The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

SOMPURUAN ARTIKEL JURNAL PONORIUKAN BKD 2021

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by tracymajit, 2021-11-30 20:08:46

SOMPURUAN ARTIKEL JURNAL PONORIUKAN BKD 2021

SOMPURUAN ARTIKEL JURNAL PONORIUKAN BKD 2021

Keywords: Bahasa Kadazandusun,Research in Education

INSTITUT PENDIDIKAN GURU KAMPUS KENT

Peti Surat 2, 89207 Tuaran

1

2

SOMPURUAN ARTIKEL JURNAL PONORIUKAN

©Institut Pendidikan Guru Kampus Kent

Hak Cipta terpelihara. Tiada bahagian daripada terbitan ini boleh diterbitkan semula,
disimpan untuk pengeluaran atau ditukarkan ke dalam bentuk atau dengan sebarang alat juga pun,
sama ada dengan cara elektronik, gambar serta rakaman dan sebagainya tanpa kebenaran bertulis

daripada penerbit
e ISBN:

Penerbit:
Institut Pendidikan Guru Kampus Kent

3

4

Zandi Linah Bagu @Siti Nurlina Abdullah
KETUA JABATAN BAHASA KADAZAN DUSUN
INSTITUT PENDIDIKAN GURU KAMPUS KENT

5

Bil. Tajuk/Penulis Muka
surat
1 Kopomogunoon Boros Gana Id Kampung Kuangoh Keningau Id Piromutan.
Claysa Jalil 1
Victor Baga 10
18
2 Kolinuudan Boros Momoguno Piowitan Id Kampung Pinampadan, Ranau.
Conie Sualim 26
Siti Nurlina @ Linah Bagu binti Abdullah 35

3 Pogoduhan Soira Mongoi Piombo-ombo Id Talun Hilo Id Kampung Kirokot 45
Tambunan Sabah. 55
Lazarus Jauseh 63
Dr Saimin Ginsari 68

4 Tuunion Somporing: Pamansayan Om Kakamot Pinowonsoi. 77
Easther Miki 90
Victor Baga, Amidy Malagob 109

5 Kaadat-Adato’ Soira Haro Tulun Minidu Pogun Tinaru Dusun Id Kampung 120
Kigiwit, Ranau Sabah.
Elda Rosidayu Basinau @ Deus 134
Dr Saimin Ginsari
Amidy Malagob 147

6 Boros Invokasi Id Aktiviti Mongumo Id Kampung Sungoi, Tuaran.
Helena Gomurus
John Gitom

7 Loyuk Kopomolombusan Boros Dusun Id Kampung Linsuk Tenghilan.
Ivy Vallery Disil
Linah Bagu @ Siti Nurlina Abdullah

8 Kabaalan Mimboros Boros Kadazandusun id Kampung Kantas Baru, Ranau Sabah.
James Jaimon
James Geoffrey W. Molijoh

9 Realiti Kopomogunoon Boros Dusun Om Rahung Boros Melayu Id Pogiromutan
Sukod Wagu Id Kampung Nalapak, Ranau.
Kamzira Binti Gabiyu @ Mohd. Aidil
Victor Baga, Amidy Malagob

10 Kabaalan Mimboros Dusun Sukod Wagu id Kampung Gana-Gana 2, Ranau.
Nertah Kamin
John Gitom

11 Rusap Sandad Tinaru Dusun Id Kampung Taginambur, Tamparuli.
Rozeline Francis
Gundohing John Gitom

12 Koubasanan Kopoindalanan Panahangan Poinlongkod Sikul (PBS) Mongingia
Boros Kadazandusun Id Sikul Tosiriba.
Riexter Junuin
James Geoffrey W. Molijoh

13 Mongintutun Taakanon Koubasanan Sandad Tinaru Dusun Id Watas Kiulu, Tuaran
Sabah.
Susana Ruth Domilik
Linah Bagu @ Siti Nurlina Abdullah

14 Pondidikan Informal Maya do Koubasanan Tinaru Dusun id Walai KG. Togop
Darat, Ranau.
Vianney Ann Kunggin
James Geoffrey W. Molijoh

15 Taakanon Montok Tina Kosu’susu Do Tinaru Dusun Id Kampung Lotong
Tambunan, Sabah.
Justina Gundidi
Dr Saimin Ginsari

6

KOPOMOGUNOON BOROS GANA ID KAMPUNG
KUANGOH KENINGAU ID PIROMUTAN

CLAYSA JALIL
VICTOR BAGA

JABATAN BAHASA KADAZANDUSUN IPGK KENT TUARAN
[email protected]

ABSTRAK
Boros Gana id watas Keningau i pointongkop do Kampung Kuangoh nopo nga iso ko’
mantad rapang kawo do etnik Murutik id pogun Sabah i kiharo kogingohon
kowoowoyoon boros dau sondii i sopisuai mantad boros koubasanan di suai. Ponoriukan
diti pinoindalan montok do mongilo nung kakal po ginuno ti boros Gana id piromutan
sangangadau i komulakan id Kampung Kuangoh. Suai ko’ ii, mantad koponoriukan
koburigaan kopomogunoon boros Gana diti, ponoriukan pinapanau nogi montok do
mongilo kinorohungan kopomogunoon boros Gana id taatanga komulakan. Ponoriukan
diti minomoguno kawo ponoriukan okon eksperimental do tinjauan montok mamagampot
tudu om monimbar tuhot soriuk id suang ponoriukan. Kawo ponoriukan tinjauan di
ginuno nopo diti nga tiso waya di poimbida montok koponimungan om pomorindakan
data kualitatif maya kaida tuhot selidik, koponorubungan maya rakaman om
pongintangan. Asil ponoriukan pinopokito do au nodii ginuno ti boros Gana id suang
piromutan sangaangadau komulakan id Kampung Kuangoh. Ponoriuk nokopongukad
nogi do boros songkosuai miagal ko’ boros Malayu nosili do boros piromutan i
nakarahung mantad kinaantakan posorili di komulakan mantad di pogulu po gisom do
baino gisom do kaanu mamarahung kopomogunoon di boros Gana id piromutan.
Ponoriukan diti manahak bagas komilaan kokomoi kaantakan kopomogunoon boros
koubasanan booyungan Kadazandusun di timpu baino loolobi po poimbida montok ti
boros etnik Murutik Gana. Bagas kotolinahasan ponoriukan diti nga kaanu manahak
topurimanan kumaa tongotulun do kopomogunoon boros koubasanan Gana nopo nga id
tiso kaantakan di mumbal punso nodii id taatanga sukod wagu i lobi popohodtol do
kopomogunoon boros songkosuai id suang piromutan. Kaagu, bagas pononsunudan
kumaa komolohingan montok do mogisosokodung om miiso montok popoia’ do boros
koubasanan Gana kumaa sukod wagu mooi do kotilombus kasari o pinsingilaan kokomoi
do boros diti id timpu dumontol.

Boros Toponsol : Boros Gana, komulakan, piromutan sangaangadau, boros
koubasanan, kinorohungan boros.

Kopointutunan
Tinimungan boros Kadazandusun id pogun Sabah nopo nga poinghangkum do
Dusunik, Paitanik om Murutik i haro o piagalan om pisuayan dialek dau (Minah
Sintian, 2017). Boros Gana id watas Keningau nopo nga iso ko’ mantad rapang
kawo do etnik Murutik. Ponoriukan diti mongintong do koburigaan om
kinorohungan kopomogunoon boros Gana di komulakan id Kampung Kuangoh
Keningau id suang piromutan sangaangadau.

7

Kointalangan Kobolingkahangan
Boros koubasanan tinaru i pongiyon id Kampung Kuangoh Keningau nopo nga
boros Gana. Tiso ahal di okito do okuri tomod tulun ginumuan i koilo kokomoi ti
koimbulayon boros Gana. Ii no do koimbulai pomusarahan mongilo kaantakan di
pointopot kokomoi oguno toi ko’ au boros Gana diti id suang piromutan tulun id
kampung dii loolobi po id taatanga komulakan om nunu kopio o kinorohungan
kopomogunoon boros koubasanan do Gana.

Tudu Ponoriukan
i. Mongilo nung ginuno ti boros Gana id piromutan sangangadau i komulakan id
Kampung Kuangoh.
ii. Mongilo kinorohungan kopomogunoon boros Gana diti id piromutan
sangangadau i komulakan id Kampung Kuangoh.

Tuhot Ponoriukan
i. Oguno nangku ti boros Gana id piromutan sangangadau komulakan id Kampung
Kuangoh?
ii. Nunu kinorohungan kopomogunoon boros Gana diti id piromutan sangangadau
komulakan id Kampung Kuangoh?

Teori Ponoriukan
Ponoriukan diti momoguno tolu kawo teori i kahangkum do Teori Behavioris om
Teori Pragmatik Interaksionis om Teori Domain.

Ponoriukan Nokopogulu
Noor Aina Dani (2007), monoriuk kokomoi teori om kinoundolihon mantad boros
koubasanan kumaa Boros Malayu. Boros koubasanan tinaru Kadazandusun
mumbal nodii tumagak loolobi po id tinimungan sukod wagu id piipiro kinoyonon
id pogun Sabah. Soboogian tagayo i sukod wagu di kiumul 29 toun id siriba nopo
nga minomoguno boros Malayu om okon ko’ boros tinaru sondii (Noor Aina Dani
om Mhd. Amin Arshad, 2007:414).

Id suang ponoriukan i kiuhu do ‘Impak Dialek Melayu Sabah ke atas
Bahasa Ibunda Generasi Muda Etnik Kadazandusun’ nosupu di Noor Aina Dani
om i Syeril Patrisia Kining (2016), minonoriuk kokomoi do bagas boros Malayu
kumaa kopomogunoon boros koubasanan id taatanga sukod wagu tinaru
Kadazandusun. Sumusuhut nopo nga ponoriukan Dayu Sansalu (2013),
kokomoi kopomogunoon dialek Kadazandusun i poinghangkum do etnik Dusunik,
Murutik om Paitanik.

Murutik nopo nga naadang kumaa Murut i poingiyon id tana soribau om
Murut id tana otidong i kohompit ngawi do Kwijau om Gana id Keningau (Lobel,
W.L., 2013). Ponoriukan nokopogulu ngawi diti kogumuan au po insan
kopongukad do nunu kinorohungan kopomogunoon do boros koubasanan Gana
diti loolobi po i pointongkop id kinoyonon do Kampung Kuangoh.

8

Metodologi Ponoriukan

Ponoriukan diti minomoguno kawo reka bontuk ponoriukan okon eksperimental
do tinjauan. Reka bontuk di ginuno nopo diti kigompoton do kointalangan
(explanatory) om bontuk pongukadan toi ko’ ‘exploratary research’.

Instrumen Ponoriukan

Instrumen ponoriukan di ginuno nopo nga poinghangkum do kopomogunoon 3
instrumen miagal do tuhot selidik, koponorubungan maya rakaman om senarai
semak. Oinsanan instrumen di ginuno nopo diti pinili miampai ponorisidan di
aralom moi do kaanu monimbar ngawi oinsanan objektif om tuhot soriuk do
ponoriukan.

Asil Ponoriukan Jadual 1 :Asil Ponoriukan Maya Tuhot Selidik (X)
(√) R1
Bil. ITEM R3
R4
1. Koilo mimboros Gana? R2 R5
R6
2. Minomoguno boros songkosuai miagal ko’ R1
R1
boros Malayu id piromutan sangaangadau. R2 R2
R3
R3 R4
R6
R4 R1
R3
R5 R4
R6
R6 R1
R2
3. Momoguno kawo boros koubasanan di R5 R3
R4
suai. R5
R6
4. Karati boros Gana miampai osonong. R2
5. Milo mimboros Gana miampai alantas. R5 R1
R2
6. Molohing mimboros Gana kumaa R1 R3
R4
tangaanak. R2 R5
R6
R3

R4

R5

R6

7. Momoguno boros Gana id piromutan.

9

Kointalangan Asil Ponoriukan Om Pogibabarasan Maya Tuhot Selidik
Montok Monimbar Objektif Ponoriukan (i)

Mantad data di naanu montok 10 item borang tuhot selidik, nosimbar no i objektif
ponoriukan (i) tu’ id item 7 manahak do tiso sisimbar di agayo kokomoi do
oinsanan komulakan nopo dii nga au minomoguno boros Gana id suang
piromutan tu’ mantad data id item koduo id tuhot selidik dii nosoriuk do oinsanan
di tongomulakan minomoguno boros boros Malayu. Asil di nokito osoriuk do
boros Gana diti au oguno id suang piromutan sangaangadau i komulakan miampai
di tangatambalut om nogi paganakan diolo.

Jadual 2

Asil Ponoriukan Maya Koponorubungan

Bil. ITEM ASIL KONOONUON
SISIMBAR RESPONDEN

1. Koilo mimboros R2 om R5 milo mimboros Gana okuri nga suai
Gana? responden au koilo mimboros Gana.

2. Nunu kabaalan nu R2 om R5 kikabaalan di osuatan mimboros

mimboros Gana? Gana. Responden suai kikabaalan di osiriba.

(Akawas/Osuatan/O

siriba)

3. Nunu boros di Oinsanan responden minomoguno boros
ginuno id Malayu id piromutan sangaangadau. Sabab-
piromutan sabab ngawi di pinoboros responden :
sangangadau?
Nokuro? a) Pinoubas mantad di tokoro po

b) Au alantas mimboros Gana

c) Molohing au mimboros Gana kumaa
tangaanak (minomoguno BM)

4. Haro nangku kawo R5 koumbal momoguno boros Dusun Liwan id

boros koubasanan piromutan nga okon ko’ asaru. Responden suai

suai di ginuno id au insan nokopomoguno boros koubasanan suai.

piromutan?

5. Koumbal ko R2 om R5 koumbal mimboros Gana miampai

nangku mimboros tulun suai nga okon ko’ asaru.

Gana miampai

tulun suai?

6. Nung koumbal a) Komolohingan i mimboros Gana kumaa
mimboros Gana responden.
miampai tulun
suai : b) Au momoguno 100% Gana. Mirolot.

a) Isai koruhang
monongkiboros
Gana?

b) 100% boros
Gana toi ko’
mirolot?

10

Kointalangan Asil Ponoriukan Maya Koponorubungan Montok Monimbar
Objektif (i) Om Tuhot Soriuk (i)

Mantad item di pinatahak popokito do haro kasari responden i koilo mimboros
Gana nga kabaalan nopo diolo nga osuatan no nga i nopo responden suai
kogumuan au koilo momoguno boros Gana id piromutan. Sundung po do ingkaa,
oinsanan komulakan minangakun do gunoon ti boros songkosuai loolobi po boros
Malayu sabaagi boros piromutan sangaangadau. Mantad asil ponoriukan maya
koponorubungan, kosimbar nodii objektif ponoriukan (i) do au ginuno ti boros
Gana id suang piromutan sangaangadau i komulakan id Kampung Kuangoh,
Keningau.

