พืชสมุนไพรในป่าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

50 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 51 Zingiberaceae Elettariopsis exserta (Scort.) Baker ปี ใบ ไม้ล้มลุก สูง 30-50 ซม ใบเด่ียว มักจะมี1 ใบ แผ่นใบรูป ขอบขนาน ขนาด 12-15 x 3-5 ซม ปลายใบมน โคนใบรูปลิ่มหรือมน ขอบใบเรียบหรือเป็นคลื่น ผิวใบเกลี้ยง แผ่นใบหนาเป็นหนัง กาบใบยาว 6-9 ซม ช่อดอกแบบช่อกระจุกแน่น ก้านช่อดอกยาว 2-3 ซม ใบ ประดับรูปใบหอก ยาว 1.5-2 ซม ใบประดับย่อยรูปไข่ ยาว 3-4 มม ไม่มีก้านดอกย่อย กลีบเลี้ ยงสีขาว เชื่อมเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 3 แฉก หลอดกลีบเลี้ยง ยาว 2-2.5 ซม กลีบดอกเชื่อมเป็นหลอด ปลาย แยกเป็น 3 แฉก หลอดกลีบดอก ยาว 2.5-3 ซม แฉกกลีบข้างรูปขอบ ขนานแกมไข่ ยาว 1-1.2 ซม แฉกกลีบปากรูปกลม เส้นผ่าศูนย์กลาง 1.5-1.7 ซม สีขาว โคนกลีบสีแดง ตรงกลางกลีบสีเหลือง เกสรเพศผู้ ก้านชูอับเรณูส้ันและกว้าง มีขนท่ีโคน รังไข่เหนือวงกลีบ รูปทรงเกือบ กลม มีขนสั้นปกคลุม มี 3 ห้อง โอวุลจ านวนมากต่อห้อง สรรพคุณ เหง้า แก้ตานซางในเด็ก แก้ริดสีดวงจมูก แก้ไซนัสอักเสบ

52 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 53 Acanthaceae Pseuderanthemum graciliflorum (Nees) Ridl. ยายกลั้ง ไม้พุ่ม สูงถึง 1.5 เมตร ใบเด่ียว เรียงตรงข้าม แผ่นใบรูปไข่ กลับแกมขอบขนาน ขนาด 9-14 x 5-7 ซม ปลายใบแหลมหรือเรียว แหลม โคนใบสอบเรียว ขอบใบเรียบ ช่อดอกแบบช่อกระจะ ออกท่ี ปลายยอด ใบประดับย่อย 2 อัน กลีบเลี้ ยงสีเขียว เชื่อมเป็นหลอดสั้น ปลายแยกเป็น 5 แฉก แฉกรูปแถบ ขนาดประมาณ 6 x 1 มม กลีบดอก สีม่วง เชื่อมเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 5 แฉก หลอดกลีบดอก ยาว 3- 3.5 ซม แฉกกลีบดอกด้านบนมี 2 แฉก รูปรีถึงขอบขนาน ขนาด 13 x 5 มม ด้านล่างมี 3 แฉก แฉกกลางมีขนาดใหญ่สุด รูปรี ปลายมนกว้าง ขนาดประมาณ 13 x 9 มม ตรงกลางมีแถบสีขาว และจุดสีแดง กลีบ ด้านข้างรูปขอบขนาน ขนาดประมาณ 13 x 6 มม เกสรเพศผู้สมบูรณ์ 2 อัน เป็ นหมัน 2 อัน รังไข่เหนืองวงกลีบ ทรงรูปไข่ สีเขียว ผลแห้ง แตกแบบแคปซูล สรรพคุณ ราก แก้ไข้ แก้ร้อนใน บ ารุงก าลัง ทั้งต้น ขับปัสสาวะ

54 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 55 Acanthaceae Ruellia tuberosa L. ต้อยติ่ง ไม้ล้มลุก ตั้งตรง สูงถึง 50 ซม ล าต้นมีหน้าตัดเป็นส่ีเหล่ียม ใบเด่ียว เรียงตรงข้าม รูปไข่หรือขอบขนาน ขนาด 5-10 x 2-4 ซม โคนใบสอบเรียว ปลายใบมนกว้าง ขอบใบจักซ่ีฟันถ่ีถึงเรียบ ผิวใบ เกลี้ยง แผ่นใบบาง ก้านใบยาวถึง 1 ซม เกลี้ยง ช่อดอกแบบช่อกระจุก ใบประดับติดเป็นคู่ท่ีก้านดอกย่อย รูปไข่ ปลายแหลม ดอกย่อย ไม่ สมมาตร กลีบเลี้ ยงสีเขียว เชื่อมเป็ นหลอด ปลายแยกเป็ น 5 แฉก หลอดกลีบเลี้ยงยาว 3-4 มม แฉกกลีบเลี้ยงรูปแถบถึงใบหอก ยาว 10- 12 มม กลีบดอกสีม่วง เชื่อมเป็นหลอดรูปแตร ปลายแยกเป็น 5 แฉก หลอดกลีบดอกยาว 4-5 ซม หลอดโค้งเล็กน้อย ปลายหลอดกว้างออก แฉกกลีบดอกรูปกลม เส้นผ่าศูนย์กลาง 1-1.5 ซม เกสรเพศผู้ 4 อัน สั้น 2 อัน ยาว 2 อัน ติดบนหลอดกลีบดอก รังไข่เหนือวงกลีบ ผลแห้ง แตก ยาว 2-2.5 มม สรรพคุณ ราก บ ารุงก าลัง แก้อ่อนเพลีย ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากล าต้น น ามาทดสอบด้วย วิธี DPPH radical scavenging assay และ hydrogen peroxide-induced luminol chemiluminescence assay พบว่ามฤีทธ์ติ้านอนุมูลอสิระ (Chen et al., 2006)

