พืชสมุนไพรในป่าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบีffi

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 1 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ คณะการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์

2 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ ISBN 978-616-271-349-1 ผู้แต่ง คณะการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ บรรณาธิการ อรทัย เนียมสุวรรณ ภาพประกอบ ธีรวัฒน์ สุดขาว ปิยะพร สงิห์มหาศักด์ิ เกศริน มณีนูน หฤทัย เหมะธุลิน จรัล ลีรติวงศ์ อรทัย เนียมสุวรรณ จัดพิมพ์โดย คณะการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ อ. หาดใหญ่ จ. สงขลา 90110 พิมพ์ที่ บริษัท กราฟฟิ คเน็กซ์ จ ากัด 234/53 ถนนศุภสารรังสรรค์ อ าเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา 90110 ครั้งที่พิมพ์ 3 ปี ที่พิมพ์ กันยายน 2559

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 3

4 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ ค าน า ป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง เป็นป่าชุมชนท่ีได้รับการดูแลเป็นอย่างดี จากหน่วยงานราชการและประชาชนในพ้ืนท่ีมีการจัดกิจกรรมเพ่ือ ส่งเสริมจิตส านึกด้านการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติในพ้ืนท่ีอย่าง ต่อเนื่อง จากการท าวิจัยเชิงส ารวจเมื่อปี 2553 ของทีมงานจากคณะ การแพทย์แผนไทย มหาวิยาลัยสงขลานครินทร์ ด้วยการรวบรวมข้อมูล จากหมอพ้ืนบ้านจา นวนหน่ึงในจังหวัดกระบ่ีพบพืชท่ีใช้ประโยชน์ท้ัง เป็ นอาหาร ยารักษาโรค และการใช้เบ็ดเตล็ด โดยพบการใช้เป็ นพืช สมุนไพรมากท่สีดุ หนังสือเล่มนี้น าเสนอพืชสมุนไพรท่นี่าสนใจจากป่ าชุมชนบ้าน ทุ่งสูง จังหวัดกระบ่ีโดยอ้างอิงจากผลงานวิจัยท่เีก่ยีวข้อง 4 เรื่อง คือ (1) สา รวจ ศึกษาสมุนไพรในพ้ืนท่ปี่าชุมชน กรณีศึกษา “ป่ า ชุมชนบ้านทุ่งสงูอา เภออ่าวลึก จังหวัดกระบ่”ี (อรทัย เนียมสุวรรณ และ คณะ, 2553) (2) การสา รวจพืชสมุนไพรท่ีใช้เพ่ือบา รุงกา ลัง จากป่ าชุมชน บ้านทุ่งสูง อ าเภออ่าวลึก จังหวัดกระบ่ี(อรทัย เนียมสุวรรณ และคณะ, 2555) (3) การสา รวจพืชสมุนไพรท่ใีช้เฉพาะโรคสตรี: กรณีศึกษา จากสตรีมุสลิม ในจงัหวัดกระบ่ี(อรทัย เนียมสุวรรณ และคณะ, 2557) (4) การส ารวจพืชสมุนไพรรักษาโรคท่มีอีาการไข้จากสวนครัว ของหมอพื้นบ้าน และพ้ืนท่ธีรรมชาติในจังหวัดกระบ่ี(ปฐมา จันทรพล, 2557)

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 5 หนังสือนี้น าเสนอในประเด็นช่ือท้องถ่ินท่ีเรียกโดยหมอ พ้ืนบ้านจังหวัดกระบ่ีช่ือวิทยาศาสตร์ช่ือวงศ์คา บรรยายลักษณะพันธุ์ พืช สรรพคุณตามองค์ความรู้ของหมอพ้ืนบ้านจังหวัดกระบ่ีและฤทธ์ิ ทางชีวภาพท่สีอดคล้องกับสรรพคุณพื้นบ้าน เพ่ือเป็นความรู้สา หรับผู้ท่ี สนใจด้านความหลากหลายทางชีวภาพของพืชสมุนไพร หรือด้าน การแพทย์พื้นบ้าน ต่อไป คณะการแพทย์แผนไทย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์

6 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ สารบัญ บทน า 7 รายชื่อพืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จงัหวัดกระบ่ี 9-13 พืชจ าพวกเฟิ ร์น 14-15 พืชเมล็ดเปลือย 16-19 พืชดอก-ใบเล้ียงเด่ยีว 20-51 พืชดอก-ใบเลี้ยงคู่ 52-179 บทสรุป 180 ดัชนีชื่อท้องถิ่น 181-182 ดัชนีชื่อวิทยาศาสตร์ 183-185 บรรณานุกรม 186-199

