่�ในระดัับรากหญ้้าอีีก” (สนทนากลุ่่�มที่่� 5, 9 กุุมภาพัันธ์์ 2566)เช่่นเดีียวกัับเยาวชนนอกระบบก็ถู็ ูกละเลยจากสัังคม เช่่น กรณีีการเชิิญกลุ่มเยาวชน่นอกระบบ หรืือกลุ่่มเสี่่�ยงจากยาเสพติิดหรืืออื่่�นๆ เข้้าร่่วมโครงการต่่างๆแต่่ผู้้จััดส่่วนใหญ่่ ไม่่ต้้องการให้้เกิิดปััญหาตามมา หรืือเพื่่�อให้้การจััดงานประสบความสำเร็็จ จึึงมัักจะเลืือกเยาวชนที่่�เป็็นนอกระบบที่่�ไม่่ได้มีีปั้ ัญหาและมีีศัักยภาพบางอย่่างอยู่่แล้้ว ทำให้้เยาวชนนอกระบบส่่วนใหญ่่ที่่�มีีปััญหาในชีีวิิตยัังคงไม่่ได้้รัับโอกาสดีีๆ ในการเข้้าไปพััฒนาศัักยภาพกัับภาคส่่วนที่่�จััดทำโครงการฯ ขณะที่่�ผู้นำ้ ชุุมชนเองก็็ไม่่ได้้แนะนำโครงการดีีๆ สำหรัับเยาวชนที่่�มีีปััญหาเพราะกลััวชุุมชนจะเสีียหน้้าและเสีียชื่่�อเสีียง (สนทนากลุ่่มที่่� 2, 7 กุุมภาพัันธ์์ 2566) 2. ชุุมชนช่่วยเหลืือกลุ่่มเปราะบางไม่่ต่่อเนื่่�องและไม่่ทั่่�วถึึงจากการสนทนากลุ่ม การ่ช่่วยเหลืือของภาครััฐหรืือภาคเอกชนยัังไม่ส่ามารถช่่วยเหลืืออย่่างต่่อเนื่่�อง เพราะไม่่ค่่อยคิิดหรืือวางแผนงานเพื่่�อให้้การช่่วยเหลืือที่่�ยั่่�งยืืน ส่่วนใหญ่่มััก ช่่วยเหลืือแบบสงเคราะห์์มอบของหรืือถุุงยัังชีีพตามช่่วงเวลา เช่่น ช่่วงน้้ำท่่วม ทั้้�งที่่�การช่่วยเหลืือจริิงควรต้้องให้้กลุ่มเปราะบาง -ชายขอบ ใ่ห้้พวกเขาสามารถพึ่่�งพาตััวเองได้ต่้ ่อเนื่่�องอย่่างน้้อย หนึ่่�งปีี (สนทนากลุ่่มที่่� 3, 8 กุุมภาพัันธ์์ 2566) (สนทนากลุ่่มที่่� 4, 8 กุุมภาพัันธ์์ 2566) นอกจากไม่ต่่ ่อเนื่่�องแล้้วการช่่วยเหลืืออย่่างต่่อเนื่่�องยัังเป็็นไปในลัักษณะที่่�ซ้้ำซาก โดยเฉพาะญาติิหรืือฐานเสีียงของแกนนำชุุมชนจะได้้รัับสิิทธิ์์�เหล่่านี้้� “บางครอบครััวมีีกลุ่่�มเปราะบางที่่�เป็็น ออทิิสติิก ผู้้สููงอายุุ เด็็กกำพร้้า แต่่เพราะ ผู้้ประสานงานหรืือแกนนำชุุมชนไม่่ได้้เป็็นญาติิกัับเขา หรืือบางทีีมีีปััญหาขััดแย้้งส่่วนตััวกััน 96
ครอบครััวนี้้�จึึงไม่่ได้้รัับการช่่วยเหลืือ แม้้มีีหลายหน่่วยงานเข้้ามา จากการที่่�ตััวเองทำงาน อาสาสมััครในชุุมชนพบว่่า หลายชุุมชนมีีกลุ่่�มเปราะบาง 100% แต่่ได้้รัับการช่่วยเหลืือไม่่ถึึง 30% และอีีก 70% เข้้าไม่่ถึึง”(สนทนากลุ่่�มที่่� 4, 8 กุุมภาพัันธ์์ 2566)กลุ่่มไทยพุุทธให้้ข้้อสัังเกตสิ่่�งที่่�เกิิดขึ้้�นในชุุมชนว่่า มีีบางกรณีีที่่�มีีผู้้สููงอายุุ 90 ปีี แต่่ไม่่เคยได้้รัับการเอาใจใส่่หรืือการเยี่่�ยมเยีียนเพื่่�อถามไถ่่ทุุกข์์สุุข เนื่่�องจากชุุมชนเห็็นว่่าเขามีีลููกเป็็นข้้าราชการแล้้ว