56 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 57 Acanthaceae Thunbergia fragrans Roxb. หูปากกา ไม้เลื้อยขนาดเล็ก ใบเด่ียว เรียงตรงข้าม แผ่นใบรูปไข่ รูปรี แกมไข่ หรือรูปไข่แกมขอบขนาน ขนาด 2-4.5 x 1-2.5 ซม ปลายใบ แหลม โคนใบตัดตรงหรือรูปหัวใจ ขอบใบเรียบ ผิวใบเกลี้ยง เส้นใบ 5 เส้นออกจากโคนใบ ก้านใบยาวถึง 1 มม ช่อดอกแบบช่อกระจุก มี 1-3 ดอกย่อย ออกท่ซีอกใบ ใบประดับสีเขียว 1 คู่ รูปไข่ ปลายแหลมถึงเรียว แหลม ขนาด 10-11 x 5-6 มม เส้นใบ 7 เส้น ออกจากโคนใบ กลีบ เลี้ ยงเช่ือมกนัเลก็น้อยท่โีคน ปลายแยกเป็น 9 แฉก แฉกรูปสามเหล่ียม ขนาด 1.1-1.5 x 0.2-0.5 มม กลีบดอกสีขาว เชื่อมเป็ นรูปกรวย ปลายแยกเป็ น 5 แฉก หลอดกลีบดอกยาว 1.5-1.7 มม โป่ งออก ด้านล่าง ด้านในมีขนตรงต าแหน่งอับเรณู แฉกกลีบดอกรูปไข่กลับ ขนาด 10-11 x 5-6 มม เรียงเวียนซ้าย เกสรเพศผู้4 อัน สั้น 2 อัน ยาว 2 อัน โคนอับเรณูเป็นรูปเง่ียงลูกศร รังไข่เหนือวงกลีบ ทรงรูปไข่ ขนาด 1-1.5 x 1-1.5 มม จานฐานดอกรูปวงแหวนล้อมรอบฐานรังไข่ สรรพคุณ ราก ใบ ลดไข้แก้ไข้หวัดใหญ่ มาลาเรีย ราก แก้ประจ าเดือนไม่ปกติ แก้ปวดท้องก่อนมีประจ าเดือน ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง มีสาร Apigenin ซ่ึงมฤีทธ์ติ้านการ อักเสบ (Tordera et al., 1994)

58 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 59 Ancistrocladaceae Ancistrocladus tectorius (Lour.) Merr. ไม้ค้อนตีหมา ไม้เลื้อย สูงได้ถึง 20 เมตร เม่ือเจริญเตม็ท่ีแต่เจริญต้ังตรง คล้ายไม้พุ่ม สูงประมาณ 1 เมตรในระยะแรก หูใบขนาดเล็กร่วงง่าย ใบ เด่ียว เรียงสลับ ก้านใบยาวถึง 1 ซม แผ่นใบรูปใบหอก ขนาด 15-20 ซม โคนใบสอบเรียว ปลายใบแหลมถึงเรียวแหลม ขอบใบเรียบ แผ่นใบ บางเหมือนกระดาษ ผิวใบเกลี้ยง ผิวใบด้านบนสีเขียวเข้ม เป็ นมัน ด้านล่างสีเขียวอ่อน เส้นกลางใบชัดเจน เส้นใบแขนงไม่ชัด จ านวน 10- 12 คู่ ช่อดอกแบบช่อแยกแขนง ออกท่ซีอกใบใกล้ปลายก่งิ กลีบเลี้ ยง 5 กลีบ รูปเกือบกลมถึงรี ขนาดไม่เท่ากัน กลีบดอก 5 กลีบ รูปเกือบ กลมถึงรี โคนเชื่อมกันเล็กน้อย กลีบดอกบิดเวียน เกสรเพศผู้10 อัน สั้น 5 อัน ยาว 5 อัน รังไข่ใต้วงกลีบ ก้านชูยอดเกสรเพศเมีย 3 อัน ผล เปลือกแข็งเมล็ดเดียว รูปกรวยคว ่า เมื่อสุกสีแดง เส้นผ่าศูนย์กลาง ประมาณ 1 ซม มีกลีบเลี้ยงติดทน สรรพคุณ ราก เถา แก้ปวดเมื่อย บ ารุงก าลัง ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากล าต้นและเปลือกต้นด้วย เมทานอลมฤีทธ์ติ้านการอกัเสบและควบคุมการตอบสนองของภูมิคุ้มกัน ผ่านความสามารถในการยับยั้งการแสดงออกของ ICAM-1 อย่างมี นัยส าคัญ (Tanaka et al., 2001)

60 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 61 Annonaceae Desmos cochinchinensis Lour. ส่าเหล้า ไม้พุ่ม สูงถึง 3 เมตร ใบเด่ียว เรียงสลับ แผ่นใบรูปใบหอก ขนาด 16-23 x 5-8 ซม โคนใบกลม ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบเรียบ ด้านบนมีขนสั้นประปราย ด้านล่างมีขนสั้นเกือบหนาแน่น แผ่นใบหนา เป็นหนัง ก้านใบยาวถึง 1 ซม มีขนสั้นสีน ้าตาลประปราย ดอกเด่ยีว เกดิ บนกิ่ง ก้านดอกสีด า ยาวถึง 15 ซม มีขนสั้นปกคลุมประปราย กลีบ เลี้ ยงสีเขียว มี 3 กลีบ แยกหรือเชื่อมสั้นๆ กลีบเลี้ยงรูปใบหอก ขนาด ประมาณ 1 x 0.5 ซม มีขนสั้นด้านนอกเกือบหนาแน่น กลีบดอกสีเขียว ถึงเหลือง มี 6 กลีบ แยกกัน เรียงตัวเป็น 2 วง วงละ 3 กลีบ รูปขอบ ขนานถึงใบหอก ขนาด 4-5 x 1-1.5 ซม กลีบดอกหนา มีขนสั้น หนาแน่นทั้งสองด้าน เกสรเพศผู้จ านวนมาก รูปลิ่ม เรียงเวียนบนฐาน ดอกนูน รังไข่จ านวนมาก มีขนปกคลุม ก้านชูยอดเกสรเพศเมียรูปไข่ โค้ง มีร่องตามยาวด้านใน สรรพคุณ ราก เถา แก้โรคสตรี ระดูพิการ บ ารุงก าลัง แก้อาหารตก เลือด แก้ไข้มาลาเรีย ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง (1) มีฤทธ์ิต้านการอักเสบ จากการ ทดสอบด้ วยวิธี fMLP-induced superoxide assay และ elastaserelease assay (Wu et al., 2014) (2) สารสกัดจากรากด้วยปิ โตรเลียม อเีธอร์มฤีทธ์ติ้านเช้ือมาลาเรีย (Liao et al., 1989)

