The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

SOMPURUAN ARTIKEL JURNAL PONORIUKAN BKD 2021

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by tracymajit, 2021-11-30 20:08:46

SOMPURUAN ARTIKEL JURNAL PONORIUKAN BKD 2021

SOMPURUAN ARTIKEL JURNAL PONORIUKAN BKD 2021

Keywords: Bahasa Kadazandusun,Research in Education

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Tumilombus, kiwaa nogi ponoriukan gulu kokomoi Kogunoon do
Susunion id Kopomolingasan Tradisional tinaru Murut Tahol id Sabah:
Kopongimurian Kumaa Unsur Koarifan Tempatan. Ponoriukan diti poinglobi
id kopomogunaan susunion do tinaru Murut Tahol montok momolingos do
piipiro kawo toruol-ruol fizikal. Soginumu do 32 kawo susunion i kiguno
sabaagi do pomolingos tinaru Murut Tahol nokodokumentasi. Susunion nopo
di nosoriuk nga nokokategori kumaa id boogian-boogian miagal do roun, raan,
tunduk tua’ om gamut. Sumusuhut, kiharo o roromu koarifan tempatan
do tinaru Murut Tahol nopo nga haro koilaan kokomoi do kaida mongintutun,
kaida popotounda’ do susunion di milo gunoon sabaagi do pomolingos toruol-
ruol. Kabaalan do tinaru Murut Tahol do mongintutun susunion i kosudong do
posilihon do rusap om nogi id kaida kopotounda’an do rusap-rusap nakaanu
popokito do koarifan do tinaru Murut Tahol mantad di pogulu po. (Normadiah
Nassir, 2015)

Metodologi
Id ponoriukan diti, minomoguno o mononoriuk do piipiro kaida sabaagi

do instrumen ponoriukan.
a) Kaida Ponorubungan

Instrumen ponoriukan i momoguno do kaida ponurubungan nopo nga
iso kaida i milo boroson do oponsol om haro kesahan di akawas. Ahal nopo
diti nga kaanu o mononoriuk maklumat miampai potilombus mantad do
responden ponoriukan. Mantad dii, kaida ponorubungan nopo diti nga iso nogi
kaida di gunoon id ponoriukan diti. Ponorubungan nopo di maan papanaho nga
kokomoi do latar dohuri responden om komilaan responden kokomoi do rusap
tradisional. Pogulu i do sesi ponorubungan, potounda’on po di mononoriuk o
poguhatan-poguhatan di gunoon id sesi do ponurubungan.

Ahal nopo diti nga mooi do osonong o kapapanahon do proses
ponorubungan dii om osimbar do responden o poguhatan dii. Suai ko iri,
koilaan-koilaan nopo di onuon toi ko’ ilo’on di mononoriuk nga aanu om milo
pisilihon do data i posuangon do id ponoriukan dii.
b) Ponurubungan Sapara Kistruktur
Pinotounda’ o poom tuhot ponorubungan separa kistruktur i oulud, kosudong
om ouhan do rotian soira polombuson o tuhot dii kumaa informan di nopili.
Mogiruruba’ om mogiromut miampai informan di pinili montok maganu
sisimbar tumanud poguhatan di pinotounda’.
c) Kaida Rakaman Ponurubungan
Kaida nopo diti nga noguno montok do manganu do gambal-gambal data om
nogi video –video maamaso do monimung data maya do ponurubungan

d) Kaida Pongintangan
Kaida diti pinowonsoi doid piipiro timpu tintod do popoindalan do
ponurubungan om ontok do timpu pourubungan. Pongintangan diti kaanu do
manahak pomusarahan impohon montok mongilo om mangarati kinaantakan
tulun i maan onuo’ sabaagi do mamampayat. Mantad dii, pinotounda’ o
sonarai simak montok sukuon moi do kaanu o kopongintangan do sisimbar toi
ko’ toilaan impohon di lobi osorisid.