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 7 บทน า ป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง มพี้ืนท่ี2,300 ไร่ เป็นส่วนหนึ่งของผืนป่ า เขาไม้แก้ว - ป่าควนยิงวัว ต้งัอยู่บนทางหลวงสายกระบ่ี- พังงา หมู่ท่ี 4 (บ้านทุ่งสงู) ตา บลเขาใหญ่อา เภออ่าวลึก จังหวัดกระบ่ีมลีักษณะ เป็นพ้ืนท่รีาบสลับกบัภเูขาหินปูน ในอดีตเป็นผืนป่าท่สีามารถเช่ือมโยง กับป่ าสุราษฎร์ธานี จึงมีทั้งสัตว์ป่ า เช่น กวาง อีเก้ง หมูป่ า และไม้มีค่า เช่น ตะเคียนทอง ตะเคียนทราย ตะเคียนสามพอน ตีนเป็ด มะม่วงป่ า สะตอ เหรียง เนียง ส้าน เทพธาโร เป็นต้น แต่ภายหลังบริเวณโดยรอบ ป่ าเขาไม้แก้ว - ป่าควนยิงวัว ได้ถูกบริษัทสัมปทานทา ไม้ตัดไม้ท่ีมีค่า ของพ้ืนท่ผี่านการทา ไม้พ้ืนท่ีบางแห่งจึงถูกชาวบ้านยึดครองเพื่อท า สวนยางพารา ปาล์มน ้ามัน มีเหลือเพียงแต่ธรรมชาติบริเวณป่ าเขาไม้ แก้ว - ป่ าควนยิงวัว ซึ่งชาวบ้านหมู่ 4 ได้อนุรักษ์ไว้ โดยในการ อนุรักษ์ป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง ได้รับการจัดการดูแลโดยอาศัยระเบียบกฎ ของหมู่บ้าน ประชาชนทุกคนเหน็ด้วยท่จีะไม่ตดัไม้อกีต่อไป พืชสมุนไพรท่พีบมีท้งัเฟิร์น พืชเมล็ดเปลือย พืชใบเล้ียงเด่ยีว และพืชใบเลี้ยงคู่ โดยพบพืชใบเลี้ยงคู่ในวงศ์เข็ม (Rubiaceae) มากท่สีดุ รองลงมาคือวงศ์ถั่ว (Fabaceae และพืชสมุนไพรจากป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง ส่วนมากจะใช้เพื่อรักษาโรค 3 กลุ่ม คือ (1) โรคท่ีมีอาการไข้ร่วม เช่น ตานซางในเด็ก แก้ไข้หวัด ไข้มาลาเรีย (2) กลุ่มบ ารุงก าลัง แก้ปวด เมื่อย อ่อนเพลีย ยาอายุวัฒนะ บ ารุงความก าหนัด (3) โรคสตรีต่างๆ เช่น โรคเก่ยีวกบัโลหิตสตรีโรคเก่ยีวกบัระบบอวัยวะเพศหญิง ตลอดจน อาการเก่ยีวกบัสตรีหลังคลอด

8 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ เพื่อให้ภูมิปัญญาพื้ นบ้านในการใช้พืชสมุนไพร ได้รับการ ยอมรับในประสทิธภิาพของการรักษาโรค การศึกษาด้านฤทธ์ทิางเภสัช วิทยาท่ีสอดคล้องกับสรรพคุณสมุนไพรจึงจ าเป็นอย่างย่ิง โดยพืช สมุนไพรท่ีพบในพ้ืนท่ีป่าชุมชนบ้านทุ่งสูงได้มีการใช้รักษาโรคอย่าง แพร่หลาย และได้มีการศึกษาฤทธ์ใินหลายรูปแบบ สามารถแบ่งออกได้ เป็น 3 กลุ่มหลัก คือ (1) ฤทธ์ิต้านอนุมูลอิสระ ซ่ึงพบการศึกษาส่วนใหญ่ด้วยวิธี DPPH radical scavenging assay โดยฤทธ์ติ้านอนุมูลอสิระจะสอดคล้อง กับโรคท่ีเก่ียวข้องกับความเส่ือมต่างๆ โดยมีความสามารถในระดับ ป้ องกันการเกิดโรค เช่น ความจ าเสื่อม มะเร็ง ความดันโลหิตสูง นิ่ว หรือเพิ่มภูมิต้านทานให้กับร่างกาย ป้ องกันการเกิดโรค เช่น ไข้ ความ อ่อนเพลีย ปวดเมื่อย บ ารุงก าลัง (2) ฤทธ์ติ้านการอกัเสบ ส่วนใหญ่ทดลองโดยให้สารสกดัใน หนูทดลอง แล้วชักน าด้วยสารต่างๆ เช่น คาราจีแนน ให้เกิดอาหารบวม ท่อุ้งเท้าหรือหู และติดตามผลการบวม ี การอกัเสบเป็นภาวะท่รี่างกายใช้กา จัดส่งิแปลกปลอม แต่การ อกัเสบท่มีากเกนิไป จะเกิดการท าลายเนื้อเยื่อของร่างกายและเกิดความ เจ็บป่ วยตามมา เช่น มะเร็ง ภาวะไขมันสะสมในผนังหลอดเลือด โรค หลอดเลือดหัวใจ และกลุ่มโรคท่มีกีารเส่อืมของเน้ือเย่ือ ดงัน้ันการศึกษา ฤทธ์ิต้านการอักเสบจึงพบในโรคท่ีมีอาการอักเสบร่วม หรือโรคท่ี สืบเนื่องจากการอักเสบ (3) ฤทธ์ติ้านจุลชีพ พบการทดสอบฤทธ์กิลุ่มน้ีในพืชสมนุไพร ท่ใีช้รักษาโรคท่เีกดิจากการตดิเช้อื เช่น แบคทีเรีย ไวรัส รา ตัวอย่างโรค เช่น ไข้ ระดูขาว

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 9 รายชื่อพืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ พืชจ าพวกเฟิ ร์น Polypodiaceae 1) Drynaria sparsisora (Desv.) T. Moore พืชเมล็ดเปลือย Gnetaceae 1) Gnetum gnemon L. 2) Gnetum leptostachyum Blume พืชดอก-ใบเลี้ ยงเดี่ยว Araceae 1) Alocasia longiloba Miq. 2) Homalomena aromatica (Spreng.) Schott 3) Pothos chinensis (Raf.) Merr. Arecaceae 1) Licuala spinosa Wurmb. 2) Salacca wallichiana Mart. Asparagaceae 1) Peliosanthes teta Andrews Costaceae 1) Costus speciosus (J. Koenig) Sm. Cyperaceae 1) Scleria sumatrensis Retz. Dioscoreaceae 1) Tacca chantrieri André 2) Tacca palmata Blume Flagellariaceae 1) Flagellaria indica L. Maranthaceae 1) Donax canniformis (G.Forst.) K.Schum.

