ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
Տարիներ առաջ, մասնակցելով գրական մի թունդ բանավեճի, հոդվածիս բնաբան
էի ընտրել Ջոյսի և Պաուերի երկխոսության, ահա, այս հատվածը, որ կարծում եմ,
այսօր էլ արդիական է հնչում.
ՋՈՅՍ- Ի՞նչ եք ուզում գրել։
ՊԱՈՒԵՐ- Մի որևէ բան՝ ֆրանսիական սատիրիկների հանգով, ավանդույթով։
ՋՈՅՍ- Ոչինչ չի ստացվի։ Դուք իռլանդացի եք և պետք է գրեք իռլանդական
հանգով։ Փոխառնված գրելաոճը ոչինչ չի տա։ Գրելիս դուք պիտի ղեկավարվեք ձեր
արյան մեջ եղածով և ոչ թե այն ամենով, ինչ ունեք գլխում։
ՊԱՈՒԵՐ- Բայց ես հոգնել եմ գրականության մեջ ազգային հատկանիշներից։ Ես
ուզում եմ, որ իմ ստեղծագործությունները վերազգային բնույթ կրեն, ինչպես բոլոր
մեծ գրողների գործերը։
ՋՈՅՍ- Մեծ գրողներն առաջին հերթին ազգային են։ Հենց ազգային ընդգծվածու-
թյունն է պայմանավորում նրանց ստեղծագործության համաշխարհային նշանա-
կությունը։ Ինչ վերաբերում է ինձ, ես միշտ էլ գրում եմ Դուբլինի մասին և դա
նշանակում է, որ թափանցում եմ աշխարհի բոլոր մայրաքաղաքների սիրտը։ Մաս-
նավորում է բովանդակված ընդհանուրը։
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ
100
ԱՌԱՋԻՆ ԿԻՆԸ
Կորել էր Տատյանա Արկադևնայի սենյակի բանալին:
Նա կեսօրին էր հասել անապատ, նրան տրամադրել էին աուլի դատարկ սենյակ-
ներից այն մեկը, որի միակ պատուհանը սովորական ուղղանկյուն բացվածք չէր:
Բարաքը կցմցելիս վարպետը կամ չի ունեցել պատուհանի սովորական շրջանակ,
կամ զզված է եղել միօրինակությունից ու օգտագործել է տակառի անպետք օղը: Նա
ի՞նչ իմանար, որ կլոր պատուհանը հետագայում տղամարդկանց երևակայության
մեջ դառնալու է կանացի աչք, և որ այդ մենաչքը տգեղ ու անհեթեթ չի դիտվելու,
որովհետև ահավոր մեծ ուժ է երևակայությունը, եթե երևակայությանը վերագրենք
նաև այն ամենը, ինչ ծնվում է նրանից: Հնարամիտ մեկը ձիու պոչի մազերից
հսկայական հոնք էր սոսնձել, ամրացրել էր պատուհանի վերևում, գուցե նույն
տղամարդը, գուցե մեկ ուրիշը, ածուխով սևացրել էր աչքի աջ ու ձախ ակնդիրները,
աուլի վրա թափվող պատահական անձրևները չէին լվացել ածուխը, խցկել էին
ծեփի տակ, ավազախառն քամիները քրքրել էին հոնքը՝ մազերը նոսրացել էին, մա-
զեր էին կախ ընկել, դարձել թարթիչներ, և այսպիսով աչքը տարիների ընթացքում
մշակվել էր, կոկվել:
Այդ սենյակում դեռ ոչ մի կին չէր ապրել: Այդ սենյակում յուրաքանչյուր տղամարդ
կարող էր ապրել իր ուզած կնոջ հետ:
Եվ, ահա, եկել էր առաջին կինը, ու նրան, բնականաբար, տրամադրել էին կլոր
պատուհանով սենյակը, որի դուռը, ինչպես և աուլի մնացած բոլոր դռները, պարտա-
դիր չէր կողպել, բայց Տատյանա Արկադևնան անապատ էր հասել կեսօրին ու դեռ
չէր հասցրել հաղթահարել սովորության ուժը. Աշխաբադում, որտեղից նա եկել էր,
մեծ ու փոքր բոլոր քաղաքներում մարդիկ տնից դուրս գալիս կողպում են դռները,
միևնույն է, տանը գողանալու ինչք ունե՞ն, թե՞ ոչ, միևնույն է, կա՞ անհրաժեշտու-
թյուն, թե՞ ոչ: Հավանաբար ոչ մի ասպարեզում այնքան հնարամտություն չի մսխվել,
որքան փականքի արտադրության մեջ, հապա փորձեք հիշել, թե ձեր կյանքում քա-
նի խորամանկ փականք եք տեսել ու օգտագործել: Մեղավորն անպայման առաջին
միամիտն է, փականքի գյուտարարը, և եթե մարդու գող տեսակն այսքան կենսու-
նակ ստացվեց, ապա մեղքն, իրոք, հենց այդ առաջին միամտի ու նրա հետնորդների
շլինքից չի՞ կախված: Գողին պիտի ոչնչացնեին, այնինչ վարժեցրին կռվել փականքի
խորամանկացման հետ. որքան բարդանում էր փականքի կառուցվածքը, այնքան
նրբանում էին գողի մատները: Համենայն դեպս, դեռ չի եղել մի կողպ դուռ, որ գողը
բացած չլինի:
Բանալին ընկել էր Աղե լճի ճանապարհին կամ լճափի ավազներին և, եթե գիշեր
էլ չլիներ, մեկ է, չէր գտնվելու․ անապատի ավազը, ոնց որ ջուրը, կլանում, սուզում է
101
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
իր մեջ՝ ինչ վայր է ընկնում և ջրի նման էլ ծածկում է հետքերը: Տղամարդիկ չէին
ուզում, որ բանալու պես չնչին իրի պատճառով մտահոգվեր անապատ եկած առա-
ջին կինը. նրանք խոստանում էին ջարդել փակ դուռը, հոխորտում էին փշրել բարա-
քի չորս պատերը, վերջապես էլի կան դատարկ սենյակներ, չէ՞, իսկ ամենից շատ
նրանցից յուրաքանչյուրը Տատյանա Արկադևնային երազում էր առաջարկել իր
խուցը, իր՝ դեռ կնոջ մարմին չգրկած անապատային անկողինը:
Տատյանա Արկադևնայի մտքով չէր անցել, ոչ էլ Աշխաբադում հուշել էին նրան,
որ անապատում, թեև աղահամ, թեև գարշահոտ, բայց և իսկական լիճ է լինելու,
և ավելորդ էր համարել ճամպրուկ խոթել լողազգեստը ու հիմա լողում էր մերկ
կամ կիսամերկ. ոչ ոք չտեսավ, թե ինչպես և ինչով նա լիճ մտավ, նրա հրամանով
բոլորս շրջել էինք երեսներս, շունչներս պահած լսում էինք կանացի հանդերձների
շրշյունները, որ հենց ընկնում էին ավազներին, մարում էին իսկույն:
Ես նայում էի աուլի փտող ոսկորների պաղ առկայծումների նման աղոտ լույսե-
րին, ջանում էի գտնել կլոր պատուհանը, բայց դա անհնար էր, որովհետև հեռավորու-
թյունն ու իմ կարճատեսությունը աղճատում էին պատկերները: Գիշերվա այն ժամն
էր, երբ Աշխաբադի ռադիոկայանը «բարի գիշեր» էր մաղթում իր ունկնդիրներին
և, ուրեմն, պիտի լռեին եթերը գրաված թուրքմենական դութառի ծլնգծլնգոցները,
ու ես միջակ հզորություն ունեցող իմ ընդունիչով կարող էի լսել Երևանի ձայնը:
102
Ես քսաներեք տարեկան էի: Անապատն ինձ թվում էր լքված ավազե ժամացույց,
որի վերին ձագարանման անոթը պարպվել էր վաղուց, իսկ վարինը՝ բերնեբերան,
ինչև նեղ կոկորդը լիքն էր մանր, դեղնավուն ավազով, ու այդ ավազի տակ քնել էր
Ժամանակը: Ես հարբած էի: Բակից հեռացրած շան նման ուզում էի ոռնալ կարո-
տից: Ռուսական թունդ օղին խարտում էր, խարտում էր, խարտում էր հայրենախտի
ժանգը, ու ես հաճելի սարսուռով զգում էի ընկնավորության սահմաններին քսվող
պահերի մոտեցումը, որ խլրտում էին անցյալի հնչյուններով ու պատկերներով:
Լսածդ ոչ մի հնչյուն չի մարում, տեսածդ ոչ մի պատկեր չի ջնջվում, դրանք դարս-
դարս կամ խառնիխուռն ամբարվում են ներսումդ ու քնում, քանի դեռ չեն բթացել
զգայարաններդ, քանի դեռ աստծո եկող օրը անկրկնելի է, քանի քեզ չի պատանա-
վորել նորին մեծություն Ծերությունը: Երբ խցանվում են ականջներդ, երբ խեղճա-
նում են աչքերդ, երբ ներսդ լիքն է, երբ լեցունությունդ կտրատում է բոլոր կապերը՝
քեզ հասցնելով անսահման ազատության, ահա այդ ժամանակ են արթնանում լսածդ
հնչյունները, տեսածդ պատկերները: Եվ կամ՝ երբ շուրջդ լռություն է, երբ միօրինա-
կությունից պաղում են աչքերդ, երբ անապատում ես...
Մութ, ցեխոտ փողոցներով, անձրևի շրխկոցի տակ, ես հետևում էի հորս, ամեն
սայթաքելիս սարսափելով, որ հիմա-հիմա կորցնելու եմ նրան: Ես չգիտեի, թե ուր
է նա գնում և ինչու. նույն փողոցներն էին, նույն մութը, անձրևը: Տպավորությունն
այնպիսին էր, թե սկզբում նա, հետո ես՝ մտել էինք խավար մի թունել, որի լուսավոր
ծայրը չկար, դուրս գալու հույսը չկար, իսկ վերևից՝ ժայռերի պատռվածքներից
չռռում էր լպրծուն, սառը ջուրը, որ պիտի ցեխ դառնար ոտքերի տակ կամ արդեն
ցեխ էր՝ օդում: Ես շտապում էի հասնել նրան որևէ հեռագրասյան մոտ, ուր լապտեր
էր ճոճվում, նայել դեմքին՝ համոզվելու, որ ճիշտ չէ, ճիշտ չէ կասկածս:
Երեք տարի առաջ շուկայի մուտքի մոտ մի բիձա ծանր պարկը փորձել էր շալակն
առնել ու չէր կարողացել: Տարօրինակն այն էր, որ շուկա ելումուտ անող տղամարդ-
կանցից որևէ մեկին դիմելու փոխարեն բիձուկը լակոտիս մոտ կանչեց: Ես մատներով
հազիվ էի գտել պարկի տակը, դեռ ուժ չէի տվել ձեռքերիս, պարկն արդեն թառել էր
բիձուկի թիկունքին: Նա շրջվեց շնորհակալություն հայտնելու, ու ես սարսափեցի
նրա դեմքից. դա դեմք չէր՝ դիմակ էր: Նա փորձեց ժպտալ, գուցե և ժպտաց, բայց
դա ժպիտ չէր, ավելի ճիշտ՝ ժպիտ էր դիմակի տակ, անշարժ, քարացած, ինչպիսիք
ունենում են գերեզմանատան անհաջող հուշարձանները: Դա մեռած կամ մեռնող
ժպիտ էր: Դա մեռած կամ մեռնող դեմք էր: Տասը-տասներկու քայլ գնաց բիձուկն
ու ընկավ: Մարդիկ հավաքվեցին, արձակեցին ընկածի վերնաշապկի կոճակները,
ջուր ցանեցին երեսին, կսմթեցին, ապտակեցին՝ ոչինչ չօգնեց: Նա մեռած էր: Պարկի
բերանը բացվել էր, մայթին, մարդկանց ոտքերի տակ տրորվում, իրենք իրենց
թերթվում էին պարկից դուրս պրծած, մաշված կազմերով հին-հին գրքերի էջերը:
Այդ օրից բիձուկի դիմակ-դեմքը հետապնդում էր ինձ: Ես երևակայում էի, թե
մարդկանց դեմքերին նայելով՝ կարող եմ գուշակել նրանց Մահը:
Անձրևը դադարել էր, երբ հայրս հասավ երկաթուղային գծերին: Սկզբում ես կար-
ծեցի, թե երկաթուղային թաց գծերն ու ավազաթմբի մյուս կողմի ճահիճը ցոլցլում են
103
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
կայարանի լուսարձակից, բայց հենց լուսարձակը շարժվեց, ու, ասես, վազ տվեցին
զույգ գծերը, գլխի ընկա, որ շոգեքարշը պոկվեց տեղից, ետևից քարշ տալով փայտ-
ոջիլի հոտ ունեցող վագոնները՝ անքուն ուղևորներով, աշխարհի ամենանախանձելի
մարդկանցով. իրոք, նախանձելի են նրանք, երբ քթերը ապակիներին սեղմած՝
փախչում են մոտիցդ, քեզ նայելով մի ակնթարթ միայն, հետևյալ պահին մոռանալու
համար դեմքդ էլ, թախիծդ էլ. դու մի աննշան մանրամասն ես այն բնանկարի, որ
ուղևորությունից հետո նրանք պահելու են որպես հուշ, տպավորություն: Իսկ նրանց
կճատ քթերը գուցե թե դու երբեք էլ չմոռանաս:
Շոգեքարշի լուսարձակը դեռ հեռվից լուսավորեց հորս ոտքից գլուխ, և ես հասցրի
տեսնել նրա դեմքը: Ոչ,- ուրախացա,- հորս դեմքը դիմակ չէր: Հոգնած, չարչարված
դեմք էր, բայց դիմակ չէր, ու ես չբղավեցի, չկանչեցի հորս: Համոզված էի՝ գնացքն
անցնելու էր նրա կողքով:
Վերջին վագոնի պոչից կառչած հորս հայացքում ինքն իրեն հաղթած մարդու
ժպիտ կար ու պարտվածի խեղճություն...
-Ապուշ,- լճի միջից ինձ հասավ մեկի ձայնը,- կամ քնելու գնա, կամ ջուրը մտիր:
Աղի, գարշահոտ ջրերում տղամարդիկ շարժվում էին այնպես, որ և լողի տպա-
վորություն թողնեն, և չհեռանան Տատյանա Արկադևնայից: Հանդիսատեսի իմ վի-
ճակը գրգռում էր տղամարդկանց, գոնե նրան, ով ձայն տվեց,- լճում կչկչացող հար-
բած կինը հրաշքով գլխիվայր շրջել էր ժամացույցը, տղամարդկանց հիշեցնելով, որ
պատրանքը՝ պատրանք, բայց կա նաև իրական մարմին՝ գեղեցիկ է, տգեղ է, սա է,-
և իմ հավատարմությունը հնին, պատրանքներին՝ դավաճանություն էր:
-Տատյանա Արկադևնա,- լսվեց նույն ձայնը, ու հիմա ճանաչեցի օս Մայրանսաևին,-
հապա նայեք. ավազներին փռված մեր տղան կարծես Մուհամմեդը լինի այն պահին,
երբ նոր կրոնն էր հորինում:
-Բայց նա ավելի Քրիստոսին է նման,- կնոջ ձայնը խեղդվեց ընդհանուր քրքիջի մեջ:
Ծիծաղի կծիկը քանդվել էր, ոչ մեկն անմասն չէր ուզում մնալ. ընկերության
ստորջրյա կապերը, նման դեպքերում, շարժման մեջ են դնում բոլորին ճիշտ այն-
պես, ինչպես տիկնիկներին՝ դերասանի մատներին փաթաթված լարերը:
-Թող նա իջեցնի վարտիքը՝ տեսնենք թլփատվա՞ծ է, թե՞ ոչ:
-Թող նա իջեցնի վարտիքը՝ տեսնենք որևէ բան ունի՞:
Սրամտությամբ կնոջ համակրանքը շահելու աճուրդ էր հայտարարված՝ ո՞վ
ավելին: Երևակայական մուրճը չէր հասցնում զարկել երեք անգամ, թեև հերթական
սրամտությունը հաճախ զիջում էր նախորդին:
Մի տեսակ հայրաբար, մտքումս,- քիչ ավելի ուշ գլխի ընկա, որ Տատյանա
Արկադևնայի փոխարեն եմ ընտրություն կատարում,- թվարկում էի ամեն սրամտողի
առավելություններն ու թերությունները, մի բան, որ չէր կարող անել կեսօրին անա-
պատ եկած կինը: Բայց իմացություններս ավելի շատ խանգարում էին, քան՝ օգ-
նում. երբ ճանաչում ես մարդուն,- իսկ ես երկրորդ տարին էր անապատում էի, և
աշխատանքից բացի ու հենց աշխատանքում էլ մենք ուրիշ ոչինչ չունեինք անելու,
քան մեկմեկու ուսումնասիրելը,- ակամա ընդունում ես նրան ամբողջությամբ: Մո-
104
ռացվել են հիասթափության, հիացմունքի պահերը, որ ոչ թե տվյալ մարդու, այլ
առհասարակ մարդու մասին քո պակասավոր պատկերացումների արդյունք են: Երբ
ճանաչում ես մարդուն, և ոչ թե նրա այս կամ այն հատկությունը, այլևս անհնար
է, անիմաստ է համեմատել նրան մեկ ուրիշի հետ: Եվ, վերջապես, մտքումս կատար-
ված ընտրության փորձը գոնե մի գիշերով կին ունենալու համար էր՝ պարգև, որին,
անհարմար է նույնիսկ ասել, արժանի էին բոլորը: Նույնիսկ կալանավորներին, կար-
ծեմ, թույլ է տրվում ժամանակ առ ժամանակ տեսակցել կանանց հետ: Նրանց
տրվում է առանձին սենյակ, միայնություն, և դռան մյուս կողմում քայլող հսկիչը,
որին իսկույն մոռանում են կարոտած ամուսինները, այլևս բանտապահ չէ, այլ մեղրա-
միսի առաջին գիշերը հսկող սկեսրայր: Բանտի կարգը խախտողներին որպես պա-
տիժ զրկում են կնոջ հետ հերթական տեսակցության իրավունքից: Չեն արգելում
շնչել, սնվել, արտաքնոց գնալ, արգելում են տեսակցել կնոջ հետ: Ուրեմն, այդ ար-
գելքն է պատժի առավելագույն չափը:
Եթե ես ընտրեի մեկին, նշանակում է պիտի պատժեի մնացածներին: Ես դեմ չէի ոչ
մեկի ընտրությանը, բայց և կողմ էի առանձին-առանձին յուրաքանչյուրին: Առաջին
պահ, թվաց, վրեժխնդիր կլինեմ Մայրանսաևից, դուրս կգցեմ նրան մրցակիցների
ցուցակից. անապատ գալուս առաջին օրը սա ինձանից տասնհինգ ռուբլի վերցրեց,
որ, իբր, մի ծանոթի միջոցով ինձ համար ծալովի մահճակալ ճարի: «Հայրենակից,-
ասաց (Կովկասը մեր ընդհանուր հայրենիքն էր),- հատակին քնելը բանի նման չէ:
Անապատում ինչն է շատ՝ օձը և ամեն տեսակի զեռունը: Դուռը չես փակի՝ շոգ է,
բաց կթողնես, սրանք են ներս խցկվում»: Երեկոյան նա հարբած էր ու շշկլված լեզ-
վով համոզում էր ինձ, որ խմել է ոչ իմ փողերով,- փառք ալլահին, անապատում
վատ չեն վաստակում՝ ջրի պակասի դիմաց վարձատրվում ես, բնակավայրերից
հեռու ապրելու համար նույնպես, անապատն էլ հատուկ վարձատրության գոտի է,
իսկ ծալովի մահճակալին ես կպառկեմ վաղը, ամենաուշը՝ մյուս օրը, եթե մինչև այդ
սենյակ խուժած օձերն ու ամեն տեսակ զեռունը ինձ չուտեն:
Ես վաղուց մոռացել էի այս միջադեպը, կարծեմ այն օրից, երբ ինքս ինձ ասացի.