101

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Asil Om Pibarasan

1)Mongintutun do ngaran-ngaran rusap-rusap sandad id Kampung Taginambur
Jadual 1
Ngaran-ngaran do rusap sandad id Kampung Taginmabur

BIL NULUDAN RUSAP SANDAD KAMPUNG
TAGINAMBUR
1
Gamut
2
Mandahas Leucosyke Capitellata
3 i (Poiret) Wedd.
4 (Urticaceae)

5 Lintotobo Ficus septica
u
6
Rumbio Metroxylon sagu
7
8 Gosing Melastoma
malabathricum
9 L.(Melastomataceae)
1
0 Paka Imperata Cylindrica
(L.) P. Beauv
1
1 Kiri-kiri Crotalaria pallida Ait.
(Fabaceae)
1
2 Tonu’ui -
1
3 Piasau Cocos nucifera L.
1 (Arecacaeae)
4
Soolok -
1
5 Tombuasa Ficus Septica
1 /
6 Lintotobo
1 u aragang
7
1 Guas /Kulit
8
Gosing Melastoma
1 malabathricum
9 L.(Melastomataceae)
2
Tulu’ Bambuseae

Ridap Erythrina sp.
Pokulita (Fabaceae)

-

Tunduk

Tunduk Manihot esculenta
Mundok -

Pokulita

Bayabas Roun Psidium guajava L.
(Myrtaceae)
Turi Areca catechu
Lugus
-
Bungoliu

Soogi -

102

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

0

2 Nonokot -
1

2 Tawawo Blumea balsamifera
2 (L.) DC.(Asteraceae)

2 Gosing Melastoma
3 malabathricum
L.(Melastomataceae)

2 Tombiau Justicia gendarussa
4 Burm.f. (Acanthaceae)

Wakau

2 Tangkod Araceae family
5

2 Kosup Chloranthus cf.
6 Officinalis
(Chloranthaceae)

2 Kolumpis Araceae family
7 ahon

2 Tahab- Urticaceae family
8 ahab

2 Koroping Araceae family
9 gan

3 Tonsom- Embelia dasythyrsa
0 onsom miq. (Mysinaceae)

3 Walahan Araceae family
1

3 Kalait Melastomataceae
2

3 Mondorin Araceae family
3 gin

3 Tulak Araceae family
4

3 Gunaton Poikilospermum sp.
5 Urticaceae

3 Soolikan chrysobalanaceae
6

Tua’ua

3 Sibu Costus Speciosus (J.
7 konig) Sm. (Costaceae)

103

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

2) Mongilo do kogunoon rusap-rusap sandad id Kampung Taginambur

Jadual 2: Kogunoon do rusap-rusap sandad

BIL NGARAN RUSAP KOGUNOON

Gamut

1 Mandahasi 1. Inumon di wagu kapapaganak

2. inumon montok i kigandas id
kabang

2 Lintotobou 1. Inumon di wagu kapapaganak
2. inumon di haro dugalon

3 Rumbio 1. Inumon waig di wagu
momunipon

4 Gosing 1. Inumon di haro o sadanon
2. Oruol tian

5 Paka 1. Montok ponorimpuk gandas,
kuris
2. Oinggolou tulu
3. mumbal nogi mimbulai nipon

6 Kiri-kiri 1. Montok ponorimpuk gandas,
kuris

2. Oinggolou tulu,

7 Tonu’ui 1. Montok ponorimpuk gandas,
kuris

2. Oinggolou tulu

8 Piasau Longohon
Sadanon
Oinggolou tulu

9 Soolok 1.Ponorimpuk gandas
2. Oinggalahan tulu

10 Tombuasa/ Lintotobou Inumon di wagu kapaganak moi

aragang oruhiai apanggor om mamanau

Inumon soira oingkat

11 Gosing Guas /Kulit

1. Montok momolingos do toruol
tian
2. Pomolingos do mato di aragang
toi notinsuk

12 Tulu’ 1. Longohon
2. Montok di haro sadanon
13 Ridap
14 Pokulita 1. Ponorimpuk gandas/kuris
1. Takatol
2. Sogimaro

104

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Tunduk

15 Tunduk Mundok 1. Pomolingos bunduon

16 Pokulita 1. Pomolingos takatol
2. pomolingos di noontok sogimaro

17 Bayabas 1.Momolingos toruol tian

2. Momolingos sadanon

18 Turi Lugus 1.Ponorimpuk gandas/kuris

Roun

19 Bungoliu 1. Pomolingos di nosiduol/ notipuan

20 Soogi 1. Montok di nosiduol

21 Nonokot 1.Pomolingos pusod tanak

22 Tawawo Pomolingos di oinggalahan tulu