Jadual 3
Asil Ponoriukan Maya Tuhot Selidik (TS) Om Koponorubungan (K) Montok Koponimbaran

Objektif (ii)

Bil ITEM K ASIL NAANU MANTAD
. SISIMBAR RESPONDEN
Momoguno
1. TS ko boros Au momoguno boros Gana id
Gana id piromutan sangaangadau nga
Nunu boros piromutan asaru minomoguno Boros
di asaru sangaangada Malayu (BM).
gunoon nu u?
id suang a) Apagon mamarati boros Gana
piromutan
sangangada b) Lobi ouhai momoguno BM
u?
c) Pinoubas mimboros BM
Nokuro? mantad tokoro
d) Molohing mimboros BM
2. Mantad Mantad e) Au asaru mogiboboros
miampai paganakan id Kuangoh
pomusaraha pomusarahan tu’ poinsikul id sikul id
kinoyonon suai (poingiyon id
n nu, nunu nu, nunu i asrama sikul)
f) Apagon minsingilo borosGana
kinorohunga magamban g) Haro pisuayan o dialek Gana
h) Oikuman mimboros Gana
n nu sabaagi i) Aiso topurimanan popohodtol
boros Gana
kopomogun komulakan j)Aiso tambalut monongkiboros
k) Lobi orohian minsingilo
oon boros do mimboros boros songkosuai.
l) Molohing au kitinggisaman
Gana nu? Gana id monuduk tangaanak boros Gana.
m) Pisasawan mirolot(molohing)
piromutan
n) Teknologi moden (talipun
sangangadau kandai) popokuri timpu
mogiboboros.
?
o) Kaantakan posorili

11

Kointalangan Asil Ponoriukan om Pibarasan Maya Tuhot Selidik(TS) Om
Koponorubungan(K) Montok Koponimbaran Objektif(ii) Om Tuhot
Soriuk(ii)

Asil di naanu mantad sisimbar responden id suang item 1 nopo nga komulakan au
momoguno boros Gana id suang piromutan nga minomoguno yolo do boros
songkosuai miagal ko’ boros Malayu id suang piromutan tikid tadau. Asil di
naanu mantad sisimbar responden id suang item 2 popokito do kinorohungan
kopomogunoon boros Gana nopo diti nga mantad topurimanan komulakan i
apagon mamarati dialek om boros Gana. Kaagu, haro kinorohungan mantad
molohing i kohompit id pisasawaan mirolot tinaru om kikowoowoyoon i aiso
tinggisaman monuduk tangaanak diolo mimboros Gana.

Tumilombus, kinorohungan suai nopo nga mantad topuriman di komulakan
i oikuman momoguno boros diti tu’ orosian tulun suai tumoro om mingirak soiro
minomoguno yolo boros dii. Asil ponoriukan popokito kaagu kinorohungan
kopomogunoon boros Gana diti nopo nga mantad rahung nokoinsodu mantad
paganakan tu’ sumikul id kinoyonon suai. Kaagu sumuku do responden, soira
kouli kampung kakal po do kiharo bagahan okuri timpu mogibooboros, mongilo
om minsingilo boros Gana tu’ nakarahung mantad kinoimbulayon teknologi
moden di timpu baino miagal do talipun kandai om koimayaan di lobi agayo di
komulakan do minsingilo boros songkosuai

Asil Ponoriukan om Pibarasan Osinggawa
Jadual 4: Asil Ponoriukan Maya Pongintangan (Senarai Semak)

Bil. ITEM PONGINTANGAN

TANDA’O
(√)/(X)

1. Komulakan momoguno boros Gana id piromutan

miampai tambalut suai. (X)

2. Boros songkosuai miagal ko’ Malayu ginuno (√)

mamaaso id piromutan.

3. Komulakan mimboros Gana mamaaso (X)

mogibooboros miampai molohing toi ko’

paganakan.

4. Tongomolohing komulakan momoguno boros (X)

Gana maamaso mimboros kumaa tangaanak.

5. Momoguno kawo boros koubasanan di suai (X)
(Dusun toi ko’ dialek Kadazandusun suai)

6. Kiharo komulakan i karati boros Gana miampai (√)

osonong.

7. Kiharo komulakan i milo mimboros Gana miampai (X)

alantas.

8. Oinsanan tulun Kuangoh nopo nga tulun sandad (X)

Gana

9. Haro pisasawan mirolot id taatanga komolohingan (√)

komulakan id Kampung Kuangoh.

10. Kabaalan oinsanan komulakan mimboros Gana (X)

nopo nga akawas.

12

Kointalangan Kokomoi Asil Ponoriukan Om Pibarasan Osinggawa Montok
Monimbar Objektif Om Tuhot Ponoriukan

Asil ponoriukan popokito komulakan Kampung Kuangoh au momoguno boros
Gana sabaagi boros piromutan sangaangadau. Kaantakan asil soriuk diti kopionit
do tiso ponoriukan nokopogulu i minoboros do soboogian tagayo i sukod wagu di
kiumul 29 toun id siriba nopo nga minomoguno boros Malayu om okon ko’ boros
tinaru sondii (Noor Aina om Mhd. Amin, 2007:414). Ahal nopo dii nga
nakarahung mantad piipiro kinorohungan miagal di nokointalang id suang asil
ponoriukan di pinokito maya instrumen di ginuno montok monoriuk ponoriukan
diti. Ii nopo nga mantad rahung kinaantakan posirili di komulakan i nokotimpuun
mantad di pogulu po gisom do baino.

Kinorohungan boros di komulakan i nokotimpuun mantad tokoro nopo nga
minongubas waya om woyo diolo di timpu baino. Tiso ponoriukan mantad di
Noor Aina om i Syeril Patrisia (2016), pinopokito do asil soriuk do kinaantakan
kinoundolihan i mamarahung boros koubasanan Kadazandusun nopo nga maya
piipiro taang om tikid taang nopo dii nga popohompit do kinoundolihon di tokoro.
Kinotilombusan do kinoundolihon diti manahak bagas di au osonong kumaa boros
koubasanan do tiso-iso tinaru. Bagas nopo dii nga milo nogi papatalup do boros
om nogi kopointutunan tinaru id kinoyonon tokoro diti. Tiso kapansalan montok
kapapanahon ponoriukan diti tu’ kaanu popiilang ogumu komilaan kokomoi tulun
om boros do Gana kumaa tulun ginumuan i siilo kokomoi kinaantakan kawo
boros koubasanan diti timpu do baino.

Pibarasan Om Pomolingkuman
Ponoriukan kokomoi kopomogunoon boros Gana id Kampung Kuangoh Keningau
diti id taatanga komulakan popokito do au nodii ginuno ti boros Gana id suang do
piromutan diolo tu’ noubas momoguno boros Malayu. Ii nopo nga nakarahung
mantad kinaantakan posirili. Implikasi ponoriukan diti manahak komilaan
kokomoi kaantakan kopomogunoon boros koubasanan booyungan Kadazandusun
di timpu baino loolobi po poimbida montok ti boros etnik Murutik Gana. Suul
ponoriukan tumilombus nopo nga papapanau ponoriukan wagu miagal diti id
piipiro kinoyonon tongotulun id watas Keningau miampai reka bontuk ponoriukan
suai ko’ mantad ponoriukan tinjauan i kaanu popohompit responden di lobi
ogumu. Ponoriukan nopo diti milo soriukan kaagu id timpu dumontol.

13

SUKUON

Dayu Sansalu, (2013). Persamaan dan perbezaan sebutan dan makna

dalam pelbagai dialek bahasa Kadazandusun. Universiti Malaysia

Sabah: Elsevier Ltd. Open access.

Lobel, W.L., (2013). Southwest Sabah Revisited. Oceanic Linguistic. 52(1), 36-

38. Manoa: Universiti Kebangsaan Malaysia.

Minah Binti Sintian, (2017). Variasi Leksikal Dalam Dialek Keluarga

Dusun Di Sabah. Kuala Lumpur: Universiti Putra Malaysia.

Noor Aina Dani. (2007). Pengantar Psikolinguistik. Siri penataran bahasa dan

sastera. sasbadi.

Noor Aina Dani dan Mhd. Amin Arshad, (2007). Teori dan Realiti

Perubahan Bahasa: Daripada Bahasa Ibunda kepada Bahasa Melayu.

Penyelidikan Bahasa Kesusasteraan dan Komunikasi Jilid I. Serdang:

Universiti Putra Malaysia Press.

Noor Aina Dani dan Mhd. Amin Arshad, (2007). Teori dan Realiti

Perubahan Bahasa: Daripada Bahasa Ibunda kepada Bahasa Melayu.

Penyelidikan Bahasa Kesusasteraan dan Komunikasi Jilid I. Serdang:

Universiti Putra Malaysia Press.

Noor Aina Dani om i Syeril Patrisia Kining, (2016). ‘Impak Dialek Melayu

Sabah ke atas Bahasa Ibunda Generasi Muda Etnik Kadazandusun’.

http://www.ukm.my/jatma/wpcontent/uploads/maka lah/IMAN-2016-0402

05.pdf

14

KOLINUUDAN BOROS MOMOGUNO PIOWITAN ID
KAMPUNG PINAMPADAN, RANAU

CONIE SUALIM
SITI NURLINA@LINAH BAGU BINTI ABDULLAH

JABATAN BAHASA KADAZANDUSUN IPG KAMPUS KENT TUARAN
[email protected]

ABSTRAK
Kopomogunoon piowitan id piromutan nopo nga iso kopokitanan kolinuudan boros tinaru
kadazan Dusun. Piowitan nopo nga boros pongolon kumaa pomolohou ngaran
sosongulun. Ponoriukan diti pinoindalan id Kampung Pinampadan, Ranau montok
mongilo konsep piowitan tumanud kolinuudan boros, mongintutun poomitanan
kopomogunoon piowitan tumanud kategori om monorisid kapansalan kopomogunoon
piowitan id piromutan tikid tadau. Instrumen ponoriukan di ginuno nopo nga sanarai
semak pogintangan, ponorubungan om ponoriukan kopustakaan. Analisis ponoriukan
momoguna do transkripsi ponorubungan om nuut mantad sanarai semak pogintangan om
nogi triangulasi data. Asil ponoriukan diti kopokito do haro piipiro piowitan di gunoon id
Kampung Pinampadan, Ranau. Tikid piowitan diri nga poinsuang id piipiro kategori
miagal ko’ pomolohou tambalut, pomolohou tangaanak, pomolohou molohing,
pomolohou monongiwan om pomolohou tiwanon. Ponoriukan nopo diti nga oponsol
montok kopoinggumuan toilaan kokomoi piowitan id kolinuudan boros om sabaagi
sukuon sukod wagu montok mamantang komolohingan tinaru Kadazan Dusun.
Hogot Toponsol: Kolinuudan boros, boros piowitan, boros piromutan, boros
pomolohou

15

Kopointutunan

Tikid boros id pomogunan nopo nga haro norma toi ko’ kooturan sosial
mooi do atamangan o aspek kolinuudan boros id suang karalano piromutan toi ko’
pogibabarasan kumaa tiso om tiso. Kolinuudan boros nopo nga aspek di oponsol
kopio sabaagi iso goos montok mogiroromut kumaa tulun suai miampai
momoguno strategi pointantu mooi do haro kopitonudan sosial id popisudong do
kopomogunoon boros tumanud kaantakan om aktiviti sosial di winonsoi.
Tumanud di Asmah (2000), kolinuudan boros nopo nga sumuku kumaa
pomogunoon boros tikid tadau di au popoimbulai topurimanan di araatan, otogod
om osindualan mantad tulun di mokinongou.

Id suang do kolinuudan boros diti nopo nga haro o aspek kapamalahawan
ngaran. Kapamalahawan ngaran nopo nga iso kowoyo-woyoon piromutan di
gunoon do koinsanai tulun. Kapamalahawan kumaa sosongulun soira
mogiroromut kaanu popokito do pionitan sosial id taatanga duo toi ko’ lobi tulun
di kohompit id kinaantakan pogibabarasan diri. Iso ko’ mantad ralan papaharo do
kolinuudan boros nopo nga maya kopomogunoon piowitan. Piowitan nopo diti
nga miagal do boros pomolohou ngaran. Koubasanan nopo tulun Dusun id
Kampung Pinampadan, Ranau nga momoguno do piowitan soira mogiroromut
kumaa tiso om tiso. Mantad diri, ponoriukan di winonsoi nopo diti nga mogintong
kolinuudan boros momoguno piowitan id Kampung Pinampadan, Ranau.

Kapatayadan Kobolingkahangan
Oinsanan tulun nopo nga haro no ngaran poimponu di pinatantu do molohing.

Suai ko’ ngaran poimponu dilo, haro nogi ngaran toomod iri no tu ngaran koduo
mantad ko’ di ngaran poimponu. Mulong po do haro no ngaran poimponu om
ngaran toomod do sosongulun, nga haro po kawagu ngaran pomolohou suai
kumaa tiso om tiso di pinatantu do tulun di kohompit. Pomolohou suai nopo diri
nga i roitan do piowitan. Asaru oku korongou do kopomogunoon piowitan id
Kampung Pinampadan, Ranau. Asanangan oku korongou piowitan di gunoon diri
tu haro piipiro piowitan di au ku koumbal orongou id kinoyonon suai.
Poomitanan nopo nga owoli, kobosing om suusuai po. Oimayaan oku nogi
poingkuro kowoowonsoi do piowitan diri tu haro piowitan di orongou ku nga
kaagal-agal ngaran tayam toi ko’ kokomoi isoiso kinaantakan. Soira haro tulun di
momoguno do piowitan diti, okito ku do miagal lobi ogirot o piromutan diolo.
Haro nogi komolohingan di soira manahak panambarasan kumaa tangaanak nga
momoguno yolo do piowitan. Mantad diri, koimbulai di rahi ku do mongilo
kokomoi diti kolinuudan boros momoguno piowitan id Kampung Pinampadan,
Ranau.

Tudu Ponoriukan
i. Mongilo konsep piowitan tumanud kolinuudan boros id Kampung
Pinampadan, Ranau.
ii. Mongilo poomitanan piowitan tumanud kategori di gunoon id Kampung
Pinampadan, Ranau.

iii. Monorisid kapansalan piowitan id piromutan hilo id Kampung Pinampadan,
Ranau.

16

Tuhot ponoriukan
i. Nunu konsep piowitan tumanud kolinuudan boros id Kampung Pinampadan,
Ranau?
ii. Nunu poomitanan piowitan tumanud kategori di gunoon id Kampung
Pinampadan, Ranau?

iii. Nunu kapansalan piowitan id piromutan hilo id Kampung Pinampadan,
Ranau?

Tinjauan Literatur

a. Ponoriukan Di Pogulu
Ponoriukan kokomoi boros pomolohou tumanud kolinuudan boros nopo

nga ogumu no nowonsoi do mononoriuk di pogulu. Poomitanan nopo nga
ponoriukan di Wenni Rusbiyantoro (2014) i kiuhu do Kesantunan Melalui
Pemilihan Kata Sapaan Dalam Bahasa Melayu Kutai: Suatu Kajian
Sosiopragmatik om ponoriukan di Ezura Nasir & Zamri Mahamod (2020),
Kesantunan Berbahasa Dalam Kalangan Guru Bahasa di Sebuah Sekolah Aliran
Agama. Ponoriukan di Wenni Rusbiyanto (2014) diti nopo nga popokito do haro
piipiro bontuk boros pomolohou miagal ko’ bontuk pomolohou kumaa molohing
tondu om kusai, bontuk pomolohou kumaa tanak kusai om tondu, om suusuai po.
Bontuk-bontuk pomolohou nopo ngawi dii nga poingimpou kosomoko piromutan
sosial tulun. Montok ponoriukan di Ezura Nasir & Zamri Mahamod (2020) nopo
nga haro duo elemen id suang koilaan kolinuudan boros, iri no tu boros piwaraan
om boros pibarasan. Boros piwaraan nopo diti pinaadang kumaa boros di gunoon
tikid tadau, boros di osonong, boros di olinuud om boros di oulud. Boros
pibarasan nopo dii nga pinaadang kumaa boros id suang pibarasan, boros di oluud,
boros di kaanu manahak kotoodon, boros di kapanamong topurimanan tulun suai
om poposonong ginawo tulun suai.

Ponoriukan kokomoi diti piowitan nopo kopio nga iso nogi i nokoponoriuk,
iri no tu i Cynthiana John (2020) di kiuhu Kolinuudan Boros Pilumaagan
Momoguno Piowitan id Kampung Kirokot, Ranau. Mantad do ponoriukan di
Cynthiana John (2020) diti, haro piipiro piowitan di ginuno miagal ko’ Juita,
Daling-daling, Sabar om ogumu po suai. Tumanud nopo konsep di naanu disido
mantad mamampayat nga, piowitan nopo diti nga nowonsoi mantad iso
kinaantakan di koirakan, kotootorian toi ko’ kounsikahan. Kopomogunoon
piowitan nogi nga iso lambang piombolutan di ogirot. Id suang ponoriukan di
Cynthiana John (2020) diti, pinoposogu isido do potilombuson o ponoriukan
kokomoi kopomogunoon do piowitan id kinoyonon suai. Mantad dii, ponoriukan
ku nopo diti nga kaanu papapanau sogu di pinosuat disido.