ทั้้�งที่่�การช่่วยเหลืืออาจไม่่จำเป็็นต้้องเป็็นสิ่่�งของเท่่านั้้�น แต่่การเยี่่�ยมให้้กำลัังใจก็็เป็็นสิ่่�งสำคััญเช่่นกััน (สนทนากลุ่่มที่่� 4, 8 กุุมภาพัันธ์์ 2566) ดัังนั้้�นผู้้นำชุุมชน จึึงเป็็นข้้อต่่อสำคััญในการประสานเพื่่�อให้้กลุ่่มเปราะบาง-ชายขอบได้้รัับการช่่วยเหลืือ แต่่ผู้้นำชุุมชนส่่วนใหญ่่ยัังไม่่มีีจิิตอาสา อย่่างกรณีีของกลุ่่มอาสาสมััครหญิิง (อสม.) สะท้้อนว่่าเมื่่�อครั้้�งที่่�เกิิดน้้ำท่่วมชุุมชนของตััวเองพบว่่า ญาติิของผู้นำศา ้ สนาทั้้�ง อีีหม่่าม คอเต็็บ บีีลาล ได้้ความช่่วยเหลืือหมด แต่่คนที่่�ลำบากกว่่ากลัับไม่่ได้้ (สนทนากลุ่่มที่่� 6, 9 กุุมภาพัันธ์์ 2566) ด้้วยรััฐและชุุมชนอ่่อนแอทำให้้การช่่วยเหลืือของสัังคมต่่อกลุ่มเปราะบางไ่ม่่ครอบคลุุมและยัังเกิิดการร้้องเรีียนต่่อเนื่่�องมากขึ้้�นทุุกวััน ขณะที่่�บทบาทการทำงานของหน่่วยงานรััฐ ยัังไม่่สามารถทำได้้ดีี (สนทนากลุ่่มที่่� 3, 8 กุุมภาพัันธ์์ 2566) ดัังกรณีีที่่� กลุ่่มไทยพุุทธสะท้้อนปััญหาความปลอดภััยของพี่น้่� ้องไทยพุุทธในพื้้�นที่่�ที่่�ต้้องการให้้เจ้้าหน้้าที่่�คุ้้มครองอยู่่ตลอดเวลา แต่่เจ้้าหน้้าที่่�กลัับดููแลความปลอดภััยในช่่วงที่่�เกิิดเหตุุการณ์์ความรุุนแรงเท่่านั้้�น หลัังจากนั้้�นเจ้้าหน้้าที่่�ก็ต้็ ้องย้้ายไปคุ้้มครองพื้้�นที่่�อื่่�นต่่อ (สนทนากลุ่มที่่� 4, 8 ่ กุุมภาพัันธ์์ 2566) เช่่นเดีียวกัับกลุ่มคน่พิิการสะท้้อนว่่าคนพิิการส่่วนใหญ่มั่ ักจะมาขอความช่่วยเหลืือเพื่่�อขอรถเข็็นที่่�กลุ่มชมรม่ม้อเลื่่�อนล้้อนราธิิวาส (องค์์กรภาคประชาสัังคม) มากกว่่า เพราะหากทำเรื่่�องขอจากหน่่วยงานรััฐแล้้วค่่อนข้้างล่่าช้้า (สนทนากลุ่่มที่่� 5, 9 กุุมภาพัันธ์์ 2566) ขณะที่่�กลุ่่มผู้้หญิิงสะท้้อนว่่า การช่่วยเหลืือส่่วนใหญ่่จะเน้้นเฉพาะผู้้ได้้รัับผลกระทบจากคดีีความมั่่�นคงที่่�ได้้การรัับรอง สามฝ่่ายแต่่ผู้ไ้ด้รั้ับผลกระทบทั่่�วไป แต่่คนพิิการหรืือผู้ห้ ญิิงที่่�ต้้องการอาชีีพ กลัับไม่ค่่ ่อยมีีสิทธิ์์�ทั้้�งที่่�กลุ่่มนี้้�ก็็ต้้องการช่่วยเหลืือเช่่นกััน ดัังนั้้�นพวกเธอเปรีียบตััวเองเหมืือนนกที่่�มีีปีีกข้้างเดีียวแต่่ต้้องดิ้้�นรนเพื่่�อสร้้างความเข้้มแข็็งให้้กัับตััวเอง (สนทนากลุ่่มที่่� 6, 9 กุุมภาพัันธ์์ 2566) 97