Mongidu nonginan tinan

23 Gosing Popotingkod do raha

24 Tombiau 1. Pomolingos longohon

2. Podsuon di wagu kosususu

Wakau

25 Tangkog 1. montok di kapapaganak

2. montok di oruol tawak

26 Kosup 1. Au osonong topurimanan do
tinan

2. Longohon

27 Kolumpisahon 1. Longohon

28 Tahab-ahab 1. Au osonong topurimanan do
29 Koropinggan tinan
30 Tonsom-onsom

31 Walahan

32 Kalait 1. Au osonong topurimanan do
tinan

2. Longohon

33 Mondoringin 1. Montok di tibobolon/Kitai’ raha

34 Tulak 1. Ponuru mato

2. Otipu tulang

35 Gunaton 1. Pomolingos otogu mato/ otinsuk,
ontok do kitou/kisingot tayam

36 Soolikan 1. Au osonong topurimanan do
tinan
2. Ponorimpuk gandas kabang
3. Ponuru oruol mato

Tua’ua

37 Sibu 1. Montok di panakalon

105

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

3) Mongilo do ralan kopomogunoon rusap-rusap sandad id Kampung
Taginambur

Jadual 3: Laang-laang kopomogunoon do rusap-rusap sandad

BIL NGARAN RUSAP WOYO KOPOMOGUNOON

Gamut

1 Mandahasi Montok di wagu kapaganak:

Onuan i gamut do mandahasi om
ointan i amut dau dii. Losuon i gamut
dii gisom do kogolok. Soira kogolok,
poihibon id galas. Asangalan po om
inumon nogi.

Montok di kigandas o kabang:

2 Lintotobou Onuon i wonod dau do mantad id
guas dau om poturu’on i wonod id
kabang di kigandas.

Montok di haro dugal:
Onuan i gamut do linototobou om
pogolokon. Soira kogolok, posogiton
om inumon nogi i waig dau.
Montok di wagu kapaganak

3 Rumbio Onuon i gamut dau dii om onitan.
Losuon i gamut gisom do kogolok.
Kogolpo, poihibon id galas.
Asangalan po om inumon nogi.

Montok di wagu momunipon:

4 Gosing Onuon i gamut do rumbio om
imbosihan.
Kalapas dii, tingkolosuan toi ko’
parakanon gisom kogolok. Inumon i
waig dau soira asangalan

Montok oruol tian toi ko’ oruak o
nakan/sadanon

5 Paka Onuon i gamut om imbosihan oi.

Kalapas dii, tingkolosuan toi ko’
parakanon gisom kogolok. Inumon o
waig dau soira asangalan. I nopo
guas do id tunduk no nga milo akanon
do mata nga iduan po do kulit.

Montok ponorimpuk gandas, kuris
om oinggolou tulu

Onuon i gamut om imbosihan po.
Tingkolosuan toi ko’ parakanon
gisom kogolok. Kalapas dii, inumon
soira asangalan
Montok momunipon tanganak:
Tonokon i gamut om inumon tokuri
soira oonsok. Ii nopo waig dau nga
milo do podsuon.

106

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

6 Kiri-kiri Montok ponorimpuk gandas, kuris
7 Tonu’ui om oinggolou tulu

Onuon i gamut om borisian.

Tingkolosuan toi ko’ parakanon
gisom kogolok i gamut dii. Kalapas
dii, inumon i waig dau soira
asangalan. Montok do ponorimpuk
gandas, intolu sangadau do maan
inumo. Nung oinggalahan do tulu,
milo do inumon soira-ira nopo.

Montok ponorimpuk gandas, kuris
omoinggolou tulu:

8 Piasau Onuon i gamut om borisian.
Tingkolosuan toi ko’ parakanon
gisom kogolok
Kalapas dii, Inumon soira asangalan

Montok longohon, sadanon om
oinggalahan do tulu:

9 Soolok Onuan i gamut dau om onitan i
gamut. Kalapas dii, losuon nondo iri
gamut gismo do kogolok. Soira do
kogolok, poihibon id galas om
andadon do asangalan. Asangalan po
om inumon nogi.

Montok do ponorimpuk gandas om
oinggalahan do tulu:

Onuon i gamut om imbosihan.
Tingkolosuan nogi nondo toi ko’
parakanon gisom kogolok. Soira do
asangalan om inumon nogi.