ենթադրենք՝ կորցրել ես տասնհինգ ռուբլին կամ չես ունեցել, և հիմա ընտրելիս հի-
շեցի, բայց միայն մի պահ իշխեց վրեժխնդիր լինելու ցանկությունս: Ես նրան պատ-
ժելու ուժ չունեի:
Չգիտեմ որտեղից,- աուլում գրադարան չկար, և ամեն գրադարան չէ, որ ունի
այդ գիրքը,- նա մի քանի օրով ճարել էր «Անամգարանդա Կալիանամատա»-ի հին
հրատարակություններից մեկը ու հաճույքով, բարձրաձայն կարդում էր կենակցման
ձևերի մասին զանազան պատմություններ:
«Շան կյանք է, չէ՞: Ամիսներով կնոջ փեշ չենք տեսնում, իսկ երբ մի շաբաթով
քաղաք ենք ընկնում, կոնծում ենք այնքան, որ դառնում ենք շնչող մեռել: Եվ լավ էլ
անում ենք, որ կոնծում ենք, միևնույն է, մի շաբաթում կնիկ չես ճարի: Նրանք հո
չե՞ն նստում ու սպասում, թե երբ է անապատից բեղը ցցած գալու Մայրանսաևը,
այդ անբախտ շանորդին, որի կյանքը, տեսնես, ինչո՞ւ չստացվեց»:
Չէ, ես նրան մերժելու ուժ չունեի:
105
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
Եվ ոչ էլ որևէ մեկին, ու ջուրը մտա, որ խառնվեմ նրանց՝ ընտրության մենաշնորհը
հանձնելով դրության տիրուհուն:
Ես լող տալ չգիտեի, բայց խեղդվելու վախը չկար, և ոչ թե այն պատճառով, որ
շուրջս բոլորն էլ հիանալի լողորդներ էին - ինձ բոլորովին մոռացած նրանք պտտվում
էին Տատյանա Արկադևնայի շուրջը, և դժվար թե հուզմունքի, ցանկասիրության այդ
ալիքների մեջ նկատվեր մեկն ու մեկի հատակ սուզվելը: Պարզապես ջուրը սոսկալի
աղի էր, ծանր, գերհագեցած լուծույթ, այլևս անընդունակ որևէ նոր բան ներսն առ-
նելու: Եվ որքան դժվար էր նկատել մեկն ու մեկի անհետացումը, նույնքան էլ դըժ-
վար էր նկատել որևէ մեկի ներկայությունը: Տղամարդկային մի հոծ զանգված էր
շողոքորթում մերկ կնոջ շուրջ, և ես չգիտեի, թե որքան դեռ կդիմադրեր կինը, ու
ինչով կվերջանար արու սարդերի հարսանեկան պարը հիշեցնող այս տեսարանը:
Շողոքորթանքին, քծնանքին,- այդ անդիմադրելի ուժին,- ո՞վ է դիմացել, որ Տատյա-
նա Արկադևնան դիմանա: Նույնիսկ Քրիստոսը չդիմացավ, թույլ տվեց, որ Մարիամը
նարդոսի ազնիվ յուղով օծի իր ոտքերը:
Ջո՞ւրն էր վարակված կրքով, թե՞ կնոջ կլորիկ ուսերն էին մագնիսի նման ձգող,
ինձ արդեն գրավում էր Տատյանա Արկադևնան, բայց գայթակղությունս թաքցնելու
համար հնարում էի, թե իբր հետաքրքրվում եմ իմանալ՝ մե՞րկ է լիճ մտել նա, կիսա-
մե՞րկ, այսքանը, ու երևակայում էի, թե ես Ոդիսևսն եմ և ահա կամովին կապկպված՝
ճգնում եմ և վայելել սիրենների երգը, և չկործանվել: Ցանկությամբ ես աստիճանա-
բար միանում էի անապատի տղամարդկանց, ու նրանց քծնանքը, կնոջը տիրանա-
լու նրանց այս դաժան մարաթոնը, որ անհայտ էր, թե որքան էր դեռ տևելու, այլևս
ծիծաղաշարժ չէր: Բայց ես պաղ, օտարի հայացքով երկար էի նայել տղամարդկանց,
ու այդ իմ օտարի հայացքը, որ մնացել էր լճափին, խայթում էր ծոծրակս: Ես ինձ
չկարողացա համոզել, որ հայացքս տեսնելու ցանկությունս անմտություն է, ցնորք,
որ հայացքս չեշիրյան կատվի ժպիտ չէ, օդում կախված․ ծոծրակիս խայթոցն այնքան
էր իրական, որքան հենց ծոծրակս: Ես շրջվեցի լճափի կողմը, տեսա կաղ ուղտին,
ու նույն պահին մեկի ոսկրոտ, ամուր ձեռքը ինձ սեղմեց, սուզեց հատակ: Դեռ ջրի
տակ, մինչև վեր բարձրանալս, ես մտածում էի, որ հերթական կատակի զոհ դարձա
էլի ու երբ գլուխս դուրս հանեմ ջրից, պիտի լսեմ տղամարդկանց քրքիջը: Բայց իմ
դուրս գալուն սպասում էր միայն Մայրանսաևը՝ խոժոռ, արնակալած աչքերով, տեր
աստված, այնպիսի թավ հոնքերով, որոնցից յուրաքանչյուրը կփոխարիներ Բուդյո-
նիի բեղին: Ես նրա հայացքի տակ խեղճացա այնպես, ինչպես երևի անծանոթ մեկի
ոտնաթաթը տրորող մարդն է խեղճանում: Իսկ լճափին հայտնված կաղ ուղտը տեսա-
պատրանք չէր: Հիմա նա հոտոտում էր Տատյանա Արկադևնայի շորերը, փորձում
էր համը՝ ատամների տակ ծամծմելով, ասես ոսկեդրամը կեղծից զանազանող առևտ-
րական, ուզում էր ճշտել՝ իրո՞ք կին է մերկացել լճափին:
-Կարո՞ղ ես ստել,- հարցրեց Մայրանսաևը:
Հարցեր կան, որ միջոց են, կամուրջ՝ հասնելու իսկական հարցին, որ, հավանա-
բար, մեկեն դժվար է ասել, կամ ո՞վ գիտե, գուցե մարդուս մեջ արմատացել է իսկա-
կանը, կարևորը քիչ թատերականացված ասել-լսել տալու եղանակը:
106
-Ոչ,- ասացի ես:
-Ուրեմն, սովորիր ստել: Ստիր, բայց մի ապրիր գերանի պես: Դու ոչինչ չես անում,
դու այնքան ես բութ, որ նույնիսկ հանցանք չես գործի:
Ես ընկա թիկունքիս, փորձում էի հիշել կարդացածս որևէ տող՝ պատասխանելու
Մայրանսաևին: Ես ձեռքերս վեր էի պարզել նրա, անապատի տղամարդկանց փորձա-
ռության դիմաց, հաստատ իմանալով, որ նրանց կենսափորձը միայն իրենցն է, իմը
չէ, ու ես, բնականաբար, չեմ կարող վարվել այնպես, ինչպես նրանց թելադրում է
իրենց կենսափորձը: Եվ քանի դեռ չկա իմը, ու եթե ապավինելու անհրաժեշտություն
է ստեղծվել, ապա լավ չէ՞ դիմել գրքերին: Իսկ ի՞նչ են բարբաջում գրքերը:
-Նեբիտ-Դաղում մի օր կորցրել էի հյուրանոցի ճամփան...- Մայրանսաևի ձայնը
հազիվ էր հասնում լսողությանս, կարծես դեռ ջրի տակն էի ու ձուկ դառած լսում,
հասկանում էի մարդկային լեզուն: Աղի, գարշահոտ ջրերում ապրող միակ ձուկն էի,
միայն ես էի դիմացել միջավայրի մահացու փոփոխությանը:
-Հերն էլ անիծած,- մտածեցի,- կքնեմ որևէ պատի տակ՝ շան կամ խոզի նման,
մեկ չէ՞, թե որտեղ ու ոնց է քնում հարբած, մենակ տղամարդը...
Մայրանսաևի պատմության ծայրը բռնած, ես՝ ապրող միակ ձուկս, շարժեցի
պոչս, հասա Տատյանա Արկադևնայի սպիտակ ոտքերին, քսվեցի նրանց, խուտու-
տեցի, և կինը հաճույքից գլուխը կորցրած սուզվեց, որ տեսնի՝ այդ ո՞վ է, ի՞նչն է
խուտուտում:
-Մտա մի պարտեզ, ընկա ցամաք առուն, հարմար տեղավորվեցի՝ ոնց որ չա-
փովս փորած լինեին: Ուզում էի փակել աչքերս, մեկ էլ տեսնեմ ճյուղերի արանքից
լուսավոր պատուհան է երևում...
107
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
«Դու ի՞նչ գործ ունես այս թունավոր լճում, ձկնիկ»,- զարմացավ Տատյանա
Արկադևնան:
«Երկանքն եմ փնտրում»,- ասացի ես:
«Ոչինչ չեմ հասկանում,- կապույտ աչքերը կկոցեց Տատյանա Արկադևնան, թույլ
տալով, որ ես դառնամ կենդանի կրծքազարդ,- լճում ինչո՞ւ պիտի երկանք փնտրեն»:
«Չգիտե՞ք,- հարցրի,- չգիտե՞ք ինչպես աղիացավ ջուրը»:
-Սրա՞նք ինչու չեն քնել,- մտածեցի, ու սատանան բոթեց, թե՝ ել, ել: Մոտեցա պա-
տուհանին, ներս եմ նայում. նիհար, փսլնքոտ մի լակոտ, իսկը քո տարիքին, նստած
էր սեղանի մոտ, լրագիր էր կարդում, իսկ նրա կինը, հավատա ճաշակիս, նման կին
չեմ տեսել, թեյ էր լցնում այդ փսլնքոտի բաժակը...
«Հիմա կպատմեմ, ինչպես որ եղել է,- ասացի ես Տատյանա Արկադևնային,- միայն
թե դուք երբեմն-երբեմն դուրս եկեք ջրի երես, օդ շնչեք...
Ժամանակին այս լիճը մեծ ծով էր՝ քաղցրահամ, զուլալ, ձկնառատ... Դեռ իմ պա-
պերը, պապերիս պապերը դուրս չէին եկել ձվերից, երբ ծովափում,- ծովափն այն
ժամանակ լեռներին էր հասնում,- այսպիսի դեպք պատահեց...»:
«Հեքիա՞թ ես պատմում, ձկնիկ»,- ժպտաց Տատյանա Արկադևնան:
-Կնոջը չէր նայում լակոտը, քիթը կախել էր լրագրի վրա ու այնպիսի լուրջ տեսք
ուներ, ասես երկու-երեք կյանք էր ապրել արդեն, զզվել էր ամենօրյա հաճույքներից
ու հիմա ծնվել էր նորից, որ միայն լրագիր կարդա...
«Տատյանա Արկադևնա,- ծվծվացի ես-ձուկս,- դուք է՞լ, դուք է՞լ չեք հավատում...
Ես չգիտեմ, թե ինչն եք դուք հեքիաթ անվանում, բայց այն, ինչ պիտի պատմեմ, եղելու-
թյուն է, իրականություն, ինչպես լճափի կաղ ուղտը, որ քրքրում է ձեր շրջազգեստը...»:
-Քեֆս թողեց, այնքան էի կատաղել, ու երբ բռունցքով զարկեցի, փշրեցի լուսա-
մուտի ապակին, բոլորովին լուրջ էի, հավատա: Ափսոս, ավելի շատ կինը վախեցավ:
-Մարդիկ, Մայրանսաև,- վերջապես կարդացածս մի միտք հիշեցի ես,- թյուրիմա-
ցաբար կարծում են, թե հաճույքն է իդեալը: Ոչ թե հաճույքը, իմացությունն է մարդու
նպատակը:
-Դու թքեցիր փայփայածդ նպատակի ճակատին՝ հենց ընկար թիկունքիդ,- ասաց
Մայրանսաևը արհամարհանքով,- լավ է սատկես անապատում, քան այդ անօգուտ
լեշդ Հայաստան տանես:
Զգացողությունս, որ պիտի փորձեմ նկարագրել, ավելի վաղ էր խտղտում,- երևի
այն պահից, երբ նկատել էի Տատյանա Արկադևնայի կլորիկ ուսերը, բայց կարևորու-
թյուն չէի տալիս՝ մտածելով, որ անցողիկ բան է, բորբոքված երևակայության հետե-
վանք,- ես իմ ներսում մի այլ ես-ի սաղմը հանկարծ զգացի, ինչպես երևի կինն է
զգում իր պտուղը: Տարբերությունն այն էր, սակայն, որ իմ ներսինը աճում էր անհա-
վատալի արագությամբ, և նա մտադիր չէր ծնվել այնպես, ինչպես մենք բոլորս ենք
ծնվել: Նա աճում էր՝ աստիճանաբար գրավելով մարմինս, մտքերս, ցանկություններս:
Բայց նաև չէր ոչնչացնում ինձ: Իմ ամեն ինչը մնում էր անփոփոխ: Համենայն դեպս,
Մայրանսաևի արհամարհանքից հետո երբ զգացի, որ ավարտվել կամ ավարտին
մոտ է նրա աճը, ես՝ ես էի, ու իմ մեջ դեռ լողում էր Ձուկը:
108
-Նա մեկն է, մենք՝ յոթը,- գլխով Տատյանա Արկադևնայի կողմը ցույց տվեցի ես
ու միտքս կիսատ թողած հիշեցի Թիֆլիսից մեր փոքր քաղաքը տեղափոխված
Նանային, որն ավարտական տարում պիտի դառնար մեր դասընկերուհին:- Պատե-
րազմի տարիներին թերսնված սերնդիս ճիշտ պատկերը, Մայրանսաև, մեր դասա-
րանի աղջիկներն էին: Նրանք չէին հասունանում: Տասնվեց, տասնյոթ տարեկաններ
էին՝ թույլ զարգացած կրծքերով, և չկար մեկը, որ կրծկալ հագներ: Բայց այդ թերու-
թյունը մենք՝ տղաներս, նկատեցինք այն օրը միայն, երբ առաջին անգամ դասարան
մտավ Թիֆլիսից եկած Նանան:
-Նա, իհարկե, ճերմակ մաշկ ուներ:
-Ամենից առաջ, Մայրանսաև, նա մեզ ապշեցրեց մաշկի ճերմակությամբ. մերոնք
մեզ նման արևահար՝ թրծած կավի գույն ունեին կամ, պարզապես, սև էին, մուր:
-Խե՜ղճ աղջիկներ...
-Մենք կոպիտ, աննրբանկատ հայացքներ էինք գցում մեկ՝ թիֆլիսուհու, մեկ՝ մեր
խեղճ աղջիկների վրա, որոնց կյանքում ուրիշ ավելի վատ օր երևի չի եղել: Նրանք
տեղնուտեղը ատեցին թիֆլիսուհուն, այլևս երբեք չներելու պայմանով, և մեզ, որ
նորեկի ճերմակ մաշկով շլացած՝ ահա-ահա հայտնագործելու էինք կուրծքը...
-Խե՜ղճ տղաներ...
-Այդ օրը, Ալեքսեյ, և էլի հաջորդ շատ օրեր, մենք չէինք կարողանում նայել մեր
աղջիկներին. միայն համեմատությունից առաջացած հիասթափությունը չէր պատ-
ճառը, մի ուրիշ բան էլ կար, որ դժվարանում եմ բացատրել:
-Դուք մտածում էիք, թե աղջիկները երկար-երկար տարիներ խաբել են ձեզ:
-Ճիշտ է, Ալյոշա, ճիշտ է... Սեպտեմբերի վերջերից, սովորաբար, մեզ կտրում էին
դասերից, այս կամ այն գյուղն էին տանում՝ բամբակ հավաքելու: Տնից մենք մեզ
հետ պարտավոր էինք վերցնել ուտելիք և, որ ամենակարևորն էր, գոգնոց: Առանց
գոգնոցի բամբակ հավաքել հնարավոր չէր, լավ էր ուտելիքդ մոռանայիր տանը,
քան՝ գոգնոցը: Չեմ հիշում, թե ով առաջինը խորամանկեց, բայց հաստատ գիտեմ,
որ թիֆլիսուհու մասնակցությամբ բամբակահավաքի երրորդ օրը տղաներից ոչ
մեկն այլևս գոգնոց չուներ: Բոլորս Նանային մոտ մարգեր էինք ընտրում, բուռ-բուռ
հավաքած բամբակը նրա գոգնոցն էինք լցնում: Մենք այդ աշուն մեծացանք՝ այդ մի
հատիկ գոգնոցին ու գոգնոցի կապերը պահող կոնքերին քսվելով...
Մայրանսաևն անսպասելի սուզվեց, այնքան արագ, որ ես չհասցրի տեսնել նրա
դեմքը՝ իմանալու, թե ինչ տպավորություն թողեց պատմությունս, ջրի երես ելավ
արդեն Տատյանա Արկադևնային շրջապատած տղամարդկանց մոտ ու փորձում էր
խցկվել, վերագտնել իր տեղը, բայց իմ մեղքով նա անվերադարձ կորցրել էր վայելքի
վերջին րոպեները: Տատյանա Արկադևնան թախանձում էր տղամարդկանց խնայել
իրեն, բաց թողնել:
-Աստված վկա, կյանքումս այսքան չեմ հոգնել,- երդվում էր նա,- կարծես մի շա-
բաթ անընդմեջ լվացք արած լինեմ: Շրջվեք, պիտի դուրս գամ:
Նա չսպասեց մեր շրջվելուն,- գուցե համոզված էր, որ շրջվող չի լինի, և անօգուտ
էր համարում պնդելը, կամ ո՞վ է հասկանում կանացի բարության խորքը,- լողաց
109
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
մինչև այնտեղ, ուր ոտքերն առաջին անգամ դիպան հատակին ու այդտեղից քայ-
լեց դեպի ափ՝ աստիճանաբար ցուցադրելով ջրից բարձրացող մերկությունը:
Ոչ ոք չշարժվեց նրա ետևից: Քարացան բոլորը: Աղի, գարշահոտ լճի հարթության
վրա ոչ մի կոհակ չէր փախչում. յոթ ապշած գլուխներ էին միայն դուրս ցցվել ջրից
ու անթարթ աչքերով դիտում էին մերկ կնոջ ու կաղ ուղտի մենամարտը: Ուղտին
կամ դուր էր եկել Տատյանա Արկադևնայի շրջազգեստի համը, կամ սուր-սուր ատամ-
ները ծակծկել, կարթել էին չիթը:
-Թող, կաղ սատանա, թող,- բղավում էր մերկ կինը:
Քաշքշուկից ձգվում, շտկվում էր ուղտի ծուռ վիզը, և ավելի էր ցցվում միակ
սապատը. ուղտը լայն չռել էր ոտքերը՝ առանց մատնելու կաղությունը և գազազած
թափահարում էր գլուխը՝ սպառնալով բզիկ-բզիկ անել ավարը: Նա համարյա վայրե-
նացած ուղտ էր: Նրանից վաղուց ձեռք էին քաշել թուրքմենները, թույլ տալով միայն,
որ երբեմն-երբեմն մոտենա յուրտերին ու ջուր խմի ինչքան կարող է: Նա չէր տա-
ռապում կեղծ համեստությամբ, խմում էր չորս, հինգ դույլ ջուր ու էլի չքվում էր անա-
պատի ծոցը՝ սաքսաուլներ կրծելու, օազիսներում տուղտ ճարելու:
Վերջապես, Տատյանա Արկադևնան խլեց շրջազգեստը, քշեց կաղ ուղտին, և երբ
մոլեգնած ուղտը, կոխկրտելով լճափի թաց ավազները, սլացավ կիսամութից մութը
ու անէացավ, մի այնպիսի լռություն տիրեց շուրջբոլորը, որ անապատում նույնիսկ
դժվար է պատկերացնել: Թվաց, ուր որ է լսելի կդառնան բարխանների տեղաշարժ-
ման շշուկները:
-Դուրս եկեք, պինգվիններ,- հանկարծ ճչաց Տատյանա Արկադևնան:
Աներևակայելի արագությամբ ու Տատյանա Արկադևնայի ծիծաղի տակ,- այդ
ծիծաղն ինձ թվաց հիստերիկ լացը խեղդող թաշկինակ,- մենք ափ ելանք, խճճվելով
փողքերի մեջ, կարերը տրաքտրաքացնելով հագանք տաբատներս, որոնց ծալքերում
պահ մտած ավազահատիկները տզրուկների պես սոսնձվեցին ոտքներիս ու պիտի
խայթեին, քանի դեռ թաց էինք:
«Նա ինչո՞ւ է ուզում լալ: Վախենո՞ւմ է, թե՞ խղճում է մեզ»,- մտածում էի, սեղմելով
գոտիս մինչև վերջին անցքը:
Եվ եկավ ժամանակը կրկին հիշելու կորած բանալին: Ես առաջարկեցի լայն ճա-
կատ բռնած մինչև բարաք քայլել ոտաբոբիկ, գուցե թե մեր ոտնամատները որսան
փափուկ ավազների տակ պառկած մետաղի կոշտությունը:
Ոչ ոք չառարկեց, միայն ավագ երկրաբան Մանժոսովը քթի տակ անհասկանալի
փնթփնթաց: Եթե նա որոշ հույսեր փայփայելով,- Տատյանա Արկադևնային գործու-
ղել էին մեզ մոտ Մանժոսովի հաշվետվության գծագրական աշխատանքները կա-
տարելու համար,- ուրախ էր, որ կորել է բանալին, ուրեմն, բնական է, որ պիտի
չարանար իմ առաջարկից, որքան էլ ավազների մեջ ընկած կեսմատ երկաթակտոր
գտնելը հավասար էր հրաշքի: Իսկ հրաշքներ չեն լինում. մեր ոտաբոբիկ թափորը
ձեռնունայն կանգ առավ կլոր պատուհանով սենյակի դիմաց:
Տատյանա Արկադևնան տանջված, հոգնած տեսք ուներ: Փոքրացած ու ճպռոտած
աչքերի տակ կախվել էին կապույտ պարկեր, իսկ ճակատին նստած աղի պսպղուն
110
բյուրեղիկները, որ լճի պարտադիր խարանն էր, ավելի էին ընդգծում նրա զարգա-
ցող կնճիռները: Կայտառությունը, խմիչքի ազդեցության հետ, մնացել էր լճում,
տեղը զիջելով ամբողջ կես օր բենզինատարի տոթ խցիկում լխկլխկալու հոգնու-
թյանը: Մարդը ի՞նչ, մեքենան է ուժասպառվում անապատի ճանապարհին: Տասը-
տասնհինգ կիլոմետրը մեկ եռում է մեքենայի ջուրը, շիկանում է շարժիչը, և ուզես,
թե չուզես, շտապես, թե չշտապես, պիտի կանգ առնես, ցուցամատիդ երեսի կողմը
թքոտես, տնկես հյուսիս, հարավ, արևելք, արևմուտք, մինչև այրվող օդում որսաս,-
ծիծաղելի է ասել,- քամու շարժման ուղղությունը: Գտա՞ր, մեքենայի մռութը բաց,
դեմ արա քամուն ու սպասիր գազազած մետաղի հանդարտվելուն: Իսկ դու փռվիր
մեքենայի քառասունհինգ աստիճան ջերմությամբ շվաքի տակ ու երևակայիր, թե
սոճիների անտառում ես պառկած, և մաշկիդ ծակոտիներից բուսնող քրտինքի կա-
թիլները մրջյուններ են, այդ նրանք են խուտուտում մարմինդ: Եթե խուտուտի տե-
ղում մատներդ մրջյուն են տրորել, եթե ձեռքդ նորից գլխիդ տակ տանելիս դարա-
նակալ եղինջ հանդիպի, ապա խայթված մատդ անպայման բերանդ կկոխես ու կզգաս
մրջյունի թթվաշ համը: Իսկ քրտինքն աղի է, ինչպես Աղե լճի ջուրը... Ժամանակին
այս լիճը մեծ ծով էր, Տատյանա Արկադևնա, քաղցրահամ, զուլալ, ձկնառատ...