Metadologi ponoriukan

Reka bontuk ponoriukan diti nopo nga ponoriukan etnografi miampai
kopomogunoon data kualitatif i aanu mantad nuludan semak pogintangan,
ponorubungan om ponoriukan kopustakaan. Tumanud do ponoriukan etnografi diti,
nakaanu oku mongilo konsep piowitan, mongintutun poomitanan piowitan tumanud
kategori om nogi monorisid kapansalan piowitan id piromutan hilo id Kampung
Pinampadan, Ranau. Reka bontuk ponoriukan di ginuno diti kaanu monimbar
kobolingkahangan miampai otolinahas id suang ponoriukan diti. Minangan impurio
o data di naanu maya kaida pogintangan om ponorubungan mooi do kaanu
monimbar tuhot soriuk do ponoriukan diti.

17

Mamampayat
Montok pomilian mamampayat nopo nga minanganu oku limo no

mamampayat montok ponoriukan diti, iri no tu tolu kusai om duo tondu. Oinsanan
nopo mamampayat diri nga kiumul mantad 55 gisom 80 toun no. Sabab do au
pinili o mamampayat di kiumul omulok mantad ko’ 55 toun nopo nga kogumuan
di orongou ku momoguno om koilo kopio kokomoi diti piowitan nopo nga i tongo
komolohingan. Mamampayat koiso gisom kaapat nopo nga tulun Kampung
Pinampadan, Ranau om mamampayat 5 nopo nga tulun mantad kampung suai nga
i alaid no poingion id Kampung Pinampadan, Ranau.

Asil ponoriukan

b. Pogintangan
Mantad data di naanu id timpu pogintangan, norindak o data dii maya piipiro
kategori, iri no tu piowitan tambalut (tondu + tondu) om piowitan tambalut (kusai
+ kusai).

a) Piowitan Tambalut (tondu + tondu)
Maya pogintangan di pinowonsoi, piowitan di gunoon id kategori piowitan
tambalut (tondu + tondu) nopo nga piowitan di gunoon do duo tondu di
miambalut. Poomitanan piowitan di ginuno nopo nga miagal ko’ Ambalut,
Obpinai om Ondig.

b) Piowitan Tambalut (kusai + kusai)
Maya pogintangan id lapangan, piowitan di gunoon id kategori piowitan tambalut
(kusai + kusai) nopo nga piowitan di gunoon do duo kusai di miambalut.
Poomitanan piowitan di ginuno nopo nga miagal ko’ Ambaya, Owoli om
Kobosing.

c. Ponorubungan
Maya kopogintangan do transkripsi ponorubungan miampai tinimungan koiso om
koduo, haro piagalan om nogi pisuayan data di naanu. Kopoindalanan
ponorubungan tinimungan koiso om koduo diti nopo nga momoguno kaida i
miagal iri no tu momoguno foom sapara kistruktur. Mantad dii, sinompipi o data
di naanu mantad pomorindakan data ponorubungan kokomoi piowitan. Okito o
kointalangan id siriba:

a) Pokomoyon do piowitan.
Mantad pomorindakan triangulasi data ponorubungan di nowonsoi, haro piipiro
pokomoyon do piowitan, ii no tu:
i. Piowitan nopo nga sabaagi pongolon do ngaran kopipio sosongulun.

ii. Piowitan nopo nga sabaagi panakatanda pionitan di osomok do tulun di miowit.
iii. Piowitan nopo nga iso koubasanan di olinuud kumaa tulun di miambalut.

b) Poomitanan piowitan tumanud kategori id Kampung Pinampadan, Ranau.
i. Piowitan tambalut:
 Ambalut
 Obpinai
 Owoli
 Nikotulis
 Ambagal
 Antarong

18

 Katarik
 Kaganding
 Antanud
 Kobosing
 Ondig
 Ambaya
 Ontuka
 Berry

ii. Piowitan molohing om tangaanak:
 Aki
 Odu

iii. Piowitan tiwanon:
 Pomolohou tiwanon:
Iwan
1. Apa
2. Ama
3. Pomolohou monongiwan:
 Oyo (tiwanon tondu momolohou monongiwan)
Daak (tiwanon kusai momolohou monongiwan)
1.
2.

c) Kapansalan kopomogunoon do piowitan.
i. Lobi kopogirot piombolutan tulun di miowit.
ii. Lobi olumis karangahan soira momolohou sosongulun.

iii. Lobi olinuud karangahan boros do tulun di soira mogiboboros.
iv. Au kopongoruol ginawo tulun di mokinongou toi ko’ i linohou.
v. Kaanu popokito kapamantangan kumaa sosongulun.
vi. Kaanu mongilag topurimanan taraatan tulun suai montok tinan tokou sondii.

3 Pogibabarasan om pomolingkuman
a. Sogu

Id timpu do kopoindalanan do ponoriukan diti, haro piipiro sogu ponoriukan
di milo powonsoyon montok popotilombus koponginlaaban do ponoriukan id
aspek kolinuudan boros.

Koiso, potilombuson o ponoriukan kokomoi piowitan id kinoyonon suai. Iti
nopo ponoriukan kolinuudan boros momoguno piowitan di pinowonsoi ku diti
nopo nga popokito piowitan di haro id Kampung Pinampadan, Ranau no.
Komoyon nopo nga ponoriukan nopo diti au kaanu mongobi piowitan di haro id
kinoyonon suai. Otumbayaan oku do tikid-tikid kinoyonon nopo nga haro
pisuayan piowitan di gunoon. Haro i piowitan di miagal nga piowitan umum no
miagal ko’ Ambalut om Obpinai. Oponsol kopio kotilombus iti piowitan tu
piowitan nopo diti nga iso koubasanan tulun Kadazan Dusun di olumis. Mantad
dii, kosudong no kopio do haro daa tulun suai di oukab ginawo do monoriuk
piowitan id kinoyonon diolo sondii.

Koduo, poindalanon o ponoriukan kokomoi piowitan di gunoon do sukod
wagu. Rontob umul mamampayat di pinili ku montok ponoriukan diti nopo nga
kiumul mantad 55 toun gisom 80 toun om koinsanai nopo mamampayat nga i
tongo molohing no. Mantad dii, id timpu nopo kopoindalanan do ponoriukan diti
nga aiso dii nokito ku nokosuang piowitan di gunoon do sukod wagu.
Otumbayaan oku nogi do haro i piowitan di gunoon do sukod wagu diti, i poinsuai
mantad ko’ piowitan di gunoon do tongo molohing. Poomitanan nopo piowitan

19

tambalut di gunoon do sukod wagu di norongou ku nga haro Beb, Jo om suusuai
po. Mantad dii, kosudong kopio poindalanon o ponoriukan piowitan di gunoon do
sukod wagu montok mogintong nunu ngawi piowitan di gunoon diolo.

Tumilombus, poindalanon ponoriukan kokomoi kolinuudan boros tumanud
boros pomolohou toi ko’ boros piroitan id suang paganakan. Iti nopo nga montok
maganu asil mantad rontob di lobi khusus montok paganakan no. Oponsol daa
soriukon o ahal diti montok sukuon do tulun suai om milo nogi silihon sabaagi
totonudon do tulun suai. Kopomusorou oku do sogu diti tu okito ku id paganakan
ku sondii nga okuri-kuri no i momoguno do piroitan di otopot. Kogumuan nopo
nga milohou momoguno ngaran kopipio. Iti nopo nga okito kopio id taatanga do
miadi-adi. Suai ko’ iri, milo nogi silihon o ponoriukan dii sabaagi kakamot ilmiah
montok mokikinobos BKD id IPG tu poinsuang o uhu paganakan id suang DSKP
Sikul Tosiriba. Milo silihon o ponoriukan dii sabaagi sukuon soira mamalan
pogiaan id suang kalas.

Tohuri nopo nga poposogu oku do poindalanon o ponoriukan kokomoi
piowitan di gunoon id kinoyonon kumaraja. Poomitanan nopo nga id upis, id sikul
toi ko’ id nonggo nopo. Haro i tulun di okon i miambalut kopio nga kopiruba
kasari id kinoyonon diolo kumaraja om haro nondo piowitan toi ko’ pomolohou
pointantu diolo. Koumbal oku nogi korongou tulun di milohou do ipag nga okon i
miipag kopio. Komoyon nopo nga iri nopo montok pomolohou-lohou tomod no.
Osonong iti do maan soriuko montok popoinlaab gana koilaan kokomoi
kolinuudan boros momoguno piowitan toi ko’ pomolohou. Okon ko’ koilo tokou
no piowitan di gunoon do tulun komolohingan id kampung nga kaanu tokou nogi
mongilo piowitan di gunoon do tulun di nokomogot-mogot no id kinoyonon
pakarajaan diolo.

Implikasi
Mantad do ponoriukan di nokoindalan diti, haro piipiro implikasi di nokito.

Koiso nopo nga implikasi noubasanan kolinuudan boros kumaa tiso om tiso. Tikid
tulun id pomogunan diti minog do haro pomusarahan do momonsol
kowoowoyoon di olinuud. Okon nopo ko id wowonsoyon nga id suang
kobooboroso nogi minog momoguno boros di olinuud. Mantad dii, nuru tokou
momoguno kobooboros di osonong om au koponinduol ginawo tulun di
mokinongou. Poomitanan nopo nga momoguno do pomolohou di olinuud montok
sosongulun. Piowitan nogi nga iso ralan do popokito do kolinuudan kobooboroso
sosongulun.

Tumilombus nopo nga implikasi kapamantangan kumaa tiso om tiso. Id
koposion diti, haro piipiro kooturan di nuru do tonudon tokou. Poomitanan nopo
nga au milo mangarait ngaran do tiwanon. Ahal nopo diti nga okito sabaagi iso
poomitanan kowoowoyoon kapamantangan tokou kumaa sosongulun. Id suang do
ponoriukan diti, haro nokosuat piowitan tiwanon om monongiwan. Piowitan do
tiwanon om monongiwan nopo diti nga iso ko mantad ralan montok mamantang
do sosongulun. Mantad dii, milo tokou momoguno piowitan di noubasanan tinaru
tokou id kinoyonon sondii montok tumanud kooturan kapamantangan kumaa tiso
om tiso.

Tohuri nopo nga implikasi momogompi noubasanan tinaru Kadazan
Dusun di kigatang kopio. Kopomogunoon piowitan nopo diti nga noubasanan
gunoon do tulun di haro pionitan kumaa tiso om tiso. Poomitanan nopo nga do
tulun di miambalut momoguno piowitan di miagal. Piowitan nopo di gunoon diolo
nga naanu mantad kinaantakan di nawayaan diolo. Haro piowitan di koirak-irakan
karangahan, haro nogi i kaagal do ngaran tayam om haro i olumis no karangahan.

20

Mulong po miagal dii, osonong ngawi korotian do piowitan dii. Iri pogi do unik
no karangahan iti piowitan diti. Mantad dii, oponsol daa gompion iti noubasanan
piowitan mooi do kotilombus o kolinuudan boros id suang koposion tokou tikid
tadau.

Pomolingkuman

Mantad ponoriukan di pinoindalan, asil ponoriukan diti nakaanu momodimpot
tudu ponoriukan maya simbar kumaa tuhot ponoriukan. Maya asil ponoriukan di
norindak, konsep piowitan tumanud kolinuudan boros nopo nga okito maya;

i. Kopomogunoon piowitan nopo nga sabaagi tanda kapamantangan kumaa
tulun suai .

ii. Gunoon o piowitan sabaagi iso tanda do kopopintutun o tulun di momoguno
do piowitan dii.

iii. Piowitan nopo nga iso woyo ponuau-suau kumaa tulun suai.
iv. Kopomogunoon piowitan diti kaanu popokito woyo mogiboboros di osonong

om au kopongoruol ginawo tulun di mokinongou.
v. Kowowonsoi toi ko’ kinoimbulayan do piowitan nopo nga naanu mantad iso-

iso kaantakan di nawayaan do tulun di kolobi mantad ko’ iso tulun.
vi. Ngaran piowitan nopo nga pongolon kumaa ngaran sosongulun mooi do au

araat karangahan.
vii. Haro nogi piowitan di notungkusan mantad piowitan di noubasanan no do

gunoon id taatanga tulun id iso-iso kinoyonon. Iti nopo nga piowitan umum
miagal ko’ Ambalut om Obpinai.
viii. Kopomogunoon piowitan nopo nga iso ngaran di poinsuai mantad ko’ ngaran
poimponu om ngaran toomod di pinatahak do molohing.

Mantad do ponoriukan diti, notimung om sinompipi o piowitan di gunoon id
Kampung Pinampadan, Ranau tumanud kategori dau. Okito o nuludan piowitan
tumanud kategori di gunoon id Kampung Pinampadan, Ranau id siriba:

BIL KATEGORI PIOWITAN
.

1 Piowitan Tambalut Ambalut Kaganding
Obpinai Antanud
Owoli Kobosing
Nikotulis Ondig
Ambagal Ambaya
Antarong Ontuka
Katarik Berry

2 Piowitan Molohing - Aki
om Tangaanak - Odu

Pomolohou tiwanon:

- Iwan

- Apa

- Ama

Piowitan Tiwanon Pomolohou monongiwan:
om Monongiwan
3 - Oyo
 Tiwanon
tondu momolohou
momolohou
monongiwan

- Daak
 Tiwanon kusai

monongiwan

21

Sumusuhut, maya asil ponoriukan di nokoindalan, haro piipiro kapansalan
kopomogunoon piowitan id piromutan tikid tadau, miagal ko;

i. Lobi kopogirot piombolutan tulun di miowit.
ii. Lobi olumis karangahan soira momolohou sosongulun.
iii. Lobi olinuud karangahan boros do tulun di soira mogiboboros.
iv. Au kopongoruol ginawo tulun di mokinongou toi ko’ i linohou.
v. Kaanu popokito kapamantangan kumaa sosongulun.

22

SUKUON
Surukan Boyog. (2021, Mac 21). Kolinuudan Boros Momoguno Piowitan.(Conie
Sualim, Interviewer)
Amani Dahaman. (April 2011). Penyelidikan Pendidikan. Tinjauan

Literatur/Sorotan Kajian.
Gayoulu@Alidah binti Dalumi. (2021, Mac 20). Kolinuudan Boros Momoguno

Piowitan. (Conie Sualim, Interviewer)
Ezura Nasir & Zamri Mahamod. (2020). Pengetahuan Kesantunan Berbahasa.

Kesantunan Berbahasa Dalam Kalangan Guru Bahasa di Sebuah Sekolah
Aliran Agama, 6.
Suaroh bin Gayamato. (2021, Mac 21). Kolinuudan Boros Momoguno Piowitan.

(Conie Sualim, Interviewer)
Cynthiana John. (2020). Kolinuudan Boros Pilumaagan Momoguno Piowitan id

Kampung Kirokot, Ranau.
Lee Keok Cheong, Zakri Abdullah & Chua Lay Nee. (2018). Penyelidikan Dalam

Pendidikan. Selangor: Oxford Fajar Sdn. Bhd.
Leech, G. (1983). Principles of Pragmatics. New York: Longman.
Kadal bin Mauluk. (2021, Mac 28). Kolinuudan Boros Momoguno Piowitan.