62 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 63 Annonaceae Uvaria siamensis (Scheff.) L.L.Zhou นมแมว ไม้พุ่มรอเลื้อย สูงถึง 2 เมตร กิ่งสีคล ้า กิ่งอ่อนมีขนสีน ้าตาล ปกคลุม ใบเด่ียว เรียงสลับ แผ่นใบรูปขอบขนานถึงใบหอก ขนาด 7- 15 x 3-5 ซม โคนใบมน ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบเรียบ ผิวใบ ด้านบนสีเขียวเข้มกว่าด้านล่าง ดอกเดี่ยวหรือออกเป็นกระจุก 2-4 ดอก ย่อย ท่ซีอกใบ มีกล่ินหอม กลีบเลี้ ยงสีเขียว มี 3 กลีบ แยกกัน กลีบรูป สามเหล่ียม ขนาด 4-5 x 7-9 มม มีขนสีน ้าตาล กลีบดอกสีเหลืองแกม เขียว หนา มี 6 กลีบ แยกกัน เรียงเป็น 2 วง วงนอก 3 กลีบ รูปไข่ปลาย มน ขนาด 1.4-1.5 x 1.3-1.4 ซม วงใน 3 กลีบ รูปรีปลายแหลม ขนาดประมาณ 1.3 x 0.8 ซม เกสรเพศผู้จ านวนมาก รังไข่เหนือวง กลีบ มีหลายอัน ผลรวม ผลย่อยทรงกลม มี 6-15 ผล ต่อช่อ สรรพคุณ ราก แก้มะเร็งมดลูก แก้การตกเลือด ขับน ้าคาวปลา แก้มุตกิตระดูขาว ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง อนุพันธ์ชาลโคนของสารสกัดจากใบ นมแมว มฤีทธ์ติ้านการอกัเสบ โดยการยับยั้งการปล่อยหรือการ สังเคราะห์สารชักน าการอักเสบ (Somsrisa et al., 2013)

64 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 65 Apocynaceae Aganosma marginata (Roxb.) G.Don เดือยบิด ไม้เถาเลื้อย มียางขาว ข้อมักมีสีแดง ใบเด่ียว เรียงตรงข้าม แผ่นใบรูปขอบขนานถึงใบหอก ขนาด 4-12 x 2-3 ซม โคนใบมน ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบเรียบ ผิวใบเกลี้ยง ผิวใบด้านบนสีเข้มกว่า ด้านล่าง แผ่นใบหนาคล้ายแผ่นหนัง เส้นใบแขนงแตกแบบขนนก 4-10 คู่ เส้นแขนงใบไม่เด่นชัด ก้านใบยาว 0.5-1 ซม เกลี้ยง ช่อดอกแบบช่อ กระจุก เกิดท่ีซอกใบ ใบประดับและใบประดับย่อยรูปแถบ กลีบเลี้ ยง เชื่อมเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 5 แฉก แฉกกลีบเลี้ยงรูปแถบ ยาว 5-6 มม มีต่อมท่โีคนแฉกด้านในหลายต่อม กลีบดอกสีขาว เชื่อมเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 5 แฉก หลอดกลีบดอกยาว 7-9 มม แฉกกลีบดอกรูปรี แคบ ขนาด 1-1.5 X 0.2-0.3 ซม เกสรเพศผู้5 อัน ติดบนหลอด กลีบดอก รังไข่เหนือวงกลีบ มี 2 อัน แยกกัน ผลแห้ง แตกแนวเดียว ออกเป็นคู่ ทรงกระบอกกลม ยาวถึง 20 ซม สรรพคุณ เถา แก้ตานซาง ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากใบมีปริมาณกรด แอสคอบิกและกรดฟี โนลิกปริมาณสูง และมฤีทธ์ติ้านอนุมูลอิสระสูง (Sakong et al., 2011)

66 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 67 Apocynaceae Alyxia reinwardtii Blume นูด ไม้เถาเลื้อย มีเนื้อไม้ มียางขาว ใบเด่ยีว มี2-3 ใบ เรียงเป็น วงรอบข้อ แผ่นใบรูปขอบขนาน ขนาด 9-11 x 2-4.5 ซม โคนใบสอบ เรียว ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบเรียบ ผิวใบเกลี้ยง แผ่นใบหนาเป็น หนัง เส้นใบแขนงแตกแบบขนนกจ านวนมาก เรียงชิดกัน เส้นใบไม่ เด่นชัด ก้านใบยาวถึง 1 ซม เกลี้ยง ช่อดอกแบบช่อกระจุก ออกท่ซีอก ใบ ก้านช่อดอกยาว 1-1.5 ซม ดอกย่อยจ านวนมาก มีกลิ่นหอม กลีบ เลี้ ยงสีเขียวแกมเหลือง มี 5 กลีบ แยกกัน กลีบรูปไข่แคบ ปลายแหลม ยาว 1-2 มม กลีบดอกสีขาวแกมเหลือง กลีบเชื่อมเป็นหลอด ปลายแยก เป็น 5 แฉก หลอดกลีบดอกยาว 7-8 มม แฉกกลีบดอกยาว 3-4 มม เกสรเพศผู้5 อัน ก้านชูอับเรณูสั้น ติดบนหลอดกลีบดอกด้านบน รังไข่ 2 อัน มีขนปกคลุม ผลสด ทรงรูปขอบขนาน สรรพคุณ เปลือกเถา ต้น บ ารุงหัวใจ บ ารุงเลือด รักษาฝ้ า ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกดัจากลา ต้นมฤีทธ์ติ้านอนุมูล อิสระ (Rattanapan et al., 2012)