Տատյանա Արկադևնայի դեմքին և՛ վախ կար, և՛ խղճահարություն: Ավելի ճիշտ՝
միայն վախ էր՝ ծնված խղճահարությունից: Նա վախեցած էր իր խղճահարությունից:
Նա պատրաստ էր տալ ամեն ինչ, միայն թե փախչեր մեր շրջապատումից, իր
խղճահարությունից: Նա չէր ցանկանում ոչ մեկին,- իմ անփորձ աչքերն ինչպե՞ս
նկատեցին,- բայց տրվելու էր առաջինին, ով նրան քարշ կտար իր ետևից: Եվ տրվելու
էր չցանկանալով: Տրվելու էր խղճալով:
Մեր հայացքները հանդիպեցին. նա, կարծեմ, գլխի ընկավ, որ ես հասկացել եմ
իր վիճակը, ու ձեռքը հարդին գցող խեղդվողի նման այլևս պոկ չեկավ ինձնից:
-Տատյանա Արկադևնա,- Մանժոսովի ձայնն էր,- գուցե դուք ուզում եք ծանո-
թանա՞լ հաշվետվության նյութերին... Մենք կարող ենք առանձնանալ:
-Կորչի աշխատանքը,- ռադիստ Յուրայի բարակ, համարյա կանացի ձայնն էր,-
Մադրիդը հիմա գիտե՞ք ինչ երաժշտություն է հաղորդում...
Տատյանա Արկադևնան ինձ էր նայում. նրա հոգնած, ինչ-ինչ սպասելիքներից
հետզհետե աշխուժացող հայացքը սահում էր վրայովս գուրգուրող ձեռքի նման և
ասես նպատակ ուներ կենդանացնելու մեռած կամ քնած նյարդերս: Իմ ներսում
մարում, կորչում էր «Ես ի՞նչ կարող եմ անել» ճիչը, հիմա ինձ սարսափելի չէին
Մայրանսաևի, ոչ էլ Տատյանա Արկադևնային անապատ բերող բենզինատարի վա-
րորդի մկանները: Տուրուդմփոցը բացառված չէր, կարող էր ծագել ամեն վայրկյան՝
թթու մի խոսքից, խեթ նայվածքից, հենց այնպես՝ անառիթ: Եվ լավ է, որ մինչև
տուրուդմփոցը քեզ հաջողվում է պայթեցնել հակառակորդի հնարավորություն-
ները խոշորացնող սարսափի փուչիկը:
Բայց կատարվեց անսպասելին. Տատյանա Արկադևնայի սևեռուն հայացքի
հետքը բռնած տղամարդիկ իրենց մեջ գտան ինձ: «Ահա թե ում ընտրեց, վերջապես,
Տատյանա Արկադևնան»: Թյուրիմացությունն ինձ համար ակներև էր, բայց պահն
111
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
այնպիսին էր, որ ես ակամա ստանձնեցի ընտրյալի դերը: «Հապա ի՞նչ էիք կար-
ծում»: Նրանք մոռացան դուռը ջարդելու, պատերը փշրելու հոխորտանքները, միա-
միտ պատրվակներով, երկիմաստ ժպիտներով, քաշվեցին իրենց խցերը՝ կլոր պա-
տուհանի դիմաց թողնելով ինձ ու Տատյանա Արկադևնային: Ես հիացած էի: Ես ուղ-
ղակի օրհնում էի տղամարդկային ազնիվ ցեղի ծնունդը:
Միայն բենզինատարի վարորդը չդիմացավ, ոռնաց հեռվում, հետո այնտեղ,
ուր լսվեց ու մարեց ոռնոցը, հռնդաց մեքենայի շարժիչը, կատաղի շրխկաց խցիկի
դուռը, և բենզինատարը ակնթարթ միայն լուսահարելով մեզ՝ սլացավ աուլով, բռնեց
երևի քաղաք տանող ճանապարհը:
-Խելառ,- հազիվ արտասանեց Տատյանա Արկադևնան, հենվեց բարաքի պատին
ու փղձկաց:
Ես վազ տվեցի ետ, թափ առա, եկա ու զարկվեցի դռանը: Բարաքը ցնցվեց,
տախտակնե՞րը, թե՞ ոսկորներս ճթճթացին, իսկ դուռը մնաց անշարժ:
-Պետք չէ,- արցունքները երեսին քսելով՝ ասաց Տատյանա Արկադևնան,- մի ջար-
դիր... ես կգամ քեզ մոտ...
Խոսքերը ասես մեկ արած՝ անապատի տղամարդիկ մարեցին խցերի լույսերը՝
մեզ գցելով խավարի բերանը, գուցե քթերով սեղմվեցին լուսամուտի ապակիներին՝
նախանձով դիտելու մեր գնացքի ընթացքը, որ պիտի խեղդվեր ավազների մեջ,
պիտի խափանվեր, ու մենք պիտի վար իջնեինք վագոնից՝ ոտքով շարունակելու
մնացած ճանապարհը: Եվ ես հայտնագործեցի, որ մնացած ճանապարհը մենք
պիտի անցնեինք լճի հատակի ավազների մեջ խրվելով, այնինչ կարող էինք լողալ,
ես՝ շարժելով լողաթևերս, նա՝ սպիտակ ոտքերը:
«Ձկնիկ, այ ձկնիկ, դու կիսատ թողեցիր հեքիաթդ»:
«Ծովափին, լեռների ոտքերի տակ,- շարունակեցի,- մի գյուղակում երկու եղբայր
էին ապրում...»:
«Մեկը՝ հարուստ, մյուսը՝ աղքա՞տ»:
«Ըհը, մեկը՝ հարուստ, մյուսը՝ աղքատ»:
«Տեսա՞ր, ինչպես բոլոր հեքիաթներում»:
«Բայց ես ի՞նչ մեղավոր եմ, որ հեքիաթները շատ են նման եղելությանը... Հարուստ
եղբայրը ժլատ էր, աղքատը՝ բարի: Բայց նա ոչինչ չուներ, և մարդիկ չգիտեին, որ
նա բարի է: Միայն ձկները, իմ նախապապերը գիտեին. նա այնքան էր ձուկ որսում,
որքան հարկավոր էր ընտանիքը սովից փրկելու համար: Եվ իմ նախապապերը որո-
շեցին օգնել նրան: Մի օր...»:
«Ոսկե ձկնի՞կը հայտնվեց»:
«Ոչ, սովորական մի ձուկ, ու ձկնորսին մողեսի կես պոչ տվեց»:
«Մողեսի՞»:
«Մողեսի: Ու ասաց. բարի ձկնորս, վերցրու այս կես պոչը, լեռները գնա: Լեռնե-
րում, տափակ քարի վրա կհանդիպես պոչատ մողեսին, մողեսների թագաժառան-
գին, որն ահա յոթ ամիս է, կտրված պոչն է փնտրում: Կտաս նրան փնտրածը, ու
երբ նա քեզ արքա հոր մոտ կտանի, ու երբ արքան քեզ կուզենա վարձատրել, ոչինչ
112
չվերցնես: Հրաժարվիր ամեն ինչից, մինչև կառաջարկի կախարդական երկանքը:
Երկանքից չհրաժարվես: Ձախից աջ պտտելիս՝ դու կարող ես ասել. երկանք, երկանք,
ալյուր աղա, և երկանքը քեզ ալյուր կտա: Պտտիր քարը և ոսկի խնդրիր. ոսկի կտա:
Երկանքը կբանի օր ու գիշեր, քանի դեռ դու չես պտտել քարը աջից ձախ: Չմոռա-
նաս՝ աջից ձախ: Ասաց ու ծովը սուզվեց: Իսկ ձկնորսը լեռները գնաց, գտավ պոչատ
մողեսին, տվեց կես պոչը ու փոխարենը տեր դարձավ կախարդական երկանքին:
Իսկապես, բարի մարդ էր ձկնորսը: Նա ոչ միայն իր, այլև համագյուղացիների հա-
մար էլ էր ալյուր, ոսկի, ամեն-ամեն ինչ աղում: Նույնիսկ չար ու ժլատ եղբոր հա-
մար: Բայց հարուստ եղբորը չգոհացրեց ձկնորսի տվածը: Նա ցանկացավ սեփակա-
նացնել երկանքը: Եվ մի գիշեր նա բոլորից ծածուկ մտավ եղբոր տուն, գողացավ
երկանքը, նավակ նստեց, որ փախչի, հեռանա հարազատ գյուղից: նա իր հետ ուտե-
լիք էր վերցրել. հաց, խաշած հավկիթներ, կանաչի, բայց շտապելուց մոռացել էր աղը»:
-Ջուր ունե՞ս,- հարցրեց Տատյանա Արկադևնան, երբ հենց հատակին փռված
ներքնակի վրա ես մաքուր սավան գցեցի:
-Երկու դույլ,- ասացի,- եթե չի գոլորշիացել:
-Մեկն ինձ, մյուսը՝ քեզ: Մաքրվենք աղից:
«Բա էլ ո՞ր օրվա համար է երկանքը,- մտածեց հարուստ եղբայրը ու, հիշելով, թե
ինչպես էր ձկնորսը գործի գցում քարերը, պտտեց ձախից աջ ու շշնջաց.- Երկանք,
երկանք, աղ աղա»: Երկանքը սկսեց աղալ: Բայց, այ քեզ դժբախտություն, հարուստ
եղբայրը չգիտեր, թե ինչպես են կանգնեցնում երկանքի պտույտները: Նա խնդրեց,
պաղատեց, բղավեց, հայհոյեց՝ օգուտ չկար, երկանքը գործում էր, հա գործում: Շու-
տով աղով լցվեց նավակը, ծանրացավ ու խորտակվեց: Հարուստ եղբայրը խեղդվեց,
երկանքը սուզվեց հատակ՝ անընդհատ աղալով: Ու ծովն աստիճանաբար աղիա-
ցավ: Ու ծովն աստիճանաբար փոքրացավ: Ու ձկները սկսեցին մահանալ: Միայն
մեր տոհմն էր դիմանում: Երևի նրա համար, որ գտներ երկանքը:
«Տխուր հեքիաթ է...»:
Իմ բաժին դույլը ձեռքիս՝ դուրս եկա սենյակից և տկլոր ու հպարտ կանգնեցի շեմի
տախտակամածին: Քաղցրահամ ջուրը մաքրում էր մարմնիս կպած լճի գարշա-
հոտությունը, աղը, և ինձ թվում էր, թե վրայիցս թափվում են ձկան թեփուկները:
Ինձ թվում էր, ես՝ մեռած ձկների վերջին հույսս, ահա գտել եմ երկանքը, դուրս եմ
հանել ափ, պտտել եմ քարը աջից ձախ՝ փրկելով լիճը ոչնչացումից: Մաքուր ջուրը
սրբեց, տարավ օդից ինձ անջատող շղարշը. ես սկսեցի շնչել մաշկով, մազերով, ես
խառնվեցի օդին...
Տատյանա Արկադևնան ինձ սպասելով քնել էր՝ շեկ մազերի խուրձը փարթամ
կրծքին ցրիվ տված: Ես նրան չարթնացրի. կամացուկ, զգույշ տեղավորվեցի կողքին,
ինչպես մորս մոտ կպառկեի, եթե նա անձրևոտ, մութ մի գիշեր... Բայց իմ այս մա-
քուր, տաք երջանկության միջից ես անքեն ու ներողամիտ ժպտացի նրան...
113
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
ՄԱՅԻՍՄԵԿՅԱՆ ՇՔԱՀԱՆԴԵՍ
Ապրիլի վերջին սատանան շշնջացել էր կնոջս ականջին մայիսմեկյան տոներին
ու հաջորդող ծննդյանս օրը չթողնել ինձ Մոսկվայում անտեր ու միայնակ, ուսանողի
կարգավիճակով, մանավանդ, զարմանալիորեն արագ մեծացող դստրիկներիս հա-
գին նեղ էին գալիս ամիսներ առաջ գնված շորերը: Նրանց լույս աշխարհ բերելիս
հաշվի չէինք առել այն հանգամանքը, որ յոթ տարվա տարբերությամբ ծնված փոքրն
անմիջապես չէր կարող հագնել ավագի շորերը, պիտի սպասեր յոթ տարի, իսկ
յոթ տարվա ընթացքում կանացի աշխարհը յոթանասուն անգամ փոխում է թե՛ իր
տեսքն ու ձևը և թե՛ գույնն ու գույների համադրությունը: Եվ անթև ու թևավոր,
կարճափեշ ու երկարափեշ, գույնզգույն ու խայտաբղետ այդ օձաշապիկները մնում
էին անմաշ ու դարս-դարս կուտակվում զգեստապահարանի ամենակուլ դարակ-
ներում: Մի խոսքով, տոնը՝ տոն, ծննդյան օրը՝ ծննդյան օր, բայց պետք էր «Ման-
կական աշխարհ» հանրախանութին մերձ որևէ հյուրանոցում սենյակ պատվիրել,
որպեսզի յոթ տարվա տարբերությամբ ծնված աղջնակների մայրը շատ չհոգներ
մեծ քաղաքի եռուզեռում: Հո չէի՞ կարող նրան մութ ու գարշահոտ միջանցքներով,
ընդհանուր խոհանոցով ու զուգարանով հանրակացարան տանել, ուր բնակվող
լայնարձակ երկրի դեռևս անհայտ ու բազմալեզու բանաստեղծների, արձակագիր-
ների, կինոբեմադրիչների տոնական կենցաղը տեսնելով, կինս, ամենայն իրավուն-
քով, ոտք ու ձեռքս կապած, ինձ տուն պիտի տաներ:
-Ես հո չե՞մ կարող նրան հանրակացարան տանել,- ասացի Գրողների տան
հյուրանոցների հարցով զբաղվող շիկահեր, վիթխարամարմին Պաշկևիչին, իբր ի
միջի այլոց, նրա սեղանին դնելով շոկոլադի տուփը:
-Իհարկե չես կարող,- համաձայնեց տիկին Պաշկևիչը,- սիրուհիների անակնկալ
այցելությունից օրինավոր և ոչ մի կին հրճվանք չի ապրում:
-Ես սիրուհի չունեմ,- բողոքեցի ես, մտքումս վճռելով, որ եթե մերժի, շոկոլադը ետ
եմ վերցնելու և ասելու եմ՝ որքան էլ փորձես «ս» տառի փոխարեն «շ» օգտագործել,
միևնույն է, չես կարող թաքցնել, որ հայի համար ատելի Պասկևիչի զարմից ես: Այլոց
վաստակը, հաղթանակը սեփականած այդ տականքը ասպարեզից հեռացրեց ոչ
միայն իր ազգակցին՝ Երմոլովին, ու մեր ազգակցին՝ Լազարյանցին, այլև սրբազան
Ներսես Աշտարակեցուն, չերկնչելով նույնիսկ Տեր Աստծուց, որին, կարծես թե, ինքն
էլ էր երկրպագում:
Մտքերս ասես կարդալով, տիկին Պաշկևիչը շոկոլադի տուփը հմտորեն դարակը
գցեց և թղթապանակից հանեց «Մոսկվա» հյուրանոցի հասցեով ուղեգիրը, իսկ ես,
հույսի շողից ոգևորված, կրկնեցի.
114
-Ես սիրուհի չունեմ:
-Իհարկե, չունես,- քթի տակ խնդաց տիկին Պաշկևիչը,- ո՞ր հայն է Մոսկվայում
սիրուհի պահում... և կամ վրացին, չեչենը, ուզբեկը... Մոսկվան ձեզ համար մենա-
ստան է... դուք ավելի շուտ ձեր մատները կկացնահարեք, քան կտրվեք գայթակղու-
թյանը... Քեզ տալիս ենք Թուրքմենիայի նախարարաց խորհրդի նախագահի հա-
մարը... դաշնամուրով, սպասքով... լյուքս... Վայելիր...
Համարն, իրոք, շքեղ էր, ընդարձակ, ուր ազատորեն կարող էին վարգել աքալթի-
նյան նժույգները, և որպեսզի վարգը լիներ անաղմուկ ու չխանգարեր հարևան
բնակիչների հանգիստը, հատակին փռված էին թուրքմենական սքանչելի գորգեր:
Վաղ գարնանը, մի քանի օրով ծաղկում է անապատը: Մանրապսակ ծաղիկ են
պայթեցնում բոլոր ավազահատիկները, սաքսաուլները ծաղկեփնջեր են կազմում,
բարխանները վերածվում են ծաղկե սարերի... Եվ, ահա, այս գորգերը ճիշտ այդ
կարճատև ու հրաշք պահն էին ցուցադրում:
Ամեն ինչի խոշորը, մեծը, բարձրը, վեհը սիրող Ստալինի ճաշակով կառուցված
հյուրանոցի լուսամուտներից մեզ բաժին հասածները նայում էին ուղիղ Կարմիր
հրապարակին, դամբարանին, դամբարանի ամբիոնին:
-Ըհը,- հպարտանալով ասացի ես կնոջս,- առավոտյան կնստես լուսամուտի մոտ
և կնայես, թե ինչպես են երկրի առաջնորդները ողջունում խանդավառ աշխա-
տավորներին:- Ակնհայտ էր, որ կնոջս դուր էր եկել համարը, միայն թե դաշնամուրը
կարծես իր տեղում չէր, և ոչ էլ սուրճի գաճաճ սեղանը: Բայց երբ սուրճի գաճաճ
սեղանը աթոռներով լուսամուտի տակ տեղափոխվեցին, իսկ անվավոր դաշնամուրը
սահեց դեպի ճապոնական սպասքով պահարանը, պարզվեց, որ պահարանը հա-
վակնում է սնկագլուխ լուսամփոփով գրասեղանի տեղը գրավել, գրասեղանն էլ
արմավենու կերպարի մեջ մտած ֆիկուսի:
-Բա որ նա հանկարծ գա՞,- հարցրեց կինս բանալով ճամպրուկը, որտեղ, ամենայն
հավանականությամբ, լվացքի պարան էլ պիտի լիներ:
-Ո՞վ,- հարցրեցի ես պատերին մեխ փնտրելով:
-Տանտերը՝ Կիրգիզիայի նախարարաց խորհրդի նախագահը...
-Մայիսմեկը ամենուր է,- հանգստացրեցի ես,- Ուզբեկստանում էլ են առաջնորդ-
ները ողջունում խանդավառ աշխատավորներին: Հավանորեն նա կգա աշնանը,
բամբակի մթերման պլանը կատարելու կապակցությամբ... Ի դեպ,- ասացի,- կարո՞ղ
ես բացատրել, թե ինչպես է Ադրբեջանը Թուրքմենիայից ավելի շուտ կատարում
բամբակի մթերման պլանը, եթե մեր տանտիրոջ հայրենիքում անհամեմատ վաղ է
բացվում գարունը, իսկ ամռանը՝ ավելի շոգ լինում:
-Երբ չորս ընկեր ես տուն բերում ու մի շիշ օղի, չե՞ս զարմանում, որ սեղանին էլի
երեք շիշ է հայտնվում:
-Ուրախանում եմ... Ի՞նչ կապ ունի օղին բամբակի հետ:
-Ուղղակի: Ինչպես ես եմ օղի պահում քեզ ուրախացնելու համար, այնպես էլ
Հեյդար Ալիևն է բամբակ թաքցնում նախորդ տարվա բերքից: Արագ-արագ հանձ-
նում է, շքանշան ստանում... Այս համարում միկրոֆոն չկա՞:
115
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
Ես ձեռքս խոթեցի օդանցքի փոսը և այնտեղից դուրս բերեցի պարսատիկ հիշեց-
նող պատառոտած, ահռելի չափսերի մի կրծկալ ու միջին մեծության, օգտագործված
պահպանակներ: Օդանցքի մրոտ մթությունից ինձ չարաճճի աչքով արեց շիկահեր
ու վիթխարամարմին Պաշկևիչը և, աքալթինյան նժույգը հեծած, քառատրոփ սու-
րաց թուրքմենական սքանչելի գորգերի վրայով, անէացավ անապատի հեռունե-
րում, ուր ծաղկած բարխանները ձուլվել էին երկնքին:
Տաք ջրով ցնցուղի տակ ես լվանում էի զզվանքս ու մտածում, որ, ի տարբերու-
թյուն կանանց, տղամարդկային մեր ցեղը հեշտությամբ է մաքրվում մեղքից...
Կնոջս տնաբույր ճամպրուկում լվացքի պարան, անշուշտ, չկար, բայց կար բար-
ձի երես, և դա իմ բարձի երեսն էր, որ Մոսկվա էր հասել հատուկ առաքելությամբ.
մի քանի օրում ասեղնագործ այդ պարկը, սպունգի նման, պիտի հավաքեր իր մեջ
իմ կորսված հոտը և տեղափոխեր Երևան՝ դստրերիցս փոքրի գլխատակ, քանզի
աշխարհը դեռևս և գլխավորապես հոտերով ճանաչող այդ մարդուկը, պարպելով
ողջ պարունակությունը, փուքսը թողած փուչիկ էր դարձրել բարձս... Եվ մոր սրտում
կասկած էր բուն դրել, թե մեր փոքրը կարող է և մոռանալ հարազատ հորը...
Ես փորձում էի մտքումս նկարել մեր փոքրի դեմքը ու չէի կարողանում, ավագս
էր խանգարում: Ավագիս վառվռուն, խոշոր աչքերն էի մտաբերում (փոքրինը պիտի
որ թախծոտ լինեին), սպիտակ, կաթնահունց մաշկը (փոքրս թխամաշկ էր ծնվել),
շագանակագույն, փափլիկ մազերը (փոքրիս գանգուրները սև էին ու պսպղուն), պա-
հանջկոտ, առարկություն չհանդուրժող ձայնը (փոքրս սուսիկ-փուսիկ էր), և, ի վերջո,
հոգնեցի անհավասար ու անհեթեթ այս գոյամարտից և կտրականապես մերժեցի
այն դիմանկարը, որ գծագրվում էր երկուսի խառնուրդից: Իմ անճարակությունից,
անզորությունից աշխարհն ասես փոքրանում էր...
Արդեն քնի մեջ, երազում ես տառապում էի, ապարդյուն փնտրում իմ փոքրին
տան բակում, քաղաքի փողոցներում, մանկական այգու ծառուղիներում, խելահեղ
արագությամբ պտտվող կարուսելի շրջանակում... Ես վազվզում էի հանդիպածս բո-
լոր աղջնակների ետևից, և երբ նրանք շրջվում, ապշած աչուկներով ինձ էին նայում,
պարզվում էր, որ բոլորն էլ ավագիս դիմագծերն ունեն: Ես քրտնել էի, ես շնչահեղձ
էի լինում, գլուխս բարձին չէր... Սուզվել էի աղե մի խորը լիճ, որի հատակից զանգի
թույլ ղողանջ էր արձակվում... Հարկի հերթապահն էր ժամկոչը:
-Դուռը բացեք... Հյուր ունեք...