10 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ Pandanaceae 1) Pandanus humilis Lour. Stemonaceae 1) Stemona tuberosa Lour. Xanthorrhoeaceae 1) Dianella ensifolia (L.) DC. Zingiberaceae 1) Elettariopsis monophylla (Gagnep.) Loes. พืชดอก-ใบเลี้ ยงคู่ Acanthaceae 1) Pseuderanthemum graciliflorum (Nees) Ridl. 2) Ruellia tuberosa L. 3) Thunbergia fragrans Roxb. Ancistrocladaceae 1) Ancistrocladus tectorius (Lour.) Merr. Annonaceae 1) Desmos cochinchinensis Lour. 2) Uvaria siamensis (Scheff.) L.L.Zhou Apocynaceae 1) Aganosma marginata (Roxb.) G.Don 2) Alyxia reinwardtii Blume 3) Cryptolepis buchananii Schult. 4) Wrightia dubia (Sims) Spreng. Aristolochiaceae 1) Thottea tomentosa (Blume) Ding Hou Asteraceae 1) Acmella oleracea (L.) R.K.Jansen 2) Ageratum conyzoides L. 3) Blumea balsamifera (L.) DC. 4) Elephantopus scaber L.

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 11 Bignoniaceae 1) Stereospermum fimbriatum (Wall. ex G.Don) A.DC. Connaraceae 1) Cnestis palala (Lour.) Merr. 2) Connarus monocarpus L. subsp. malayensis Leenh. 3) Roureopsis stenopetala (Griff.) G. Schellenb. Dilleniaceae 1) Acrotrema costatum Jack 2) Dillenia obovata (Blume) Hoogland Ebenaceae 1) Diospyros buxifolia (Blume) Hiern Euphorbiaceae 1) Euphorbia heterophylla L. Fabaceae 1) Abrus precatorius L. 2) Adenanthera pavonina L. 3) Archidendron clypearia (Jack) I.C.Nielsen 4) Flemingia macrophylla (Willd.) Prain 5) Flemingia strobilifera (L.) R.Br. 6) Mimosa pudica L. Lamiaceae 1) Clerodendrum viscosum Vent. 2) Hyptis capitata Jacq. 3) Hyptis suaveolens (L.) Poit. 4) Vitex pinnata L. Lauraceae 1) Phoebe lanceolata (Nees) Nees

12 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ Leeaceae 1) Leea indica (Burm.f.) Merr. Malvaceae 1) Sida acuta Burm.f. 2) Sida rhombifolia L. 3) Triumfetta rhomboidea Jacq. 4) Urena lobata L. Melastomataceae 1) Clidemia hirta (L.) D. Don 2) Melastomata malabathricum L. ssp. malabathricum Menispermaceae 1) Cissampelos pareira L. var. hirsuta (DC.) Forman 2) Fibraurea recisa Pierre Myrsinaceae 1) Ardisia crenata Sims Onagraceae 1) Ludwigia hyssopifolia (G.Don) Exell Opiliaceae 1) Champereia manillana (Blume) Merr. 2) Lepionurus sylvestris Blume Passifloraceae 1) Adenia penangiana (Wall. ex G.Don) W.J. de Wilde Phyllanthaceae 1) Bridelia tomentosa Blume 2) Phyllanthus oxyphyllus Miq. Rhamnaceae 1) Ziziphus oenopolia (L.) Mill. var. oenopolia

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 13 Rubiaceae 1) Chassalia curviflora (Wall.) Thwaites 2) Hedyotis glabra (Roxb.) R.Br. ex Wall. 3) Ixora brunonis Wall. ex G.Don 4) Ixora javanica (Blume) DC. 5) Morinda citrifolia L. 6) Mussaenda pubescens W.T. Aiton 7) Prismatomeris tetrandra (Roxb.) K.Schum. 8) Psychotria sarmentosa Blume Rutaceae 1) Micromelum minutum Wight & Arn. Simaroubaceae 1) Eurycoma longifolia Jack Urticaceae 1) Laportea interrupta (L.) Chew 2) Poikilospermum suaveolens (Blume) Merr. Verbenaceae 1) Stachytarpheta jamaicensis (L.) Vahl.

14 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 15 Polypodiaceae Drynaria sparsisora (Desv.) T. Moore หัวว่าว พื ช จ า พ ว ก เ ฟิ ร์ น อ า ศั ย บ น ต้ น ไ ม้ อื่ น เ ห ง้ า เ ลื้ อ ย เส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 1 ซม ปกคลุมแน่นด้วยเกล็ดสีน ้าตาล กลาง เกล็ดเป็นสีด า เกล็ดรูปใบหอก ติดแบบก้นปิ ด ใบสร้างสปอร์ใบเด่ียว แกนกลางใบยาว 25-30 ซม ขอบใบหยักลึกเกือบถึงแกนกลางใบคล้าย ใบประกอบแบบขนนกชั้นเดียว แฉกใบ 3-6 คู่ แฉกรูปใบหอก ขนาด 10-13 x 3.5-4 ซม ปลายแฉกใบแหลม ขอบแฉกใบเรียบ เป็นคลื่น แผ่นใบหนา ผิวใบเกลี้ยง เส้นใบย่อยเรียงแบบร่างแห ก้านใบยาว 10- 13 ซม ใบเป็ นหมัน รูปไข่ ขนาด 10-12 x 9-10 ซม โคนใบรูปหัวใจ ปลายใบมน ขอบใบหยักซ่ีฟันลึกหน่ึงในสามจากขอบใบถึงก่ึงกลางใบ เส้นใบย่อยเรียงแบบร่างแห สรรพคุณ เหง้า แก้พิษงู พิษตะขาบ ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากเหง้าและใบเป็นหมัน (steril frond) ด้วยเมทนอลด้วยวิธี DPPH radical scavenging assay, FRP assay และ FIC assay มฤีทธ์ติ้านอนุมูลอสิระ (Tan and Lim, 2015)