68 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 69 Apocynaceae Cryptolepis buchananii Schult. เถาเอ็นอ่อน ไม้เลื้อย มียางขาว ใบเด่ียว เรียงตรงข้าม ใบรูปรีขนาด 10- 17 x 3.5-7 ซม โคนใบมนถึงกลม ปลายใบเรียวแหลม ขอบใบเรียบ แผ่นใบบาง ผิวใบด้านบนสีเขียวเข้ม เกลี้ยง ผิวใบด้านล่างสีเขียวอ่อน มี นวล เกลี้ยง เส้นใบไม่ชัด เส้นแขนงใบแตกแบบขนนก 13-20 คู่ ปลาย เส้นใบแขนงท่ีอยู่ติดกัน เช่ือมกันท่ีใกล้ขอบใบ ก้านใบยาว 1-1.5 ซม เกลี้ยง ช่อดอกแบบช่อกระจุก ออกท่ซีอกใบ ก้านดอกย่อยยาว 4-5 มม กลีบเลี้ ยง มี 5 กลีบ เช่ือมส้นัๆท่โีคน กลีบรูปไข่ ขนาด 1-1.5 x 1 มม ท่ีโคนมีต่อม 10 ต่อม กลีบดอกสีเหลืองแกมเขียว เชื่อมเป็ นหลอด ปลายแยกเป็ น 5 แฉก หลอดกลีบดอกยาว 1.5-2 มม แฉกรูปแถบ ขนาด 6-7 x 1.5-2 มม เกสรเพศผู้5 อัน กระบังรอบเป็นรูปกระบอง รังไข่เหนือวงกลีบ มี 2 อัน ผลแห้ง แตกแนวเดียว ออกเป็นคู่ ทรงรูป ขอบขนาน ขนาด 8-9 x 1-1.5 มม มี 2 สันตามแนวยาว สรรพคุณ เถา แก้เส้นตึง ปวดเมื่อย ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากล าต้นด้วย 50% แอลกอฮอล์มฤีทธ์ติ้านการอกัเสบแบบเฉียบพลันและเรื้อรัง (Laupattarakasem et al., 2006)

70 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 71 Apocynaceae Wrightia dubia (Sims) Spreng. โมกแดง ไม้พุ่ม มียางขาว สูงถึง 1 เมตร ใบเด่ยีว เรียวตรงข้าม แผ่นใบ รูปรีแกมขอบขนาน ขนาด 5-20 x 2-6 ซม โคนใบมน ปลายใบเรียว แหลม ขอบใบเรียบ แผ่นใบหนา ช่อดอกแบบช่อกระจุก ออกท่ีปลาย ยอด กลีบเลี้ ยงรูปไข่ ขนาด 2-2.5 x 1-1.5 มม กลีบดอกสีแดงหรือ ชมพู เชื่อมเป็นรูปแตร ปลายแยกเป็น 5 แฉก หลอดกลีบดอก ยาว 5- 12 มม แฉกกลีบดอก รูปไข่ ปลายเรียวแหลม ขนาด 15-25 x 7-9 มม มีกระบังรอบคล้ายเกล็ดท่ีโคนแฉก ยาว 1-2 มม แฉกกลีบดอกเรียง ซ้อนบิดเวียนไปทางซ้ายในดอกตูม เกสรเพศผู้5 อัน ติดบนหลอดกลีบ ดอก รังไข่เหนือวงกลีบ มี 2 อัน แยกกัน ผลแห้งแตกแนวเดียว เป็นฝัก คู่ ฝักยาว 15-20 ซม เมล็ดทรงรปูกระสวยแคบ มกีระจุกขนท่ปีลาย สรรพคุณ ราก แก้ไข้ ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกดัมฤีทธ์ติ้านเช้ือมาลาเรยี (Nguyen-Pouplin et al., 2007)

72 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 73 Aristolochiaceae Thottea tomentosa (Blume) Ding Hou หูหมี ไม้ล้มลุก สูงถึง 30 ซม ล าต้นมีขนสั้นปกคลุมประปราย มีน ้า ยางใส ใบเด่ยีว เรียงสลับ แผ่นใบรูปไข่ ขนาด 7-11 x 3-6 ซม โคนใบ กลม หรือเว้าเป็นรูปหัวใจ ปลายใบมน ขอบใบเรียบ ผิวใบด้านบน เกลี้ยง ผิวใบด้านล่างมีคนสั้นสีขาวหนาแน่น แผ่นใบหนาเป็นหนัง มีเส้น ใบออกจากโคนใบ 3 เส้น ด้านบนของเส้นกลางใบมีเส้นใบแขนงแตก แบบขนนก 4-6 คู่ เส้นใบย่อยแบบร่างแหเด่นชัด ก้านใบยาวถึง 1 ซม เกลี้ยง ช่อดอกแบบช่อกระจะ เกดิท่โีคนต้น ช่อดอกยาวถึง 10 ซม ก้าน ดอกย่อยมีขนสั้น กลีบรวมสีม่วงด า กลีบเชื่อมเป็นรูปถ้วย ปลายแยก เป็น 3 แฉก หลอดกลีบรวมยาว 3-5 มม แฉกกลีบรวมรูปไข่ ปลายมน ขนาด 4-6 x 4.5-7 มม เกสรเพศผู้6 อัน รังไข่ใต้วงกลีบ มี 4 ห้อง ผลแห้งแตกแบบผักกาด สรรพคุณ ราก รักษาโรคสตรี บ ารุงก าลัง ไข้หวัดใหญ่ ไข้มาลาเรีย ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากรากของพืชสกุล Thottea พบว่า มีฤทธ์ต้านจุลชีพกลุ่มแบคทีเรีย และรา ิ (Es et al., 2014)

74 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 75 Asteraceae Acmella oleracea (L.) R.K.Jansen ผักคราดหัวแหวน ไม้ล้มลุก อายุปี เดียว ทอดชูยอด ใบเด่ียว เรียงตรงข้าม แผ่น ใบรูปไข่กว้าง ขนาด 5-10 × 4-8 ซม โคนใบตัดถึงสอบเรียว ปลายใบ แหลมถึงเรียวแหลม ขอบใบจักฟันเลื่อย ผิวใบเกลี้ยง ก้านใบยาว 2-5 ซม ช่อดอกแบบช่อกระจุกแน่น ออกเป็นช่อเด่ียวหรือรวมกนัเป็นกลุ่ม 2-3 ช่อดอกย่อย ช่อดอกเกดิท่ปีลายยอด ช่อดอกย่อยขนาด 10-20 × 10-15 มม สีส้ม วงใบประดับ มี 3 วง วงนอก มี 5-6 ใบ ใบประดับรูป ใบหอก ปลายแหลม ดอกย่อย 400-600 ดอก ดอกย่อยวงนอกเพศ เมีย กลีบดอกมี 3 แฉก ดอกย่อยวงในสมบูรณ์เพศ กลีบเลี้ยงเป็ น รยางค์แข็ง มี 2 อัน สั้น 1 อัน ยาว 1 อัน กลีบดอกสีส้ม เชื่อมเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 5 แฉก หลอดกลีบดอกยาว 0.5-0.6 มม แฉกกลีบดอก ขนาด 0.3-0.6 x 0.2-0.4 มม เกสรเพศผู้มี 5 อัน รังไข่ใต้วงกลีบ ผล แห้ง เมล็ดล่อน ทรงรูปขอบขนาน มี 3 สันตามแนวยาว สรรพคุณ ดอก แก้ปวดฟัน ทั้งต้น แก้ไอมีเสมหะ ไอแห้ง ริดสีดวงทวาร ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากส่วนเหนือดินด้วยน ้ากลั่น มฤีทธ์ติ้านการอกัเสบและอาการปวดในหนู (Chakraborty et al., 2004)