(Conie Sualim, Observer)
Asmah Haji Omar. (2000). Wacana, Perbincangan, Perbahasan dan

Perundingan. Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Wenni Rusbiyantoro. (2014). Pemakaian Sapaan Berdasarkan Hubungan

Kekerabatan. Penggunaan Kata Sapaan Dalam Bahasa Melayu Kutai, 63.
Awang Sariyan. (2007). Santun Berbahasa. Kuala Lumpur: Dewa Bahasa dan

Pustaka.
Ganduroi bin Ungaman. (2021, Mac 20). Kolinuudan Boros Momoguno Piowitan.

(Conie Sualim, Interviewer)

23

POGODUHAN SOIRA MONGOI PIOMBO-OMBO ID TALUN
HILO ID KAMPUNG KIROKOT TAMBUNAN SABAH.

LAZARUS JAUSEH
SAIMIN GINSARI, (PH.D)

JABATAN BAHASA KADAZANDUSUN IPG KAMPUS KENT TUARAN
[email protected]

ABSTRAK

Ponoriukan nopo diti nga kokomoi do “pogoduhan soira mongoi piombo-ombo id talun id
Kampung Kirokot Tambunan”. Pogoduhan nopo nga kikapansalan montok popoinsodu
mantad do sontob koligaganan om nogi popolumaag konu-onuan do suang talun toi ko
dupot soira mongoi piombo-ombo id talun. Tudu nopo ponoriukan diti nga mongilo nunu
pogoduhan mongoi piombo-ombo id talun om nogi mongilo do nunu panambarasan
pogoduhan diri soira mongoi piombo-ombo Id Kampung Kirokot Tambunan. Ponoriukan
nopo diti nga ponoriukan tinjauan i kiula do kualitatif. Data ponoriukan nopo diti nga
tinimung maya momoguno kaida pogintangan, momorindak dokumen om ponorubungan.
Maya no do aasil ponoriukan diti, do waro piipiro pogoduhan tantad mongoi piombo-
ombo miagal do au milo oborobod, nuru mongoi tapun nung waro taakanon di nansak,
mongoi powiliu do rinukutan, au milo mimbatos nung au koongoi tanud, au milo kotuka
ogumu tulun, au milo kotuka kilau mogiontuyung om tikus i roitan ginsuri, om au milo
mongokorui rinapa di nansak. Montok nopo pogoduhan miombo-ombo i hilo no talun, au
milo oborobod, kotuka nopo tumotolong nga kada tanud, mipu tipu kayu panakatanda do
winayaan, au milo monunu di tumuong no, au milo monimbak nung au noimurian i
timbakon om au milo posuli potitiu salait kumaa tulun di abantalan do totuong. Montok
nopo pogoduhan soira gumuli mantad miombo-ombo nga au milo ogumu boros kumaa
dupot di naanu om nuru boogian i mitatamong do talun tokudi dupot di naanu.
Tumilombus, mantad no do pogoduhan diti, kiwaro o panambarasan kokomoi do
pogoduhan dilo soira mongoi piombo-ombo id talun miagal do antakan koligaganan,
kourol, apalid om atagak, toyidan do mibok muli om nogi antakan do tomporuol miagal
do orualan tian.

Hogot Toponsol: Pogoduhan, miombo-ombo om panambarasan.

24

Kopointutunan

Oinsanan nopo tulun toi ko’ tinaru hiti id pomogunan diti nga kiwaro o
noubasanan diolo sondii i wowonsoyon mantad di gulu po om kiwaro i kakal po
do tilombuson wonsoyon ontok timpu do baino om waro nogi i au nodi maan
wonsoyo. Ahal nogi di nga miagal nogi kumaa tinaru do Kadazan Dusun. Tinaru
do Kadazan Dusun nopo nga iso ko mantad tinaru id pogun do Malaysia id
kogumuan poingiyon id Sabah. Tinaru diti kiwaro ogumu noubasanan i
wowonsoyon id suang do koposion diolo.

Iso nopo ko mantad noubasanan diri nga mongoi piombo-ombo hilo id
talun montok mogihum do kaakan-akanan mantad di gulu po om kakal i do
wowonsoyon kasari ontok timpu do baino. Sundung po do ingkaa, noubasanan do
tulun Kadazan Dusun i mongoi piombo-ombo id talun nopo dilo nga kiwaro o
pogoduhan i nuru tonudon diolo kasasari montok mongumolig ngawi mantad do
koligaganan do osiliu om nogi montok popolumaag do konu-onuan do dupot toi
ko’ suang talun soira mongoi piombo-ombo hilo id talun.

Kapatayadan do kobolingkahangan
Mantad di pogulu po asaru oku do kokito kowoyo-woyoon paganakan ku

om nogi tulun kampung ku i mongoi piombo-ombo id talun. Mantad diri do
oimayaan oku di tu kiwaro mogisusuai kowoyo-woyoon diolo soira mongoi
piombo-ombo id talun. Poomitanan nopo nga waro po o boros-boroson diolo
tantad do mibok mongoi piombo-ombo id talun, au kopio yolo ogorot kopio
monongkiboros ngawi soira mibok mongoi piombo-ombo id talun om susuai po.
Maya dii do, nokoimbulai diri pomusarahan om rahi ku montok mongilo kokomoi
nunu kopio:
i. Pogoduhan soira mongoi piombo-ombo hilo id talun.
ii. Panambarasan kokomoi do pogoduhan dilo soira mongoi piombo-ombo id

talun.

Tudu Ponoriukan
i. Mongilo do nunu pogoduhan tulun Dusun Liwan id Kampung Kirokot soira
do mooi piombo-ombo id talun.
ii. Mongilo do nunu panambarasan tulun Dusun Liwan id kampung Kirokot
Tambunan kokomoi pogoduhan soira mooi piombo-ombo id talun.

Tuhot ponoriukan
i. Nunu pogoduhan tulun Dusun Liwan id kampung Kirokot soira do mooi
piombo-ombo id talun?
ii. Nunu panambarasan tulun Dusun Liwan id kampung Kirokot kokomoi do
pogoduhan mooi piombo-ombo id talun?

Tinjauan Literatur

Ponoriukan Di Pogulu
Maya no do ponoriukan i nowonsoi do tulun ginumuan do baino diti,

waro piipiro ponoriukan i waro piagalan kumaa ponoriukan i maan ku papanaho.
Kumoiso nopo nga, ponoriukan id suang do pogun Malaysia i nowonsoi di
Hamidah Abdul Wahab ontok toun 2013. Ponoriukan dau nopo dilo nga kiuhu do
pogoduhan sandad kokomoi soira tulun sumuang id talun, id suang do pomogunan
Melayu Sarawak. Ponoriukan di kumoduo nopo nga winonsoi di Ani Haji Omar

25

ontok toun 2014, i kiuhu do pogoduhan tulun Melayu soira sumuang id talun.
Winonsoi nogi pogoduhan dilo nga montok do popoinsodu ngawi mantad
koligaganan do osiliu.

Metadologi ponoriukan

Reka Bontuk Ponoriukan

Ponoriukan nopo diti nga ponoriukan do tinjauan i kikawo do kualitatif,
montok mogintong nunu pogoduhan do mongoi piombo-ombo id talun om
panambarasan kokomoi do pogoduhan diri. Mamampayat nopo di nopili ku nga
soginumu 5 tulun i kiumul do lobi 55 toun om nosompipi do tulun tinaru do
Dusun Liwan i poingiyon id Kampung Kirokot Tambunan. Montok nopo do kaida
i ginuno montok monimung data id suang ponoriukan diti nopo nga minomoguno
do kaida pogintangan miampai di mamampayat, momorindak dokumen om nogi
ponorubungan. Montok kaida pogintangan miampai mamampayat nopo nga
popotounda do iso foom pogintangan om mongoi i mononoriuk tanud songulun
mamampayat di pinili mongoi piombo-ombo id talun montok mogintong nunu
pogoduhan i nuru tonudon soira mongoi piombo-ombo. Kaida momorindak
dokumen nopo nga mogihum do dokumen hilo id Arkib Negeri Sabah i waro
pionitan kumaa pogouhan om panambarasan mongoi piombo-ombo id talun.
Koponimungan data maya kaida ponorubungan nopo nga momonsoi po gulu do
foom ponorubungan mongoi i mononoriuk ponorubungan 4 tulun mamampayat
kokomoi pogoduhan om panambarasan soira mongoi piombo-ombo id talun.

Woyo ponorubungan nopo nga sapara kistruktur nonggo do manahak
ponguhatan tumanud foom ponorubungan di pinotounda nga kakal po do kasari
miagal do mogirurumo.Tumilombus, woyo nopo kopomorindakan data montok
data di naanu maya kaida monimung data di ginuno nopo nga tumanud do piipiro
prosedur. Ralan nopo do momorindak data maya instrumen pogintangan miampai
mamampayat nopo nga intangan o tonsi di sinuat id nuut, gambal om video di
naanu namot hilo id talun om data di naanu maan posolimbaho id woyo do naratif.
Kopomorindakan data nopo kaida momorindak dokumen nga intangan dokumen i
kiwaro pionitan kokomoi pogoduhan miombo-ombo om panambarasan do
pogoduhan diri om maan tandaai tonsi toponsol momoguno do pen kiwotik.
Montok nopo momorindak data do kaida ponorubungan nga momonsoi po gulu
do transkripsi data om pilion tonsi toponsol id suang do transkripsi diri miampai
mananda momoguno nogi pen kiwotik. Tonsi nopo di naanu nga posolimbahon id
suang bontuk do jadual.

26

Asil ponoriukan

Jadual 1
Pogoduhan tantad mongoi piombo-ombo id talun:

No. Pogoduhan tantad mongoi Panambarasan do pogoduhan
piombo-ombo id talun mongoi piombo-ombo id talun

1. Au milo oborobod kopio Au olumaag konuan do suang
koboros-boroso talun/ kobontol do koligaganan

Mongoi tapun do nunu nopo

2. taakanon di nansak tantad do Kobontol do koligaganan.

mibok mongoi piombo-ombo.

Mongoi powiliu do rinukutan

3. totuong diri tantad do mongoi Ingga o aanu do dupot.

piombo-ombo.

Waro boros-boroson kumaa

momorun tantad do mibok

4. mongoi piombo-ombo id talun. Au olumaag konuan do suang
Poomitanan” opodos no dara talun

otudsuk/otimbak ku do dupot

om mipatai nopo”

Au milo mimbatos om au no

5. kabayaan mongoi tanud Kourol

piombo-ombo id talun.

Au milo kotuka ogumu tulun

6. tantad toiko’ id tindalanon Kourol

mongoi piombo-ombo id talun.

Nung kotuka nopo tombolog

7. roitan do ‘ Kopipiyon/kisi” nga Au olumaag konuan do suang
panambarasan kaka odomon o talun

dupot di otukan.

8. Nung kotuka nopo kilau Kobontol do koligaganan
mogiontuyung nga au milo “ Koiradi kilau tu intuyungon”.
tilombuson o tindalanon.

Kada pongokorui rinapa di

nansak nga mongokorui do lado

9. om tusi. Lado nopo nga Au apatai suang talun di
panakatanda opodos o otudsuk otudsuk/otimbak.
toiko’ otimbak om tusi nopo

nga panakatanda do odomon o

dupot.

10. Kotuka nopo tombolog do lokiu Kobontol do koligaganan hilo id
di momolokiu nga pogulian po talun.( Nuru mogomburongoh
id walai. poo m milo nogi wagu mongoi id
talun)

27

Jadual 2:
Pogoduhan miombo-ombo namot id talun

No. Pogoduhan miombo-ombo Panambarasan pogoduhan
namot hilo id talun. mongoi piombo-ombo id talun.

Nung waro nopo “Tumotolong”

1 I koirad do tulun I magangat Atagak/apalid
mibok hilo id talun nga kada

ongoi tanud.

2 Au milo oborobod o koboros- Kobontol do koligaganan/ au
boroso hilo id talun. olumaag konuan do dupot.

Manatas nopo kayu hilo id ralan

3 nga boroson” okon ko kayu Ouralan/au olumaag

tatason nga I tiurol do tulun”

Mananda ralan di nawayaan
4. miagal monipu kayu toiko’ Au oilaan ralan do gumuli

monginkulit do kayu.

5. Kada ponimbak nung au Antakan do koligaganan –
songkuro oimurian kopio nunu I ( otimbak o tulun, tayam tulun)
timbakon.

6. Kada suliai potitiu do waro Antakan do koligaganan –
tulun monitiu ontok totuong tu (otimbak o tulun)
koirad do mato dupot

7. Kada ponunu ontok do Tinongon do karaganan
sumodop no

Au milo songkoundolihon do

8 luping nung waro i minongoi Apalid i minongoi piombo-ombo
piombo-ombo mantad id walai

diri.

Au milo mananok tontolu nung

9 waro i minongoi piombo-ombo Apalid i minongoi piombo-ombo

mantad id walai diri.

Au milo mamaal do kinomol

10. nung waro i minongoi piombo- Apalid i minongoi piombo-ombo

ombo mantad id walai diri.

Au milo momolompog nung

11. waro i minongoi piombo-ombo Apalid i minongoi piombo-ombo

mantad id walai diri.

28

Jadual 3
Pogoduhan miombo-ombo soira gumuli mantad hilo id talun

Pogoduhan miombo- Panambarasan
No. ombo soira gumuli pogoduhan
mongoi
mantad hilo id talun.
piombo-ombo
Nung waro nopo dupot id talun.

1. naanu nga onuan i Toyidan do muli
mitatamong talun do
Orualan
boogian. tian/kawanit

Nung waro nopo dupot
2. naanu nga kada kogumu

boros to madada tomod.

Pogibabarasan om pomolingkuman

Sogu ponoriukan tumilombus

Id timpu do kapamanahan ponoriukan diti, haro piipiro sogu ponoriukan I milo
potilombuson montok kopoginlaaban do ponoriukan kokomoi pogoduhan mongoi
piombo-ombo id talun.

Kumoiso nopo nga ponoriukan pogoduhan mongoi piombo-ombo id watas
suai. Ahal nopo diti nga tikid watas id pogun Sabah nopo diti nga kiwaro o
mogisuusuai o etnik lolobi po kumaa etnik do Kadazan Dusun. Mantad diri, tikid
etnik nopo diri nga kiwaro o mogisuusuai pogoduhan mongoi piombo-ombo hilo
id talun I nowonsoi diolo. Suai ko iri, sogu montok skop ponoriukan nogi nga
milo do inggoyoon miagal do maganu sisimbar mantad mamampayat di asaru
miombo-ombo id talun nga I lobi omulok ko mantad mamampayat di naanu id
suang do ponoriukan diti, nonggo do kiwaro kanto o pogoduhan miombo-ombo id
talun I oilaan diolo di suai.

Suai ko mantad diri, milo nogi soriukon kokomoi do kounalan pogoduhan
miombo-ombo hilo id talun kumaa tinimungan tulun Kadazan Dusun id suang do
nunu nopo o kawo, miagal do kolumaagan, piromutan kumaa mogigion posorili
om I susuai po. Tumilombus, ponoriukan nogi diti milo tilombuson montok
monoriuk bagas nokuro tu nuru do tonudon o pogoduhan soira mongoi piombo-
ombo hilo id talun kumaa etnik Kadazan Dusun di suai ,nonggo do mogisuusuai o
bagas I osiliu nung au tumanud do pogoduhan diri soira mongoi piombo-ombo
tumanud do iso-iso kinoyonon etnik diri.

Sumusuhut, sogu nopo suai montok monginlaab do ponoriukan diti nga
milo soriukon nung pogoduhan nopo mongoi piombo-ombo diti kakal po
kosudong do tunudon ontok timpu do baino. Ahal nopo diti nga kiwaro o piipiro
pogoduhan miombo-ombo id talun i doungulu-gulu po o kowoyo-woyoon miagal
do mongoi podsubak montok do kolumaagan miombo-ombo. Ontok nopo do
timpu baino tu kogumuan tulun Kadazan Dusun kiwaro nodi o ugama. Mantad
diri do milo intangan do ahal dilo montok popotilombus do ponoriukan kokomoi
pogoduhan mongoi piombo-ombo id talun diti.