Արևելքի երկրներում, թերևս, կեսօր էր կամ գոնե առավոտ, բայց ոչ երբեք Մոսկ-
վայում, որտեղ այլևս չէին հասնում հյուսիսափայլի հեռավոր շորշոփները, և լուսա-
մուտի ապակուն կճատ քիթը դեմ արած Կարմիր հրապարակը դեռևս մրափում էր
կաթնավուն մշուշի մեջ: Կնոջս կասկածող աչքերում ես կրկին տեսա աքալթինյան
նժույգն հեծած շիկահեր ու վիթխարամարմին Պաշկևիչի տեսիլքը և բղավեցի
խոսափողի մեջ.
-Այս ժամին ի՞նչ գրողի տարած հյուր:
-Դուռը բացեք կտեսնեք,- հորանջեց ժամկոչը:
-Տանտերն է,- խալաթը վրան գցեց կինս,- Ղազախստանի նախարարաց խորհըր-
դի նախագահը... Ասում էի, չէ՞... Ի՜նչ խայտառակություն...
116
Հյուրն արդեն դռան մյուս կողմում էր: Ես զգում էի նրա շնչառությունը և օծա-
նելիքի բույրը: Հասցրել էր սափրվել: Բայց ձիու փնչոց ու խրխինջ չկար: Կիսաբաց
դռան արանքից ներս ցցվեց վաղորդյան հյուրի առաջ մեկնված ձեռքը, որ ծաղկե-
փընջի՞, թե՞ դանակի պես գրքույկ էր բռնել:
-Կներեք,- ասաց գրքույկավորը,- բայց ես պիտի հերթապահեմ ձեր համարում:
Եվ ժպտաց.- Ծառայություն է: Կներեք:
Ներս հրավիրելով արդեն ներս մտած ՊԱԿ-ի աշխատակցին և հասկանալով, որ
այս պահից ի վեր նա է դրության տերը, ես դիմադրության ոգին դրսևորեցի կնոջս
ուղղված մանր-մունր հրահանգներում, որոնց միջոցով փորձում էի ընդգծել իմ
իրավունքը և գրքույկավորի հյուր լինելու հանգամանքը:
-Հանքային ջուր տուր մարդուն,- ասացի ես:
-Գուցե օղի՞,- խայթեց կինս,- մի բարի լույս չասե՞ք մեկմեկու:
-Ոչ,- ասացի ես,- նա ծառայության մեջ է: Սուրճ հյուրասիրիր, բաստուրմա,
կանաչի, լավաշ...
-Իսկ ո՞րն է նրա ծառայության իմաստը,- հետաքրքրվեց կինս:
-Ռուսերեն խոսիր,- ասացի,- անհարմար է:
-Իրեն հասկանալի ռուսերենով ծառայության իմաստի մասին հարցումն ավելի
անհարմար չէ՞,- պոկ չէր գալիս կինս:
-Նայիր լուսամուտից դուրս,- գրեթե բղավեցի ես:- Ի՞նչ ես տեսնում:
-Կարմիր հրապարակը, դամբարանը, դամբարանի ամբիոնը, որտեղից երկրի
առաջնորդները շուտով կողջունեն խանդավառ աշխատավորներին:
-Թիրախ է, չէ՞:
-Ի՞նչն է թիրախ:
-Դամբարանը, ամբիոնը, առաջնորդը... Հեռահար հրացանով մեր լուսամուտից
նշանակետին խփելը մի բաժակ հանքային ջուր խմելու պես բան է...
-Բայց մեզ որտեղի՞ց հեռահար հրացան:
-Իսկ նա գիտի՞, ունես հրացան, թե ոչ:
-Թող խուզարկի բոլոր քունջուպուճախները, ճամպրուկը ու մեզ հանգիստ
թողնի... Էս ի՜նչ կրակն ընկանք... Ավելի լավ չէ՞ր, տերը՝ Տաջիկստանի նախարարաց
խորհրդի նախագահը եկած լիներ...
-Ռուսերեն խոսիր, անհարմար է, Մատենադարանից պատմիր, Մարտիրոս Սար-
յանից... Էս մարդը վախենում է հանքային ջուրը թունավորած լինենք... Տես, չի
խմում... Չբացված շիշ դիր սեղանին ու բացիչ: Թող իր ձեռքով բացի ու խմի:
Լույսը բացվում էր: Կարմիր հրապարակի մատույցներում համազգեստավոր ու
ծպտյալ ոստիկաններ էին երևում, հետզհետե ուժգնացող լուսավորության ոսպ-
նյակը ընթեռնելի էր դարձնում պաստառներին գրված տառերը, բառերը... Կինս
փորձեց բացել լուսամուտի փեղկը և, չգիտես ինչու, բացելուց առաջ նայեց ՊԱԿ-ի
աշխատակցին: Մեր հյուրը գլուխը բացասաբար շարժեց՝ չի կարելի:
-Էս ի՞նչ կրակն ընկանք,- փնթփնթաց կինս,- ես էլ ուզում էի բարձդ արևի տակ
դնեմ... Ջուրդ ցնդեր, հոտդ մնար...
117
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
Հրապարակ էին մտնում փողային նվագախմբի երաժիշտները: Հսկայական
թմբուկը երկուսով էին տանում՝ համաչափ, միաժամանակ գցելով քայլերը, որ առաջ
ու ետ չընկնեն, չթեքեն գործիքը և սրածայր կոշկածայրերով չխոցոտեն գերպրկու-
մից զրնգացող կաշին: Գործն ավարտելով, հրապարակից հեռանում էին ջրցան մեքե-
նաները, և ձախ արմունկները խցիկներից հպարտորեն դուրս հանած վարորդները,
հենց նոր միզած ու շալվարները կոճկած տղամարդկանց հատուկ խաղաղությամբ,
բարի երթ էին մաղթում երաժիշտներին:
ՊԱԿ-ի աշխատակիցը հրաժարվեց նաև սուրճից, բաստուրմայի տեսքից ու հո-
տից, թուքը կուլ տվեց, բայց և իսկույն ստեց, թե նախաճաշել է արդեն: Թերևս
նախորդ օրվա ընթրիքն էր նախաճաշիկ համարում:
-Բա ի՞նչ ենք անելու,- շվարեց կինս,- հո չե՞նք կարող ձևացնել, թե տանը հյուր
չկա, ու հանգիստ խղճով մեր սուրճը խմել: Էս ի՞նչ կրակն ընկանք:
-Սկզբից դու հետը զրուցիր, ես խմեմ, հետո ես կզրուցեմ՝ դու կխմես,- հնարը
գտա ես, ու որպեսզի հերթականության խնդիրը չվիճարկվի, վրա պրծա սուրճին:
-Եղե՞լ եք Հայաստանում,- սիրալիր հարցրեց կինս:
-Օ՜, այո,- լայն ժպտաց ՊԱԿ-ի աշխատակիցը,- ծառայության բերումով ո՜ւր
ասես չեմ եղել...
-Ո՞րն է այս մարդու ծառայության իմաստը Հայաստանում,- հայերեն ինձ դիմեց
կինս,- Հայաստանում հեռահար հրացանով թիրախի վրա կրակողներին հսկող չկա՞:
-Անշուշտ կա: Բայց կենտրոնի հսկողներն ավելի հմուտ են:
-Ինչո՞ւ:
-Որովհետև կենտրոնից են: Կենտրոնը հո միայն տարածական, աշխարհագրական
հասկացությո՞ւն չէ... Կենտրոնը էություն է, որակ...
-Նաև առավելությո՛ւն... Եթե, ասենք, Համո Սահյանը կենտրոնում ապրելիս լի-
ներ՝ Նոբելյան մրցանակ կստանա՞ր:
-Այո, թերևս: Համենայն դեպս շատ փող կունենար... Հիմա դու խմիր սուրճդ, ես
եմ զրուցելու...
Լուսամուտից արդեն երևում էին ցուցարարների գլխամասային շարքերը:
Հարյուրավոր, հազարավոր դրոշներ էին փողփողում և դեռ միլիոնները Գորկու ու
հարակից փողոցներում էին... Տեր իմ աստված, մտածում էի ես, ահա թե ինչի վրա
է վատնվում Ադրբեջանի, Թուրքմենիայի, Ուզբեկստանի բամբակը... Ահա թե ինչու
են այդքան քիչ մանկական շորերը, որոնց համար է, ի վերջո, Մոսկվա ժամանել
կինս, ինքն իրեն, թերևս նաև աշխարհին ու ինձ խաբելով, թե տոնական օրերին
ամուսնուն անտեր ու միայնակ թողնելը վեր է իր ուժերից:
-Քանի՞ զավակ ունեք,- հարցրեցի ես ՊԱԿ-ի աշխատակցին:
-Երկու դուստր,- լայն ժպտաց ՊԱԿ-ի աշխատակիցը:
-Ես էլ,- չգիտես ինչու ուրախացա ես:
-Գիտեմ,- խորիմաստ ժպտաց ՊԱԿ-ի աշխատակիցը:
-Ինչպե՞ս թե գիտի,- զարմացավ, վախեցավ, ըմբոստացավ կինս:- Նրանք, ինչ է,
քրքրե՞լ են մեզ ոտից գլուխ:
118
-Հյուրանոցային այս համարը իր դիրքով, հավանաբար, ամենավտանգավորնե-
րից է,- եզրակացրեցի ես,- և այս օրերին որևէ մեկին հատկացնելուց առաջ պար-
զում են նրա ինքնությունը:
-Նշանակում է դու լա՞վ համարում ունես նրանց ծառայությունում,- չգիտես ուրա-
խացավ, թե տխրեց կինս:
-Իսկ ինչո՞ւ պիտի վատ համարում ունենամ... Երեսունյոթին ձերբակալված,
գնդակահարված, աքսորում մեռած բոլոր ազգականներս արդարացված են... Հայրս
գլուխը կախ, ողջ կյանքն աշխատել է այս երկրի համար, իմ պատմվածքներն էլ
հրապարակվելուց առաջ մաքրաջրվում են գրաքննության ավազանում... Ինչո՞ւ
պիտի վատ համարում ունենամ...
-Էս ի՜նչ կրակն ընկանք,- սուրճի վերջին կումը խմելով ասաց կինս ու բերանքսի-
վայր շրջեց բաժակը, ինչպես միշտ դժվար պահերին, երբ, սուրճի մրուրին ապավի-
նելով, փորձում էր պայծառ ապագայի հեռանկարով տանելի դարձնել տհաճ ներկան:
Պայծառ ապագան, բնական է, մոտ չէր գալիս, բայց, իրոք, տանելի էր դառնում ներկան:
Դամբարանի ամբիոնը կենդանանում էր: Մեկը մյուսի ետևից հայտնվում էին երկրի
առաջնորդներն ու ըստ աստիճանակարգի շարվում կողք-կողքի: Զինվորականներն
ավելի պարզորոշ էին երևում, նրանց ուսադիրներից, մետաղյա ճարմանդներից,
շքանշաններից ճառագող հավելյալ լուսավորությունն ընդհատվում էր շարքի կենտ-
րոնում, ուր թիրախն էր, եթե տեսարանը դիտեիր հեռահար հրացանով զինված
նշանաձիգի աչքով: Թիրախից աջ լայնեզր գլխարկների թավուտն էր:
ՊԱԿ-ի աշխատակիցն ամբողջովին աչք էր դարձել ու ականջ, թիկունքով էլ էր
որսում մեր աննշան ու անաղմուկ շարժումները: Դեմքի լայն ժպիտը վերածվել էր
մի արտահայտության, որ ունենում է որսաշունը՝ գազանի կամ թռչնի հայտնվելուց
ակնթարթ առաջ. դեռ անվրեպ ցուցամատը չի սեղմել ձգանը, փամփուշտն իր քա-
մակին դեռ չի ստացել անհրաժեշտ աքացին, բայց որսաշան գերզգայուն հոտոտե-
լիքն արդեն թրթռում է վառոդի հոտի գրգիռից: Դեռ չի ճայթել կրակոցը, բայց նրա
սևեռման, սպասման, անդիմադրելի ձգողականությամբ օժտված դաշտում, արդեն
թփի արանքից գազանի դնչիկն է նկատվում ու թռչնի թպրտոցը ծառի կատարին:
Եվ երբ լսվեց մեր դռան թակոցը, թվաց, թե հեռահար հրացանի փակաղակն է
չխկչխկում: ՊԱԿ-ի աշխատակիցը թաքնվեց պահարանի ետևում և գլխով արեց՝ բա-
ցեք: Կինս բացեց դուռը և մատներով փակեց բերանը, որ չճչա ապշանքից. ամեն
ինչի մեծը, խոշորը, բարձրը սիրող Ստալինի ճաշակով կառուցված հյուրանոցի
մեզ բաժին հասած դռան վիթխարի բացվածքում հայտնված լողլողի միայն իրանն
էր երևում: Գլուխը նկատվեց ավելի ուշ, երբ գլխատերը կռանալով ներս մտավ ու
կոտրատված ռուսերենով հարցրեց՝ կարելի՞ է մեր լուսամուտից դիտել մայիս-
մեկյան շքերթը: Իր համարի լուսամուտները չէին նայում Կարմիր հրապարակին:
Բախտը չէր բերել: Եվ կամ ինքնությունն էր կասկածելի: Եվ կամ այս լողլողի մտքով
չէր անցել շոկոլադի տուփ հրամցնել մի այլ Պաշկևիչի:
Նրա ձեռքին գնդացրի մեծության լուսանկարչական սարք կար, աչքերին հաստ
ապակիներով ակնոց - այնքան բարձրից էր նայում երկրին, որ աչքերը խեղճացել
119
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
էին: Ես հանկարծ զգացի, որ ՊԱԿ-ի աշխատակցի կասկածով եմ նայում օտար-
երկրացուն և չեմ կարողանում վճռել՝ թույլ տա՞լ, թե՞ ոչ: ՊԱԿ-ի աշխատակիցը գըլ-
խով արեց՝ կարելի է: Դուռը կրկին թակեցին, կարճ տաբատով ջահելներ էին, մի
քանիսը կանացի տեսակից, թեև նրանց հարկավոր տեղերում չէր նշմարվում կուրծք
ասած հրաշալիքը: Նրանք էլ էին զինված լուսանկարչական սարքերով՝ ավելի փոքր
չափսերի, և ճռվողում էին լուսաբացի հետ արթնացած ճնճղուկների նման: Հետո
չափազանց աշխույժ մի տատիկ բուսնեց, որ ՊԱԿ-ի աշխատակցին տանտեր կար-
ծելով, նկատելի շողոքորթում էր, հյուրասիրում ծամոն, սիգար ու բոված նուշ: Ինքնա-
կառավարվող սայլակով մի ծերուկ հայտնվեց՝ ձեռքին կանադական դրոշակ, որի
մետաքսը խուտուտում էր տիրոջ անկենդան ծնկներին մրափած հսկայական կատ-
վին: Եվ էլի երկու զույգ ջահելներ եկան, որոնցից երկուսի հարկավոր տեղերում
ամեն ինչ կարգին էր:
Եվ այս մրջնանոցում ես կորցրեցի կնոջս... Նա, իհարկե, կար, գոյություն ուներ,
ամենուր նրա շարժման հետքերն էին, սակայն շարժման արագության մեջ ինքն
այլևս չէր նկատվում: Բոլորի ձեռքերին սուրճի բաժակներ հայտնվեցին, պանրով,
կանաչիով, բաստուրմայով լցոնված լավաշի բրդուճներ, զրնգացին հանքային ջրի
պղպջակներ պայթեցնող բաժակները, որոնց պարունակության գույնը շուտով
վերածվեց կարմրի... Դատարկ շշերն իսկույն չքվում էին, հայտնվում նորերը, բրդուճ-
ները խժռվում էին ու կրկին կոլոլվում, նույնիսկ թխկենու տերևի պատկերով դրո-
շակի տակ արթնացած կատուն էր բաստուրմա խժռում, լցոնի մնացյալ բաղադրիչ-
ները թքելով հատակին: Պանրի գլուխը տաշտշվելով կորցնում էր իր տեսքը, ինչպես
հանքանյութ պարունակող լեռն է մաշվում աչքիդ առաջ, և խառը կանաչիների
բուրումնավետ ցողունները ծամծմող օտարերկրացիները, կոնյակի գոլորշիների
մեջ լողալով, շարժվում էին դեպի դաշնամուրը: Մի քանի զույգ ձեռքեր և անհա-
մար մատներ զարկվեցին ստեղներին, ու վայրենի պարեղանակի ելևէջների տակ
դոփդոփեց աքալթինյան ձիերի անսանձ երամակը... Աշխույժ տատիկը, հաճույքից
մեռնելով, ուղղակի ծեծում էր ՊԱԿ-ի աշխատակցին... Այլևս ոչ մեկին չէր հետաքըր-
քըրում մայիսմեկյան շքերթը, որ ձանձրալի կինոնկարի նման պատկերվում էր մեր
լուսամուտից: Խելահեղ նեգրական պարի հորձանուտում անշարժ էր միայն ՊԱԿ-ի
աշխատակիցը՝ աջը պիջակի տակ թաքնված ատրճանակին սեղմված:
Կեսօրին, երբ ավարտվել էր ցույցը և հարևաններս դուրս էին եկել ետճակա-
տամարտյան ռազմադաշտ հիշեցնող հյուրանոցային մեր համարից, Իվան Իվանիչը
մի բաժակ կոնյակ խմեց, ախորժակով կծեց բրդուճի ծայրը և ասաց.
-Ի՜նչ ծանր օր էր...
-Խեղճ մարդ,- լսվեց կնոջս հառաչանքը բազմոցի կողմից, և ես վերջապես գտա
նրան, փափլիկ բարձերի արանքում կուչ եկած. նա խղճահարությունից ուզում էր
լաց լինել կոնյակի երկրորդ բաժակը դատարկող ՊԱԿ-ի աշխատակցի համար և,
թարթիչները դարձրած հենակ, դեռևս դիմադրում էր ծանրությունից իրար մոտե-
ցող կոպերին: Եվ մինչ ՊԱԿ-ի աշխատակիցը երրորդ բաժակն էր դատարկում ու
մաքրում շուրթերը, որ մոտենա, համբուրի մայիսմեկյան խրախճանքի տիրուհու
120
ձեռքը, կինս արդեն քնած էր, ինչպես քնում են քաղհանից, լավաշ թխելուց հոգնած
կանայք...
-Ծանր օր էր,- լայն ժպտաց Իվան Իվանիչը և հանկարծ քրքջաց: Գլուխը տըմբ-
տըմբացնում էր ու քրքջում: Ասես հենց նոր էր դուրս եկել վթարված ավտոմեքե-
նաների միջից ու հասկացել՝ ողջ ու անվնաս է: Ասես անցել էր բժշկական զննության
բոլոր փորձասենյակներով և իմացել, որ կասկածներն ավելորդ են՝ պողպատի
առողջություն ունի, ապրելու է հարյուր տարի և յոթ կոտոշ է հանելու...
Քրքիջը գեղեցկացրել էր Իվան Իվանիչին: Նրա միջից չքվել էր որսաշունը: Նա,
այնուամենայնիվ, համբուրեց քնած կնոջս հոգնած ձեռքը և ականջիս շշնջաց.
-Անհեթեթություն չէ՞, սիրելիս, որ ես էի ձեզ հսկում և ոչ թե դուք ինձ... Չէ՞ որ ես
էի զինվածը:
Իրոք, ինքն էր զինվածը, իսկ մենք նեգրական պար էինք պարում...
121
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
ԽՈՐԱՆԱՐԴԻԿՆԵՐՈՎ ՏՈՒՆԸ
Ծորակի ջրաշիթը յուղի նման փափուկ փշրվում էր բրդի վրա: Եվ ուշահաս
կարմիր թութն էլ կարկտահարում էր գետինը, տաշտակը, ջուրը, բակ դուրս բերած
թախտերը: Թթենու վրա թռչնի շուկա է՝ թթի հետ փետուրներ են թափվում, ծերտ
է կաթում:
Ճոճի մի ծայրը կկապեմ թթենուց, մյուսը՝ հրեն, չորությունից ճաք տված սյու-
նից, աղջիկս կօրորվի, կերգի՝ ճլորթի, ճլորթի, պապա, լսում ե՞ս, ճլորթի-ճլորթի:
Առավոտները կմտնեմ ծորակի տակ, կշփվեմ սառը ջրով, կպնդանամ, կապրեմ
հարյուր քսան տարի, ութսուներորդ տարում կգրեմ երկարակեցության ձեռնարկ,
Ատերհովի հե՛րն էլ անիծած:
-Վարձու սենյակ ունե՞ք:
Բուրդ լվացող կինը տաշտակից հանեց ջրի պաղությունից կարմիր խեցգետին
դարձած ձեռքերը, սեղմեց, բռունցք սարքեց, և նրա մատների արանքներից բրդի
թրջված մալանչներ դուրս պրծան:
-Ուսանո՞ղ ես:
-Աղջիկս մանկապարտեզ է գնում, կինս աշխատում է, ես աշխատում եմ՝ համա-
րյա ուսանող ենք: Առավոտ գնում ենք, իրիկունը՝ գալիս: Մինչև ամուսնանալը կնոջս
հետ հինգ տարի ընկերություն ենք արել և այդ ընթացքում կռվել ենք մեր բոլոր կռիվ-
ները: Հիմա այլևս չենք կռվում: Խաղաղ, հաշտ ընտանիք ենք, թե վարձով սենյակ
ունեք, տվեք:
Գոտիի վրա ածելի սրող վարսավիրի համբերությամբ կինը գոգնոցով չորաց-
նում է ձեռքերը: Զոլավոր գոգնոցի թրջված, ճմռթված հատվածը սրճի բաժակի
մրուրոտ հատակ դարձավ: Երեք կարճ ճանապարհ, ափսեաչափ ականջներով ան-
պոչ նապաստակ, դինոզավր, մի տրոլեյբուս, որի անիվներն անպոչ նապաստակի
ափսեաչափ ականջներ են, մի կացին...