10 Tombuasa/ Lintotobou Montok di wagu kapaganak om

aragang oingkat:

11 Gosing Onuon i gamut om imbosihan.
Kalapas dii, tingkolosuan toi ko’
parakanon gisom kogolok. Inumon i
waig dau soira asangalan

Guas /Kulit

Montok do toruol aragang mato toi
ko’ notinsuk mato:

Tatason o guas gosing di angagayo/
ongotuo’ no. Onuon i wonod do guas
gosing dii. Poturu’on i wonod id mato

Montok di oruol tian:

12 Tulu’ Onitan o kulit do gosing nga i guas di
omulok po maan. Akanon do mata i
kulit dii.

Montok di sadanon om longohon:

Momili do guas tulu di haro wonod id
suang dau om inumon i waig id

107

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

13 Ridap suang do tulu’.

Montok do ponorimpuk gandas om
kuris:

14 Pokulita Kikison i kulit do ridap dii. Polosuon
toi ko’ tingkolosuan. Kalapas dii,
inumon i waig soira asangalan. Milo
nogi do podsuon i waig ridap dii.

Montok do takatol toi ko’ ontok do
sogimaro:

Kikison o kulit do pokulita dii om
potopilon nogi do id nootok do
takatol toi ko’ kisogimaro.

Tunduk

15 Tunduk Mundok Montok pomolingos do bunduon:

16 Pokulita Maan po robuso’ o tunduk mundok
dii. Kalapas dii, Polihuton i waig id
boogian tinan di noontok bunduon.

Pomolingos do takatol om i noontok
sogimaro:

17 Bayabas Tutuon po o’ tunduk dii. Kalapas dii,
polihuton i notutu di id nontok do
takatol toi ko’ kisogimaro

Pomolingos do toruol tian om
pomolingos sadanon:

18 Turi Lugus Onuon o tunduk do bayabas dii.
Pogolokon gisom kogolok kalapas
dii, kakaton, posogiton om inumon
nogi.

Montok do ponorimpuk do gandas toi
ko’ kuris:

19 Bungoliu Onuon i turi lugus. Kalapas dii, maan
20 Soogi pogoloko ‘ toi ko tunguhon do waig
talasu. Soira do asangalan om inumon
nogi nondo.

Roun

Montok pomolingos di nosiduol om
notipuan:
Onuon i roun do bungoliu. Tutuon i
roun dii om potopilon do id koiyonon
nosiduol toi ko’ notipuan om kagasan.

Pomolingos di nosiduol:

21 Nonokot Onuon i roun do soogi. Tutuon o
roun dii om potopilon id koiyonon di
nosiduol om kagasan.

Pomolingos do pusod tanak:

Onuon po roun do nonokot. Tutuon o
roun do nonokot gisom do outok om
pagaon no iri roun do notutu om
poturuon id pusod dii.

108

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

22 Tawawo Pomolingos do oinggalahan tulu om
mongidu do nonginan o tinan.
23 Gosing
24 Tombiau Onuon o roun do tawawo dii.
pogolokon o roun do tawawo dii.
25 Tangkog Inumon o waig dii soira asangalan.
26 Kosup Onuon kaagu i waig miampai do roun
27 Kolumpisahon dii om posuangon id mimpun.
28 Tahab-ahab Manangas miampai poiingkuluput do
gonob. Milo nogi do podsuon o waig
tawawo dii.
Pomolingos do oruak o nakan:

Ngoyon i tunduk dau toi ko’ i gamut
nga milo om pouhubon do id tapui.
Kalapas dii, poluhadon nogi id tian
Montok popotingkod do raha di
nosuhat:

Maganu no do tunduk do gosin.
Sasaon toi ko’ tutukon no i tunduk dii
gisom oruta. Kalapas dii, Pokuo’on
no id suhat di kiraha.
Pomolingos longohon :

Moi pongotu’ do roun tombiau om
parakanon gisom do kogolok. Soira
asangalan om milo no do inumon.

Montok podsuon di wagu kosususu:

Mongongoi di roun do tombiau om
parakanon. Gunoon i waig do
podsuon montok di wagu kosususu.
Wakau
Montok di wagu kapaganakom oryol
o tawak.
Moi no paganu di guas dau. Kikison o
kulit dau. Kalapas dii, tingkolosuon
om inumon i waig dau
Montok do au osonong topurimanan
do tinan om longohon:

Moi paganu do guas dau om onuon i
wood dau. Inumon i wonod dau. Milo
nogi do posugkuon di wonod-wonod
mantad do wakau suai miagal ko
soolikan montok bagas di lobi
osonong.
Montok pomolingos longohon:

Onuon o tunduk dau om tutuon o
tunduk dau dii. Tunguhon do waig
tosogit o tunduk di notutu no om
inumon o waig dau dii.
Montok pomolingos di amu osonong
topurimanan:

109

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

29 Koropinggan Tatason o guas do tahab-ahab. Onuon
30 Tonsom-onsom i wonod dau om inumon.

Montok pomolingos di amu osonong
topurimanan:
Tatason o guas do koropinggan.
Onuon i wonod dau om inumon.