29

Bagas
Kapamanahan ponoriukan diti nakaanu manahak piipiro bagas I naanu

mantad do aasil ponoriukan di norindak. Bagas nopo diti nga okon ko nopo
montok do tulun nga kumaa nogi id gana do pondidikan. Bagas ponoriukan di
kumoiso nopo nga kaanu popokito do tinaru Kadazan Dusun nopo diti nga kiwaro
o pogoduhan diolo sondii soira mongoi piombo-ombo hilo id talun i tonudon
mantad di gulu-gulu po om kakal I kasari gisom do timpu baino.

Suai ko mantad diri, ponoriukan nogi diti nga manahak bagas di osonong
kumaa tulun Kadazan Dusun lolobi kumaa sukod wagu. Maya no do aasil
ponoriukan pogoduhan mongoi piombo-ombo id talun diti, do kaanu manahak
koilaan om ponontudukan kumaa sukod wagu I orohian om minsingumbal nogi
do miombo-ombo id talun mooi do kaanu yolo do popoinsodu ngawi mantad do
osiliu o koligaganan om popolumaag do konu-onuan suang talun.

Sumusuhut, maya ponoriukan nogi diti nga kaanu manahak bagas di
osonong kumaa id gana pondidikan. Ahal nopo dilo nga aasil ponoriukan diti milo
silihon sabaagi do sukuon kumaa mokikinoboos BKD om nogi kumaa di tulun di
popotilombus pinsingilaan diolo kumaa taang di lobi akawas montok
kopinsingilaan diolo id suang do kawo pogoduhan tinaru Kadazan Dusun.

Pomolingkuman
Id suang do pomolingkuman, okito do ponoriukan nopo diti nga nakaanu

manahak bagas di osonong kumaa tulun Kadazan Dusun montok do mongilo
kokomoi pogoduhan soira mongoi piombo-ombo id talun om nogi bagas kumaa
gana do pondidikan. Suai ko mantad diri, waro nogi o piipiro sogu ponoriukan
montok do mononoriuk suai do monginlaab om momoruhang ponoriukan diti
miagal do mogingayo skop om moginralom do dimpoton do ponoriukan.

Tohuri nopo nga kapamanahan ponoriukan diti nakaanu monimbar do tuhot
soriuk om momodimpot tudu’ ponoriukan i no mongilo do pogoduhan tulun
Dusun Liwan id kampong Kirokot soira mongoi piombo-ombo id talun om nogi
mongilo panambarasan tulun Dusun Liwan id kampung Kirokot tumanud do
pogoduhan soira mongoi piombo-ombo id talun.

30

SUKUON

Awang, I. (2001). Kaedah penyelidikan. Selangor: Intel Multimedia and
Publication.

Azwar, S. (2003). Metode Penelitian. Yogyakarta: Pustaka pelajar.
B, M. S. (2002). Qualitative research in practice: Example for discussion and

analysis. San Francisco: Jossey-Bass.
Barbara M. Newman, P. R. (2007). Theories of Human Development. New York:

Psychology Press.
D, S. D. (1995). Relevance : Communication and cognition. Washington, DC:

Blackwell .
Diener, E., & Crandall, R. (1978). Ethics in social and behavioral research. U
Chicago Press.
Dominick, W. &. (1991). Mass Media Research. United States: Thomson,

Wadsworth.
Howard. (1988). Kebolehpercayaan. Metadologi Penyelidikan Linguistik :

Kebolehpercayaan dan kesahan dalam kajian, 2.
Isaac, C. (1962). Analisis dokumen. KERTAS CADANGAN PENYELIDIKAN

(SARJANA MUDA) TAHAP SIKAP KERJA DAN HUBUNGANNYA
DENGAN PRESTASI KERJA PEKERJA : KAJIAN DI SYARIKAT TRIPLE
A.
Johan, A. B. (2006). Isu pertembungan budaya dalam aspek pantang larang antara
kaum di Malaysia. 9.
Kerling. (1986). Foundation of behavioral research. New York: Holt Rinehart
and Wiston.
Longnecker, O. &. (2015). Statistical Method & Data Analysis. United States of
America: Cengage Learning.
Marican, S. (2005). Kebolehpercayaan. Pengukuran dalam penyelidikan:
Kebolehpercayaan dan kesahan dalam kajian, 3.
Mertens. (2010). Transformative Mixed Methods Research.
Omar, A. H. (2014). Pantang Larang Dalam Kalangan Orang Melayu: Analisis
Dari Perspektif Teori SPB4K.
Sabah, A. N. (1991). Upacara mendapat restu kepada orang halus (Bobolian).
Sabah Times.

31

TUUNION SOMPORING: PAMANSAYAN OM KAKAMOT
PINOWONSOI

EASTHER MIKI
VICTOR BAGA
AMIDY MALAGOB

JABATAN BAHASA KADAZANDUSUN IPG KAMPUS KENT TUARAN
[email protected]

ABSTRAK
Pinaharo o ponoriukan diti montok do mongintutun kopio do laang id proses pamansayan
om nogi kakamot-kakamot pinowonsoi diti tuunion Somporing. Ingkaa iti tu tuunion
Somporing nopo diti nga tuunion kawawagu om id nonggo do naasil mantad inovasi do
songulun tulun Dusun. Oponsol iti ponoriukan montok do popointutun kumaa tulun
ginumuan lolobi tinaru Kadazan om Dusun kokomoi aspek pamansayan om nogi i
kakamot di ginuno montok do momonsoi diti tuunion. Ponoriukan nopo diti nga
popohompit do songulun responden id nonggo do responden nopo di nga inovator diti
inovasi tuunion Somporing. Piipiro instrumen ginuno montok monimung do data miagal
do ponorubungan, pongintangan om nogi analisis dokumen. Instrumen ponorubungan
nopo nga montok do mongilo diti laang-laang pamansayan om kakamot pinowonsoi
pamansayan diti Somporing. Mantad nopo do pongintangan nga mongintong do kakamot
di pinowonsoi miampai spesifik maya pongintangan poinlombus. Instrumen analisis
dokumen ginuno montok manganalisis do dokumen di pinotounda di responden om nogi
dokumen elektronik maya ababayan di naasil di winonsoi ontok minomonsoi diti tuunion.
Naanu-anu ponoriukan popokito do ii nopo proses pamansayan diti Somporing nga haro
piipiro laang di noilaan, i nonggo do tumimpuun mantad do popotounda do kakamot
gisom do owonsoi o iso tuunion i lohowon do Somporing. Mantad nopo do aspek
kakamot pinowonsoi nga naadang id duo kawo. Kawo nopo di kumoiso nga kakamot
poinsandad om kawo nopo di kumoduo nga kakamot okon ko poinsandad.

Boros pongontiil: Somporing, Masyarakat Kadazan om Dusun, Proses, Kakamot
poinsandad, Kakamot okon ko poinsandad

32

Kopointutunan
Uhu nopo do ponoriukan di pinili nga “Somporing” id nonggo do

Somporing nopo diti nga iso kawo tuunion tinaru kawawagu di winonsoi mantad
sandad posorili. Mantad do pongintangan kumaa tuunion tinaru Kadazan om
Dusun, ogumu nogi i tuunion winonsoi mantad sandad posorili lolobi no
kopomogunoon do poring miagal do Sompoton, Turali, Tongkungon, Bungkau,
Marimba, Bangau, Togunggak om ogumu po. Kosoruan nopo do okito iti tuunion
nga soira do haro ababayan di popohompit diti orkestra bambu miagal do tadau
kaamatan toi ko id pialaan tuunion sandad tinaru. Koinusan om kogingohon diti
tuunion popokito do tulun tinaru Dusun nopo nga tulun di obinggoos, aparu om
nogi kreatif lolobi no i sonwonsoi. Suai ko ilo, kopionit nogi iti do iso koubasanan
kabaalan tulun Kadazan om Dusun ii momoguno do kakamot id sandad posorili
montok do momonsoi iso asil osonong kopio.

Sundung po do ingkaa, pinili di mononoriuk iti uhu tu tuunion Somporing
nopo nga notutunan sabaagi iso inovasi di akawas o nokogompoton. Ingkaa iti tu
inovasi Somporing nopo nga iso adapatasi mantad o tuunion Saksofon. Iso
tuunion di akawas o nokogompoton nokopogowit di mononoriuk do mongintutun
kopio di koinusan dau maya do proses momonsoi diti Somporing miampai
osorisid. Suai ko mantad dilo, tuunion diti nga winonsoi do songulun tulun id iso
kinoyonon id dusok om minomoguno do kakamot mantad is posorili dau. Mantad
nogi diti do nagayat nogi o ginawo di mononoriuk do monorisid diti kakamot-
kakamot pinowonsoi diti Somporing.

Kointalangan Kobolingkahangan
Kopoosilan diti tuunion Somporing nokopogowit do tuhot kumaa

mononoriuk tu agayo o koimayaan do asil songulun tulun tinaru Dusun do
nokopomonsoi iso inovasi tuunion di naadaptasi mantad do tuunion tulun id
pogun suai. Aspek nopo di nakagayat kopio do ginawo di mononoriuk kokomoi
diti tuunion nga i poingkuro i momomonsoi diti Somporing do pinaasil do iso
Somporing di naadaptasi mantad Saksofon miampai momoguno do kakamot-
kakamot di haro id poorili dau sondii.

Suai ko ilo, maya nopo do kowonuan ngawi nga aiso po o ponoriukan
kokomoi diti Somporing om kogumuan nopo do kowonuan nga popokito nopo
toomod do gambar kinalantayon diti Somporing sabaagi io inovasi om nogi sajara
nakapamansayan diti Somporing. Mantad dii, ogumu po i au noilaan toi ko
nosoriuk kokomoi diti Somporing miampai poinralom lolobi no id proses
pamansayan dau om nogi kakamot pinowonsoi miampai osorisid. Mantad no do
ponoriukan diti do ukadon kopio o kokomoi diti poring id pamansayan om
kakamot-kakamot pinowonsoi diti Somporing.

Tudu Ponoriukan
1. Mongilo do proses pamansayan diti Somporing.
2. Mongilo do kakamot-kakamot pinowonsoi do Somporing.

Tuhot Ponoriukan
1. Poingkuro proses pamansayan diti Somporing?
2. Nunu kakamot di pinowonsoi diti Somporing?

33

Teori Ponoriukan
Tumanud do buuk The New Harvard Dictionary of Music i sinuat di

Don Michael Randel (1986) mantad ponoriukan di Cecilia Chai Ching Ping
(2008), id sistom ponompipian Hornbostel om Sachs i winonsoi di Erich Moritz
von Hornbostel om i Curt Sachs, tuunion nopo nga osompipi id limo kawo, ii
korodofon, idiofon, membranofon, aerofon om elektrofon. Tuunion id kawo
kordofon nopo nga tuunion di haro tali om pogihilon soira do pounion miagal do
tuunion gitar om biola. Tuunion nopo id kawo membranofon nga tuunion di kouni
mantad do kulit toi ko membran di maan tapapo om duntungon. Poomitanan nopo
diti tuunion membranofon nga ogumu id tuunion tinaru Malayu miagal do
Kompang, Gendang om nogi rebana. Tuunion id kawo idiofon nopo nga tuunion
di kouni mantad do tinan di tuunion miagal do Kulintangan, Tagung om nogi
Marimba. Tumilombus, tuunion elektrofon nopo nga tuunion di momoguno lotirik
soira do pounion. Kogumuan tuunion diti nga haro id timpu do moden diti miagal
do keyboard om gitar lotirik. Kawo tohuri nopo nga tunion aerofon id nonggo do
kouni maya do luang sarup id tuunion dii. Poomitanan nopo do tuunion aerofon
nga Sompoton, Turali, Suling om Rekoder. Mantad do pangadangan do tuunion
diti, Somporing nopo nga poinsuang id kawo tuunion aerofon tu haro luang sarup
om kouni soira do sohugion.

Naanu-Anu Mantad Ponoriukan Gulu
Ponoriukan nokoogulu nopo montok diti ponoriukan di winonsoi nga okuri

po om mantad do teori ponompipian di naanu, naanu o ponoriukan kokomoi
tuunion id kawo aerofon montok do susukuon om kopogiratan diti ponoriukan.
Mantad dii, ogumu ponoriukan nokopogulu kokomoi do tuunion id kawo aerofon
di nowonsoi. Tumanud nopo di Abdul Jamal Abd Hamid om i Khairil Anwar
Dean Kamaruddin (2011) id Reconstructing Ideas and Creativity in Sabah
Musical Culture- Somporing- ‘The Bamboo Saxophone of Sabah’, nokointalang
iti Somporing id aspek do pengadadptasian mantad tuunion Saksofon tu Saksofon
nopo diti nga naasil mantad do inovasi. Skop nopo do ponoriukan diti nga agayo
tu minonganalisis do poingkuro iti Somporing do naadaptasi mantad do Saksofon
id aspek do bontuk, struktur om nogi ciri-ciri di tuunion.

Mantad do ponoriukan diti, okito do skop nopo do id ponoriukan dau nga
popisuai do Saksofon om Somporing ad aspek do struktur tinan om nogi ii
kowoowoyoo dau. Mantad diti, poinlongkod iti ponoriukan id popiadang diti
Somporing om Saksofon mantad no dilo skop id struktur koinano om nogi
kowoowoyoo diti Somporing mantad do Saksofon. Sopisuai mantad diti
ponoriukan tu ponoriukan nopo di pinapanau nga poinlongkod do Somporing om
okon i ko popisuai mantad do Saksofon. Ponoriukan nogi di pinapanau nga kitudu
do mongilo do proses pamanasayan om nogi kakamot-kakamot di pinowonsoi.

Sumusuhut, haro nogi o ponoriukan kokomoi tuunion kawo aerofon di
sinoriuk di Elvin Danial (2017) id Binaan Modul pengajaran-pembelajaran
Sompoton Sandad. Ponoriukan nopo diti nga kokomoi tuunion Sompoton id
nonggo do sinoriuk disio o kokomoi kaida om ponginsamakan id proses do
pongiaan om pinsingilaan do sompoton. Mantad do ponoriukan di, asil
ponoriukan pookito do modul nopo di winonsoi nga nakaanu monguhup do proses
pinsingilaan popouni Sompoton miampai osikap om efektif.

Haro nogi o ponoriukan di pinapanau id pogun Sarawak id nonggo do
ponoriukan nopo diti nga kokomoi do Engkerunai, ii tuunion sandad tinaru id

34

Sarawak. Tuunion nopo do Engkerunai nga iso tuunion sohugi i kaagal-agal do
Sompoton o koinan-inano dau. Ponoriukan nopo diti nga pinapanau di Joanness
Lanyun Anak Kandawang (2012) id Pengaplikasian Alat Muzik Tradisional Iban
Engkerunai ke Dalam Orkestra. Ponoriukan nopo diti nga poinlongkod id tudu
ponoriukan di mamasi kawagu diti tuunion Engkerunai miampai papaasil do
komposisi sinding wagu miampai popiiso diti Engkerunai id orkestra. Suai ko
mantad di, ponoriukan nopo diti nga kihontolon do papaasil do iso kaantakan
kopomogunoon Engkerunai di sopisuai ko mantad di gulu.

Suai ko ilo, haro nogi o pooriukan labus pogun kokomoi tuunion id kawo do
aerofon. Ponoriukan nopo diti nga pinapanau id pogun Indonesia id nonggo do
sinoriuk o tuunion di pinungaranan do Sulim toi ko suling. Ponoriukan nopo dii
nga pinapanau di Bonggud Tyson Sidabutar (2013) id Sulim Batak Toba: Sebuah
kajian kontinuitas dan perubahan. Ponoriukan nopo diti nga pinopointalang do
kogingoho diti Sulim gisom do kakal po do gunoon do tulun tinaru Batak Toba
sundung po do ogumu kosimbanon do timpu. Suai ko ilo, pinohontol iti
ponoriukan id koinusan diti Sulim tu kogumuan nopo do tuunion sandad suai
Batak Toba nga nolikupan no do kowolihon do timpu baino. Sundung ogumu o
tuunion sandad diolo di nayadaan do kowolihon timpu nga Sulim nopo nga kakaal
i do gunoon gisom timpu baino id do koinusan dau sondii.