16 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 17 Gnetaceae Gnetum gnemon L. ผักเหรียง1 พืชเมล็ดเปลือย เป็นไม้พุ่ม สูงถึง 2 เมตร ข้อท่ีก่ิงและลา ต้น พอง ก้านใบยาว 0.5-1.5 ซม ใบเด่ียว เรียงตรงข้าม ใบรูปรีถึงขอบ ขนาน ขนาด 10-14 x 4-6 ซม ปลายใบแหลมถึงเรียวแหลม โคนใบ มน ขอบใบเรียบ ช่อดอกแบบช่อเชิงลด ออกท่ซีอกใบ ช่อดอกเด่ยีวหรือ แตกแขนง 1 ครั้ง ช่อยาว 3-5 ซม สีเหลือง ดอกเพศผู้สปอร์โรฟิ ลล์ ยาวเป็ นสองเท่าของกลีบรวม รังไข่เป็ นหมันทรงกลม ดอกเพศเมีย ทรงกลม เมล็ดไม่มีก้าน ทรงรี ขนาดประมาณ 1-1.5 x 0.8-1 ซม เมื่อ สุกมีสีเหลือง สรรพคุณ ราก บ ารุงก าลัง เมล็ด บ ารุงประสาท รักษาอัลไซเมอร์บ ารุงไขข้อ ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดด้วยน ้าของใบและสารสกัด ด้วยเอทานอลของเปลือกลา ต้น มฤีทธ์ติ้านอนุมูลอสิระ (Syahida et al., 2015) 1พืชเมล็ดเปลือย ท่มีลักษณะโครงสร้างสืบพันธุ์ใกล้เคียงพืชดอก จึงบรรยายลักษณะ ี ทางพฤกษศาสตร์โดยใช้ค าว่า ดอกหรือช่อดอกเพศผู้ และดอกหรือช่อดอกเพศเมีย (eFloras, 2008; Phengklai, 1978)

18 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 19 Gnetaceae Gnetum leptostachyum Blume มะเมื่อย ไม้เถาเลื้อย มีเนื้อไม้ ใบเด่ียว เรียงตรงข้าม แต่ละคู่ของแผ่น ใบห่างกัน 3-4.5 ซม แผ่นใบรูปใบหอก ขนาด 20-25 x 5.5-9 ซม ปลายใบเป็นหาง โคนใบรูปลิ่ม ขอบใบเรียบ แผ่นใบบางคล้ายกระดาษ เหนียว ผิวใบเกลี้ยงทั้งสองด้าน เส้นใบแขนงแตกแบบขนนก 8-9 คู่ ก้านใบยาว 1-1.5 ซม ช่อดอกเพศเมีย แตกแขนงหลายครั้ง เกิดบนล า ต้น เมล็ดรูปรี ขนาด 1.5-2 x 1 ซม ไม่มีก้าน สรรพคุณ เถา แก้ปวดเมื่อย

20 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 21 Araceae Alocasia longiloba Miq. แก้วหน้าม้า ไม้ล้มลุก มีเหง้าใต้ดิน สูงถึง 40 ซม ใบ เด่ียว เรียงสลับ แผ่น ใบรูปหัวลูกศร ขนาด 22-24 x 4.5-6.5 ซม โคนใบหยักลึกถึง 10 ซม ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ แผ่นใบหนาอวบน ้า ผิวใบเกลี้ยง ด้านบน เป็นมันวาว มีผลึกสีขาวเป็นแท่งสั้นประปราย เส้นกลางใบ 3 เส้น แตก แบบฝ่ามือท่ตีา แหน่งเหนือโคนใบ 5-10 มม เส้นกลางใบอันกลางชี้ไป ยังปลายใบ เส้นกลางใบด้านข้างทั้งสองช้ีไปยังเง่ียงลูกศรท้ังสองแฉก เส้นกลางใบหลักและย่อยมีสีขาว หนา ก้านใบติดแบบก้นปิ ด ยาวถึง 40 ซม ช่อดอกแบบช่อเชิงลดมีกาบหุ้ม กาบหุ้มยาว 10-15 ซม ช่อเชิงลด ยาว 5-7 ซม กลุ่มดอกเพศผู้ติดท่ปลายช่อ กลุ่มดอกเพศเมีย ีติดท่ีโคน ช่อ ผลทรงกลม เมื่อสุกมีสีแดง สรรพคุณ เหง้า กัดสิวฝ้ า กัดเถาดานในท้อง แก้ริดสีดวงทวาร

22 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 23 Araceae Homalomena aromatica (Spreng.) Schott เต่าเกียด ไม้ล้มลุก มีเหง้าใต้ดิน ใบเด่ียว เรียงห่างๆ แผ่นใบรูปหัวใจ หรือรูปหัวลูกศร ขนาด 20-30 × 15-25 ซม โคนใบแบบเง่ียงลูกศร ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบเรียบ เส้นใบแตกแขนงแบบขนนก แผ่นใบ หนา เกลี้ยง ก้านใบยาว ถึง 50 ซม กาบใบยาวถึง 5 ซม ช่อดอกแบบช่อ เชิงลดมีกาบ ก้านช่อดอกยาว 10-15 ซม กาบสีเขียว รูปขอบขนาน ยาว ถึง 8 ซม ช่อดอกทรงกระบอก ยาวถึง 7 ซม บริเวณดอกเพศเมีย ยาว 1.5-2.5 ซม ติดตอนล่างของช่อดอก รังไข่เหนือวงกลีบ สีเขียว เส้นผ่าศูนย์กลาง 1-1.5 มม มีเกสรเพศผู้เป็นหมัน 1 อัน บริเวณดอก เพศผู้ยาวถึง 5 มม ติดตอนบนของช่อดอก ดอกเพศผู้ สีขาว รูปหก เหล่ียม เส้นผ่าศูนย์กลาง ประมาณ 1 มม เกสรเพศผู้ 2 อัน สรรพคุณ เหง้า แก้ตับทรุด ตับแข็ง ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากเหง้าด้วย absolute alcohol มฤีทธ์ติ้านความเป็นพิษท่ตีบั (hepatotoxicity) ในหนูทดลอง (Dutta et al., 2013)