76 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 77 Asteraceae Ageratum conyzoides L. หญ้าเคย ไม้ล้ มลุกอายุหลายปี สูงถึง 50 ซม ล าต้นมีขนสั้นสีขาว หนาแน่น ใบเด่ียว เรียงตรงข้าม แผ่นใบรูปไข่แกมขอบขนาน ขนาด 4- 7 x 3-4 ซม ปลายใบแหลม โคนใบตัดตรง และสอบลงตื้นๆเมื่อถึงก้าน ใบ ขอบใบจักฟันเลื่อย ผิวใบทั้งสองด้านมีขนสั้นห่างๆ ช่อดอกแบบช่อ เชิงหล่ัน เกดิท่ปีลายยอด ช่อดอกย่อยแบบช่อกระจุกแน่น สขีาว ก้านช่อ ดอกย่อยยาว 4-6 มม วงใบประดับรูประฆัง มี 2-3 ชั้น ใบประดับรูป แถบ กลีบเลี้ ยงแบบแพปพัส สีขาว เป็นรยางค์ แข็ง รูปไข่ ปลายเรียว แหลมเป็ นหาง ขอบจักฟันเลื่อย ยาว 0.7-0.9 มม ส่วนท่ีย่ืนเป็นหาง ยาว 1.3-1.5 มม กลีบดอก เชื่อมเป็ นหลอด ปลายแยกเป็ น 5 แฉก หลอดกลีบดอกยาว 1.7-1.8 มม แฉกกลีบดอกรูปไข่ ปลายแหลม ยาว ประมาณ 0.2 มม เกสรเพศผู้5 อัน รังไข่ใต้วงกลีบ ทรงกระบอก ยาว ประมาณ 1.5 มม มีสันตามยาว 5 สนัมขีนส้นัท่สีนั สรรพคุณ ใบ แก้หวัด แก้ท้องขึ้น อืดเฟ้ อ ในเด็ก ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง (1) นา ้มนัหอมระเหยมฤีทธ์ติ้านการ อักเสบและต้านไข้ในหนู (Abena et al., 1996) (2) สารสกัดจากใบด้วยเอทานอลมี ฤทธ์ิป้องกันการเกิดแผลในกระเพาะอาหารท่ีระดับ 80.59 และ 89.33% เมื่อได้รับสารสกัดท่รีะดับ 500 และ 750 มก/กก น ้าหนักตัว หนูทดลอง (Shirwaikar et al., 2003)

78 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 79 Asteraceae Blumea balsamifera (L.) DC. หนาด ไม้พุ่ม สูงถึง 3 เมตร มีขนสั้นนุ่ม สีขาว ใบเด่ียว เรียงสลับ แผ่นใบรูปขอบขนานถึงใบหอก ขนาด 12-20 × 4-8 ซม โคนใบสอบ เรียว ปลายใบแหลม ขอบใบจักฟันเลื่อย ผิวใบสีเขียวอ่อน มีขนสีขาว นุ่ม หนาแน่นทั้งสองด้าน ก้านใบยาว 2-3.5 ซม มีขนสั้นนุ่ม มีรยางค์ ตลอดก้านใบ รยางค์รูปแถบ ยาว 0.5-1.5 ซม เรียงตรงข้ามหรือเรียง สลับ มีขนนุ่มทั้งสองด้าน มีเส้นกลางใบ 1 เส้น ชัดเจน ช่อดอกแบบช่อ แยกแขนง ช่อดอกย่อยแบบช่อกระจุกแน่น เส้นผ่าศูนย์กลาง 5-7 มม วงใบประดับรูปถ้วย มี 3-4 วง ใบประดับรูปขอบขนานถึงใบหอก วง นอก ยาว 1-3 มม วงในยาว 5-6 มม ดอกย่อยวงนอก เป็นรูปเส้นด้าย ยาวถึง 5 มม กลีบดอกเชื่อมเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 2-4 แฉก ดอก เพศเมีย ดอกย่อยวงในสีเหลือง ยาว 5-6 มม กลีบดอกเชื่อมเป็นหลอด ปลายแยกเป็ น 5 แฉก แฉกกลีบดอกเป็ นตุ่มกลม ดอกสมบูรณ์เพศ เกสรเพศผู้ 5 อัน รังไข่ใต้วงกลีบ สรรพคุณ ใบ แก้หวัด บ ารุงเลือด ช่วยให้เลือดลมเดินสะดวกหลัง คลอด เร่งน ้านม ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง ใบมีน ้ามันหอมระเหยหลายชนิด และ ชนิดท่มี ปีริมาณมากคอน ้ามันการบูร ื (Bhuiyan et al., 2009)ซึ่งน ้ามัน หอมระเหยจะช่วยเพิ่มการไหลเวียนของเลือด (Jackson, 2007)