Montok pomolingos di amu osonong
topurimanan:

Tatason o guas do tonsom-onsom.
Onuon i wonod dau om inumon.

31 Walahan Montok pomolingos di amu osonong
topurimanan:

32 Kalait Tatason o guas do walahan. Onuon i
33 Mondoringin wonod dau om inumon.

Montok pomolingos di amu osonong
topurimanan om longohon:
Tatason o guas do kalait. Onuon i
wonod dau om inumon.

Montok pomolingos do tibobolon toi
ko’ kitai do raha:

Tatason o guas do mondoringin dii.
Kalapas dii, onuon i wonod dau om
inumon.

34 Tulak Montok do otipu tulang:

Tatason o guas do tulak dii, onuon o
wonod dau om inumon.

Momolingos do otogu mato toi ko’
otinsuk mato.

Onuon i guas do tulak di om poturuon
id mato o wonod dau dii.

35 Gunaton Pomolingos do otogu mato toi ko
notinsuk,

Manganu do guas do gunaton om
potodon o guas dau dii. Onuon om
poturuon id mato o wonod dau dii.

Pomolingos do nontok kitou toi ko’
singotdo tayam:

36 Soolikan Onuon io tunduk do gunaton dii om
tutukon gisom outok, ralatan do
silaon tokuri om potopilon di nokuaan
do singot.

Pomolingos montok do amu osonong
o topurimanan do tinan, ponorimpuk
gansa kabang:

Maganu no do guas soolikan.
Tatason o guas om onuon i wonod

110

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

37 Sibu dau om inumon.

Pomolingos oruol amto/notinsuk
Onuon i wonod dau om poturuon no
id mato.

Tua’ua
Pomolingos do panakalon:

Onuon no o tua’ do sibu. Tua nopo
dau nga miagal do tua’ do layo nga
okon i ko layo. Polihuton o tonsi dau
di noontok do panakalon.

Pomolingkuman, Sogu Om Bagas

Mantad do asil ponoriukan id Kampung Taginambur kokomoi do rusap-rusap
sandad, kakal i do haro po koilo diti kokomoi do ngaran, kopomogunoon om
laang-laang kopomogunoon do rusap-rusap sandad id Kampung
Taginambur.Rusap-rusap sandad nopo id Kampung Taginambur diti nga amu
po notiis miampai saintifik.Kokomoi do ahal diti, osonong daa do susunion-
susunion nopo di gunoon sabaagi do rusap-rusap sandad id Kampung
Taginambur maan tiiso’ id makmal miampai osaintifik maya do tulun di abaal
id kopomolingasan.Nung haro do poniisan mantad do tulun di haro kabaalan,
agayo o potensi do rusap-rusap sandad diti do maan komersial om gunoon do
tulun-tulun suai ko’ mogigion mantad id Kampung Taginambur.

Kopoindalanan ponoriukan diti minanahak do piipiro bagas i naanu
mantad do asil ponoriukan di norindako’ no. Bagas ponoriukan diti okon nopo
kumaa do tulun suai kumaa nogi id gana do pondidikan. Ii nopo nga
ponoriukan diti nga milo silihon do tulun mogigion id Kampung Taginambur
om nogi kumaa tinaru suai do sukuon montok do mongilo kogunoon om laang
kopomogunoon do rusap-rusap sandad di haro mantad no id Kampung
Taginambu. ponoriukan diti kaanu nogi do manahak bagas di osonong kumaa
do id pondidikan loolobi no id timpu kopongia’an om pinsingilaan. Milo do
poruhangon di mongingia o komilaan kokomoi do rusap-rusap sandad kumaa
do tangaanak sikul kokomoi do ngaran-ngaran, kogunoon om nogi laang-laang
kopomogunoon do rusap-rusap sandad. Id gana pondidikan di lobi akawas,
milo silihon o ponoriukan diti sabaagi do sukuon montok do mokikiinobos
suai di mumbal monoriuk kokomoi do rusap. Kaanu daa o asil ponoriukan diti
do monguhup tulun suai i kiharo goos do monoriuk toi ko’ momoruhang do
ponoriukan kokomoi do rusap-rusap sandad.