3. สัังคมขาดฐานข้้อมููลเกี่่�ยวกัับความต้้องการของกลุ่่มชายขอบ เปราะบาง ผู้ใ้ห้ข้้้อมููลที่่�มาจากหน่่วยงานรััฐ แสดงความเห็็นว่่าฐานข้้อมููลการช่่วยเหลืือของกลุ่ม่เปราะบางยัังคงเป็็นปััญหาสำหรัับหลายหน่่วยงานทั้้�งภาครััฐและภาคเอกชน ทำให้้การทำงานเพื่่�อการช่่วยเหลืือ กลุ่่มเปราะบางยัังไม่่ครอบคลุุมและไม่่ยั่่�งยืืน กลุ่่มเปราะบางที่่�ผ่่านมา มีีเพีียง 30% และอีีก 70% เข้้าไม่ถึึ่งการช่่วยเหลืือ สาเหตุุสำคััญเป็็นเพราะผู้นำ้ ยัังขาดข้้อมููล และเมื่่�อมีีแล้้วก็็ไม่่ได้้ใช้้ประโยชน์์ (สนทนากลุ่่มที่่� 4, 8 กุุมภาพัันธ์์ 2566) ด้้วยพื้้�นในตััวเมืืองที่่�มีีคนนอกเข้้ามาอาศััยและประกอบอาชีีพในพื้้�นที่่� ซึ่่�งโดยส่่วนใหญ่่แล้้วมีีฐานะยากจนแต่่ พวกเขาก็็ยัังไม่่ได้้รัับการช่่วยเหลืือ (สนทนากลุ่่มที่่� 1, 2 กุุมภาพัันธ์์ 2566) หรืือบางพื้้�นที่่� มีีข้้อมููลเพีียงแค่่รายชื่่�อกลุ่่มเปราะบางแต่่ยัังไม่่มีีข้้อมููลรายละเอีียดความต้้องการของกลุ่่มเปราะบางทำให้้การช่่วยเหลืือไม่่ครอบคลุุม ยั่่�งยืืน และไม่่ตรงจุุด ดัังนั้้�นเจ้้าหน้้าที่่�รััฐที่่�ดููแลควรลงพื้้�นที่่�สำรวจเพื่่�อจััดทำข้้อมููลเหล่่านี้้ด้�้วยตััวเอง มิิเช่่นนั้้�นจะมีีประเด็็นเรื่่�องการช่่วยเหลืือเฉพาะญาติิพี่่�น้้องของผู้้ประสานงานภายในพื้้�นที่่�เท่่านั้้�น ดัังกรณีีหนึ่่�ง ที่่�ได้้รัับการช่่วยเหลืือจากโครงการช่่วยเหลืือสร้้างบ้้านให้้คนจน แต่่คนที่่�ได้้เป็็นคนใกล้้ชิิดกัับแกนนำชุุมชน ทั้้�งที่่�มีีบ้้านหลัังอื่่�นที่่�ยากลำบากและควรได้รั้ับการช่่วยเหลืือมากกว่่า (สนทนากลุ่มที่่� 4, 8 ่ กุุมภาพัันธ์์ 2566) นอกจากเจ้้าหน้้าที่่�รััฐเองแล้้ว ผู้้นำชุุมชนโดยเฉพาะผู้้นำศาสนาสมควรอย่่างยิ่่�งที่่�จะ จััดทำข้้อมููลช่่วยเหลืือผู้้ยากไร้้ในชุุมชนของตััวเองโดยการลงไปสำรวจความต้้องการของ กลุ่มเปราะบางประเภ่ทต่่างๆ อย่่างน้้อยเดืือนละครั้้�ง ทั้้�งนี้้�เพื่่�อให้้เกิิดการช่่วยเหลืืออย่่างทั่่�วถึึงและทัันท่่วงทีี (สนทนากลุ่่มที่่� 6, 9 กุุมภาพัันธ์์ 2566) ข้้อเสนอแนะเพื่่�อการเปลี่่�ยนแปลง 1. ส่่งเสริิมความรู้้สิิทธิ์์� และทัักษะ การให้้ความรู้้สิิทธิิและทัักษะแก่่กลุ่่มผู้้เปราะบางยัังคงมีีอุุปสรรค เนื่่�องจากเหตุุหลายประการ เช่่น การที่่�สัังคมยัังขาดการประชาสััมพัันธ์์ที่่�ทั่่�วถึึง การถููกละเลยจากผู้นำ และ ้คนในชุุมชนที่่�ให้้การสนัับสนุุนทั้้�งหมด หรืือการไม่มีีสิ่่ ่ �งอำนวยความสะดวกต่่างๆ ในการทำให้้พวกเขาเข้้าถึึงความรู้้ดัังนั้้�นการให้้ความรู้้ ทัักษะ และข้้อกฎหมายที่่�เกี่่�ยวข้้องควรเป็็น การอบรมเฉพาะเจาะจงแต่่ละกลุ่่มเป้้าหมายตามความถนััดและความชอบ นอกจากนี้้� ควรสร้้างเครื่่�องมืือเฉพาะเพื่่�อสร้้างความเข้้าใจให้้ง่่ายขึ้้�น แม้้ที่่�ผ่่านมาจะมีีการแจกคู่่มืือต่่างๆ 98