24 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 25 Araceae Pothos chinensis (Raf.) Merr. คอกิ่ว ไม้เลื้ อยพัน ใบเด่ียว เรียงสลับตั้งฉาก แผ่นใบรูปใบหอก ขนาด 7-9 x 1.5-2 ซม โคนใบมนกว้าง ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ ผิวใบเกลี้ยง แผ่นใบอวบน ้า เส้นใบแตกออกจากโคนใบไปยังปลายใบ 3 เส้น เส้นกลางใบเด่นชัด เส้นใบด้านข้างท้ังสองเส้นไม่ชัดเจน ท่ีจุด กึ่งกลางบนเส้นกลางใบมีเส้นใบแขนงหนึ่งคู่แตกขนานไปยังปลายไป ก้านใบแผ่ออกเป็นปี กทั้งสองด้าน ก้านใบรูปใบหอกแกมไข่กลับ ขนาด 4-7 x 0.8-1 ซม โคนก้านใบแหลม ปลายก้านใบตัด ขอบก้านใบเรียบ ผิวเกลี้ยงทั้งสองด้าน ช่อดอกแบบช่อเชิงลดมีกาบหุ้ม กาบหุ้มสีเขียว ยาว 5-11 มม ช่อเชิงลดยาว 4-9 มม ส่วนใหญ่เป็นดอกสมบูรณ์เพศ สรรพคุณ ทั้งต้น แก้โรคหนองใน แก้กามโรคชาย-หญิง ขับปัสสาวะ เถา แก้ประจ าเดือนไม่ปกติ

26 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 27 Arecaceae Licuala spinosa Wurmb. กะพ้อ ไม้ยืนต้น สูง 2-4 เมตร ใบประกอบแบบฝ่ ามือ เรียงสลับ เวียน ใบประกอบรูปกลม เส้นผ่าศูนย์กลางยาวถึง 1 เมตร ก้านใบยาว ถึง 1 เมตร ก้านใบมีหนามเล็กๆ ห่างๆ กลุ่มใบย่อย 15-20 กลุ่ม แต่ ละกลุ่มมีใบย่อยติดกัน 2-3 ใบย่อย ใบย่อยรูปแถบ ขนาด 5-6 x 50- 55 ซม โคนสอบ ปลายตัด ใบย่อยไม่มีก้าน ผลเมล็ดเดียวแข็ง ทรงกลม เส้นผ่าศูนย์กลาง 6-8 มม เมื่อสุกมีสีส้มหรือแดง สรรพคุณ ยอดล าต้น2 ราก บ ารุงก าลัง ตับ ปอด แก้ร้อนใน ไข้ทับระดู ยอดล าต้น แก้เลือดตีขึ้นหลังคลอด สันนิบาตหน้าเพลิง บ ารุงน ้านม 2 ยอดล าต้น หรือ tipical shoot

28 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 29 Arecaceae Salacca wallichiana Mart. ระก า ไม้ล้มลุกอายุหลายปี แตกเป็นกอ พืชแยกเพศ อยู่ต่างต้น ใบ ประกอบแบบขนนกชั้นเดียว แกนกลางใบยาว 120-280 ซม ก้านใบ ยาว 60-90 ซม แกนกลางและก้านใบมีกลุ่มหนามแบน 2-3 อัน ยาว 1.5-6 ซม ใบย่อยติดเป็นกลุ่ม กลุ่มละ 2-4 ใบ ใบย่อยรูปแถบ ขนาด 24-55 x 3.5-8 ซม ปลายใบย่อยเรียวแหลมมีหาง ขอบใบย่อยมีขน แข็งสั้น เส้นใบ 3 เส้น จากโคนไปปลายใบ ช่อดอกเพศผู้ ช่อรวมยาวถึง 1 เมตร แยกแขนง ช่อดอกย่อยแบบช่อเชิงลดมีกาบ ดอกย่อยสีแดง กลีบเลี้ยงเชื่อมเป็นหลอดสั้น ปลายแยกเป็น 3 แฉก กลีบดอกเชื่อมเป็น หลอด ปลายแยกเป็น 3 แฉก เกสรเพศผู้ 5 อัน ช่อดอกเพศเมีย ช่อ รวมยาวถึง 1 เมตร มี 3-8 ช่อย่อย ช่อดอกย่อยแบบช่อเชิงลดมีกาบ ดอกเพศเมียมีใบประดับรูปไข่ ขนาด 2-3 x 1-2.5 มม เป็นเยื่อสีชมพู อ่อน กลีบเลี้ยงสีชมพู เชื่อมเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 3 แฉก แฉกกลีบ เลี้ยงรูปไข่ ขนาด 5-6 x 4-5 ซม กลีบดอกสีชมพู เชื่อมเป็ นหลอด ปลายแยกเป็น 3 แฉก หลอดกลีบดอกยาว 1.5 มม แฉกกลีบดอกรูปไข่ ขนาด 5x3 มม รังไข่สีขาว มีขนสีชมพูปกคลุมหนาแน่น ผลรูปไข่ ขนาด 5 x 2.5-3 ซม ผิวมีเกล็ดปกคลุม ผลเรียงตัวเป็นช่อกระจุกแน่น เมล็ด 1-3 อัน สรรพคุณ ผลสด ขับเสมหะ