Mantad do ponoriukan suang om labus pogun diti, okito do oinsanan nopo
ponoriukan kokomoi tuunion id kawo aerofon nga popohontol do pongaplikasian
dau id gana muzik timpu baino om nogi montok do kolombuson diti tuunion
ngawi. Suai ko mantad iri, pinohontol nogi ngawi ilo ponoriukan do laang
pinsingilaan do iso-iso tuunion dii miampai lobi osonong. Sundung po do ingkaa,
aiso po i miagal kopio diti ponoriukan di pinoindalan tu ponoriukan nopo diti nga
poinfokus do tuunion Somporing id aspek pamansayan om nogi kakamot
pinowonsoi dau.

Rika Bontuk Ponoriukan
Bontuk nopo do ponoriukan pondidikan nga id kuantitatif, kualitatif toi ko

koumbal nogi do pisugkuan do koduo-duo. Tumanud nopo di Borg & Gall id
ponoriukan di Siti Hawa Abdullah, et al (2000), reka bontuk nopo diti ponoriukan
nga minomoguno do ponginsamakan kualitatif, i nonggo do ponginsamakan nopo
diti nga popohontol do pongintangan poingampai om temubual di aralom mooi do
kapanahak di mononoriuk do maklumat id timpu dii. Ponginsamakan kualitatif
nopo nga momoguno do responden di okuri, monimung data miampai poinfokus,
aralom om nogi momonsoi analisis momoguno woyo ponguyadan. Mantad do
ponoriukan diti, responden nopo di rubaon nga songulun om isio nopo nga i
minomonsoi di tuunion Somporing.

Ponoriukan nopo diti nga minomoguno do kawo ponoriukan kes.
Ponoriukan kes nopo tumanud di Kardos & Smith (1979) nga papanahon mantad
no do sabab-sabab miagal do ababayan, kaantakan toiko kobolingkahangan di
popokito do kowoowoyoon posorili di poimbida om nogi ii au po nosiliu o
kaantakan. Suai ko mantad dilo, ponoriukan kes nogi diti nga monguhup do
mononoriuk do mongintong do iso-iso kapaganan kinaantakan do mamarahung do
iso-iso kootuson. Gunoon iti kawo ponoriukan id kes diti tu popohontol kopio do
tudu montok mongilo do proses pamansayan diti Somporing om nogi mongilo
kopio do kakamot-kakamot pinowonsoi diti Somporing.

35

Instrumen Ponoriukan
Haro piipiro o kakamot soriuk di noguno id ponoriukan diti. Ii nopo nga,

kaida pongintangan, kaida ponorubungan om nogi analisis data kokomoi ahal di
intangan id suang ponoriukan diti.

3.3.1 Kaida Pongintangan
Pongintangan nopo tumanud do Oxford Dictionary (2010) nga iso

kkoumaan di mintong toi ko iso laang do mongimuri sosongulun, isoiso ahal toi
ko kakamot. Tumanud nopo di Yohan (2015), maya noopo do kopongintangan
nga kaanu i mononoriuk do monimung do data maya potilombus mantad
mamapayat kokomoi uhu om pokionuon id ponoriukan disio toi ko disido.
Maamaso pongintangan, minomonsoi oku nogi nuut di otigas montok maganu
data om monuat kokomoi kaantakan toponsol solinaid kopoindalanan
pongintangan diti. Sumusuhut nopo diti nga sanarai simak montok do
pongintangan:
1. Nunu ngawi o laang-laang id proses pamansayan Somporing?
2. Nunu o kakamot-kakamot di pinowonsoi diti Somporing?

3.3.2 Kaida Ponorubungan
Ponorubungan miampai miruba nopo nga iso waya ponorubungan di

kosoruan no gunoon id ponoriukan (Forsyth & Copes, 2014). Koponorubungan
diti milo wonsoyon id mogisuusuai ralan tumanud di kosimbayano di mononoriuk
om mamampayat. Nakatayad nogi di Jamshed (2014) do haro piipiro kawo
ponorubungan miagal ko ponorubungan kistruktur, ponorubungan sampapas
kistruktur om ponorubungan aiso struktur.

Montok nopo diti ponoriukan nga minomoguno oku do ponorubungan
sampapas kistruktur montok do mongilo laang id proses pamansayan om nogi
kakamot-kakamot di pinowonsoi diti Somporing kumaa di minomonsoi. Nuludan
sumusuhut nopo nga popokito do ponguhatan toponsol id ponoriukan diti maya
ponorubungan:
1. Nunu o laang-laang momonsoi diti Somporing?
2. Nunu o kakamot-kakamot pinowonsoi diti Somporing?

3.3.3 Kaida Analisis Dokumen
Tumanud nopo di Merriam (2001), dokumen nopo nga iso kowonuan di haro
mantad om kaanu monguhup id iso-iso ponoriukan. Dokumen nopo dii nga i
poinsuat, rekod audio om visual, id nonggo do haro woyo public record toi ko
personal documents i suang nopo dau nga haro iso-iso ababayan toi ko sajara.
Maamaso do papatantu timpu ponorubungan miampai poinlombus, mokianu i
mononoriuk do dokumen di kopionit diti ponoriukan manta di responden montok
do dokumen di analisison.

Prosidur Ponimungan Data
Montok do ponimungan do data, mongoi ruba i mononoriuk di responden

id nonggo do responden nopo dii nga i minomonsoi do Somporing i poingiyon id
watas do Tambunan. Sundung po do ingkaa, minog o mononoriuk do momonsoi
timpu kasagaan mantad do responden mooi do kapaganu o responden do timpu
toliwang do rubaon di mononoriuk. Miagal di pinointalang, minomili o
mononoriuk do tolu instrumen montok do suul diti, ii pongintangan, temu bual om
nogi analisis dokumen. Mantad diti kawo om ponginsamakan ponoriukan, minog
do mongoi i mononoriuk ruba di responden id kinoyonon pinamansayan diti

36

Somporing mooi do kokito, korongou om lobi aralom o koilaan di mononoriuk
kokomoi diti Somporing.

3.4.1 Pongintangan
Kaidah ponimungan data maya do pongintangan diti kapanahak do

mononoriuk do kosiwatan maganu maklumat miampai potilombus montok iso-iso
ahal di soriukon (Merriam,2001). Id ponoriukan nopo diti, proses pongintangan
nopo di papanahon nga pongintangan berstruktur. Ingkaa iti tu nakatantu no do
mononoriuk do intangan nopo dau nga i proses pamansayan om nogi kakamot
pinowonsoi. Gunoon o instrumen diti do maganu data diti proses pamansayan
miampai aralom. Ingkaa nogi do maganu data diti kakamot pinowonsoi dau tu
momoguno diti instrumen mooi do okito om oilaan kopio i kakamot ginuno.
Pongintangan nopo diti nga maya duo kawo id nonggo do kawo nopo dii nga ii
maya rakaman video om nogi gambal. Momonsoi nogi o mononoriuk do borang
sanarai pongintangan montok do ponuatan do nuut-nuut di minog do onuon.

Ponorubungan
Montok nopo do ponoriukan diti, kaidah ponorubungan nopo nga

kowonuan di milo popoilo om paparati do mononoriuk do kokomoi di soriukon
miampai pointopot kopio (Merriam, 2001). Id prosedur diti, rumuba o
mononoriuk di momomonsoi Somporing. Papanahon o ponorubungan id timpu di
nasagaan di momomonsoi Somporing. Id ponorubungan nopo diti nga momoguno
i mononoriuk do kaidah poorubungan separa berstruktur tumanud do protokol
temu bual. Mantad diti, ahal nopo ngawi di kohompit id ponorubungan diti nga
mantad do laang-laang id proses pamansayan om nogi kakamot-kakamot dii
ginuno mantad aspek kakamot poinsandad om nogi kakamot okon ko poinsandad.
Mantad nopo diti ponimungan data id ponorubungan, uhoton di mononoriuk i
responden do tiuhot di napalan mantad montok do monimbar tuhot soriuk. Mantad
dii, sisimbar nopo di responden nga posuaton id kupuk di nokotounda montok do
sukuon manganalisis do data. Suai ko ilo, momoguno nogi do rakaman audio
soira id timpu do papanau diti ponorubungan miampai do responden.

Analisis Dokumen
Tumanud nopo di Merriam (2001), dokumen nopo nga iso kowonuan di

haro mantad om kaanu monguhup id iso-iso ponoriukan. Dokumen nopo dii nga i
poinsuat, rekod audio om visual, id nonggo do haro woyo public record toi ko
personal documents i suang nopo dau nga haro iso-iso ababayan toi ko sajara. Id
ponoriukan nopo diti, mokianu i mononoriuk do kasagaan kumaa di momonsoi do
somporing do manahak do dokumen di nowonsoi mantad do papaasil diti
Somporing. Dokumen nopo dii nga analisison montok do mongintong di laang-
laang di ginuno ontok timpu momonsoi diti Somporing. Gunoon nogi o instrumen
diti montok do maganu data kokomoi kakamot di ginuno mantad do ponuatan di
naasil di momomonsoi.

37

Naanu-Anu Ponoriukan

Laang-laang pamansayan Somporing

Rajah id sawat nopo nga popokito do laang-laang pamansayan do Somporing.
Laang pamansayan nopo dilo nga aadang id apat o laang tintod do gunoon iti
tuunion id gana do Muzik.

Kakamot Ginuno id Pamansayan Somporing
Kakamot Poinsandad
Kakamot poinsandad nopo diti nga kakamot di naanu mantad do sandad posorili
miagal do kawo susumuni. Mantad dii, kakamot nopo poinsandad di pinowonsoi
id Somporing diti nga iso kawo susumuni miagal do Rugading, Wulu, Sumbiling,
Kayu om ginuno nogi i tau di naasil ontok minomudung diti kakamot. Kakamot
nopo poinsandad miagal do Rugading, Wulu, om Sumbiling nga ginuno montok
do momonsoi tinan diti tuunion Somporing. Sumusuhut nopo nga noguno nogi o
kayu id kapamansayan diti Somporing mooi do lobi ogonop iti tuunion. Kayu
nopo diti nga id bontuk pasagi id nonggo do gunoon montok do poigitan di bosi
montok do ponompon luang tuni.

Kakamot okon ko Poinsandad
Sumusuhut nopo nga kakamot okon ko poinsandad, i nonggo do kakamot

okon ko poinsandad nopo diti nga kakamot-kakamot di okon ko poinsandad do
haro i posorili, tu iti nopo nga i winonsoi do tulun montok popouhan do karaja
ngawi do tulun. Haro piipiro kakamot okon ko poinsandad di noguno id
pamansayan do Somporing diti. Kakamot nopo ngawi dii nga butang, tin, gata
silicon, bosi tayar bosikol, skru, kulit wayar, om nogi gata. Kakamot-kakamot
nopo ngawi diti nga gunoon id pamansayan ponompon do luang tuni do
Somporing. Tumilombus nopo nga kakamot okon ko poinsandad miagal do gaam,
mouthpiece om nogi ribbon palastik. Gaam nopo diti nga iso kakamot di poimbida
id pamansayan do Somporing diti. Ingkaa iti tu gaam nopo diti nga kaanu
popogirot id timpu di alaid om au karaag do pioputan di pinudung do poring.
Montok nopo do kakamot mouthpiece nga mantad do kakamot di gunoon kopio id
tuunion Saksofon. Sundung po do ingkaa, haro nogi o numbul-numbul dau di
pointantu tumanud do Saksofon. Montok nopo diti Somporing, naanu di
minomonsoi o mouthpiece id numbul 6 iti no i kosudong do gunoon id saiz do
Somporing di winonsoi. Sumusuhut nopo nga ribbon palastik di winatu montok
do pomolumis diti Somporing. Ribbon palastik nopo diti nga kiwoyo do olomok
om ouhan do araag. Mantad dilo, wotikan i ribbon dii momoguno pomowotik
posobputon tintod do wotuhon mooi do lobi akapal om apagon do araag soira do
osiliu iso winatu.

Pomolingkuman
Ponoriukan nopo diti nga kokomoi do tuunion Somporing i popohompit do

pamansayan om nogi kakamot pinowonsoi dau. Pinoindalan iti ponoriukan
miampai minomoguno do tolu instrumen ponoriukan montok maganu data i kaanu

38

do monimbar do objektif ponoriukan om nogi tuhot soriuk, ii no ponorubungan,
pongintangan om nogi analisis dokumen.

Tumanud do asil ponoriukan diti, nokointalang iti tuunion Somporing
miampai pinapatayad o aspek pamansayan om kakamot-kakamot pinowonsoi dau.
Mantad do asil diti, nosorisid kopio i proses pamansayan dau mantad
kotimpuunon gisom do nopongo iso tuunion Somporing om nogi kakamot-
kakamot pinowonsoi di Somporing mantad do ponompipian di nowonsoi, ii no i
kakamot poinsandad om nogi kakamot okon ko poinsandad.

Bagas
Ponoriukan nopo diti nga kokomoi do tuunion Somporing i tuunion tinaru

kawawagu om oponsol do iloon kumaa tulun ginumuan lolobi no tulun tinaru
Dusun. Kinopoindalanan nopo do ponoriukan diti nga kaanu manahak bagas di
osonong kumaa tulun ginumuan lolobi no tulun tinaru Dusun montok do
kopointutunan diti tuunion kawawagu maya do pamansayan om kakamot
pinowonsoi. Suai ko ilo, kaanu nogi o institusi suai do koilaan kokomoi
kinoingkokoton diti tuunion tinaru miagal do id Institut Pendidikan Guru (IPG)
loolobi no id IPG Kampus Kent (IPGKK). Mantad diti ponoriukan, kotounda o
susukuon kokomoi do tuunion kawawagu diti miampai osorisid kumaa llungkitas
om nogi mokiikinoboos. Asil ponoriukan omilo do silihon do lungkitas montok
momonsoi kointutunan toi ko projek montok do tuunion tinaru diti id timpu
dumontol.

Suai ko mantad dii, asil ponoriukan diti nogi nga kaanu manahak bagas
kumaa mononoriuk wagu i monoriuk kokomoi do tuunion diti. Id ponoriukan
nopo diti nga nokotolinahas o aspek pamasayan diti Somporing maya no do laang-
laang di pinatayad mantad timpuunon gisom do nopongo o iso Somporing.
Nokointalang nogi o kakamot-kakamot pinowonsoi diti Somporing maya
ponompipian id kakamot poinsandad om nogi kakamot okon ko poinsandad.
Mantad diti, milo o mononoriuk wagu poposiliu ponoriukan diti sabaagi susukuon
toiko montok ponoriukan literatur diolo.

Ponoriukan nogi diti nga omilo osiliu do iso dokumentasi kokomoi tuunion
tinaru Dusun kumaa tulun ginumuan. Nointutunan o tinaru Dusun do ogumu o
tuunion di winonsoi mantad do poring toiko nunu-nunu nopo i kakamot di haro id
posorili iso-iso kinoyonon. Mantad do ponoriukan diti, nokointutun nogi o iso
tuunion kawawagu do tulun tinaru Dusun miampai osorisid id aspek do
pamansayan om nogi kakamot-kakamot pinowonsoi dau. Ponoriukan diti omilo
silihon do iso dokumentasi montok do popoingkakat po kawagu diti tuunion
tinaru om nogi montok do popouhan do tulun mongilo diti tuunion Somporing
lolobi no id aspek do pamansayan om nogi kakamot pinowonsoi.