111

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

SUKUON
Agnes Lee Agama & Sugarah Juanih. (1993). Wakau, Kayu om Sakot: Tubat

Tinungkusan sinakagon Kadazandusun. Kota Kinabalu, Sabah: SQS
Printing Sdn. Bhd.
Amman Sirom & Benedict Topin. (2017). Kadazandusunologi om Rinait.
Kota Kinabalu, Sabah: Koisaan Publications.
Basri, M. (2012, July). Researchgate. Retrieved Feb 10, 2021, from
Researchgate.net:
https://www.researchgate.net/publication/283479198_Bab_4_Kaedah_K
ajian
Benzie, S. W.-G. (2011). Herbal Medicine: Biomolecular and Clinical Aspects.
Retrieved from NCBI: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK92773/
Ernst, E. (1998). Complementary therapies for asthma: what patients use? J
Asthma, 35,667-671.
Fasihuddin B. Ahmad & David K. Holdsworth. (2003) Medicinal Plants of
Sabah, East Malaysia- Part 1, Pharmaceutical Biology, 41:5, 340-346,
DOI: 10.1076/phbi.41.5.340.15940
Fasihuddin B. Ahmad (2000). Chemical diversity of indigenous medicinal
plants species. Genetic Manipulation Challenges and Advances,
Genetics Society of Malaysia, Bangi:1-16
F.B Ahmad & D.K Holdsworth (1994) Medicinal Plantsof Sabah, Malaysia,
Part II. The Muruts, International Journal of Pharmacognosy, 32:4, 378-
383, DOI: 10.3109/13880209409083019
Holdsworth DK (1991): Traditional medicinal plants of Brunei Darussalam.
Part I. Bukit Udal. Int J Pharmacog 29(4): 245-250

112

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

KOUBASANAN KOPOINDALANAN PANAHANGAN
POINLONGKOD SIKUL (PBS) MONGINGIA BOROS

KADAZANDUSUN ID SIKUL TOSIRIBA

RIEXTER JUNUIN
JAMES GEOFFREY W. MOLIJOH

JABATAN BAHASA KADAZANDUSUN IPG KAMPUS KENT
[email protected]

ABSTRAK

Ponoriukan diti oponsol montok popoimbulai kopurimanan kumaa mongingia BKD
om manahak ponguhupan id suang sistom pondidikan pogun tokou. Alansan do maya
ponoriukan diti kaanu monginsonong taang panahangan di lobi osonong id suang
koponguhupan tangaanak momodimpot band di pokionuon. Mantad dii, nakadalan o
ponoriukan diti montok mongintutun taang koubasanan mongingia BKD tondu om
kusai id suang kopoindalanan do PBS id sikul tosiriba. Nakaanu o mononoriuk
mongintutun pisuaian do taang koubasanan mongingia tondu om kusai BKD id suang
kopoindalanan do PBS id sikul tosiriba. Suai ko’ dilo nakaanu nogi o mononoriuk
mongintutun do kobolingkahangan di otoguangan do mongingia BKD id suang
kopoindalanan do PBS id sikul tosiriba. Instrumen nopo di noguno id ponoriukan nga
soal selidik di pinapanau kumaa 76 mongingia id sikul posorili watas tokoro
Keningau. Gatang nopo do komilotumboyoon Alfa Cronbach montok do sawiawi
items soal selidik nga 0.873. Norindako’ o data minomoguno do kopongorindakaan
deskriptif. Asil ponoriukan pinopokito do taang koubasanan kopoindalanan PBS
mongingia tondu BKD nopo nga id taang akawas miampai do min songovian 4.184
om taang koubasanan kopoindalanan PBS mongingia kusai BKD nopo nga id taang
osuhatan om osomok no korikot taang akawas miampai min songovian 3.951. Asil
ponorukan pinopokito nogi do haro pisuaian do taang koubasanan kopoindalanan PBS
id taatanga mongingia tondu om kusai tu’ mongingia tondu nopo nga nokorikot id
taang akawas om mongingia nopo nga id taang osuhatan. Kopongorindakaan
deskriptif pinopokito nogi do kobolingkahangan di otoguangan do mongingia BKD id
suang kopoindalanan PBS nopo nga id taang akawas miampai min 4.087.
Kolimpupuson pinoposuat nogi o mononoriuk do piipiro sogu montok mongingia,
sikul, mokikinobos, momomonsoi polisi om nogi mononoriuk id timpu dumontol
montok poposonong po wagu kopoindalanan do PBS.