30 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 31 Asparagaceae Peliosanthes teta Andrews ตานนกคุ่ม ไม้ล้มลุก อายุหลายปี แตกเป็ นกอ ตั้งตรง มีเหง้าใต้ดิน ใบ เด่ยีว มี4-8 ใบต่อต้น ก้านใบยาว 15-20 ซม แผ่นใบรูปใบหอก ขนาด 12-20 x 3-5 ซม โคนใบรูปลิ่ม ปลายใบแหลมถึงเรียวแหลม ขอบใบ เรียบ เส้นใบ 5 เส้น ออกจากโคนใบ ช่อดอกแบบช่อแยกแขนงลดรูป ยาว 5-12 ซม ใบประดับรูปใบหอก ยาว 3-6 มม ดอกย่อยออกเป็ น กลุ่ม มี 2-5 ดอกย่อย ก้านดอกย่อย ยาว 4-6 มม ใบประดับย่อย 1 อัน ยาวประมาณ 2 มม กลีบรวมสีม่วง เชื่อมเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 6 แฉก หลอดกลีบรวมยาว 2-3 มม แฉกกลีบรวมรูปไข่ ขนาด 2.5- 3.5 × 1-1.5 มม. เกสรเพศผู้6 อัน ก้านชูอับเรณูแผ่ออก เชื่อมเป็น กะบังรอบสีม่วง เส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 0.5 มม รังไข่ใต้วงกลีบ ผล สด ทรงรี ยาว 0.8-1.2 ซม เมื่อสุกสีน ้าเงิน สรรพคุณ ราก แก้ตานในเด็ก

32 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 33 Costaceae Costus speciosus (J. Koenig) Sm. เอื้ องหมายนา ไม้ล้มลุก ล าต้นทรงกระบอก สูงถึง 3 เมตร ใบเด่ยีว เรียงเวยีน แผ่นใบรูปใบหอก ขนาด 15-30 x 4-7 ซม ปลายใบเรียวแหลม ขอบ ใบเรียบ ด้านหลังใบมีขนสีขาว แผ่นใบหนาเป็นหนัง กาบใบเป็นหลอด หุ้มล าต้น ใบประดับสีแดง รูปไข่ ขนาด 2.5-3 x 1.5-2.5 ซม ปลาย แหลม แข็ง มีขนสั้นนุ่มด้านนอก ช่อดอกแบบช่อเชิงลดคล้ายกรวย ออก ท่ีปลายยอด กลีบเลี้ ยงสีแดง เชื่อมเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 3 แฉก หลอดกลีบเลี้ยงแข็ง กลีบดอกสีขาว เชื่อมเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 3 แฉก หลอดกลีบดอกยาว 1-1.2 ซม แฉกกลีบดอกรูปรีแกมขอบขนาน ขนาด 2-2.5 x 1.3-1.5 ซม ขอบกลีบเป็นคลื่น กลีบปากสีขาว ขนาด 3.5-4 x 3.5-4 ซม เกสรเพศผู้ติดตรงข้ามกลีบดอก ก้านชูอับเรณู แบน สีขาว รูปใบหอก รังไข่ใต้วงกลีบ มี 3 สันตามยาว สรรพคุณ เหง้า แก้นิ่ว ไตพิการ ใบ แก้ไข้ ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง (1) สารสกัดจากเหง้าด้วยน ้าและ แอลกอฮอล์พบว่ามฤีทธ์ขิบั ปัสสาวะ โดยเพิ่มปริมาณน ้าปัสสาวะ และ ความเข้มข้นของอิเล็กโตรไลต์ในน ้าปัสสาวะ (Sobodh et a., 2010) (2) สารสกดัจากเหง้า มฤีทธ์ติ้าน อนุมูลอิสระในระดับสูง (Nehete et al., 2010) แต่มฤีทธ์ติ้านการเกดิ ไข้ในระดับต ่า (Binny et al., 2010)

34 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 35 Cyperaceae Scleria sumatrensis Retz. หญ้าคมบาง ไม้ล้มลุกอายุหลายปี ล าต้นเหนือดินสูงถึง 1 เมตร หน้าตัดเป็น สามเหล่ียม ใบเด่ยีว เรียงเป็นวงท่ขี้อ ข้อละ 3 ใบ แผ่นใบรูปแถบ ขนาด ถึง 40 x 1 ซม ท่โีคนแผ่เป็นกาบ วงใบประดบัคล้ายใบ ช่อดอกแบบช่อ เชิงซ้อน แยกแขนง ช่อดอกย่อยมี 1-2 ช่อต่อกลุ่ม สีน ้าตาล กาบช่อย่อย ล่างเรียงสลับระนาบเดียว ช่อดอกย่อยเพศผู้รูปไข่แกมขอบขนาน ปลาย ตัด กาบช่อย่อยล่าง ยาว 2-3 มม มีสัน ปลายยื่นเป็นหาง ช่อดอกย่อย เพศเมียรูปไข่ แคบ ปลายเรียวแหลม กาบช่อย่อยรูปไข่แกมใบหอก มี สัน ดอกเพศผู้มีเกสรเพศผู้ 3 อัน ดอกเพศเมียมีรังไข่เหนือวงกลีบ ยอดเกสรเพศเมีย 3 อัน ผลเปลือกแข็งเมล็ดเดียว ทรงกลม แบน ด้านข้าง สรรพคุณ ทั้งต้น ขับปัสสาวะ

36 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 37 Dioscoreaceae Tacca chantrieri André ค้างคาวด า ไม้ล้มลุก มีเหง้าใต้ดินเป็นทรงกระบอก หนา ใบเด่ียว เรียง เป็นกระจุกท่โีคนต้น ก้านใบยาวถึง 30 ซม แผ่นใบรูปขอบขนาน ขนาด 20-50 × 7-15 ซม ปลายใบเรียวแหลม โคนใบรูปลิ่มหรือมน ขอบใบ เรียบ แผ่นใบหนา เกลี้ยง วงใบประดับมี 4 ใบ สีม่วงด า วงนอก 2 ใบ รูปไข่แกมใบหอก วงใน 2 ใบ รูปไข่กว้าง ช่อดอกแบบช่อซ่ีร่ม มี5-7 ดอกย่อย ก้านช่อดอกยาว กลีบรวมสีน ้าตาลแกมม่วง เชื่อมเป็นรูปถ้วย ปลายแยกเป็ น 6 แฉก แฉกรูปใบหอก เกสรเพศผู้6 อัน รังไข่ใต้วง กลีบ ยอดเกสรเพศเมียแยกเป็น 3 แฉก ผลสด ทรงรี ยาวประมาณ 3 ซม มี 6 สันตามยาว สีน ้าตาลแกมม่วง กลีบรวมติดทน สรรพคุณ เหง้า บ ารุงก าลัง บ ารุงก าหนัด ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากเหง้าด้วยเอทานอล มฤีทธ์ิ ต้านการอักเสบ เมื่อทดสอบด้วยวิธี enzymetic assay (Sudtiyanwimon et al., 2010)