Sogu
Mantad do asil ponoriukan di naanu momoguno instrumen ponoriukan, haro

piipiro sogu montok kotilombuson do ponoriukan diti. Ponoriukan kokomoi
tuunon Somporing nopo diti nga poinghontol kumaa aspek pamansayan om
kakamot-kakamot pinowonsoi id tuunion diti. Mantad dii, montok do ponoriukan
tumilombus, milo o mononoriuk wagu id timpu dumontol do monoriuk kawagu
kokomoi diti tuunion Somporing id aspek do konsep muzik dau. Ingkaa iti tu haro
piipiro kowonuan wagu solinaid do minomonsoi diti ponoriukan tuunion
Soporing. Kowonuan wagu nopo dii nga kopounian Somporing nopo diti nga
minomoguno woyo fingering miagal do tuunion Rekoder. Suai ko mantad dilo,

39

kopounian Somporing nopo diti nga momoguno do sistom numbul id kod dau om
solinaid do notimpuunan momonsoi iti Somporing, kiwaa tolu kawo poimbida
Somporing di nnowonsoi, id nonggo do kawo nopo ngawi dii nga Somporing
Somprano, Alto om nogi Tenor. Tumanud nopo do ponorubungan miampai
responden, ginayo nopo ngawi diti Somporing id tikid kawo dau nga okon ko
minomit do ginayo di Saksofon. Ingkaa iti tu nowonsoi iti kawo maya no do
ginayo Somporing di pinatantu di minomonsoi sondii. Mantad do kowonuan wagu
diti, omilo do silihon iti do iso impohon montok ponoriukan tumilombus kokomoi
diti tuunion Somporing id aspek do konsep muzik dau. Sogu nopo diti nga montok
do popoingkawas diti tuunion tinaru om nogi mooi o koinggumu o
pendokumentasian kokomoi diti tuunion kawawagu tinaru Dusun.

Suai ko mantad dii, mooi do lobi kointutun kopio iti tuunion tinaru
kawawagu, milo do posuangon id buuk teks mooi do oinwoguwan kasari iti
toilaan kokomoi tuunion tinaru. Mantad nopo do buk teks Boros Kadazandusun
Toun 3, tuunion tinaru nopo nga poinsuang no ngawi i tuunion di winonsai
mantad do poring i nonggo do tuunion nogi diti nga id kategoriI di miagal do
Somporing. Sundung po do ingkaa aiso po o kopointutunan tuunion Somporing id
buuk teks Boros Kadazandusun id sikul. Mantad diti, lobi osonong nung
posuangon o kokomoi diti tuunion Somporing id buuk teks mooi do kotutun o
susumikul diti tuunion wagu. Id konteks diti, ponoriukan di pinapanau diti milo
silihon iso impohon toi ko sukuon montok do poposuang diti kointutunan tuunion
Somporing id buuk teks.

40

SUKUON
Abdul Jamal Abd Hamid, Khairil Anwar Dean Kamaruddin. (2011).

Reconstructing Ideas and Creativity in Sabah Musical Culture –
Somporing- ‘The Bamboo Saxophone of Sabah’ .
Bidin, C. A. (2008). Kajian tentang Alat Muzik Tradisional Orang Ulu: Teknik
Memainkan dan Penalaan Jatung Utang. Universiti Malaysia Sarawak
Joannes Lanyun Anak Kandawang. (2012). Pengaplikasian Alat Muzik
Tradisional Iban Engkerunai Ke Dalam Orkestra.Universiti Malaysia
Sarawak.
Danial, E. (2017). Binaan Modul Pengajaran-Pembelajaran Sompoton Sandad.
Universiti Malaysia Sabah
Kardos, G, & Smith, C.o. (1979). On writing engineering case. Proceedings of
The American Society for Engineering Education National Conference on
Engineering Cases Study. Otawa. Ontario. Canada
Meris, F. (2015). Pengenalan Nada Saksofon Alto Menggunakan FFT dan
pengklasifikasian dengan jarak simetrik Probabilitas.
Merriam. (1994). Qualitative Research and Case Study. Open Journal of Social
Science.
Miles and Huberman. . (1994). Qualitative data analysis: An expanded
sourcebook.
Randel, D. M. (1986). The New Harvard Dictinary of Music.Harvard: Belknap
Press of Havard University Press
Sidabutar, B. T. (2013).SULIM BATAK TOBA: SEBUAH KAJIAN KONTINUITAS
DAN PERUBAHAN. Universitas Sumatera Utara
Wagiman. (2001). Teori musik Dasar. Hand out. Semarang: FBS Unnes

41

KAADAT-ADATO’ SOIRA HARO TULUN MINIDU POGUN
TINARU DUSUN ID KAMPUNG KIGIWIT, RANAU SABAH

ELDA ROSIDAYU BASINAU @ DEUS
SAIMIN GINSARI, DR
AMIDY MALAGOB

JABATAN BAHASA KADAZANDUSUN INSTITUT PENDIDIKAN GURU
KAMPUS KENT

[email protected]

ABSTRAK
Ponoriukan nopo diti nga kokomoi kaadat-adato’ soira haro tulun minidu pogun tinaru
Dusun id Kampung Kigiwit, Ranau Sabah. Objektif ponoriukan nopo diti nga montok
mongilo kaadat-adato’ tintod momolobong tulun Dusun hilo id Kampung Kigiwit, Ranau
Sabah, mongilo kaadat-adato’ maso momolobong tulun Dusun hilo id Kampung Kigiwit,
Ranau Sabah om mongilo kaadat-adato’ kalapas momolobong tulun Dusun hilo id
Kampung Kigiwit, Ranau Sabah. Ponoriukan nopo diti nga ponoriukan tinjauan
momoguno ponginsamakan kualitatif. Data ponoriukan naanu mantad ponorubungan,
pongintangan miwoyo om analisis dokumen. Maya asil ponoriukan haro 16 kaadat-adato’
tintod momolobong tulun Dusun hilo id Kampung Kigiwit, Ranau Sabah. Kaadat-adato’
tintod momolobong nopo dii nga au milo powoyoon id longobon o lungun om au milo au
katabi tanak kusai di rata nung i minidu pogun nopo dii nga tapa diolo. Analisis
ponoriukan popokito haro 4 kaadat-adato’ maso momolobong tulun Dusun hilo id
Kampung Kigiwit, Ranau Sabah. Tumanud responden, kaadat-adato’ maso momolobong
nopo nga minog do soira momolobong nga tinan rata id suang lungun dii minog
poingintong id kotonobon tadau. Au milo au papanau do abaabayan ritual manatak
namatai nopo nga iso ko mantad 10 kaadat-adato’ kalapas momolobong tulun Dusun hilo
id Kampung Kigiwit Ranau, Sabah. Abaabayan ritual manatak namatai nopo dii nga iso
ritual i mangan wonsoyo do songulun tondu i napatayan sawo. Ponoriukan diti minog
potilombuson mooi do kaanu monguhup om kapanahak bagas di tosonong kumaa tinaru
Kadazan Dusun.

Hogot Toponsol : Kaadat-adato’, Minidu Pogun, Kampung Kigiwit Ranau

42

Kopointutunan

Id iso-iso tinaru, ogumu o kawo do adat. Kaadat-adato’ dii oponsol kopio mooi do
komogoton do tinaru dii sondii. Iso nopo do kawo kaadat-adato’ id suang tinaru
Dusun nopo nga kokomoi kaadat-adato’ maso haro tulun minidu pogun. Kaadat-
adato’ nopo nga iso ahal di minog ilagon do wonsoyon tumanud kotumbayaan do
iso-iso tinaru loolobi tinaru Dusun.

Suai ko ii, hiti nopo id pomogunan diti nga au koidu mantad do haro kaadat-
adato’ soira haro tulun minidu pogun. Ahal diti miagal dii tu’ ogumu o tinaru om
haro nogi mogiisuusuai o kaadat-adato’ soira haro minidu pogun. Kaadat-adato’
soira haro tulun minidu pogun dilo nga oponsol mooi do popokito do iso-iso
tinaru. Id kaadat-adato’ dii nga minog tonudon do mantad di pogulu po gisom do
baino mulong po tu’ mumang buru no o koposion tulun hiti id pomogunan. Id
pogun Malaysia, tinaru nopo ogumu i haro id Semenanjung Malaysia nga ii no
India, Melayu om Cina. Id Sabah nopo nga tinaru Kadazan om Dusun om id
Sarawak nopo nga tinaru Iban. Mantad dilo, mantad no mogiisuusuai o tinaru dilo
nga mogiisuusuai nogi o kaadat-adato’ soira haro tulun minidu pogun. Mantad dii,
ponoriukan diti montok mongilo nunu ngawi pogoduhan tintod, maso om kalapas
momolobong do rata tulun Dusun id Kampung Kigiwit, Ranau Sabah.

Sumusuhut, ponoriukan nopo diti nga kokomoi kaadat-adato’ soira haro
tulun minidu pogun tinaru Dusun id Kampung Kigiwit, Ranau Sabah. Dusun nopo
nga istila i gunoon sumuku do tinimungan tinaru sandad id suang do Dusunic i
haro id Pogun Sabah. Lobi 30 sub etnik i poinsuang id Dusunic. Tinaru Dusun diti
ointutun do tinaru di ogumu koubasanan, tuunion, taakanon om kohompit no o
kaadat-adato’ ngawi. Mamaramai tulun Dusun do karamayan Tadau Kaamatan i
pohoro’on tikid 31 Mikat tikid toun. Mantad dilo, maya no do ponoriukan diti,
oilaan no o kaadat-adato’ soira haro tulun minidu pogun id Kampung Kigiwit,
Ranau Sabah.

Kointalangan Kobolingkahangan
Kointalangan kobolingkahangan nopo do ponoriukan diti nga kokomoi kaadat-
adato’ maso haro tulun minidu pogun tinaru Dusun id Kampung Kigiwit, Ranau
Sabah. Kobolingkahangan nopo do ponoriukan diti nga ii no ogumu nodi tulun
tinaru Dusun i au koilo do kaadat-adato’ i minog wonsoyon soira haro minidu
pogun. Mantad dilo, maya do ponoriukan diti kaanu daa popoilo nunu ngawi o
kaadat-adato’ tintod momolobong tulun Dusun id. Suai ko ii, popoilo nunu ngawi
kaadat-adato’ maso om kalapas momolobong tulun Dusun id Kampung Kigiwit,
Ranau Sabah.

Ahal diti miagal diti tu’ soira osoriuk o kokomoi kaadat-adato’ tintod, maso
om kalapas momolobong nga oilaan nondo do tinaru Dusun nunu ngawi kaadat-
adato’ i minog wonsoyon maso haro tulun minidu pogun. Ahal diti nogi mooi do
mongilag nunu-nunu nopo i au osonong osiliu tumanud kotumbayaan
komolohingan mantad di gulu po sundung po tu’ kogumuan haro no ugama do
tulun tinaru Dusun. Lansanon nopo do ponoriukan diti nga mooi do oilaan nunu
ngawi kaadat-adato’ tintod momolobong tulun tinaru Dusun id Kampung Kigiwit,
Ranau Sabah, kaadat-adato’ maso momolobong tulun tinaru Dusun id Kampung
Kigiwit Ranau Sabah om nunu ngawi kaadat-adato’ kalapas momolobong tulun
tinaru Dusun id Kampung Kigiwit, Ranau Sabah. Sasaran ponoriukan nopo diti
nga tulun tinaru Dusun id Kampung Kigiwit, Ranau Sabah.

43

Tudu’ Ponoriukan
Poindalanon o ponoriukan diti montok mongilo kaadat-adato’ tindod, maso om
kalapas momolobong do rata tulun Dusun hilo id Kampung Kigiwit, Ranau Sabah

Tuhot Soriuk
1. Nunu kaadat-adato’ tintod momolobong do rata tulun Dusun id Kampung

Kigiwit, Ranau Sabah?
2. Nunu kaadat-adato’ maso momolobong do rata tulun Dusun id Kampung

Kigiwit, Ranau Sabah?
3. Nunu kaadat-adato’ kalapas momolobong do rata tulun Dusun id Kampung

Kigiwit. Ranau Sabah?

Pongintangan Literatur
Amalan tradisi kalapas minidu pogun tinaru Melayu Negeri Sembilan : Iso
ponguyadan ukum, ponoriukan di Mohd. Kamel bin Mat Salleh toun 2004. Maya
do ponoriukan diti ponoriuk mongintong do amalan toi ko’ woyo tradisi basaan
surah Yasin om tahlil montok tutungkap kumaa di minidu pogun, karamayan
konduri tongotiagak, basaan talqin kalapas polobongon om amalan mindapou
lobong. Sundung po miagal dii, ponoriuk nogi nga mongintong kokomoi piipiro
ahal i nokoboros sabaagi kaadat-adato’ id suang tinaru soira haro tulun minidu
pogun. Bontuk pangamalan on pongintangan ukum mangan boroso montok
mongilo pongintangan syarak kumaa ahal dii. Poomitanan nopo nga papasang
nawor-nawor (bau-bauan) miagal ko’ satanggi om kamanyan id sampaping do
namatai, panahakan tusin kumaa papasambayang namatai om popoiliu watu nisan
id sawat do lobong om suusuai po’. Okito do mantad ponoriukan diti do
ponoriukan dilo lobi do amalan om id ugama Islam.

Maya do ponoriukan di Mohd. Kamel bin Mat Salleh dilo, monoriuk
kokomoi do kaadat-adato’ soira haro minidu pogun. Ponoriukan dilo haro
pisuayan do ponoriukan kaadat-adato’ tintod om kalapas momolobong soira haro
tulun minidu pogun. Ahal diti miagal diti tu’ ponoriukan dilo id tinaru Melayu id
Negeri Sembilan om ponoriukan i winonsoi diti montok tinaru Dusun id
Kampung Kigiwit, Ranau Sabah. Ponoriukan dii Mohd. Kamel bin Mat Salleh
dilo nogi lobi kumaa kaadat-adato’ om kaadat-adato’ i minog wonsoyon montok
tinaru Melayu i kiugama Islam om ponoriukan diti winonsoi montok kaadat-
adato’ i wonsoyon id tinaru Dusun om wonsoyon tintod om kalapas momolobong.

Amalan-amalan kalapas minidu pogun id tinaru Melayu Hulu Selangor,
ponoriukan di Siti Hasnah Mohd. Amin, Fakulti Usuluddin toun 1997. Fokus
nopo do ponoriukan diti nga kokomoi minidu pogun om mongurus tinan di
minidu pogun. Ii no ngawi tanda-tanda mogidu pogun oruhai no korikot, i minog
wonsoyon do tulun i oruhai no mogidu pogun, i minog wonsoyon soira momodsu
i tinan minidu pogun, mongkafan, manambayang om popolobong i lisokon tinan.
Id ponoriukan diti nogi koboros do kaadat-adato’ soira minidu pogun ii no woyo
mihad, mogibooboros kumaa tulun di minidu pogun om poposiliu do lobong
sabaagi masjid om i wonsoyon papasang do lampu id kalabangan. Ponoriuk nogi
momoboros ahal i kopionit do bid’ah id pongurusan lisokon tinan miagal ko’
monginlagup turos do waig lobi do pinodsu do lisokon tinan, konduri id walai di
minidu pogun, basaan talqin, karamayan tahlil om konduri lisokon tinan tolu
tadau, tadau ko-7, 40, 100 kiniduan pogun, kowowoyoon mangandad om
manahak tisuli tulun i mambasa al-Quran id timpak do lobong, momonsoi binaan
om monuat i timpak do lobong.

44

Mantad dilo, okito do id ponoriukan-ponoriukan nakatalib dilo nga loobi do
kaadat-adato’ om kaadat-adato’ do tulun tinaru Melayu om kiugama Islam
kokomoi do mogidu pogun. Id ponoriukan ku nopo nga kumaa tulun tinaru Dusun
id Kampung Kigiwit. Ponoriukan di Siti Hasnah Mohd. Amin nopo dilo nga lobi
do kokomoi mongurus tinan di mindu pogun, om ponoriukan ku nopo nga lobi
kumaa do kaadat-adato’ tintod om kalapas palabangan do tinan di minidu pogun.