80 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 81 Asteraceae Elephantopus scaber L. โด่ไม่รู้ล้ม หญ้าปราบ3 ไม้ล้มลุก สูงถึง 10 ซม ใบเด่ยีว เรียงเวียนท่โีคน แผ่นใบรูปใบ หอกกลับ ขนาด 15-20 x 3-5 ซม โคนใบสอบเรียว ปลายใบมน ขอบ ใบหยักมน ผิวใบมีขนสั้นเกือบหนาแน่นทั้งสองด้าน ก้านใบยาว 0.5- 1.8 ซม ช่อดอกแตกแขนง ช่อดอกย่อยแบบช่อกระจุกแน่น มีหลายช่อ บนกิ่งช่อดอก วงใบประดับช่อดอกย่อยสีเขียว เรียงเป็น 2 วง ใบประดับ รูปขอบขนานถึงใบหอก ปลายแหลม ดอกย่อย 4 ดอก กลีบเลี้ ยงเป็น เส้นแข็ง 5 เส้น ยาว 4-5 มม ขอบส่วนล่างมีหนาม กลีบดอกสีชมพูหรือ ม่วง เชื่อมเป็นรูปแตร ปลายแยกเป็น 5 แฉก หลอดกลีบดอก ยาว 4-5 มม แฉกกลีบดอก ยาว 3-4 มม เกสรเพศผู้5 อัน รังไข่ใต้วงกลีบ ผล แห้ง เมล็ดล่อน ทรงรูปขอบขนาน มี 10 สัน ตามแนวยาว สรรพคุณ เหง้า ราก บ ารุงก าหนัด รักษาต่อมลูกหมากโต ทั้งต้น แก้ไข้ทับระดูแก้อาการระดูขาว ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคล้อง (1) สารสกัดสามารถเพิ่มความ ต้องการทางเพศ ปริมาณอสุจิ และน ้าหนักอวัยวะเพศในหนูทดลอง (Chaidichoey and Srikhao, 2003) (2) สารสกัดจากใบด้วยเมทานอล มฤีทธ์ติ้านแบคทเีรียและรา (Kamalakannan et al., 2012) 3 โด่ไม่ร้ลู้ม คือ ระยะท่พี ืชออกดอก ส่วนหญ้าปราบคือระยะท่พี ืชยังไม่ออกดอก

82 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 83 Bignoniaceae Stereospermum fimbriatum (Wall. ex G.Don) A.DC. แคยอดด า ไม้ยืนต้น สูงถึง 10 เมตร ใบ ประกอบแบบขนนกชั้นเดียว เรียงตรงข้าม ใบย่อย 4-8 คู่ เรียงตรงข้าม ใบย่อยรูปรี ขนาด 12-23 x 4-9 ซม โคนใบย่อยมนถึงเกือบกลม ปลายใบย่อยแหลม ขอบใบย่อย เรียบ ก้านใบย่อยสั้นมาก ช่อดอกแบบช่อกระจะ เกดิท่ปีลายยอด ก้าน ดอกย่อย 2-5 ซม เส้นผ่าศูนย์กลางดอกประมาณ 4 ซม กลีบเลี้ ยง เชื่อมเป็นรูประฆัง ปลายแยกเป็น 5 แฉก หลอดกลีบเลี้ยงยาว 1-1.5 ซม แฉกกลีบเลี้ยงรูปไข่ สั้น กลีบดอก เชื่อมเป็นหลอด ปลายแยกเป็น 5 แฉก หลอดกลีบดอกสีแดงอมม่วง ยาวถึง 3 ซม แฉกกลีบดอกสีขาว รูปเกือบกลม ขนาดไม่เท่ากัน เส้นผ่าศูนย์กลาง 1.5-2 ซม ขอบเป็นชาย ครุย เกสรเพศผู้4 อัน สั้น 2 อัน ยาว 2 อัน รังไข่เหนือวงกลีบ ออวุล จ านวนมาก ผลแห้งแตกแบบแคปซูล ผลทรงกระบอกสเีหล่ียม ยาว สรรพคุณ เปลือกต้น ล้างแผล ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากเปลือกต้นของพืชในสกุล Stereospermum พบสารเคมีแอนทราควิโนนท่มีฤีทธ์ติ้านเช้ือแบคทเีรีย (Lenta et al., 2007) และต้านการอักเสบ (Ching et al., 2009)

84 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 85 Connaraceae Cnestis palala (Lour.) Merr. หงอนไก่ป่ า ไม้พุ่มรอเลื้อย ใบประกอบแบบขนนกปลายค่ีก้านใบยาว 1.5-3.5 ซม ใบย่อย 10-15 คู่ ก้านใบย่อยสั้นมาก มีขนสั้นหนานุ่มปก คลุม แผ่นใบย่อยรูปรีถึงขอบขนาน ขนาด 2.5-5 x 1-2 ซม ปลายใบ ย่อยมน โคนใบย่อยกลม ตัดตรง หรือหยักเว้ารูปหัวใจเล็กน้อย ขอบใบ ย่อยเรียบ ผิวใบด้านล่างมีขนสั้นนุ่มหนาแน่นเมื่อยังอ่อนและเกือบเกลี้ยง เมื่อแก่ ผิวใบด้านบนมีขนสั้นนุ่มห่างๆ ถึงเกลี้ยง ช่อดอกแบบช่อแยก แขนง ช่อดอกย่อยแบบช่อกระจุก เกดิท่ซีอกใบ ช่อดอกสีชมพูอ่อน ดอก ย่อยเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 5 มม เกสรเพศผู้ 10 อัน รังไข่อยู่เหนือ วงกลีบ ผลแห้งแตกแนวเดียว สีแดง ออกเป็นกลุ่ม มี1-2 ผลต่อกลุ่ม ปลายมจีงอย มขีนส้นันุ่มเหมอืนกา มะหย่ีปกคลุม ขนาด 4-5 x 1.5-2 ซม เมล็ดสีด า มีเยื่อหุ้มเมล็ดสีแดง สรรพคุณ เปลือกต้น ราก แก้ร้อนใน กระหายน ้า ราก บ ารุงก าลัง ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากใบ เนื้อไม้ เปลือกต้น ฝัก เมลด็ราก มฤีทธ์ติ้านจุลชีพ เช่น แบคทเีรีย รา ยีสต์เชื้อวัณโรค และ เชื้อมาลาเรีย (Dej-adisai et al., 2015)