-Չէ, չկա,- կինը բարկացած թափ տվեց գոգնոցը,- գյուղում թողնում եք ձեր տունն
ու տեղը, մորեխի նման գալիս լցվում եք քաղաք, չտեսի նման աչքերդ չռում եք սրա-
նրա փեշերին: Չկա, չկա:
-Գոգնոցին էի նայում:
-Չկա:
-Գոգնոցի վրա ձեր թաց մատները նկարել են նապաստակ, տրոլեյբուս...
-Չկա՜:
Զզվելի արտաքին ունեմ. կարճատեսությունից կկոցված աչքերս, վերին հաստ,
կախված շրթունքս, աչքերս, կկոցումից հավաքված հոնքերս մի այնպիսի չարու-
թյուն են տվել դեմքիս, որ բոլորին թվում է, թե ես աշխարհ եմ եկել սատանայի
122
առաջադրանքով, որ այսօր կամ վաղը կատարվելու է ջրհեղեղից հետո ամենա-
սարսափելին, և դրա հեղինակը ես եմ լինելու:
-Վարձով սենյակ ունե՞ք:
Լուսամուտի երկաթյա ճաղերի արանքից ծուխ արձակող կիսամերկ տղամարդն
այնպես է նայում վրաս, ինչպես տրամվայի լեփ-լեցուն վագոնում ենթադրվող գըր-
պանահատին կնայեն առաջին աշխատավարձը ստացած աղջիկները:
-Ձեր երիկամները հիվանդ են,- ասացի ես նրան,- ձեր աչքերի տակ ուռուցքներ կան:
Հիմա արդեն ինձ խենթ է համարում: Սոխի սերմի չափ աչքերը բացուխուփ է
անում, իսկ մատները խաղում են փորի ծալքերի հետ: Իսկ փորը կենգուրուի պարկ է:
Իսկ բեղը սև շերտիկ է, որ կարծես մտադիր է պոկվելու:
-Օնորե Դոմիեն թող քեզ նկարի...
-Վարձով սենյակ ունե՞ք:
Այգեստանում սենյակ էինք վարձել՝ ապրեցինք մի ամառ ու մի աշուն: Աշնանա-
վերջին դրսի ցրտող օդից վախեցած՝ կիսանկուղային սենյակ խուժեցին միջատների
հարյուրավոր տեսակներ: Նրանք մտնում էին օրորոց, կծոտում էին մեր նորածին
աղջկա բաց-բաց մասերը: Մեզ էլ էին կծոտում՝ դիմանում էինք, բայց որ մանկանը
կծոտեցին՝ չդիմացանք:
Աջափնյակում սենյակ վարձեցինք՝ ապրեցինք վեց ամիս: Յոթերորդ ամսվա գըլ-
խին թաղային հսկիչի համբերությունը հատավ:
-Գրանցիր,- առաջարկեց տանտիրոջը:
-Չեմ գրանցի,- հրաժարվեց տանտերը:
-Դուրս արա,- հրամայեց թաղայինը:
-Դուրս եկեք,- վռնդեց տանտերը:
Ուղիղ մի տարով բնակարանը մեզ տրամադրեցին Բաբայան ամուսինները և
մեկնեցին Իրաք: Բաղդադում կառուցեցին՝ ինչ պիտի կառուցեին, վերադարձան,
մենք վարձեցինք քեռի Վարդանի սենյակներից մեկը:
-Վարձով սենյակ ունե՞ք:
Քեռի Վարդանը առավոտյան դրոշակի նման թափահարում էր ձեռքի հեռագիրը:
-Սիմոնս գալիս է, Սիմոնս:
-Աչքերդ լույս, քեռի Վարդան,- սրտանց ուրախացավ կինս, իսկ աղջիկս խորա-
նարդիկներով տուն էր շարում:
-Քեֆ ենք անելու, հա՞,- աչքով արեցի ես:
-Հա,- շփոթվեց տանտերս,- հա, քեֆ ենք անելու:
-Մի հալալ կաթնակեր աղջիկ էլ գտնենք՝ պսակենք, վերջանա, գնա,- մեծավարի
բարեմաղթեցի ես, իսկ աղջիկս խորանարդիկներով տուն էր շարում:
-Ինչ էի ասում. հա, ճիշտ ու ճիշտ մտքինս ասացիր: Սիմոնս պսակելու տղա է.
հենց եկավ՝ պսակելու եմ: Նորապսակներին ի՞նչ է պետք, հո լավ գիտեք, պետք է
առանձին անկյուն: Մի խոսքով, չնեղանաք, սենյակը պիտի ազատեք:
Գնաց՝ հեռագիրը թողեց սեղանին:
-Էլի՞,- ճչաց կինս,- էլի՞:
123
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
Իսկ աղջիկս խորանարդիկներով տուն էր շարում:
-Վարձով սենյակ ունե՞ք:
-Մի' բղավիր, տղա,- սաստեց այս կրակ շոգին երեք պիջակ հագած բիձան,- կա-
մաց, հեր օրհնած, բակում մեռել կա: Սիանոսը գիշերս գնաց:
-Վարձով սենյակ ունե՞ք,- շշնջացի,- ինձ սենյակ է պետք, որտեղ մկներ ու բլոճներ
չլինեն: Մկները վախեցնում են կնոջս, բլոճները կծոտում են աղջկաս:
-Ասում էի՝ Սիանոս, կեր, խմիր, աշխարհն ինձ ու քեզ չի մնա: Ասում էի՝ Սիանոս,
պահածդ ոսկիներից մեկը հանիր, ատամ գցիր բերանդ, որ հացդ ծամես: Լսող կա՞ր:
Հիմա տես ինչ կռիվ է ընկնելու ազգականների մեջ: Իսկ դու ի՞նչ ես բղավում, հեր
օրհնած: Մարդիկ հո խուլ չե՞ն: Ասենք, խուլեր էլ կան, բայց արժե՞ դրանց համար
կոկորդ մաշել: Խուլը խուլ է, բղավես, չբղավես՝ չի լսելու: Չէ, մեր բակում ազատ
սենյակ չկա:
-Տանտիրոջս տղան վաղը, մյուս օրը պիտի գա Պյառնուից ու պիտի պսակվի:
Նորապսակներին առանձին անկյուն է պետք: Առանձին անկյուն բոլորիս էլ պետք
է, բայց առաջին հերթին՝ նորապսակներին: Մի խոսքով, վաղը, մյուս օրը պիտի
ազատենք սենյակը:
-Տանտիրոջդ տղան կորե՞լ էր:
124
-Ինչո՞ւ պիտի կորչեր: Ծառայում էր Պյառնու քաղաքում:
-Հաա՜,- ասաց ծերուկը,- ծառայում էր: Իսկ կորածները ե՞րբ են գալու: Եղբայրս՝
Անդրանիկը, ե՞րբ է գալու: Գրկի երեխա էի՝ անցանք Եփրատը: Հիվանդ, թույլ մանչ
էր: Ես նրան ամեն գիշեր տեսնում եմ: Գնում է, իսկ ես ետևից բղավում եմ՝ Անդրա-
նի՜կ: Շրջվում է կանչիս վրա: Անունը Անդրանիկ է, ազգանունը՝ Բարսեղյան, հոր
անունը՝ Պետրոս:
Կորած մարդիկ, կորած իրերի նման, լուռ են: Կորած իրերի նման՝ չեն հայտնում
իրենց տեղը: Ինչու ձայն չեք հանում, կորած հայեր: Անդրանիկ Պետրոսի Բարսեղ-
յան, ինչո՞ւ չես ճչում աշխարհով մեկ, որ դու կորել ես և պատրաստ ես գտնվելու:
Ամեն օրվա երազը, տղաս, իրականության նման է:
-Վարձով սենյակ ունե՞ք:
Մայրս ասում էր՝ քաղաքի աղջիկը գյուղ չի գա, գյուղի աղջիկ ուզենք՝ մնա գյու-
ղում: Ի՞նչ ես կորցրել այդ զահրումար քաղաքում:
Հայրս ասում էր՝ հարսնատես գնա առավոտ կանուխ, հարսնացուին հանիր
անկողնուց, տնտղիր: Այդ ժամին թե փնթի չեղավ՝ ընտրությունդ հաջող է: Իսկ ինչ
վերաբերում է քաղաք գնալուն՝ գնա, աստված քեզ հետ: Բայց որ գնացիր՝ պիտի
գրավես քաղաքը: Գյուղից գնացողը պիտի գրավել իմանա:
-Վարձով սենյակ ունե՞ք:
Քաղաքը գրավելուց առաջ անապատն էի ուզում գրավել:
Ջուր էինք որոնում անապատում: Երկու տարի շարունակ ջուր էինք որոնում:
Եվ գտանք: Երբեմն պատահում է այնպես, որ գտնում ես որոնածդ: Ուղտի նման
խմեցինք քաղցրահամ ջուրը, լցրեցինք չորս շիշ, և որովհետև տրակտոր, ուղղաթիռ
չկար՝ ոտքով ճամփա ընկանք: Մենք չէինք կարող սպասել: Մենք օր առաջ պիտի
աուլ հասցնեինք մեր գտած ջուրը:
Ուսապարկում շշերը զնգում էին, և այդ զնգոցներով կարելի էր հաշվել քայլերը:
Եվ մեր քայլերը մոլորվեցին իրար նման բարխանների մեջ: Քամին ջնջել էր երեք օր
առաջ ջուր, սննդամթերք բերած տրակտորի հետքերը: Գնում էինք ոչ ճիշտ, բայց
շարունակում էինք քայլել:
Երբ սաստկացավ ծարավը, ավելի թափով զնգզնգացին շշերը: Եվ, որպեսզի
ճանապարհը կարճանար, որպեսզի ցրվեր մոլորվելու տհաճ զգացումը, Պյոտրը,
բերանը չորացնելով, անվերջ խոսում էր: Հետո հանկարծ հարցրեց.
-Տեսե՞լ ես սպանված մարդ:
Անապա՞տն էր պատճառը, սարսափելի ծարա՞վը, շշերի զնգզնգո՞ցը, թե հարցը,
մարմինս փշոտվեց:
-Չէ,- ասացի,- չեմ տեսել:
Եվ որպեսզի ճանապարհը կարճանար, որպեսզի ցրվեր մոլորվելու տհաճ զգա-
ցումը, որպեսզի չզգացվեր ծարավը, Պյոտրը պատմեց.
-Ամեն բարաք մի բիձա ուներ: Հատուկ ընտրությամբ էր, թե պատահմամբ, բայց
ամեն բարաք մի բիձա ուներ, որը չէր կարող ծառ կտրել և զբաղվում էր բարաքը
մաքրելով, վռիկ եփելով:
125
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
Տխուր, խաղաղ բիձա էր Արխիպը: Հարմոն ուներ, ազատ ժամերին նստում էր
բարաքի դռանը, նվագում էր ինչ գիտեր, հառաչելով նայում էր հյուսիս, ասում էր՝
յոլկի՜-պալկի, նայում էր հարավ, ասում էր՝ յոլկի՜-պալկի: Փափուկ բիձա էր, մրջյուն
տրորած չէր լինի և թե ինչպես էր ընկել մեր մեջ՝ աստված գիտեր:
Ամեն բարաք իր վերակացուն ուներ: Հատուկ ընտրությամբ էր, թե պատահմամբ,
մեր վերակացուն կատաղածի մեկն էր: Եվ նրա կատաղության զոհը Արխիպն էր:
«Արխիպ,- ասում էր,- շա՛ն բիձա, բարաքը ո՞նց ես մաքրել. մի մատ փոշի կա»:
«Արխիպ,- ասում էր,- իժի ծնունդ, դեն գցիր հարմոնդ»:
Նրա ներկայությամբ Արխիպը կորցնում էր գլուխը: Նրա ներկայությամբ Արխիպը
մագնիսին մոտեցրած երկաթի փշրանքի էր նման: Իսկ վերակացուն ձեռք չէր քա-
շում նրանից: Նա ստիպում էր Արխիպին վազել բարաքի շուրջ մի քանի անգամ, այն-
քան, մինչև ուշաթափվեր, վայր ընկներ: Նա ոտքով շուռումուռ էր անում Արխիպի
թուլացած մարմինը՝ «Հը՞, սատկեցի՞ր: Հը՞, շունչդ պրծա՞վ»:
Զարմանում էինք, թե ո՞նց էր դիմանում այդ չորուկ, այդ վտիտ մարդը: Ոչ մի խոսք չէր
ասում: Ձայն չհանեց նաև այն օրը, երբ վերակացուն ոտքերի տակ գցեց նրա հարմոնը:
Հիմա արդեն առանց հարմոնի էր նստում բարաքի դռանը և ջրակալած աչքերով
չափչփում Սիբիրի հյուսիսն ու հարավը:
Ու մի օր անտառ հասավ Արխիպի ձայնը: Վատ բան նախազգալով, դեն նետե-
ցինք սղոցները, կացինները, վազեցինք ձայնի ուղղությամբ: Ապակեփայլ աչքերով,
մազերը ցրիվ տված՝ Արխիպը մեզ էր մոտենում, անընդհատ բղավելով. «Ես մարդ
եմ սպանել, ես մարդ եմ սպանել...»:
Արխիպը կացինը իջեցրել էր քնած վերակացուի գլխին:
Ծարավը սաստկանում էր, իսկ աուլը չկար ու չկար:
Առանց իրար հետ պայմանավորվելու մենք բաց արեցինք շշերից մեկը ու խմե-
ցինք: Մնաց երեք շիշ:
-Էլ ոչ մի կաթիլ,- ասաց Պյոտրը,- կդիմանանք:
-Ոչ մի կաթիլ:
Գնում էինք:
-Իսկ ի՞նչ եղավ Արխիպը:
-Տարան: Ո՞ւր պիտի տանեին: Ուր էլ տանեին, պիտի ճանապարհին մեռներ:
Նոր վերակացու եկավ: Մարդավարի էր պահում իրեն:
Տրակտորի աղմուկ էր լսվում: Ետ էինք նայում՝ ձայնը մարում էր:
Զընգ-զընգ-զընգ...
Տրակտորի աղմուկ էր լսվում: Ետ էինք նայում՝ ձայնը մարում էր:
Զընգ-զընգ-զընգ...
Տրակտորի աղմուկ էր լսվում: Ետ էինք նայում՝ ձայնը մարում էր: Որոշեցինք՝
այլևս ետ չպիտի նայենք, բայց տրակտորի աղմուկն ուժգնանում էր, ահա, հասավ,
հիմա կտրորի մեզ թրթուրների տակ, ետ էինք նայում՝ ձայնը մարում էր:
Եվ հանկարծ օազիս երևաց: Թուրքմեն չոբանը ջրհորից ջուր է դուրս հանում,
լցնում տաշտակի մեջ: Ոչխարներն իրար կպած խմում են ջուրը: Չոբանը Տաճը չէ՞:
126
Նա, որի ուղտը կորել էր անցած շաբաթ: Որի ուղտը եկել-հասել էր հորատանցք:
Վեց դույլ ջուր խմեց ու էլի անհետացավ:
-Տա՜ճ, Տա՜ճ:
Տաճը ջրհորից ջուր էր հանում, լցնում էր տաշտակի մեջ:
-Տա՜ճ, Տա՜ճ...
Մենք բաց արեցինք երկրորդ շիշը: Ջուրը տաքացել էր, բայց ջուր էր, քաղցրա-
համ: Մեր գտած ջուրնէր:
-Էլ ոչ մի կաթիլ,- ասաց Պյոտրը:
-Ոչ մի կաթիլ:
Նստեցինք, հանգստացանք, սթափվեցինք պատրանքներից:
-Ոչ մի մարդ չի մեռնում,- ասաց Պյոտրը,- բոլորը սպանվում են: Հիմա մենք ծա-
րավ ենք, հոգնած ենք, մոլորված, ունենք երկու շիշ ջուր և չենք խմում: Եվ չխմելով՝
դանդաղ սպանվում ենք:
-Բայց կարող ենք և խմել:
-Կարող ենք, բայց չենք խմի: Հիմա արդեն ոչ թե տեղ հասցնելու, ցույց տալու
համար, այլ մեզ համար: Մենք մեր ուսապարկում պիտի ջուր ունենանք: Երբ վերջա-
նա ջուրը, երբ չլսվի շշերի զնգզնգոցը, մենք կսպանվենք:
-Վարձով սենյակ ունե՞ք:
...Հանկարծ Պյոտրը ցնցվեց, վեր թռավ տեղից, բայց էլի վայր ընկավ: Նրա ոտ-
քերի տակից մի ֆշշոց փախավ, խառնվեց սաքսաուլին:
-Խայթեց անիծածը,- զարմանալիորեն հանգիստ ասաց Պյոտրը և քշտեց շալ-
վարի տուտը,- կոբրա էր, ճանաչեցի: Դանա՜կդ: Կտրիր, այ, այս կարմրած տեղը...
Ինչո՞վ կապենք: Այդպես: Հիմա պիտի ծծվի: Հիմա պիտի ծծվի: Բերանս չի հասնում:
Փոքր ժամանակ հասնում էր: Դու չե՞ս զզվի: Վախենո՞ւմ ես, թե զզվում: Պինդ, պինդ:
Ես թքում էի թույնով արյունը և զարմանում, թե ինչպես կարողացա դանակով
կտրել Պյոտրի ոտքը: Ես ամուր ձգեցի գոտին, և ծնկից վերևս կանգ առավ սիրտը
գնացող արյան հոսքը: Շեկ ավազներին ընկած՝ մենք դանդաղ սպանվում էինք ու
դիտում անապատի ալարկոտ մայրամուտը: Եվ այդ մայրամուտի բոցերի մեջ այր-
վում էին երկսապատավոր դժբախտ ուղտերը:
Ես փախա անապատից...
-Դու էլ ե՞ս գյուղից եկել,- հարցրի ցուցափեղկի ետևում կանգնած տղամարդ
խրտվիլակին:- Եվ սա՞ է քո գրավածը: Մի զույգ կոշիկ, սև կոստյում, փողկապ, վերնաշա-
պիկ, երկու մետրանոց ակվարիում: Գյուղում պապիս քրքրված քուրքն էիր հագնում,
հորս զինվորական շալվարը, քեզ զարդարում էինք պահածոյի դատարկ տուփերով և,
երբ ճնճղուկներ էին գալիս խաղող կտցելու, ձգում էինք լարդ, որ կենդանանաս, աղմկես:
-Մեր խանութում վաճառվում են տղամարդկանց հագուստներ,- ասաց խըրտ-
վիլակը,- մեր խանութում վաճառվում են տղամարդկանց հագուստներ: Մեր խա-
նութում վաճառվում են տղամարդկանց հագուստներ:
...«Չորրորդ հա՞րկ, խնդրեմ: Հինգերորդ հա՞րկ, խնդրեմ: Ութերորդ հա՞րկ, խընդ-
րեմ,- ասում էր վերելակի կինը,- հինգերորդ հա՞րկ, խնդրեմ: Երրորդ հա՞րկ, խնդրեմ:
Առաջին հա՞րկ, խնդրեմ»:
127
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
Մի անգամ վերելակը կանգնեց հարկերի արանքներում մի տեղ: Էլեկտրակա-
նությունն էր անջատվել: Ես էի և վերելակի կինը: Մութ խցիկ՝ կախված օդում,
պայմանական անվանումով՝ չորրորդ և հինգերորդ հարկերի արանքում: Այլևս պայ-
մանական ոչինչ չկար: Բացարձակ մութ էր, բացարձակ մենակություն, բացարձակ
լռություն, բացարձակ անսահմանություն: Եվ կինը քնեց: Այլևս հարկեր չկային,
վերև-ներքև, ոչինչ չկար, ու ես սարսափեցի այդ բացարձակությունից: Եվ աստ-
ված էի կանչում, որ շուտ միացնեն էլեկտրական հոսանքը, որ շուտ հայտնվի պայ-
մանականությունը, երևան վերևն ու ներքևը, մեծ ու փոքր տները, հարկերը, կարճ
ու երկար փողոցները, խելոք-հիմար, տխուր-տխուր մարդիկ, և որ վերելակի կինը
զարթնի, ասի. «Չորրորդ հա՞րկ, խնդրեմ: Հինգերորդ հա՞րկ, խնդրեմ: Ութերորդ
հա՞րկ, խնդրեմ»:
-Վարձով սենյակ ունե՞ք:
Պատշգամբում ուղեգորգ ծեծող կինը փռշտալուց հետո օրորեց գլուխը: Երեկո-
յան ուղեգո՞րգ կծեծեն:
-Մենք էլ ենք վարձով ապրում,- նետեց նա:
-Մենք էլ,- լսվեց վերևից:
Պատի երգող ժամացույցների նման բոլոր լուսամուտների փեղկերը շրխկոցով
ծալվեցին, և լուսավոր-մութ բացվածքներում հայտնվեցին տղամարդկանց, կանանց
գլուխներ...