Metodologi
Reka bontuk ponoriukan i ginuno id ponoriukan diti nopo nga ponoriukan
tinjauan do kualitatif. Ponginsamakan kualitatif nopo nga kaida ponoriukan i lobi
monoriuk iso-iso fenomena toi ko’ kinantakan i kopiipio (natural setting) toi ko’ i
osiliu do au opurimanan. Id ponoriukan diti nowonsoi do kualitatif tu’ montok
manganu korotian i lobi aralom kokomoi woyo, emosi, kotumbayaan,
kowoowoyoon sosongulun toi ko’ tinimungan tulun. Ponoriukan diti nogi nga
ponoriukan deskriptif i kibontuk do tinjauan kokomoi do koponurubungan
responden montok kaadat-adato’ soira haro tulun minidu pogun tinaru Dusun id
Kampung Kigiwit, Ranau Sabah. Maklumat-maklumat i naanu maya do
ponimungan data sisimbar ponurubungan semi-struktur momoguno do senarai
semak i haro pionitan. Tumanud Majid (1998), ponoriukan deskriptif nopo nga
ponoriukan i kitudu no papatayad iso-iso fenomena i osiliu.

Reka bontuk ponoriukan diti nogi kibontuk do exploratory research toi ko’
ponoriukan kibontuk monoroka i kohompit no momorisa do ponguhatan-
ponguhatan i pinatayad id bontuk do koponurubungan (temu bual).
Koponurubungan dilo montok limo tulun responden id Kampung Kigiwit, Ranau
Sabah tulun Dusun i nopili do mononoriuk.

Asil Ponoriukan
Asil ponorubungan, pongintangan miwoyo om analisis dokumen popokito do;

Tudu’ 1:
Kaadat-adato’ Tintod Momolobong Do Rata Tulun Dusun Id Kampung
Kigiwit, Ranau Sabah

Jadual 1: Kaadat-adato’ Tintod Momolobong Do Rata Tulun Dusun Id Kampung
Kigiwit, Ranau Sabah om ponguyadan

Num Kaadat-adato’ Tintod Momolobong do Ponguyadan
1 Rata Tulun Dusun Id Kampung
2 Kigiwit Ranau Mooi do au koilo i minidu
Au milo powoyoon id longobon o lungun pogun do muli walai om
ii no tu’ mongoluang id tolid linimput mongilag haro kaantakan
toodopon. au osonong miagal ko’
sumakit o paganakan.
Au milo au paakanon i minidu pogun.
Popihidon raha manuk id
munung do rata mooi do au
otopunan i rata om au
awagat maso id tindalanon
mooi pomolobong.

45

Au milo mongimuhau do walai nung au Katanggoi rusod i wiau om

3 po nolobong i rata. obintoruol o paganakan.

Au milo alaangan do tasu, tungau om Tumungang i rata om
4 tulun i rata dii poingiliu. mangakan paganakan dau.

Au milo modsu o paganakan di napatai Osingud di minidu pogun

5 tintod olobong i rata. om au mogidu mantad di

walai.

Tanak kusai tumabi (mongoi kama id Momoros do

palad) di rata nung i minidu pogun nopo “Onuon ku iti Pongimpori,

6 dii nga tapa diolo. Pongindapu, Pomuparai”.

Montok manganu
kolumaagan.

Au milo popouni nunu nopo tuunion. Kalapas 7 tadau milo nogi
7 tu’ tumiri romou di rata om
roitan no do au po napatai.

Mamantang do tayam i orubaan id Tombolog Kopio
tindalanon mooi pomolobong. (Moguyung = oruhai-ruhai
om haro no uyungan
i. Tombolog Kopiyo “tik yi yi” kawagu momolobong)
8 ii. Tombolog Lokiu “kiu”

Tombolog Lokiu (Oniting o
tatalanan) = nung kopogulu
monguni nga osonong ii

9 Au milo mongoi susut walai di haro Kotingaha di rata om
minidu pogun . pakalasu-lasu paganakan.

10 Au milo au tabanan longobon om titigaon Mongilag do wayaan do
maso manamong di rata. tayam sumuang walai.

Au milo posoliwanon gulu o tulu rata id Nung tulu gulu nga
suang lungun id pinawayaan. poingintong id walai om
11 namatai au mogidu mantad
id walai.

12 Au milo minggaso maso manamong rata. Mamantang paganakan i
noiduan ginawo.

Au milo tumanud tangaanak om tulun Mongilag au kawaya do
sumakit (kitoruol) mooi pomolobong. Kaadat-adato’.Tangaanak –
13 au karati Kaadat-
adato’Tulun sumakit – Au
ogirot sunduan

14 Au milo powilihon lungun id tindalanon Haro tandadon om haro
mooi pomolobong. sumusuhut apatai.

15 Au milo au pousukon dangol id longobon Mongilag au koilo i
pinawayaan di lungun. namatai muli walai.

Au milo au atamangan o lobong kalapas Nung osuangan do tayam

16 mongugar do luang lobong. miagal ko’ mogundaliu nga

haro sumowoli apatai.

46

Tudu 2:
Kaadat-adato’ Maso Momolobong Do Rata Tulun Dusun Id Kampung
Kigiwit, Ranau Sabah

Jadual 2:
Kaadat-adato’ Maso Momolobong Do Rata Tulun Dusun Id Kampung Kigiwit,

Ranau Sabah om ponguyadan

Num. Kaadat-adato’ Maso Ponguyadan
Momolobong do Rata Tulun
Dusun id Kampung Kigiwit,
Ranau Sabah

Minog do papagarab tana id luang Au kotindohoi o rusod id

1 lobong om olitan nogi kalabangan.

Au milo haro roun miau id luang Haro sumowoli apatai.

2 lobong

Momolobong nopo nga minog do Kotonobon tadau (otuong) au

3 tulu di rata id suang lungun nondo i minidu pogun koilo
poingintong id kotonobon tadau muli walai.

Minog do posuangon tongorasuk Osonong koposi-posion di

4 di minidu pogun id luang lobong minidu pogun om au gumuli
minggaso di paganakan dau.

Tudu’ 3:
Kaadat-adato’ Kalapas Momolobong Do Rata Tulun Dusun Id Kampung
Kigiwit, Ranau Sabah

Jadual 3:
Kaadat-adato’ Kalapas Momolobong Do Rata Tulun Dusun Id Kampung Kigiwit,

Ranau Sabah om ponguyadan

Num. Kaadat-adato’ Kalapas Ponguyadan
1 Momolobong do Rata Tulun Dusun
2 id Kampung Kigiwit, Ranau Sabah Mongilag kaantakan di au
3 Au milo au kalaang tapui di muli osonong.
4 mantad mooi pomolobong nung oilaan
5 haro kumowili id lobong. (Okon ko’ Mooi do au katanud namatai.
nopo tapui nga agaman o kayu di
sangkul) Au osonong koposion
Au milo sumuang walai nung au po paganakan miagal ko’
kopodsu apatai.Togutui: Osonong
Au milo mogonsok do tolok / todok kosunion
punti solinaid 7 tadau Tolok: Rumatu
Au koopung rusod.
Moo igit do wakau kalapas
momolobong Minog papapanau abaabayan
Papapanau do abaabayan ritual ritual manatak namatai
“manatak namatai” id timpu 7-100 montok songulun tondu i
tadau om tintod kapanansawo o napatayan sawo. Au nopo
songulun tondu i napatayan sawo.

47

kapanau manatak namatai
nga au milo manansawo
kawagu i tondu dii. Pohoroon
o “manatak namatai” id
suang talun om mongowit
tusin RM1.50 (tusin taparak),
dangol om iso ladsung i
mangan sandango.

Boboroson di tondu
(koruhang):

(Lohowon ngaran sawo
soginumu inturu)

Miampai momoguno palad
wanan:

“Todi ti pinahaboi nu dogo,
pogulion ku no dika ti. Ina
onuo”

(Pagarabon tusin)

“Adi nokoguli ku no ngawi ri,
koinsanai o tanak naanu ku
no. Suab manansawo oku au
milo ko po mooi oros-oros
dogo, manansawo ko no
dika”

“Mooi ko nopo guli dogo adi
(kayu) mangan tataso, ko no
moti mooi no guli dogo”

Au nopo atatas kayu nga au
asaga i namatai mangan
adaai.

Minog iduanan o walai tulun Dusun i Momonsoi “tonogutui”

haro minidu pogun id timpu 7 tadau. iyonon maso kowonsoi walai

6 Nung tangaanak nopo apatai nga au wagu. Montok mongilag

tagal ii no mangan sombolikon o wulu kaantakan au osonong.

nokoilihon di rata.

7 Au milo timpaan nung haro Haro sumusuut kaantakan au
momolohou maso id tindalanon osonong.

Paganakan i haro minidu pogun au Au manahak karaatan kumaa

8 milo sumombol id walai do wokon sombol dii.

solinaid 7 tadau

Au milo kumowili id lobong soira Tumanud namatai muli om

9 poulian no mantad momolobong mada nondo kotongkiad. Au

osonong o kolidasan.

10 Minog do makan po id walai di minidu Mamantang paganakan di
pogun minidu pogun.

Pogibaabarasan Om Pomolingkuman
Maya do ponoriukan diti haro 16 kaadat-adato’ tintod momolobong do rata tulun
Dusun id Kampung Kigiwit, Ranau Sabah, haro 4 kaadat-adato maso
momolobong do rata tulun Dusun id Kampung Kigiwit, Ranau Sabah om haro 10
kaadat-adato kalapas momolobong do rata tulun Dusun id Kampung Kigiwit,
Ranau Sabah. Bagas ponoriukan di koiso nopo nga montok kaadat-adato’ minidu
pogun tinaru Dusun. Adat minidu pogun nopo diti nga oilaan do tinaru Dusun id
Kampung Kigiwit, Ranau Sabah dii sondii. Bagas ponoriukan nogi nga montok
tinaru suai ii no tinaru suai nuru do mongilo om mangarati kaadat-adato’ soira

48

haro tulun minidu pogun tinaru Dusun mooi do koilo tumanud adat nung koongoi
id iso-iso kaantakan minidu pogun tinaru Dusun. Suai ko mantad dii, bagas
ponoriukan di kotolu nopo nga kaanu manahak bagas di tosonong kumaa sukod
wagu tinaru Dusun. Ponoriukan diti nogi kaanu manahak bagas tosonong id gana
pondidikan. Iti nopo nga okito maya asil ponoriukan i popokito do kaadat-adato’
tintod, maso om kalapas momolobong do rata tulun Dusun. Mantad dii, mogingia
loolobi po i mongingia do Boros Kadazandusun (BKD) om i mongia’ id sikul
kinoyonon ogumu tinaru Dusun nga kaanu minsingilo om mangarati do kaadat-
adato’ soira haro tulun minidu pogun tinaru Dusun.

Id timpu kinopoindalanan do ponoriukan diti, haro piipiro sogu ponoriukan
i milo potilombuson montok koponginlaaban do ponoriukan diti id gana kaadat-
adato’ minidu pogun tinaru Dusun. Kumoiso nopo nga kokomoi do ponoriukan
tumilombus kokomoi do uhu diti miagal ko’ mongintong kaadat-adato’ minidu
pogun tinaru Dusun id kinoyonon suai om mangan nondo piadango’ do kaadat-
adato’ minidu pogun tinaru Dusun id Kampung Kigiwit, Ranau Sabah. Sogu nopo
diti naanu mantad responden ponoriukan ii no koboros do haro o mogiagal om
pisuayan do adat minidu pogun tinaru Dusun id Kampung Kigiwit, Ranau Sabah
om kinoyonon suai. Mantad dii, posoguon daa do polombuson o ponoriukan
kokomoi kaadat-adato’ soira haro tulun minidu pogun tinaru Dusun diti kumaa
skop om rontob ponoriukan di lobi agayo. Kumoduo, ponoriukan kokomoi do
modtudau i mangan panaho solinaid 7 tadau id Kampung Kigiwit, Ranau Sabah.
Kapadalanon do ponoriukan diti kaanu manganu asil di milo sukuon om nogi
monginlaab kokomoi do kaadat-adato’ soira haro tulun minidu pogun tinaru
Dusun. Sogu nopo diti nga naanu mantad responden ponoriukan ii no koboros
kokomoi modtudau id Kampung Kigiwit, Ranau Sabah. Kumotolu, monoriuk lobi
aralom kokomoi kaadat-adato’ kalapas momolobong do rata ii no kokomoi
manatak namatai. Kapadalanan do ponoriukan diti kaanu manganu asil di milo
sukuon montok timpu dumontol. Mantad dii, kaadat-adato’ manatak namatai diti
kaanu mahanak korotian di poinlaab kumaa tinaru Dusun loolobi kumaa tinaru
suai.

49

SUKUON

Al-Attas, S. F. (1987). Upacara Kematian di Dalam Masyarakat Melayu Negeri

Sembilan : Satu Kajian Tentang Perkara-perkara Yang Bertentangan .

Kertas Projek, Fakulti Universiti Usuludin Akademi Pengajian Islam

Universiti Malaya.

Amin, S. H. (1998). Amalan-amalan Selepas Kematian di Kalangan

Masyarakat Melayu Hulu Selangor.

A. N, et al. (2013). Adat resam dan pantang larang suku kaum di Sabah. Kuala

Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Halina Sendera Mohd Yakin. (2013). Semiotik dalam adat Kematian Bajau.

Sabah. Tesis PhD, Jabatan Antropologi dan Sosiologi, Fakulti Sastera

dan Sains Sosial, Universiti Malaya.

Hassan, N. M. (1994). Kepercayaan Masyarakat Melayu Mengenai Kematian :

Satu Tinjauan Khusus di Hulu Terengganu . Kertas Projek, Fakulti

Usuludin Akademi Pengajian Islam Universiti Malaya.

Izmanira Ismail. (2003). Adat Tradisi Kematian Bagi Suku Kaum Bajau (Sama)

Taun Gusi Kota Belud Sabah. Sekolah Pengajian Tinggi. Sarjanamuda

Pengajian Seni. Universiti Malaysia Sabah

Komiboros Malay-Dusun-English. Penampang: Sabah Komik. Pugh-Kitingan, J .

(2016). Kadazan Dusun. Kuala Lumpur: Institut Terjemahan & Buku

Malaysia.

Jainudin, A. S. (2003). Pengurusan Jenazah di Kalangan Masyarakat Islam

Pendang. Satu Penilaian Hukum.

Panel Penulis. (2014). Adat Resam dan Pantang Larang Suku Kaum di Sabah.

Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

Saidatul Nornis Mahali. (2010). Adat dan ritual kematian di Sabah. Kota

Kinabalu: Universiti Malaysia Sabah.

Shafie, H. H. (1988). Adat Istiadat Kematian dalam Masyarakat Islam di Kedah.

Kertas Projek Jabatan Pengajian Fakulti Sastera dan Sains Sosial

Universiti Malaya.

Sirom, A., & Topin, B. (2017). Kadazandusunlogi om Rinait. Kota Kinabalu:

Koisaan Publications.

Veronica Petrus Atin. (2011). Adat kematian masyarakat Dusun: Peranan

Kearifan Tempatan Dalam Menangani Pertempungan Budaya dan

Agama. Dlm. Saidatul Nornis Mahali & Budi Anto Mohd

Tamring (Eds). Pluraliti dalam Kearifan Lokal di Sabah. Kota

Kinabalu: Universiti Malaysia Sabah.

Zawawi, A. M. (2013). Melayu : Jurnal Antarabangsa Dunia Melayu Jilid 6 Bil.

2 2013. Amalan Tabu Suku Mah Meri Tanjung Sepat, Banting

Selangor, 165.

50


Click to View FlipBook Version