86 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 87 Connaraceae Connarus monocarpus L. subsp. malayensis Leenh. ถอบแถบ ไม้เลื้อย ใบประกอบแบบขนนก มี 5-9 ใบย่อย ใบย่อยรูปไข่ ถึงรี ขนาด 5-13 x 3-7 ซม ปลายใบย่อยเรียวแหลม โคนใบย่อยรูปลิ่ม ขอบใบย่อยเรียบ เส้นใบแขนงแตกแบบขนนก 3-7 คู่ ผิวใบเกลี้ยง ช่อ ดอกแบบช่อแยกแขนง ยาวถึง 15 ซม ออกท่ปีลายยอด ดอกสมบูรณ์ เพศ กลีบเลี้ ยง 5 กลีบ เช่ือมกนัเลก็น้อยท่โีคน รปูไข่ ปลายแหลม ขนาด 2-2.5 x 1-1.5 มม มีขนสั้นนุ่มด้านนอก กลีบดอก 5 กลีบ รูปแถบ ยาว 6-8 มม มีขนนุ่มทั้งสองด้าน เกสรเพศผู้10 อัน ก้านชูอับเรณูเชื่อม รัง ไข่ ทรงกลม มีขนปกคลุม สรรพคุณ ราก แก้พิษตานซาง แก้เลือดเสียในสตรีบ ารุงโลหิตสตรี ยางจากล าต้น รักษาแผล ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากรากมีองค์ประกอบหลัก คือ Rapanone และ bergenin (Aiyar et al., 1964) ซึ่งสารทั้ง 2 ชนิดนี้ มีคุณสมบัติในการต้านการอักเสบ (Ospina et al., 2001; ปิ ยะรัตน์ ไชยธรรม และ พิณรัตน์ เช่ียวเชงิค้า, 2542)

88 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 89 Connaraceae Roureopsis stenopetala (Griff.) G. Schellenb. มะขามย่าน ไม้พุ่มรอเลื้อย สูงถึง 2 เมตร ก่งิก้านท่ยีังอ่อนมขีนส้นันุ่ม ปก คลุมเกือบหนาแน่น ใบประกอบแบบขนนกช้ันเดยีว ปลายค่ีเรยีงสลับ แกนกลางใบยาว 7-12 ซม ก้านใบยาว 1-2 ซม ใบย่อย 7-11 คู่ ใบ ย่อยเรียงตรงข้ามหรือเกือบตรงข้าม แผ่นใบย่อยรูปไข่ ขอบขนานหรือใบ หอก ขนาด 1-4 x 0.8-1.5 ซม โคนใบย่อยกลมหรือหยักเป็นรูปหัวใจ ตื้น ปลายใบย่อยเว้าตื้น ขอบใบย่อยเรียบ แผ่นใบบางคล้ายกระดาษ ผิว ใบเกลี้ยงทั้งสองด้าน เส้นใบแขนงแตกแบบขนนก 4-6 คู่ เส้นใบแขนง ไม่เด่นชัด ก้านใบยาว 0-1 มม ช่อดอกแบบช่อกระจะ ช่อดอกสั้น กลีบ เลี้ ยง 5 กลีบ แยกกัน รูปไข่ ปลายแหลม กลีบดอก 5 กลีบ แยกกัน กลีบ ดอกแคบ เกสรเพศผู้10 อัน เช่อืมกนัเลก็น้อยท่โีคน รังไข่เหนือวงกลีบ ผลแห้งแตกแนวเดียว มีกลีบเลี้ยงติดทน สรรพคุณ ราก แก้พิษตานซางในเด็ก ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง ตา รับยาดองเหล้าท่มีมีะขามเครือเป็น ส่วนประกอบ เมื่อสกดัด้วยนา ้และเอทานอล พบว่ามฤีทธ์ติ้านอนุมูล อิสระ และต้านเชื้อแบคทีเรียชนิด Staphylococcus aureus (เพ็ญนภา ทรัพย์เจริญ, 2550)

90 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 91 Dilleniaceae Acrotrema costatum Jack ส่านดิน ไม้ล้มลุกอายุหลายปี ใบเด่ยีว เรียงเป็นกระจุกบนล าต้นสั้น แผ่นใบรูปไข่กลับหรือรูปขอบขนานแกมรูปไข่กลับ ขนาด 10-15 x 4.5-7 ซม โคนใบเว้าเป็นต่งิ ปลายใบมนถงึกลม ขอบใบจักซ่ีฟัน ผวิใบ ปกคลุมด้วยขนยาวหนาแน่นทั้งสองด้าน เส้นใบแขนงแตกแบบขนนก 13-17 คู่ ก้านใบยาวถึง 2 ซม ขอบก้านใบเป็นเยื่อบาง ก้านใบมีขนยาว ประมาณ 4 มม ปกคลุมหนาแน่น ช่อดอกแบบช่อกระจะ ตั้งตรง ยาว 7- 9 ซม มีประมาณ 10 ดอกย่อย ดอกย่อยมีเส้นผ่าศูนย์กลาง 2.5-3 ซม ก้านดอกย่อยยาว 5-8 ซม กลีบเลี้ ยง มีขนหยาบแข็งปกคลุม กลีบดอก สีเหลือง รูปรีหรือไข่กลับ ขนาดประมาณ 1.5 x 0.7 ซม เกสรเพศผู้ จ านวนมาก รังไข่ มี 3 ห้อง ออวุล 2 อันต่อห้อง สรรพคุณ ทั้งต้น แก้ตานซาง

92 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 93 Dilleniaceae Dillenia obovata (Blume) Hoogland ส่าน ไม้ต้น ผลัดใบ สูงประมาณ 15-20 เมตร ใบเด่ยีว เรียงสลับ ก้านใบยาว 1.5-4 ซม แผ่นใบรูปไข่กลับ ขนาด 20-25 x 10-15 ซม ปลายใบกลม โคนใบรูปลิ่ม เส้นใบแขนงแตกแบบขนนก 25-30 คู่ ดอก เด่ยีวหรือออกเป็นช่อกระจุก 2-3 ดอกย่อย เส้นผ่าศูนย์กลางดอก 8-10 ซม ก้านดอกย่อย 3-5 ซม กลีบเลี้ ยง 5 กลีบ แยกกัน กลีบรูปไข่ ขนาด 3-3.5 x 2-3 ซม มีเนื้อหนา มีขนาดใหญ่ขึ้นในผล กลีบดอกสีเหลือง 5 กลีบ แยกกัน กลีบรูปช้อน ขนาด 4-6 x 2-3 ซม เกสรเพศผู้มี 2 กลุ่ม กลุ่มนอกประมาณ 200 อัน โค้ง ยาว 1 ซม กลุ่มในประมาณ 50 อัน โค้ง ออกท่ปีลาย ยาว 2-3 ซม รังไข่เหนือวงกลีบ มีประมาณ 10 อัน แยกกัน ยาว 10 x 2 มม ก้านชูยอดเกสรเพศเมีย ยาว 1.5 ซม ผลแห้งไม่แตก สี ส้ม ทรงกลม เส้นผ่าศูนย์กลางยาวประมาณ 3 ซม มีกลีบเลี้ยงติดทน สรรพคุณ ยอด4 แก้มุตกิดระดูขาว เปลือกต้น แก้ตานในเด็ก ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากใบและเปลือกต้นด้วยเฮ กเซน เมทานอล เอทิลอะซิเตท และน ้า มีฤทธ์ติ้านแบคทเีรียแกรมบวก เช่น Staphylococcus aureus, Bacillus cereus และ Bacillus subtilis (Yap et al., 2013) 4 ส่วนปลายของกิ่งหรือล าต้น อาจรวมกิ่งอ่อน ผลอ่อน ดอกตูม ใบอ่อน