-Հիմա ի՞նչ պիտի անենք,- հարցրեց կինս, նոր թրջոց դնելով ճակատիս:
-Չբղավես,- ասացի ես,- մարդիկ հո խուլ չե՞ն: Խուլեր էլ կան, ճիշտ է, բայց արժե՞
դրանց համար կոկորդ մաշել: Խուլը խուլ է: Բղավես-չբղավես՝ չի լսելու:
Հետո ասացի՝ զգույշ քայլիր, կնիկ, հատակը տատանվում է, և կարող է, հան-
կարծ, փուլ գալ աղջկաս խորանարդիկներով տունը:
128
ՀՐԴԵՀ
Հուղարկավորման արարողությունը պահպանել էր դարերով կոկված իր ծեսն
ու կարգը, բացի երկինք նայելու սովորությունից, որի շնորհիվ մարդիկ, եթե չէին էլ
գտնում աստծուն, գոնե տեսնում էին ամպերի կուտակումն ու շարժումը և գուշա-
կում՝ անձրև կլինի՞, թե ոչ: Եվ երկինքը չէր խաբում նրանց: Երկինքը հիմա էլ չէր
խաբել, պարզապես ոչ ոք չնկատեց, որ անձրևաբեր, երևի մոլորված ամպը վերին
քամիների քաշքշոցից ցրվեց ավելի արագ, քան նրա ծույլ կաթկթոցը կհասներ
երկիր, որտեղ մարդիկ փոսն էին իջեցնում Ասլանյան Բենիամինի դագաղը: Արև էր
և անձրև: Տասնյակ ծիածաններ բուսնեցին գերեզմանատանը, հավատից մասամբ
հեռացած տասնյակ սրտեր թրթռացին ակնհայտ հրաշքի շողարձակումից, և ան-
տեղյակությամբ զրահավորված գեղեցիկ այդ պահը սուրբ հռչակեց համարյա բո-
լոր ննջեցյալներին:
Այս գերեզմանատանը նկարիչ Հարությունը մեռել չուներ: Նա միակն էր հուղար-
կավորներից, որի հայացքը, գուրգուրելով ծիածանների հսկա կորերը, նրանց լուսա-
վոր գույների մեջ չէր փնտրել հարազատ դիմագծեր: Նա տնփեսա էր: Մի տոպրակ
սևահողը, որ Լեհաստանից բերել էր տվել Ամալ յան ու թաղել բազալտե անշուք
սալի տակ, ոչ մի դիմագիծ չէր ծնել Հարությունի մտապատկերում, նա կնոջ զոհ-
ված ամուսնու լուսանկարն էլ չէր տեսել: Այնինչ Ամալյան առաջինը ճչաց հիացմուն-
քախառը սարսափից ու ծնկի էր գալու ծիածանի դիմաց, եթե Հարությունը ձեռքը
չհասցներ թևատակը խցկել: Ներշնչված թաղեցիների առաջ լարախաղացի հան-
դերձով ու լանգառքը ձեռքին Վարդան պապը հայտնվեց, տիկնիկի մեծության գիժ
Աննան, վաղամեռիկ Վաղինակը... Իսկ երբ չքվեց հրաշքը, ակնթարթորեն ջնջելով
նաև իր հետքերը, հողի, օդի թացությունը, գերեզմանատանը միայն Հարությունի
դեմքի արտահայտությունն էր համապատասխանում իրավիճակին. տպավորու-
թյունն այնպիսին էր, կարծես ոչ ոք, բացի նրանից, չէր ողբում Ասլանյան Բենիամինի
կորուստը: Ծիածանները գեղեցկացրել էին Մահը:
Թողնելով ուշքի եկած Ամալյայի թևը, Հարությունը հեռացավ փոսից, որ չլսի
քարերի զարկվող չրխկոցը, նստեց անծանոթ մի գերեզմանաքարի ու գլուխն առավ
ափերի մեջ: Ոտքը մրջնանոցի վրա էր դրել, շալվարի փողքի տակ խլվլոց սկսվեց,
կծմծոց, անտանելի քոր ընկավ մարմինը, բայց նա համառորեն չուզեց փոխել տեղը
և ոչ էլ մրջյուններին էր տրորում:
Բնության հետ համեմատվելիս շահում են հզորները, թույլերը չարանում են և
կամ խեղճանում, եթե ազնիվ են հոգով: Հարությունը խեղճացել էր: Նա ամոթով հի-
շել էր անորակ ներկերով քսմսված կարմիր այն պաստառները, որ անձրևից, քա-
մուց, դաժան արևից խունանում էին ավելի արագ, քան ավարտվում էր հերթական
129
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
տոնը, բոլոր այն դիմանկարները, որ կրկնօրինակում, ցանկացած չափսով խոշո-
րացնում էր ըստ լրագրային լուսանկարների, ստվարաթղթե ծառերը, տները, բնակա-
րանները, կահ-կարասին, որ իրականության պատրանք էին ստեղծում բեմում. այս
ամենից հնոտիների կույտ էր դարսել ծիածանների դիմաց ու խեղճացել էր: Հնոտի-
ների կույտն ապրած կյանքն էր, ծիածանները՝ անհասանելի երազը: Անհասանելի,
որովհետև նա տասնվեց տարեկան չէր, ոչ էլ երեսունվեց, և վաղուց արդեն մսխել
էր կյանքը նորից սկսելու խենթության եռանդը:
Չսպասելով փոսը լցվելուն, հուղարկավորներից շատերը,- հատկապես կանայք,
որոնք, ծեսին հլու, խումբ-խումբ ետ էին քաշվել, երբ տղամարդիկ ձեռքերն առան
բահերը,- ցրվեցին գերեզմանատանը, սուզվեցին շիրմաքարերի ետևում, և քիչ անց
այս ու այն կողմից բարձրացող կապույտ ծխաքուլաները օդը լցրեցին խնկաբույրով:
Ծխում էին բոլոր այն շիրիմները, որոնց վրա քիչ առաջ ծիածաններ էին կախվել:
Տե՜ր աստված, այդ ինչ մաքուր գույներ էին և ինչ թափանցիկ... Գույների տակից
երևում էր կապույտ երկինքը, ավելի ցածրում՝ Արագածի կանաչ փեշը, ներքևում՝
կլոր-կլոր ու գորշ բլուրները: Դա էր հրաշքը և ոչ թե բորբոքված աչք ու մտքից թռած
պատրանքը: Գույնը թափանցում էր գույնի տակից, գույնը տարածվում էր այնքան,
որքան հնարավոր էր տարածվել, որից հետո չէր ավարտվում, չէր մարում, վերած-
վում էր այլ գույնի: Ամեն ինչ գույն էր ու գունախաղ և ոչ մի գիծ: Գույների միջև չկար
սահմանագիծ: Գիծը խեղճությունն է հորինել: Եթե կա գիծ, ուրեմն տափակ է դեռ
երկիրը, ու նրա տակ կրիա է տնքում և կամ՝ փիղ:
Բենիամինի՝ արաբի դեմքով որդուն մեծավարի շրջապատած տղաների մեջ Հա-
րությունը հայացքով փնտրեց-գտավ Ամալյայի առաջնեկին, մատով մոտ կանչեց, կան-
չից հետո գլխի ընկնելով, որ ասելու ոչինչ չունի: Մտերիմ մեկի կարոտ էր զգում, թե ինչ:
Մորն էր նման Հովիկը, լոշտակ ականջներն էին տարբեր, Հարությունը միշտ էլ
հազիվ էր զսպում այդ ականջները քաշելու, ոլորելու տարօրինակ կիրքը: Տեսնում
էր թե չէ՝ մատները քոր էին գալիս: Մի անգամ էին նրա քոր եկող մատները քսվել
տղայի ականջին, բայց իսկույն էլ, առանց ուժ գործադրելու, ետ էին քաշվել: Ճիշտ
ժամանակին էր Հարությունին սթափեցրել այն միտքը, թե տղայական այդ հասա-
կում, հավանաբար և ոչ մեկը տղամարդկային ցեղից, չի դիմացել ինքն իր հասունա-
ցումը ստուգելու գայթակղությանը: Ստուգելը փորձանք չէ, ախտին տրվելն է փոր-
ձանքը: «Հը՞,- աչքով էր արել Հարությունը ծառի ետևում շալվարի կոճակը փնտրող
տղային,- ամեն ինչ կարգի՞ն է»:
Այդ օրից նրանք մտերմացան, թշնամական բանակում թողնելով մյուսին՝ Սուրե-
նին, որն իր փոքրիկ ինքնակալի քմահաճույքներով ու խանդով պարզապես դժոխք
դարձրեց ամուսնական մահիճը: Նա կարող էր հայտնվել գիշերվա ցանկացած պա-
հին, ցանկացած պատրվակով, ամենաանհեթեթ հարց ու խնդիրքով և խլինքի պես
քթից կախված ժպիտը մի կարգին չթաքցրած՝ կարող էր առոք-փառոք տեղավորվել
դժբախտ ամուսինների արանքում: «Քնադեղ տուր նրան»,- մի օր չդիմացավ, բղավեց
Հարությունը, բայց քնադեղն էլ չէր օգնի, որովհետև արթուն էր վախը, թե հիմա-
հիմա կճռռա դուռը, կվառվի լույսը, ու փոքրիկ այդ հրեշը կհարցնի. «Իսկ ինչո՞ւ է
ջուրը ջրիկ»:
130
-Թափվել գլխին՝ չեք թողնում լաց լինի,- հանդիմանեց Հարությունը Հովիկին:
-Մեկ է,- ասաց Հովիկը,- լացը չի գալիս:
-Քսան զույգ աչք կա վրան մեխված, ո՞նց լացի: Բաներ կան, որ մենակության
մեջ են անում:
-Դրանից չէ:- Տղան գլուխը կախ գցեց, կոշկածայրով քանդում էր մրջնանոցը ու
հիշում կեղտոտ բռնակներով ու արյան հին հետքերով այն պատգարակը, որ կար-
ծես ինքն իրեն դուրս էր սահում շտապ օգնության մեքենայից: Մեծահասակներից
ոչ ոք չկար թաղում, մեքենայի վարորդը մոտ կանչեց տղաներին: «Ի՞նչ եք շվարել,
հը... Դե, ձեզ տեսնեմ, շո՛ւտ, շո՛ւտ...»: Երկուսով առջևից, երկուսով ետևից բռնած,-
առջևինների բախտը բերեց, նրանք չէին տեսնում պառկած մարդուն, որ և Ասլա-
նյան Բենիամինն էր, և նա չէր,- նրանք ներս տարան պատգարակը, դրեցին պատըշ-
գամբի գորգածածկ թախտին և դուրս փախան իսկույն, սակայն վարորդը նրանց
ետ ուղարկեց, պատգարակը պիտի բերեին: Ողբը սկսած Մերսեդեսը ինքը բարձ-
րացրեց ամուսնուն, որպեսզի տղաները կարողանան տակից դուրս քաշել պատ-
գարակը, և այդ պահին կնոջ գրկում կծկվող մարմինը հանկարծ տնքոց արձակեց:-
Դրանից չէ,- կրկնեց Հովիկը:- Նա չէր սիրում հորը:
Տղայի աչքերում մեղադրանք չկար ընկերոջ հասցեին, նույնիսկ համերաշխու-
թյան կայծեր էին պսպղում, որ Հարությունին ավելի դաժան թվացին, քան արտա-
սանված բառերը:
«Մենք սրանց խաղալիքի, տիկնիկի տեղ ենք դնում,- մտքում խոսեց Հարությունը,-
առանց մտածելու, որ օրերից մի օր ցցվելու են դիմացդ ծիածանի նման ու իրենց
մաքրության միջից թքելու են ճակատիդ: Չէր սիրում... Իսկ ի՞նչ սիրելու մարդ էր:
Մեղա, մեղա, թարմ շիրիմի վրա է, խոզ մարդ էր, բայց մենք ողորմաթաս ենք բարձ-
րացնելու, չէ՞, գովաբանելու ենք նրա չեղած առաքինությունները: Իսկ սրանք, ըհը՝
«չէր սիրում» ու վերջ...»:
Ցաքուցրիվ մտքերի հանկարծակի կապակցումից նա անակնկալի եկավ, երբ
իր համար պարզեց, որ առեղծվածային «այն աշխարհ» կոչվածը, իրոք, գոյություն
ունի, բայց ոչ երկնքում կամ գետնի տակ, այլ հենց այստեղ՝ երկրի վրա, ապրողների
մեջ: Մարդիկ չեն կարողացել բացատրել մեռածի ներկայությունը, գրեթե ողջու-
թյունը՝ հողի տակ թաղվելուց էլ հետո և ստիպված հորինել են «այն աշխարհը», որտեղ
իբր շարունակվում է կյանքը: Այնինչ շարունակությունն այստեղ է, այս աշխարհում:
Մենք շփվում ենք հանգուցյալների հետ ամեն օր, ամեն ժամ ճիշտ այնպես, ինչպես
ողջերի, ճիշտ այնքան, որքան ողջերի, և սա է ճշմարտությունը: Ասել է թե՝ ինքդ
մինչև քո մահը ապրածովդ ես դառնալու այն շարունակությունը, որ մնալու է հա-
վերժությանը: Ասել է թե՝ ինքդ քեզ ես ծնում: Չնչին, աննկա՞տ է շարունակությունդ,
ուրեմն ինքդ ես եղել այդպիսին...
-Դե լավ, գնա,- չոր-չոր ասաց Հարությունը,- ու հագիր գլխարկդ: Արդեն կարելի է:
Արևը գլխիդ կտա:
Նա ինքն էլ հագավ գլխարկը, հրաժեշտի մի հայացք գցեց լցված փոսին, որի
վրա ծաղկեպսակներ էին կոտրատում, և հեռացավ գերեզմանատնից՝ ատամների
131
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
տակ կրճտացնելով օղու գոլորշիների մեջ եփվելու, խաշվելու՝ չգիտես ում ուղղված
սպառնալիքը:
Կեսգիշերին, փողերի դիմաց աղոթքն սկսելուց առաջ, կայարանի ռեստորանի
բուֆետապանը մեղմ հորդորանքով կառամատույց դուրս բերեց Հարությունին և,
համենայն դեպս, կանգնեցրեց նրան դեմքով դեպի քաղաք ու կարճ, կտրուկ հրա-
հանգեց՝ «տուն»: Հարությունը երեք քայլ էլ չարեց տան ուղղությամբ, շրջվեց հա-
րյուր ութսուն աստիճանով, ընկավ երկաթուղագծերի լաբիրինթոսը, շրջանցեց հա-
տուկենտ վագոնները և կանգնեց ակումբի դռան դիմաց: Ձեռքին փաթեթ կար, շիշ.
դուռը թակեց ոտքով և, երբ ներսից քստքստոց լսվեց, ասաց.
-Ես եմ, Գարե, ես եմ, մահից մոռացված բիձա...
Մարդիկ կան, որ երեսուն տարեկանից բիձա են, և, ուրեմն, երեսունից հետո
ինչքան էլ ապրեն՝ աչք է ծակում: Ակումբի պահակ Գարեգինին «մահից մոռացված»
էին կոչում արդեն մի տասը-տասնհինգ տարի, թեև յոթանասունն էլ չէր լրացել:
Գաճաճ, ամրակազմ բիձա էր, սուսիկ-փուսիկ, սակայն նրա սուսիկփուսիկության
մեջ նենգություն չկար: Նա կարճ հասակը աստծուց ընդունել էր ներողամտությամբ
ու չէր համակվել իր տեսակին բնորոշ այն չարությամբ, որի դրսևորած ուժը երբեմն
մեծ հաղթանակներ է տոնում: Սկզբում միայն հսկիչ էր, տոմս ունեցողներին հան-
դիմանանքով, չունեցողներին քաջալերանքով կինոդահլիճ էր թողնում, հետո համա-
տեղության կարգով պահակ էլ «ձեռնադրվեց». միևնույն է, գիշերով տանը անելիք
չուներ, պառավին վաղուց էր թաղել: Նա սիրում էր մենակությունը, և կարծես
սրտովն էր, որ տղաները, մեկը մյուսի ետևից, զինվորական ծառայությունն ավարտե-
լով, մնացին անծայրածիր Ռուսաստանում: Նամակ էլ չէին գրում այդ շուն-շան-
որդիները, տարին մեկ-երկու անգամ ողջության լուր կրտսերի ռուս կինն էր բերում,
որն ուղեկցող էր հեռավոր ուղևորության գնացքներում: «Сообщите дяде Гаре что
сыновья живы-здоровы,- առանց վագոնից իջնելու ծղրտում էր նա կայարանա-
պետի կամ վարսավիր Սիմոնի ականջի համար,- чего и ему желают»:
Կինոն նրա մոլուցքն էր: Ոչ մի կինոնկար բաց չէր թողնում, դիտում էր այնքան
անգամ, որքան անգամ ցուցադրում էին, բայց միշտ կեսից, որովհետև մինչ ներս
էր թողնում ուշացողներին, այդ «ժամ ու պատարագ չունեցողներին», կինոնկարը
կես էր լինում: Ներկայացումների օրերին, հատկապես հյուրախաղային, ակումբի
վարիչն ինքն էր կանգնում դռան մոտ, զրկելով Գարեին բարձր հասարակության
հետ շփվելու հաճելի հնարավորությունից: Գուցե դա էր պատճառը, որ Գարեն չէր
սիրում թատրոնը, մի տեսակ օտարություն էր զգում իր և թատրոնի միջև: Իսկ
կինոն իրենն էր: Պահականությունն ստանձնելուց հետո նա հաճախ էր բարձրա-
նում կինոխցիկ, օգնում մեխանիկին ետ հավաքել ժապավենը, դահլիճի լույսն էր
մարում-վառում, հետևում էր ձայնի, պայծառության որակին․ դրանք անհրաժեշտ
դասեր էին, որ պսակվեցին կինոսարքը գործի գցելու հմտության ձեռքբերումով:
Գարեն ցնծում էր: Հիմա նա չէր նախատում ուշացողներին, փոքր-ինչ, նույնիսկ,
սիրում էր նրանց և սպասում, անհամբեր սպասում գիշերվան, երբ պիտի փակեր
դռները, մարեր բոլոր լույսերն ու բարձրանար կինոխցիկ, միայնակ վայելելու քա-
ղաքակրթության այդ հրաշալի գյուտը:
132
Մի գիշեր քիչ մնաց բռնվեր հանցանքի վայրում: Կնոջ ճղճղոցին չդիմանալով՝
ակումբի վարիչն էր ետ դարձել, որ քնի իր առանձնասենյակում: Լավ էր, ականջները
դեռ չէին զուլալվել կնոջ անեծքներից, մինչ դուռը ծեծում էր, չլսեց դատարկ դահ-
լիճում արձագանք տվող Տարզանի ճիչը:
Հիմա էլ, կեսքուն-կեսարթուն, առաջին պահերի մեջ փորձառությունը Գարեին
հուշեց, թե ակումբի վարիչն է էլի փախել չարլեզու կնոջից: Դրա համար էլ խնամքով
հագավ բաճկոնակը, գուլպաներն ու կոշիկները, որովհետև գիտեր՝ կնոջից զզված
մարդը երկար է խոսում, իսկ խոսողին լսող է պետք, եթե չես ուզում, որ նա խելա-
գարվի: Բայց երբ ճանաչեց նկարիչի ձայնը, էլ ավելորդ համարեց կապել քուղերը,
կոճկել կոճակները, ոտքերը քստքստացնելով եկավ, բացեց դուռը, ներս առավ հար-
բած Հարությունին:
-Ի՞նչ կա, Հարություն,- հարցրեց Գարեն, երբ փակում էր դուռը և թիկունքով
տեսնում, թե ինչ հապճեպությամբ է նկարիչը բիլիարդի սեղանին շարում երշիկն ու
հացը, օղու շիշն ու ծիծակը, բաժակներն ու կանաչին:- Չլինի՞ շտապ պատվեր ես
ստացել:
-Հա,- քրքջաց Հարությունը:- Ստացել եմ: Սատանայից... Սադայելից:
«Էս կնանիք ինչո՞ւ են կատաղել,- մտածեց Գարեն:- Չլինի՞ թե վերադառնում են
դրանց իշխանության ժամանակները: Ծառերից կապել է պետք դրանց ու ճիպոտել...
Բայց կօգնի՞: Դիմացկուն են շան քածերն ու ապրելու համար այնքան ճիշտ են
ստեղծված...»:
-Մահից մոռացված,- Գարեին մտքերից կտրեց Հարությունը,- էդ ո՞նց ես էդպես
աննկատ, թաքուն ապրում, որ Նրա ամեն գալուց ուրիշ մեկն է մանգաղի տակ
ընկնում:- Մատը թեթևակի կտրելով, նա բաց արեց օղու շիշը, լցրեց բաժակները:-
Հը՞: Անմա՞հ ես: Թե անմահ ես՝ անշարժ նստիր, պիտի նկարեմ մռութդ:- Նա վազեց
դեպի արվեստանոցի դուռը, երևի թուղթ, մատիտ բերելու, բայց տեղ չհասած ետ
դարձավ, խմեց իր բաժին օղին:
-Ո՞ւմ հոգեհացին ես կոնծել,- հարցրեց Գարեն՝ լպստելով օղուց թարմացած
շրթները:- Բենիամինի՞: Օղորմի իրեն: Օղորմի անցավորաց... Մի մարդ կար մեր
գյուղում, Հովսեփ էր անունը, բայց գյուղացիք դրան «Օղորմի տվեք մեռելներիս» էին
ասում: Բարի, ուրիշի հոգսի տակ կամավոր մտնող մարդ էր. մեկի հողն էր փորում,
մեկի երինջը մորթում, մյուսի կտուրն էր նորոգում, բայց թե ուզենայիր վարձ տալ,
նեղանում էր, ասում. «Օղորմի տվեք մեռելներիս»: Դա էր դրա վարձը: Մի օր սա
վարարած գետն է ընկնում: Ջուրը քշո՜ւմ է, ո՜նց է քշում, զարկում ափերին, քա-
րերին, ու մեկը չի հանդիպում, որ ձեռք տա, օգնի, դուրս քաշի ջրից: Խեղդվելուց
առաջ գիտե՞ս ինչ է բղավում: Բղավում է. «Օղորմի տվեք մեռելներիս, որ ոչ ոք չհան-
դիպեց, թե չէ, ով գիտե, հանդիպողը գուցե փորձեր օգնել ինձ ու հետս խեղդվեր»:
Գարեին տարօրինակ թվաց Հարությունի լուռ լացը. պատմությունն, իր կարծիքով,
զավեշտական էր, համենայն դեպս, ում պատմել էր, ծիծաղ էր առաջացրել և ոչ թե լաց:
«Ինչքան մարդ, էնքան բնավորություն,- մտածեց Գարեն:- Մարդուն հասկանալ կլինի՞»:
-Օղորմի տվեք մեռելներիս,- հանկարծ բղավեց Հարությունը ու ձեռքն առավ բի-
լիարդի երկար խաղաձողը:
133
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ
-Հիշեցի,- ուրախ ձայն տվեց Գարեն,- էն կատաղած հրացանակրին ես նման...
Չէ, ավելի ճիշտ, հողմաղացի հետ կռիվ անող էն խելառ ասպետին...