38 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 39 Dioscoreaceae Tacca palmata Blume เมาะนก ไม้ล้มลุก มีเหง้าใต้ดิน ใบเด่ียว มี1-3 ใบต่อต้น แผ่นใบรูป ฝ่ ามือ มี 5-7 แฉก แฉกรูปขอบขนานถึงใบหอก ขนาด 10-15 x 3-5 ซม ปลายแฉกเรียวแหลม ก้านใบยาว 20-30 ซม ช่อดอกแบบช่อซ่ีร่ม ใบประดับรองรับช่อดอก คล้ายใบ สีเขียว มี 4 ใบ เรียงเป็น 2 วง วง นอก 2 ใบ รูปไข่ ปลายเรียวแหลม ยาว 3-6 มม วงใน 2 ใบ รูปไข่ โคน สอบเรียว ปลายเรียวแหลม ก้านช่อดอกโดดยาวใกล้เคียงกับก้านใบ ก้านดอกย่อยยาว 1-1.5 ซม กลีบรวม เชื่อมเป็นรูปถ้วย ปลายแยกเป็น 6 แฉก วงนอก 3 แฉก ยาว 3-6 มม วงใน 3 แฉก ยาว 2-5 มม เกสร เพศผู้6 อัน รังไข่ใต้วงกลีบ ยอดเกสรเพศเมียแยกเป็น 3 แฉก ผลสด ทรงเกือบกลม เส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 1 ซม เมื่อสุกมีสีแดง สรรพคุณ เหง้า ล้างพิษเมาเบื่อ พิษสัตว์กัดต่อย

40 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 41 Flagellariaceae Flagellaria indica L. หวายลิง ไม้เลื้อย อายุหลายปี มีหง้าใต้ดิน ล าต้นเหนือดินทรงกระบอก แตกก่งิก้านท่ปีลายต้น ใบเด่ยีว เรียงสลับระนาบเดยีว กาบใบเป็นหลอด หุ้มล าต้น ยาว 2-5 ซม ท่ีปลายหลอดเป็นก้าน ยาว 2-7 มม เชื่อมกับ แผ่นใบ แผ่นใบรูปแถบ ขนาด 5-23 x 0.5-2 ซม โคนแผ่นใบกลม ปลายแผ่นใบเรียวแหลมและยื่นยาวเป็นมือเกาะ ม้วนงอ ช่อดอกแบบ ช่อแยกแขนง เกิดท่ีปลายยอด ดอกสมบูรณ์เพศ ขนาดเลก็ ไม่มีก้าน ดอกย่อย กลีบรวมสีขาว มี 6 กลีบ แยกกัน กลีบเรียงเป็น 2 วง วงละ 3 กลีบ กลีบรูปไข่ ยาว 2-3 มม ติดทน เกสรเพศผู้6 อัน ก้านชูอับเรณู ตดิท่ฐีานอบัเรณูอบัเรณรูปูหัวลูกศร รังไข่เหนือวงกลีบ มี 3 ห้อง โอวุล 1 อันต่อห้อง พลาเซนตารอบแกนร่วม ก้านชูยอดเกสรเพศเมียสั้นมาก ยอดเกสรเพศเมีย 3 อัน รูปกระบอง ผลเมล็ดเดียวแข็ง ทรงกลม เส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 5 มม สรรพคุณ ล าต้นแห้ง จุดไฟสูบ แก้ริดสีดวงจมูก เหง้า แก้ไข้มาลาเรีย ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากใบด้วยเมทานอล ด้วยวิธี DPPH radical scavenging assay, linoleic acid oxidation assay และ oxidative cell death assay พบว่ามฤีทธ์ติ้านอนุมูลอสิระในระดบัต่า (Masuda et al., 1999)

42 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 43 Maranthaceae Donax canniformis (G.Forst.) K.Schum. คลุ้ม ไม้ล้มลุก มีเหง้าใต้ดิน ต้นเหนือดินสูง 1-2 เมตร แตกกิ่งก้าน ได้มาก ใบเด่ียว เรียงสลับ แผ่นใบรูปขอบขนาน ขนาด 10.5-23 x 4- 13 ซม โคนใบมน ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบเรียบ ผิวใบเกลี้ยง ก้าน ใบยาว ประมาณ 1 ซม กาบใบยาว 7-10 ซม ขอบกาบใบเป็นเยื่อบาง ช่อดอกคล้ายช่อแยกแขนง ยาวถึง 30 ซม ห้อยลง ดอกย่อยออกเป็นคู่ กลีบเลี้ ยงสีขาว ใส มี 3 กลีบ แยกกัน กลีบรูปไข่ปลายแหลม ขนาด 3 x 1-2 มม มีเส้นใบ 5 เส้น กลีบดอกเชื่อมเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 3 แฉก หลอดกลีบดอกยาว 3-4 มม แฉกกลีบดอกรูปขอบขนานแกมรูป ไข่ ปลายแหลมถึงมน ขนาด 15-19 x 5 มม เกสรเพศผู้เป็ นหมัน 4 อัน วงนอก 2 อัน วงใน 2 อัน ลักษณะคล้ายกลีบดอก โคนเชื่อมกัน ยาว ประมาณ 1 ซม เกสรเพศผู้สมบูรณ์1 อัน คล้ายกลีบดอก แคบ รังไข่ ใต้วงกลีบ มี 3 ห้อง ผลไม่แตก ทรงกลม เส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 1 ซม สรรพคุณ ข้อล าต้น แก้ไข้ท่มีีอาการร้อน เช่น ไข้หัด หัดเยอรมนั แก้ร้อนในกระหายน ้า ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง มีองค์ประกอบทางเคมี คือ อัลคา ลอยด์แทนนิน และฟลาโวนอยด์ การศึกษาเบื้องต้นของสารสกัดจากผล ใบ ราก และลา ต้น ต่อฤทธ์ิต้านอนุมูลอิสระด้วยวิธีDPPH Scavenging Assay พบว่ายังมีความสามารถในระดับต ่า (Daud et al., 2012)