94 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 95 Ebenaceae Diospyros buxifolia (Blume) Hiern สังท า ไม้ยืนต้น ขนาดเล็ก กิ่ง ก้าน มีขนสั้น สูง 2-3 เมตร ใบเด่ยีว เรียงสลับระนาบเดียว แผ่นใบรูปรีถึงขอบขนาน ขนาด 1-4 x 0.8-1.8 ซม ปลายใบ แหลมถึงมน โคนใบมน ขอบใบเรียบ ผิวใบเกลี้ยง ผิวใบ ด้านบนมีสีเขียวเข้ม มันวาว ผิวใบด้านล่างสีเขียวอ่อน เส้นใบแขนงแตก แบบขนนก 3-5 คู่ ไม่ชัดเจน ก้านใบสั้นมาก ดอกแยกเพศอยู่ต่างต้น ดอกเพศผู้เป็นดอกเด่ยีวหรือดอกช่อแบบช่อกระจุก 1-3 ดอกย่อย ออก ท่ซีอกใบ กลีบเลี้ยง ยาวถึง 3 มม เชื่อมเป็นรูประฆัง ปลายแยกเป็น 4 แฉก กลีบดอกยาว 3-4 มม เชื่อมเป็นรูประฆัง ปลายแยกเป็น4 แฉก เกสรเพศผู้10-20 อัน ดอกเพศเมียเป็นดอกเด่ยีว กลีบเลี้ยงยาวถึง 4 มม เชื่อมเป็นรูประฆัง ปลายแยกเป็น 4 แฉก กลีบดอกสีขาว ยาวถึง 5 มม เชื่อมเป็นรูประฆัง ปลายแยกเป็น 4 แฉก ก้านดอกย่อยสั้นมาก ผล สด ทรงขอบขนาน ยาวประมาณ 1 ซม มีกลีบเลี้ยงติดทน สรรพคุณ ใบ รักษาแผลสด ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากใบของพืชสกุล Diospyros ด้วยปิโตรเลียมอเีธอร์เมทานอล เอทลิอะซิเตท และนา ้มีฤทธ์ติ้านเช้ือ แบคทีเรียและต้านอนุมูลอิสระ (Baravalia et al., 2009)

96 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 97 Euphorbiaceae Euphorbia heterophylla L. ฤาษีนั่งยอง ไม้ล้มลุก อายุปี เดียว สูงถึง 50 ซม ล าต้นกลวง มีน ้ายางขาว หู ใบเป็นต่อมสีม่วง ใบเด่ยีว เรียงสลับ แผ่นใบรปูไข่หรือรีขนาด 8-12 x 4-6 ซม โคนใบรูปลิ่มถึงมน ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบหรือหยักเว้า ผวิใบท่โีคนของแผ่นใบด้านบนอาจมแีต้มสแีดง ผิวใบด้านล่างมีขนนุ่ม ยาว ผิวใบด้านบนเกลี้ยง ก้านใบยาว 2-3 ซม ช่อดอกแบบช่อกระจุก เกดิท่ปีลายยอด ช่อดอกย่อยแบบช่อรปูถ้วยขนาดประมาณ 3-3.5 x 2- 2.5 มม ดอกเพศผู้มีใบประดับย่อย 2-3 ใบ เกสรเพศผู้ 1 อัน ดอก เพศเมีย มีก้านชูดอกย่อย รังไข่ เหนือวงกลีบ ก้านชูยอดเกสรเพศเมีย แยกเป็น 2 แฉก สรรพคุณ ยอด เป็นยาถ่ายอย่างแรง ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากใบ ด้วยบิวทานอลและเอ ทวิอะซิเตท มฤีทธ์เิป็นยาถ่าย โดยอาจจะออกฤทธ์ดิ้วยการเพ่ิมมวล อุจจาระ (Falodun and Agbakwuru, 2004)

98 พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่

พืชสมุนไพรในป่ าชุมชนบ้านทุ่งสูง จังหวัดกระบี่ 99 Fabaceae Abrus precatorius L. มะกล ่าตาหนู ไม้เถาเลื้อย ใบประกอบแบบขนนกชั้นเดียว ใบย่อย 10-14 คู่ เรียงตรงกันข้าม ใบย่อยรูปขอบขนาน ขนาด 1-1.3 x 0.3-0.6 ซม โคน ใบย่อยมนหรือกลม ปลายใบย่อยมนมีติ่งแหลม ผิวใบด้านล่างมีขนสีขาว ปกคลุมห่างๆ ก้านใบย่อยสั้น ช่อดอกแบบช่อกระจะ เกดิท่ซีอกใบ ดอก ย่อยแบบดอกถั่ว กลีบเลี้ ยงเชื่อมเป็นรูปถ้วย ปลายแยกเป็น 4 แฉก กลีบดอกสีม่วง มี 5 กลีบ แยกกัน กลีบกลาง 1 อัน รูปไข่ ปลายเป็นแฉก ตื้น กลีบข้าง 2 กลีบ กลีบสัน 2 กลีบ แคบกว่ากลีบกลาง เกสรเพศผู้9 อัน รังไข่เหนือวงกลีบ มีขนสั้นนุ่มปกคลุม ผลแบบฝัก แบน เมื่อแห้ง แตก สรรพคุณ ทั้งต้น แก้โรคติดเชื้อต่างๆ ฤทธ์ิทางชีวภาพที่สอดคลอ้ง สารสกัดจากใบ และน ้ามันจากเมล็ดมี ฤทธ์ติ้านแบคทเีรียและรา (Adelowotan et al., 2008)