Թե ինչ նմանություն էր տեսել Գարեն, պարզ չէր, բայց Հարությունը կարծես այդ
համեմատությանն էր սպասում. խաղաձողն առաջ պարզած՝ նա սկսեց վազվզել
սրահում, հենց ընթացքից խթահարելով իր իսկ նկարած պլակատները, ցուցա-
տախտակները, դիմանկարները: Գարեն զվարճանում էր: Նրան թվում էր, թե, ամեն
օրվա պես, ահա, գործի է գցել կինոսարքը, որի հզոր շողերն այս անգամ ոչ թե հարթ
պաստառին, այլ երեք չափումներով տարածության մեջ էին շարժում առաջացրել:
-Ճակատագիրն է մեզ առաջնորդում, բարեկամ իմ Սանչո-Գարո,- խռպոտած ձայ-
նով բղավում էր Հարությունը:- Մեր կռիվն արդարացի է:- Խաղաձողի սուր ծայրը խըր-
վեց շրջանի արդյունաբերական արտադրանքի աճը ցույց տվող տոկոսի մեջ ու պատ-
ռեց ցուցատախտակի պաստառը:- Երկրի երեսից վերացնել չարության սերմը, նշանա-
կում է հավատալ և ճշմարտությամբ ծառայել աստծուն: Սա մեր խնդիրը, Սանչո-
Գարե, բարեկամս:
Հետո նա թուլացավ և ոտքերը հազիվ քարշ տալով եկավ-նստեց քրքջացող Գա-
րեի դիմաց:
-Առավոտն ուշքի գաս՝ խփելու ես գլխիդ,- ասաց Գարեն՝ օղուց, ծիծաղից փափ-
կած ձայնով:- Մի տարվա չարչարանքդ փչացրեցիր:
-Տե՜ր աստված,- զառանցում էր Հարությունը:- Այդ ինչ մաքուր գույներ էին և ինչ
թափանցիկ...
Նա կրկին լաց եղավ, լացի մեջ անհասկանալի, անիմաստ բառեր թրջելով: Քիչ
անց, երբ Գարեն վճռել էր բաց անել վարիչի առանձնասենյակը և այնտեղ, փափուկ
բազմոցի վրա տեղավորել նկարիչին, հարբածի բառերն արդեն որոշակի իմաստ
էին ձեռք բերել:
-Գնա, Գարե, ի՞նչ կլինի, որ տուն գնաս: Մարդ ես, չէ՞,- խնդրում էր Հարությունը:-
Տունդ մոտ է, չէ: Գնա տանդ քնի, հա՞... Վերցրու օղու շիշը ու գնա... Գնա, հա՞... Ամոթ
է, չէ՞... նստած նայում ես, թե ոնց եմ երեխի պես լալիս... Գնա, հա՞... գնա, հա՞... Դե
գնա, էլի, մահից մոռացված բիձա... ուզում ես սիրտս պայթի՞... գնա ու օղորմի տուր
մեռելներիս...
Առավոտյան, ակումբի սևացած տեսքից սարսափահար Գարեն խոստովանեց,
որ տանն է քնել այդ գիշեր, բայց չգիտես ինչու թաքցրեց Հարությունին իր փոխա-
րեն ակումբում թողնելու փաստը: Երևի չէր հավատում, թե ամենագազազած հըր-
դեհը նույնիսկ իր բոցերի մեջ կարող է այնպես այրել մարդուն, որ ոչ մի հետք չմնա:
Նա կարծում էր, գրեթե համոզված էր, թե օրերից մի օր, չգիտես ինչ անհայտությու-
նից, կրկին հայտնվելու է Հարությունը, որն այնքան նման էր հողմաղացների հետ
կռիվ տվող այն խելառ ասպետին:
134
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ «ՈՐՈՆՈՒՄՆԵՐ» ԳՐՔԻՑ, 1965
ՁԿՆԱՊՈՒՐԸ ՇԱՏ Է ՀԱՄԵՂ
Ես հագնում եմ դեռևս նոր թվացող տասնինը սանտիմետր լայնություն ունեցող
փողքերով տաբատս և վրաս գցում սպիտակ՝ դպրոցն ավարտելու առթիվ հորս
նվիրած վերնաշապիկը։ Մազերս հարդարելը մի ակնթարթի գործ է։ Նրանք շատ
են հնազանդ։
-Ես ուշ կգամ, մայրիկ։
-Ինչո՞ւ։
-Կինո եմ գնալու, Լիլիկի հետ։
Լիլիկը մորաքրոջս աղջիկն է և իմ ամենամոտիկը դպրոցն ավարտելուց հետո։
Կինո առանց նրա չեմ գնում, քանի որ ես դեռ սիրած աղջիկ չունեմ։
Ընկերներս, որոնց մի մասն ինստիտուտ ընդունվեցին, մ նացածները՝ աշխա-
տանքի տարբեր տեղեր, համարյա բոլորն էլ աղջիկներ ունեն։ Իսկ ես դեռևս Լիլիկի
հետ եմ կինո գնում։
Ես էլ պատրաստվեցի ընդունվել ինստիտուտ, դպրոցն ավարտելուց հետո։ Որո-
շակի չգիտեի ու դեռ մինչև այժմ էլ չգիտեմ, թե որտեղ կցանկանայի ընդունվել։
Գործերս հանձնեցի շինարարական ու կտրվեցի հենց առաջին քննությունից։ Չէ,
այդ իմ տեղը չէր, ես այդ հասկացա կտրվելուց դեռ մի քանի ժամ առաջ։
Ինստիտուտի բակում շատ ինձ նմանները կային։ Մեկի հետ չեմ էլ հիշում, թե
ինչպես ծանոթացա։ Եկել էր, կարծեմ՝ Սանահինից։ Այո, այո, Սանահինից էր եկել։
Նա ցույց տվեց ինձ իր նկարչական տետրը, որը լիքն էր Սանահինի վանքի խոյակ-
ների և սյուների էսքիզներով։ Հետո երկար ու ոգևորված պատմում էր վանքի
պատմության ու ինչ-որ երկարաբազուկների մասին։ Ինչ լավ եղավ, որ ես կտրվեցի
հենց առաջին քննությունից։ Չէ, այդ իմ տեղը չէր, այլ նրանը՝ սանահինցունը։
Հետո ես` ազատ, ման էի գալիս։
-Թող հանգստանա մի քիչ,- ասում էր մայրս հաճախ, ու տանը բոլորն էլ կարծում
էին, թե ես իսկապես հոգնել եմ։
Մի օր, սակայն, երբ ձանձրույթից չգիտեի ինչ անել, վճռականապես հայտարա-
րեցի տանը, որ աշխատելու եմ։
-Որտե՞ղ,- վախեցած հարցրեց մայրս։
-Թեկուզև փողոցների մաքրման տրեստում,- ասացի ես, հաստատ չիմանալով,
սակայն, գոյություն ունի՞ այդպիսի տրեստ, թե՞ ոչ։ Մի քանի օր հետո արդեն աշխա-
տում էի, իհարկե ոչ ասածս տրեստում, շինարարության վրա էի։
-Թևերդ կհաստանան,- նախանձով ասում էր փոքր եղբայրս ու ամեն երեկո շոշա-
փում մկաններս։
136
Աշխատանքն այնքան էլ հեշտ չէր, որքան կարծում էի։ Մի ամիս հետո ստացա
առաջին աշխատավարձս, որը և վերջինը եղավ։
Տեղամասի աշխղեկը փողը ստանալուց առաջ քաշեց ինձ իր ետևից դեպի նորա-
կառույց շենքի առաջին հարկը։ Երկիմաստ ժպտում էր ու թփթփացնում ուսս։
-Դու ինձ շատ դուր եկար, Աշոտ, հենց առաջին օրվանից։ Դրա համար էլ ավել եմ
գրել քեզ, մոտ երկու հարյուր ռուբլի։ Ստացիր ու արի ախպոր նման կիսենք։
-Իսկ ինչքա՞ն է ընդհանրապես հասնում ինձ,- զսպելով բարկությունս հարցրի ես։
-Յոթանասուն։
Ես ստորագրեցի, ստացա դրամը և վերցնելով ինձ հասանելիք յոթանասունը,
մնացածը աշխղեկին տվեցի։
-Առ,- ու շուռ եկա, որ գնամ։
-Վերցրու այս երեսունն էլ։
Այդ օրն իմ աշխատանքային վերջին օրն էր։
ՉԷ, ինչ ուզում եք ասեք, դպրոցում այդպես չէր։ Ես երկար չէի կարողանում ուշքի
գալ։ Մի՞թե այլ է դպրոցը, այլ է կյանքը։
Եթե սա է կյանքը, ուրեմն․․․
Ես այլևս չէի աշխատում։
-Թող հանգստանա այս տարի,- ընդառաջ էր գնում մայրս, ու ես հանգստանում
էի, երբեմն էլ կինո գնում Լիլիկի հետ։
137
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ «ՈՐՈՆՈՒՄՆԵՐ» ԳՐՔԻՑ, 1965
Տանից նոր էի դուրս եկել, երբ հանդիպեցի Լիլիկին։
-Բարև։
-Բարև։
-Գիտե՞ս, Աշոտ, այսօր ես չեմ կարող գալ։
-Ինչո՞ւ։
-Ինձ հրավիրել են մի հավաքույթի։ Մերժել չեմ կարող։ Քեզ հետս տանել նույն-
պես չեմ կարող, որովհետև միայն ինձ են հրավիրել։
Ճիշտ է, ես հուզվեցի, բայց ի՞նչ կարող էի անել։
-Գնա․․․
Ահա թե ինչ բան է սիրած աղջիկ չունենալը։ Ես թափառեցի մի քիչ կինոթատրոնի
դիմաց ու տուն դարձա։
-Լիլիկը քիչ վատ էր զգում իրեն,- բացատրեցի ես ու անցա իմ սենյակը։ Ի՞նչ
անել։ Ամենքից լավը խաչբառ լրացնելն է։ «Զկան տեսակ»։ Քանի՞ տեսակ ձուկ
գոյություն ունի։
Ձանձրալի է․․․
Ձեռքս եմ առնում Սարոյանի պատմվածքները։
«Չորս, հինգ, վեց, նապաստակը դուրս վազեց»։ Ինչ զարմանալի մարդիկ են այդ
ամերիկացիները։ Անհոգ, զվարթ։ Թե՞ Սարոյանն է այդպես պատկերում։
«Իշխան»։ Եվ ինչպես էլ միանգամից գլխի չընկա, որ ձկան տեսակներից մեկն
էլ Իշխանն է։
Ի՞նչ անել։ Էհ, ինչ լինում է, թող լինի։ Այս գիշեր անցկացնել է պետք, իսկ վաղը
ձուկ որսալու կգնամ։ Դեռ աշխատավարձիս փողով կարթեր էի գնել, որոնք, սա-
կայն, հենց խանութի փաթեթով էլ մինչև օրս դրված էին գրքի պահարանի վերևում։
Առավոտյան շատ վաղ արթնացա։ Բոլորն էլ քնած էին։ Սեղանին թողնելով մի
գրություն՝ ուղղված մորս, որ ձուկ որսալու եմ գնում անհայտ ուղղությամբ, և վերցնե-
լով կարթերն ու փոքրիկ դույլը, դուրս եկա։
Վաղուց լսել էի, որ Էջմիածնից այն կողմ գեղեցիկ մի լիճ կա, որից Սև ջուր անունով
գետակն է սկիզբ առնում։ Լսել էի նաև, որ այնտեղ ձկներ շատ կան։ Որոշեցի այն-
տեղ էլ գնալ։
Մի բեռնատար մեքենայի թափքում ցրտից կուչ գալով հասա տեղ։ Տեղը, ինչպես
որ պատմում էին, շատ էր գեղեցիկ։ Գետակը համարյա չէր երևում եղեգների միջից,
որոնք իմ հասակին էին։ Հարկավոր էր լավ տեղ ընտրել և մի երկար եղեգ կտրել։ Ի
զարմանքս ինձ ես միակը և առաջինը չէի։ Դեռ հեռվից նկատեցի ուշադիր կարթի
կտցվելուն սպասող մի ծերուկի։
-Բարի լույս, հայրիկ։
-Բարև՜,- ու հետաքրքիր չափեց ինձ ոտից գլուխ։ Կողքին դրված դույլը դատարկ էր։
-Ոչինչ չկա՞։
-Ինչո՞ւ չէ, պետք է համբերել, սպասել։
Նստեցի նրանից քիչ հեռու։
Երբեմն ծերունին բարձրացնում էր կարթը ու դեպի իրեն ուղղում։ Եթե լինում
138
էին էլ, ապա մանրիկ ձկներ էին։ Բայց նա էլի նույն հանգստությամբ ջուրն էր գցում
կարթը։ Ես էլ գցեցի կարթս։ Այ, թե մի հրաշքով մեծ ձուկ բռնեի․․․ Ինչպե՜ս կբարկա-
նար ծերուկը։ Սրտատրոփ սպասում էի։
-Դինամիտ են գցում լակոտները, այ դրանից էլ ձուկ չկա,- բացատրեց ծերուկը։
Վերջապես ծերուկին բախտը ժպտաց։ Նա մի ահագին ձուկ բռնեց և քիչ նայելով
վրան, դույլը գցեց։
Արևն արդեն դուրս էր եկել, ու ջուրը ցոլցլում էր։ Ջրերն այնքան զուլալ էին։
Ինչո՞ւ էին «Սև ջուր» անվանել գետակին, այդպես էլ չհասկացա։
-Օյ, օյ, օյ,- հաճույքով ձայնեց ծերուկը,- շատ մեծն է երևում։ Դե արի, արի․․․
Ու քաշեց դուրս։
Դե մարդ պետք է բախտ ունենա։ Կարթս կտցող չկար։ Ես բարկացած փոխեցի տեղս։
-Դու առաջին անգա՞մ ես ձուկ բռնում,- հարցրեց ծերուկը։
-Չէ, ինչո՞ւ․․․ Այսինքն, այո՝ առաջին անգամ, բայց գրքերում կարդացել եմ, թե
ինչպես պետք է բռնել։
-Դա ես հենց սկզբից հասկացա։ Համբերություն չունես։
Մինչև կեսօր ես տեղս փոխեցի մի քանի անգամ, բայց բռնեցի ընդամենը մեկ
փոքրիկ ձուկ։ Իսկ ծերուկի դույլը լցվել էր։
-Չե՞ս վերջացնում,- հավաքելով իրերը գոռաց ծերուկը։ Ես արդեն շատ էի հեռա-
ցել նրանից։
-Դեռ ոչ։
Քիչ հետո ծերուկի մոտ կրակ երևաց։ Ձկնապուր է եփում երևի։ Սաստիկ քաղց
զգացի։ Ախր, առավոտվանից ոչինչ չէի կերել։
«Համբերություն չունես»։
Ես կարթը էլի գցեցի ջուրը։ Հաշվեմ մինչև հարյուրը, տեսնեմ կկտցե՞ն։ Մեկ,
երկու, երեք․․․ Մյուս անգամ գալուց ծերուկի տեղում կնստեմ։ Դե, նա փորձված է
երևում և գիտի, թե որտեղ են շատ ձկներ լինում։ Համբերության բան չկա։ Թող
հապա ծերուկը իմ տեղը լիներ, տեսնեմ ինչպե՞ս էր համբերելու։
Է՜ հեյ,- ծերուկն էր ու ձեռքով էր անում։ Միգուցե լավ տե՞ղ է ցույց տալու։
Մոտեցա։
-Քանի՞սն ես բռնել։
-Մեկը,- ու կախեցի գլուխս։
-Օ՛, աոաջին օրվա համար դա շատ լավ Է։ Ես այդ մեկն էլ չեմ բռնել առաջին անգամ։
Երեխայի տեղ է դնում՝ մխիթարում ու կարծում է չեմ հասկանում։
-Դե, նստիր։
Ես մերժել չեմ կարող, թեպետ հասկացա, որ երեխայի տեղ է դնում։
Ձկնապուրը շատ էր համեղ։
-Աշխատո՞ւմ ես, տղաս։
Ինչո՞ւ չհարցրեց՝ «սովորո՞ւմ ես, տղաս»։ Երևի հիմարի տպավորություն թողեցի։
-Աշխատում էի, պապի, հետո թողեցի։
-Ասում եմ, չէ՞։ Համբերություն չունես։ Դու ձկնորս չես դառնա։
139
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ «ՈՐՈՆՈՒՄՆԵՐ» ԳՐՔԻՑ, 1965
-Դե, դուք սկզբից լսեք, թե ինչու դուրս եկա,- բարկացած վեր թռա ես։ Իսկ նա
միայն ժպտում էր։ Զարմանալի ծերուկ է, ինձ բարկացնում է, իսկ ինքը՝ ժպտում։
Ես պատմեցի ինչպես որ եղել էր։ Ծերուկի ժպիտը մարեց։
-Եվ դու ոչ մեկին չհայտնեցի՞ր։
-Ոչ մեկին։
-Իզուր։ Այդ շանորդուն․․․
-Հետո ասում եք, թե համբերություն չունեմ։ Այ, պապի, ուզում եք հավատացեք,
ուզում եք ոչ, մեջս այնքան ուժ եմ զգում, որ․․․ Թող ասեն շուռ տուր այսինչ սարը,
ցամաքեցրու այս գետը, կանեմ, ազնիվ խոսք, կանեմ։ Դուք հիմի երևի կպատմեք՝
մեր ժամանակ այս էինք անում, այն էինք անում։ Հավատում եմ, անում էիք։ Այդ մա-
սին ես և՛ կարդացել եմ, և՛ կինոնկարներ դիտել։ Իսկ ի՞նչ ենք անում մենք։ Այ, պա-
րապությունից ձուկ եմ բռնում, և այն էլ չի հաջողվում։
Ծերուկը հետաքրքիր լսում էր ինձ, իսկ ես չգիտեմ ինչու կարողանում էի ազատ
խոսել, բացել սիրտս։
-Ես գիտեմ, ամեն մարդ ունի իր տեղը կյանքում, ինչպես ասում են՝ կետը։ Բայց
ո՞րն է իմը։ Կարծում էի այդ շինարարությունում էր։ Կաշխատեի, հետո ինստիտուտ
կընդունվեի, հետո․․․ Դե հետո ամեն ինչ կգնար իր ձևով։ Բայց․․․
Չէ, ինչ ուզում եք ասեք, պապի, դպրոցն այլ էր, իսկ կյանքն՝ այլ է։ Այնտեղ երազ-
ներ են առանց իրականության, իսկ կյանքում՝ իրականություն է առանց երազների։
Ես միայն մի ակնթարթ նայեցի ծերունու դեմքին ու իսկույն զգացի, որ նա պատ-
րաստվում է խոսելու։
-Քեզ նման տղաներ խոպանից ցորեն են պոկում, իսկապես որ գետեր են ցա-
մաքեցնում ու սարեր շուռ տալիս։ Իսկ դու ասում ես՝ իսկ ի՞նչ ենք անում մենք։ Լավ
կլիներ ասեիր՝ իսկ ի՞նչ եմ անում ես։ Այդպես ավելի ճիշտ կլինի։
-Բայց, պապի․․․
-Սպասիր։ Ինչ որ մեկը կեղտոտ է։ Կարող է։ Կարող է էլի լինեն այդպիսիները,
բայց հետո՞ ինչ։ Համարյա կես դար հաստոցի մոտ դետալ եմ մշակել, ու այ, իմ այս
քրտինքով եմ ապրել։ Ու շատերն են այդպես։ Մեզ էլ նայիր, ինչո՞ւ ես կյանքը միայն
այդ մեկով ցանկանում ճանաչել։ Ես քո փոխարեն կգնայի նույն տեղը, կհայտնեի
ամեն ինչ ու կշարունակեի աշխատել։ Ով գիտե, գուցե հենց իրոք այդ է քո կետը։
Ծերուկը ելավ տեղից, իսկ ես ասելու ոչինչ չունեի, այսինքն այնքան շատ ունեի,
որ ոչինչ ասել չէի կարող։
-Դե, ես գնացի, շուտով թոռս պիտի գա մանկապարտեզից։ Խոստացել եմ այսօր
այգի տանել։ Իսկ դու․․․ էլի փորձիր։
Ես ցտեսություն ասացի ու կարթը ձեռքիս գնացի գետով դեպի վար, այնտեղ,
ուր առավոտյան նստած էր ծերուկը։
Ես կարթը ջուրը չգցեցի։ Երկար նայում էի ցոլցլուն ու զուլալ ջրերին, որոնց սև
էին անվանել, չգիտես թե ինչու։
«Մեզ էլ նայիր, ինչո՞ւ ես կյանքը միայն այդ մեկով ցանկանում ճանաչել»։
Հետո վեր ելա, որ տուն գնամ։
140
Արդեն մարած օջախի մոտ, հենց կանաչների վրա, ձկներ կային թափված։ Ծե-
րուկի բռնած ձկներն էին։ Կիսել էր․․․
Հիշեցի շինարարության մեր տեղամասի աշխղեկին։
«Ստացիր ու արի, ախպոր նման կիսենք»։ Ինչո՞ւ չհայտնեցի ոչ մեկին, ախր այդ
շանորդուն․․․
«Մեզ էլ նայիր․․․»։
Այնքան թեթև էի շնչում, ասես ջրից հենց նոր դուրս եկած լինեի։ Տուն հասա
երեկոյան ու մորս մեկնեցի կիսով լի ձկնադույլը։
-Վերցրու, մամ, ձկնապուրը շատ է համեղ։ Սա մենք ենք բռնել։
-Այսինքն՝ ո՞վ։
-Դե ես ու պապը, այն էլի, որ․․․ Մամ, վաղը ես գործի եմ գնալու, հենց նույն տեղը։
Մայրս զարմացած ետևիցս էր նայում։ Եթե եղբայրս լսեր որոշումս, էլի նախան-
ձով կասեր՝ թևերդ կհաստանան։
Ես հիմա կհագնեմ համարյա նոր թվացող տաբատս ու հորս նվիրած վերնա-
շապիկը և դուրս կգամ։ Կինո կգնամ, թեկուզ և մենակ։ Լիլիկը թող հավաքույթների
գնա, իսկ ես ինձ համար աղջիկ կգտնեմ։ Չէ՞ որ նա՝ իմ այդ աղջիկը կա, գոյություն
ունի, այնպես ինչպես և իմ կետը կյանքում, որը գուցե հենց իրոք այնտեղ է, ուր
պետք է գնամ առավոտյան։
141
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ «ՈՐՈՆՈՒՄՆԵՐ» ԳՐՔԻՑ, 1965
ԵՍ ԵՎ ՀԱՅՐՍ
Ես ուշ հասա կանգառին, և հենց շարժվեց տրամվայը, նստեցի։ Հայրս արդեն
վագոնի կենտրոնում էր։ Ինձ չնկատեց։ Վագոնը լեփ-լեցուն էր։ Մի քանի անգամ