44 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 45 Pandanaceae Pandanus humilis Lour. เตยหนู ไม้พุ่ม ขนาดเล็ก สูง 50-60 ซม ต้นแยกเพศ ใบเด่ียว เรียง สลับเวียน โคนใบแผ่เป็นกาบ แผ่นใบรูปแถบ ขนาด 80-150 x 1.5- 2.5 ซม ปลายใบแหลม ขอบใบและเส้นกลางใบมีหนาม ใบเป็นร่องราง น ้า มีสันใบด้านข้างเส้นกลางใบ 2 เส้น มีหนามบนสัน ช่อดอกเพศผู้ แบบช่อแยกแขนง ช่อดอกย่อยแบบช่อเชิงลด มีใบประดับรองรับช่อ ดอก ไม่มีวงกลีบรวม ช่อดอกย่อยปกคลุมด้วยเกสรเพศผู้จ านวนมาก ช่อดอกเพศเมีย เกิดเป็นกลุ่ม ช่อดอกย่อยแบบช่อเชิงลด ทรงกลมหรือ รี มี 1-3 ช่อย่อย ไม่มีวงกลีบรวม ดอกย่อยเชื่อมกันด้วยคาร์เพล รังไข่ อยู่เหนือวงกลีบ มี 1 ห้ อง ผลรวม รูปกลมถึงรี เส้นผ่าศูนย์กลาง ประมาณ 10-13 ซม สรรพคุณ ราก ขับปัสสาวะ บ ารุงก าลัง

46 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 47 Stemonaceae Stemona tuberosa Lour. หนอนตายหยาก ไม้เลื้อย มีรากสะสมอาหาร ทรงกระบอก ขนาด 10-25 x 1- 2 ซม จ านวนมาก ใบเด่ียว เรียงสลับ แผ่นใบรูปไข่ขนาด 6-15 × 5- 10 ซม โคนใบรูปหัวใจ ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบเรียบ เส้นใบหลัก 7-13 เส้น ออกจากโคนใบ ก้านใบยาว 3-9 ซม ช่อดอกแบบช่อกระจะ มี 1-3 ดอกย่อย ใบประดับรูปใบหอก ยาว 4-9 มม กลีบรวมสีเหลือง แกมเขียม มี 4 กลีบ แยกกัน กลีบรวมรูปใบหอก ขนาด 3-7 × 0.6- 1 ซม มีเส้นใบสีม่วงแดง ปลายเรียวแหลม เกสรเพศผู้4 อัน สีม่วง ปลายอับเรณูมีรยางค์ยาว รังไข่เหนือวงกลีบ ผลแห้งแตก สรรพคุณ ราก แก้มะเร็ง แก้มะเร็งมดลูก แก้คุดทะราด ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง (1) สารสกดัจากรากมฤีทธ์ติ้าน แบคทีเรียก่อโรคในระดับปานกลาง (Lin et al., 2008) (2) สารสกัดจากรากมีผลต่อการตาย ของเซลล์มะเร็ง (apoptosis) ในระดับดี จากการทดสอบในเซลล์มะเร็ง ต่อมไทรอยด์ (Li et al., 2008)

48 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 49 Xanthorrhoeaceae Dianella ensifolia (L.) DC ยาหนูต้น ไม้ล้มลุก อายุหลายปี สูงถึง 80 ซม ล าต้นใต้ดินทอดขนาน ก้านช่อดอกเจริญมาจากล าต้นใต้ดิน ใบเด่ียว เรียงสลับระนาบเดียว ก้านใบแผ่เป็นแผ่นหุ้มซ้อนกัน แผ่นใบรูปแถบ ขนาด 30-60 x 1.5-3 ซม ปลายใบแหลม ขอบใบจักฟันเลื่อย ช่อดอกแบบช่อแยกแขนง ยาว 10-15 ซม ก้านดอกย่อยยาว 2 ซม ดอกคว ่าลง หรือตั้งขึ้น กลีบรวมสี น ้าเงิน 6 กลีบ แยกกัน ติดทน รูปขอบขนานแคบ ขนาดประมาณ 6 x 3 มม เกสรเพศผู้6 อัน แยกกัน ก้านชูอับเรณูเช่ือมติดท่ีโคนอับเรณูรัง ไข่เหนือวงกลีบ มี 3 ช่อง ผลสด ทรงกลม ขนาด 4-5 มม เมื่อสุกมีสีน ้า เงิน ยอดเกสรเพศเมียขนาดเล็ก เป็นตุ่ม ก้านชูยอดเกสรเพศเมียยาว ประมาณ 5 มม สรรพคุณ ทั้งต้น แก้มุตกิด แก้มะเร็งคุดทะราด แก้ไข้หวัดใหญ่ ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคล้อง สารสกัดจากราก ชื่อ Musizine (Lojanapiwatna et al., 1982) มฤีทธ์ติ้านอนุมูลอสิระ (Nishina et al., 1991)