ցանկացա ճեղքել մարդկանց պատնեշը, մոտենալ՝ չհաջողվեց։
Մենք համարյա միշտ միևնույն տրամվայով ենք աշխատանքից տուն դառնում։
Հոգնած ենք լինում, բաղձում մի փափուկ նստարան և տրամվայի դանդաղ, համա-
չափ ընթացք։ Բայց տրամվայը միշտ էլ լիքն է լինում և արագ ընթանում, ամբողջ
«կոկորդով» մեկ բղավելով։
Մարդկանց գլուխների վրայից տեսնում եմ հորս հոգնած դեմքը։ Նա լուսա-
մուտից անտարբեր դուրս է նայում։ Շուռ չի գալիս մինչև իսկ այն ժամանակ, երբ
հրում են իջնողները։ Հետո մի գլուխ ծածկում է հորս դեմքը։ Ընդհանրապես լավ է
բարձր հասակ ունենալը, բայց ոչ տրամվայում։ Իսկույն աչքի ես ընկնում։
Ես նայում եմ ուղևորներին։ Ես սիրում եմ նայել աշխատանքից վերադարձող
մարդկանց։ Դեմքերին նայելով կարելի է ամեն ինչ իմանալ։ Հաստ պայուսակով և
ավելի հաստ փորով այս մարդն անպայման հաշվապահ է։ Դժգոհ է երևում, բայց
ոչ այնքան աշխատանքի վայրից, որքան տրամվայի ուղևորներից։ Ախր, նրան ամեն-
քից շատ է հարկավոր ազատ նստարան։
Երկու կարմիր-կարմիր շրթունքներ հեռանում են իրարից մի մատնաչափ ու էլի
միանում։ Աղջիկը հորանջում էր։ Ձեռքերն ազատ չէին, թե չէ միայն աղջիկներին
հատուկ ձեռքի գեղեցիկ շարժումով կփակեր բերանը։ Նա երևի քարտուղարուհի
է որևէ մինիստրությունում։ Ես սիրում եմ նայել աղջիկներին։ Նրանք ծաղիկների
են նման։ Ճիշտ է, երբ հորս հետ եմ լինում, գողունի եմ նայում կամ՝ բոլորովին
չնկատելու դնում, բայց երբ մենակ եմ լինում... Այնքան եմ նայում, մինչև որ նրանք
պատասխան հայացք են նետում վրաս։ Ինչ հայացքներ ասես, որ չեն լինում նման
պահերին։ Մեկը բարկացած է նայում, կիտելով սև հոնքերը, մյուսն աշխատում է
հնարավորության սահմաններում ցույց տալ ձեռքի մատանին, երրորդը ժպտում է
(ամենից շատ այդ պահերին եմ ինձ լավ զգում)։ Երբեմն էլ ինձնից համառ են նայում։
Ես պարտվում եմ։
Այս կինը տնային տնտեսուհի է։ Լի պայուսակով շուկայից է վերադառնում։ Բայց
ինչո՞ւ այսքան ուշ։ Երևի ուրիշ գործերով է զբաղված եղել և մոռացել է ճաշի մասին։
Հիմա տանը ամուսնու հետ կսկսվի... Աշխատանքից վերադարձող ամուսինները
սիրում են, երբ ճաշը պատրաստ է լինում։ Իմ հայրը երբեք առիթ չի ունեցել վիճել
մորս հետ այդպիսի հարցերով։ Միշտ էլ մեր ճաշը պատրաստ է եղել ժամանակին։
Ես քիչ էլ առաջացա։ Կարող էի լրիվ մոտենալ հորս, բայց կանգ առա։ Իմ հասակի
մի աղջիկ քաղաքավարի կերպով վեր ելավ տեղից։
142
-Նստեցեք, հայրիկ։
«Հայրիկը» հայրս էր։ Շփոթված նստեց, մոռանալով շնորհակալություն հայտնել։
Վայ, ինչքան ճեիմակ մազեր ունի հայրս։ Ինչո՞ւ մինչև այժմ չէի նկատել։ «Նստեցեք,
հայրիկ»։ Հայրս է՞լ հասավ այդ հասակին։ Մեծացել է հայրս։
Ես մի պահ բարկանում եմ քաղաքավարի աղջկա վրա ու թեթևակի հրում
նրան, թեպետ տրամվայը չէր ցնցվում։ Չափից ավելի շատ քաղաքավարի են այս
աղջիկները։ Ինչո՞ւ նկատեց, որ մեծացել է հայրս։ Իմ մեծանալը ոչ ոք չի նկատում։
Անցյալ օրը մեր գործարանի հավաքույթում մի աղջկա հետ ծանոթացա։ Լավ
աղջիկ էր։ Ուզում էի խորացնել մեր զրույցը, մինչև անգամ հրավիրեցի կինոնկար
դիտելու, իսկ նա, թե՝ «Դու դեռ փոքր ես»։ Այ, թե ինչ։ Նույնիսկ հայրս չի նկատում։
Մի տարուց ավելի ծխում եմ, իսկ նա չի ընդունում այդ։ Չի ընդունում բառիս լայն
իմաստով։
«Ծխում է։ Դրան մի տեսեք։ Երեկ չէ մեկել օրը ավարտեց դպրոցը, հիմա էլ ծխում
է»։ Պարզապես չի ցանկանում ընդունել, որ «երեկ չէ մեկել օրը» մոտավորապես երեք
տարի է, ու ես ոչ թե նախկին դպրոցականն եմ, այլ քսանամյա երիտասարդ, որն
արդեն որակավորում ունի գործարանում ու համարյա նույնքան աշխատավարձ է
ստանում, որքան և ինքը։ «Ծխում է»։
Ահա և մեր կանգառը։
Ես ետ եմ քաշվում, որ հայրս չտեսնի ինձ։ Նա իջնում է դանդաղ, գլուխը կախ։
Ինչ-որ բանի մասին է մտածում։ Չէ, դա բոլորովին էլ հոգնածությունից չէ։ Գրպանից
հանում է ծխախոտատուփը և գլանակ վառում։ Մոտենում եմ։
-Դու այս տրամվայո՞վ եկար,- ասես ինչ-որ բանից վախեցած, հարցնում է հայրս։
-Ոչ, ավտոբուսով,- ստում եմ ես, ինքս էլ չիմանալով թե ինչու։
Հայրս ագահաբար կուլ է տալիս ծուխը, հետո այն դուրս հանում բերանից,
քթանցքերից։ Անդիմադրելի պահանջ եմ զգում ծխելու։ Ուզում եմ որևէ պատճառով
ետ ընկնել, բայց` հայրս կանխում է ինձ։ Նույն դանդաղ շարժումով գրպանից հա-
նում է ծխախոտատուփը և մեկնում ինձ։ Ես ապշած եմ։
-Ծխիր։
-Հայրիկ...- Ինձ թվում է, թե հորս աչքերում արցունքներ են երևում։ Ինչո՞ւ։ Ոչ,
նա ժպտում է։
-Վերցրու։- Ամաչելով վերցնում եմ գլանակը։ Հայրս հետաքրքիր չափում է ինձ
ոտքից գլուխ։ Ի՞նչ է պատահել հորս։
-Լավ բան չէ ծխելը, բայց որ սովորել ես, ծխիր։ Դու արդեն բավականին մեծ ես։
Մենք մոտենում ենք մեր տան շքամուտքին։ Դեռ դռան մոտից զգում եմ մորս
պատրաստած ճաշի բույրը։ Սեղմում եմ կոճակը՝ զրընգ...
Բաց արա դուռը, մայր, աշխատանքից դարձել են մեծ մարդիկ։
143
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ «ՈՐՈՆՈՒՄՆԵՐ» ԳՐՔԻՑ, 1965
ԱՆԱՊԱՏԱՅԻՆ
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐՆԵՐ
ԱՎԱԶՆԵՐԸ
Բնության մեջ ամեն ինչ պատճառաբանված է, անեն ինչ ունի իր սկիզբը։ Եթե
ոչ ծաղկին, ապա քաջ հայտնի է մարդկանց, որ դրանք սկզբում սերմ են եղել, հետո
կանաչ ցողուն, բողբոջներ են ուռեցրել և նոր միայն ծաղկել։ Նրանց հողն ու ջուրն
են սնել։ Ու եթե հանկարծ մի ծաղիկ ճչում է ողջ աշխարհով մեկ, թե ինքը ծնող չունի,
դա դեռ չի նշանակում, որ հերքվում է բնության պատճառականությունը։
Ավազներն էլ են ճչում։ Լռին անապատում միայն նրանց աղմուկն է լսվում.
-Մենք ծնող չունենք, մենք պապիկ չունենք․․․
Բայց դե քամին հո գիտե, որ ինքն է ներարկել ավազներին ճչալու ունակությունը։
Սիրող ծնողի նման նա շարունակում է գուրգուրել ավազներին.
-Ես եմ ձեր ծնողը․․․- Քամին երախտամոռ չէ։ Նա պատմում է ավազներին նաև
իր ծնողի՝ արևի մասին։
-Նա է ձեր պապը, այ՝ այն հրագունդը։- Ավազները լսել անգամ չեն ուզում։
-Մենք ծնող չունենք, մենք պապիկ չունենք․․․
Երբեմն քամին բարկանում է ավազների վրա և մոլեգնում ահարկու։ Ապտակում է
շրխկոցով, նետում վեր ու օդը լցնում ավազների լացով։
Արևը նման պահերին թաքնվում է փոշե ամպերի ետևը։ Պատշաճ չէ՝ խառնվել
որդու ընտանեկան գործերին։
ԼԻՃԸ
Բնությունը քմահաճ խաղեր ունի։ Պարզ, արևոտ եղանակին մեկ էլ տեսար կու-
տակվեցին ամպերը ու վրա տվեց տեղատարափը։ Քմահաճություն չէ՞։
Նրա քմահաճությունն այնտեղ է հասել, որ ստիպել է անապատում ավազներին
ետ քաշվել ու տեղ բանալ․․․ Ջրերի համար։
Լիճ անապատում․․․ Քմահաճություն չէ՞։ Լճում՝ ալիքներ, ափին՝ ալիքներ։ Այս-
տեղ ջրերն են փոթորկում, այնտեղ՝ ավազները։ Ջրերը բողոքում են՝ «նեղ է տեղը»։
Ավազները չարախնդում են՝ «դա էլ է ձեզ շատ»։ Նրանք աղմուկով լիճն են թափվում՝
կլանելու, ցամաքեցնելու ջուրը, բայց անզորությունից բարկացած հատակն են սուզ-
144
վում։ Լիճը հաղթում է, բայց՝ նեղ է տեղը։ Հատակից ավազները թունավորում են լիճը։
Ջուրն աղիանում է, դառնանում։ Հառաչում է լիճը անզավակ մոր նման։ Ոչ ձկներ են
լող տալիս ջրերում, ոչ էլ՝ նույնիսկ օձեր։ Աղի է ջուրը։
Ավազները հրճվում են, մոռանալով սակայն, որ հատակում են, որ շուտով պիտի
ծանրաբեռնվեն «բարկացած» նոր ավազների տակ։
Քմահաճ է բնությունը։
ՍԱՔՍԱՈՒԼԸ
Օդը մշուշվել էր ավազե ամպերից։ Քամին դեռ մոլեգնում էր ու ավազակույտեր
շպրտում վեր։ Վազում են բարխանները ինչ-որ մի տեղ ամուր հենակետ գտնելու
հույսով։
Անկենդան բնություն։
․․․Երբ վերջացավ փոթորիկը, սաքսաուլը կամացուկ բարձրացրեց գլուխը։ Նոր
ավազաբլուրներ էին առաջացել ու նորաձև ալիքներ։ Նա ծանրություն էր զգում վրան։
Շնչելը դժվարացել էր։ Սաքսաուլը թափ տվեց իրեն։ Ավազակույտը ետ քաշվեց։
Շնչելը հեշտացավ։ Նա հպարտորեն նայեց շուրջը։ Ոտքերի տակ փռվել էին քիչ
առաջ գազազած ավազները։ «Երևակայում են, թե կարող են կուլ տալ ամեն ինչ։
Ողորմելիներ․․․»։ Ինքն է անապատի տերը։ Նա է, որ չի վախենում ավազներից և
անվանում նրանց՝ ողորմելիներ։
145
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ «ՈՐՈՆՈՒՄՆԵՐ» ԳՐՔԻՑ, 1965
ՄԱՐԴԻԿ
Մարդիկ կանգ առան։ Իսկույն վայր դրեցին ուսապարկերը, ծանրոցները և մաք-
րեցին ավազախառը քրտինքը դեմքերից։ Բարխանները շրջափակել էին տեղանքը
ու մի ահագին «ամֆիթատրոն» ստեղծել։ Քիչ հեռու` օրորվում էր մի սաքսաուլ։
-Այստեղ բնակավայր կդառնա, երբ նավթ գտնենք,- մտածեցին մարդիկ ու կում-
կում սկսեցին տափաշշերից ջուր խմել։ Ավազների կուսականությունը տրորվում էր
մարդկանց ոտքերի տակ։ Անհանդուրժելի էր և ստորացուցիչ։
Այստեղ կխփենք մեր վրանները,- որոշեցին մարդիկ արձակելով ուսապարկերը։
Գազազեցին ավազները` ինչպե՞ս թե...
Պտուտահողմը պարուրեց մարդկանց ու շրջապատը։ Շնչելն անկարելի էր։
«Հեռացե՛ք, հեռացե՛ք»,- ճչում էին կատաղած ավազները։ Մարդիկ կծկվեցին։ Ավազ-
ներին հաղթանակը կատարյալ թվաց։
«Թող գնան»։ Երկինքը նորից մաքրվեց։ Մարդիկ թափ տվեցին ավազը հագուստ-
ների վրայից։
«Անիծյալ անապատ»։
Քիչ հեռու նույն հպարտությամբ գլուխն էր օրորում սաքսաուլը։
Մարդիկ ժպտացին։
«Այստեղ կխփենք մեր վրանները»։
Սաքսաուլը զարմացել էր։ Նա սկսեց դողալ անհասկանալի մի զգացումից։
«Դեռ ժպտում են...»։
Ու հանկարծ նա իրեն մարդկանց առաջ մի քիչ ավազ զգաց։
146
ԵԹԵ ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ԱՇՈԻՆ
ԼԻՆԵՐ
Ահա և ծանոթ՝ սև, երկաթյա ճաղերով, պարուրածաղիկներով վարագուրված
երկար ու բարձր պարիսպը։ Էլի մի քանի քայլ ու դարպասը կերևա։ Պարսպից այն
կողմ բազմերանգ, անուշահոտ ծաղիկներ են ու ծաղիկներին նմանվող մանուկներ։
Ծաղիկները մարգերում են, իրար հավասար, գեղեցիկ շարքերով, մանուկները՝ նրանց
շուրջը։ Ո՞րն է ծաղիկը։ Դժվար է տարբերել։
Ծառերից ծանրորեն ընկնում են վերջին ոսկեգույն տերևներն ու երգում ոտ-
քերի տակ։ Մի ամբողջ կյանք են ապրել տերևները։ Շատ երգեր ունեն։
Դարպասի մոտ նրանք կանգ առան։ Ներս մտնում են միայն մանուկները։ Դար-
պասից այն կողմ մանուկների, ծաղիկների աշխարհն է։
-Խելոք կմնաս։ Երեկոյան կգամ քո ետևից,- ասաց պառավն ու շտկեց թոռան
բաճկոնակի վեր ցցված օձիքը։
-Ես կսպասեմ, տատի։
Պառավը շոյեց փոքրիկի քիչ պաղած մատներն ու նկատեց, որ նրա վերնա-
շապիկի վերևի կոճակն արձակվել է նորից։
-Անհնազանդ կոճակ է,- փնթփնթաց նա։ Թոռը ցանկացավ խույս տալ, բայց
պառավի դողդողացող մատներն արդեն բռնել էին կոճակը։
-Վահանն էլ եկավ, տատի։
Մանկանը մի ծերուկ էր ուղեկցում։ Երևի պապն էր։ Հիմա ամեն տեղ պապերն
ու տատերն են երեխաներին մանկապարտեզ ուղեկցում։ Հաճելի զբաղմունք։
-Մենք Վահանի հետ, տատի, ստվարաթղթից տներ ենք կառուցում, մեծ ու
բարձր տներ։
Պառավը ժպտաց։ «Հիմա ստվարաթղթից են պատրաստում, կմեծանան՝ իսկա-
կանը կկառուցեն։ Կյանքում ամեն ինչ ստվարաթղթից է սկսվում»։
Ծերուկն էլ ժպտաց ու նրա ժպտացող, ջրակալած աչքերը պառավին ծանոթ,
շատ ծանոթ թվացին։ Իհարկե, նա է։ Տարիները շատ բան են ջնջել, փոխել, կնճռոտել,
բայց․․․ Ոչ, սխալվել չի կարող։ Աչքերը․․․ Իրենց փոքրիկ բներից անհամարձակ դուրս
նայող աչքերը նույնն են։
-Դու ինձ չե՞ս հիշում, Արմենակ։
Ծերունին ցնցվեց։ Նրա աչքերն ավելի փոքրացան և համարյա թաքնվեցին ճա-
կատի ու այտերի կնճիռների միջև։ Նա մայթի մի կտոր էր տեսնում միայն ու դեղնա-
կարմիր փոքրիկ տերևակույտ, որը տրորվում էր անհամար ոտքերի տակ։
147
ՌՈՒԲԵՆ ՀՈՎՍԵՓՅԱՆ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐ «ՈՐՈՆՈՒՄՆԵՐ» ԳՐՔԻՑ, 1965
«Չե՞ս հիշում, Արմենակ։ Ես չեմ կարող սխալվել։ Ամեն ինչին կասկածանքով
նայող աչքերդ հառել ես վրաս ու չե՞ս ցանկանում հիշել։ Իսկ ես լավ եմ հիշում։ Դու
էլ պիտի հիշես։ Մեզ Ստեփանը ծանոթացրեց։ Դու նոր էիր գործուղվել Քավթառլու։
Հիշո՞ւմ ես, ամբողջ գիշերը նստած էինք կտրանը ու երազում էինք․․․ Մեր երազները
հանդուգն էին, համարձակ, համարյա խելացնոր։ Բայց մենք հավատում էինք այդ
երազներին, այլապես չէինք երազի։ Կոմիտեն ինձ կարևոր հանձնարարությամբ
Ղուլիջան գյուղն ուղարկեց։ Դու այն ժամանակ էլ կասկածամիտ էիր։ Հիշո՞ւմ ես,
վստահ չէիր, որ մի երիտասարդ աղջիկ կարող էր բջիջ ստեղծել։ Հետո մենք Ստե-
փանի հետ ամուսնացանք։ Դա էլ քո դուրը չեկավ։ «Հեղափոխականը պետք է մոռա-
նա իր անձնականը։ Ի՞նչ ամուսնություն, երբ առջևում է համաշխարհային հեղա-
փոխությունը»։ Բայց մենք ամուսնացանք։ Կարծում ես խանգարո՞ւմ էր գործին մեր
ամուսնությունը։ Ոչ, Արմենակ։ Մեր ընդհանուր նպատակին հասնելու ձգտմանը
ավելացել էր մի այլ՝ փոխադարձ նվիրվածության ու պատասխանատվության ոչ
պակաս զորեղ զգացում ևս, ու ոչ մի ուժ այլևս մեզ բաժանել չէր կարող, ոչ մի ար-
գելք չկար, որ խանգարեր մեր գործին։ Մենք ամեն տեղ միասին էինք։ Միասին էինք
նաև այն ժամանակ, երբ մեզ բաժանում էին կիլոմետրեր, սահմաններ, սվիններ․․․
Հիշո՞ւմ ես, Քավթառլուում մենք էլ բարձրացրեցինք ապստամբության դրոշ, մայիսյան
այն թեժ օրերին։ Դու էլ էիր մեզ հետ։ Շատերն էին մեզ հետ։ Մենք պարտվեցինք,
բայց դա հաղթական պարտություն էր։ Դա՝ սկիզբն էր մեծ հաղթության։ Դու շատ
էիր հուսահատված։ Այդ օրերին դու նմանվում էիր խաղում պարտված մանկանը։
Բանտ, սոսկալի փորձություններ, փախուստ, նորից պայքար, Կարմիր բանակ․․․
Մեր երազներն իրականացան։ Չէին կարող չիրականացվել։ Մենք շատ էինք հա-
վատում։ Հիշո՞ւմ ես, մի փոքրիկ խնջույք էր մեր տանը։ Տղա էինք ունեցել։ Դու բա-
ժակ բարձրացրեցիր․
«Ձեր տղան ռևոլյուցիայի ծնունդն է։ Թող Ռևոլյուցիա լինի անունը»։ Մենք բո-
լորս խմեցինք մեր նորածին Ռևոլյուցիայի կենացը։ Չե՞ս հիշում, Արմենակ․․․»։
-Մի՞թե դու ես, Աննա․․․
-Ես եմ։
-Փոխվել ես, ծերացել։ Տարիները․․․
«Տարիները․․․ Ինչպե՞ս չեմ հիշում, Աննա։ Տարիները փոխում են մարդու դիմա-
գծերը, ճաղատացնում են, կորացնում, բայց․․․ Հուշերը մնում են։ Ինչպե՞ս չեմ հի-
շում․․․ միայն մի՛ նայիր այդպես, Աննա։ Այդպես արդեն նայել ես մեկ անգամ։ Դժվար
է հիշելը․․․ Ի՜նչ աշուն էր․․․ Աշունները պիտի միանման լինեն, սովորական։ Եթե սո-
վորական լիներ․․․
Ստեփանի հետ միասին դուրս եկանք Կենտկոմից։ Նա մռայլ էր։ Նստեցինք պուրա-
կում, խոնավ նստարանի վրա։ Տերևները թափվում էին ու թափվում։ Այգում միայն
ստվերներ էին շրջում։
«Արմենակ, սարսափելի թյուրիմացություն է կատարվում, կամ՝ ոճիր»։ Ես սոս-
կացի․ «Ինչե՞ր ես ասում, Ստեփան»։ Ձերբակալվել էին ժողովրդի մի քանի «թշնամի-
ներ»։ «Պետք էր մաքրել մեր շարքերը։ Մաքրում էինք։ Կարիք կա՞ արդյոք հուզվել
148
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search