Hogot Kunsi: Koubasanan, Panahangan Poinlongkod Sikul (PBS), Boros
Kadazandusun.

113

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Kopointutunan
Tumanud di Asmawati Desa (2002), profesion kopongia’an nopo nga

iso profesion i bobos totuo id pomogunan om nokoumbal nosiliu iso impohon
mongunsub sunduan nasionalisme. Nokosimban iti tumanud do noingkokoton
tulun posorili. Nokosimban o sistom pondidikan tumanud kinoburuon do
timpu. Sundung do ingkaa, miamapai kosimbanon do timpu pakalajaan
sabaagi mongingia kiwaa timpu-timpu do au pantangon id suang tulun
ginumuan tu’ okitio do au kaanu momogonop pokionuon tulun ginumuan.
Nonuon o mongingia tonggungan di awagat id suang goos mongia’ tangaanak
tu’ maya pondidikan koindalan o goos papadalin toila’an. Mantad dilo,
oponsol o mongingia i kiwaa koubasanan montok papatantu kopiromutan
tinaru pogun i kigatang montok tinaru, kotumbayaan, pogun om nogi monupu
sukod wagu kalas koiso.

Panahangan id suang pondidikan Malaysia nopo nga iso proses i
gunoon montok maganu koilaan kokomoi koingkokoton sosongulun om
kabagasan pongia’an om pambalajalan (PdP) id suang pombongunan om
koponupuan modal insan. Panahangan i kigatang nopo nga kosudong kumaa
tudu, popoingkawas kapamanahan PdP, oluud, orulud om kaanu kotumbayaan
do tulun ginumuan. Sundung do ingkaa, kogumuan mongingia lobih popotosol
do Modul Panahangan Poinlongkod Sikul (PBS) om momongo’ pail
panahangan om pail evidens ko’ mantad momoruhang toila’an tangaanak id
suang iso-iso ahal.

Id timpu baino asaru tokou kokito id kukaban abal popokito do
mongingia i kopuriman taang kagarahan i akawas id suang do pakalajaan.
Katapatan nopo dilo nga kogumuan tumanud kumaa sosongulun. Montok dilo,
kopongingkurian kagarahan kalaja id suang profesion mongingia’ kaanu
popoingkawas do taang profesionalisme om koubasanan sosongulun
monunuduk.

Kointalangan Kobolingkaangan
PBS nopo nga iso goos montok popoingkawas modal insan miampai holistik
maya kapanatalan kumaa kopongonuan toila’an, model intelektual,
pongubasan woyo’ progresif om pomogunoon woyo’ tolinuud, etika om nogi
moral di akawas miagal di nokosuat id Pelan Induk Pembangunan Pendidikan
(PIPP), Pelan Koubasanan Nasional (PIN) om id suang Misi Nasional (KPM,
2018).

PBS nopo nga iso mantad panahangan id suang kursus di poinhangum
id suang tipongon palajalan. Tudu nopo dilo nga montok manahang toila’an
pointantu, kabaalan om woyo’ di kiwaa pionitan kumaa mato balajalan om au
ouhai tahangon id suang panahasan labus.

Miagal di oilaan tokou PBS nopo diti nga bunuruanan do mongingia id
sikul, mantad dilo oponsol kopio do tamangan o aspek kualiti. Nokoboros i
Stiggins (2004) do kobolingkaangan panamangan kualiti pontaksiran
poingimpou pongintangan om panahangan kakal i do haro. Songulun
mongingia minog popoindalan pontaksiran miampai oluud om kiwaa
koubasanan sundung do ogumu o kobolingkaangan i otoguangan id suang
kopoindalanan PBS. Kopotoundaan kakamot pontaksiran i noidaman kogumu
kaanu popoingkawas tantob kumaa mongingia. Suai ko’ ilo, kapanahakan
koumatan infrastruktur di okuri id sikul labus kakadaian kaanu manahak bagas

114

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

kumaa kapamanahan pontaksiran migal ko’ aiso misin popoingumu, pail om
komputer. Tumilombus, kobolingkaangan koubasanan diti milo nogi osiliu
soira aantaban o mongingia kumaa kalaja-kalaja pontabiran om kokurikulum.
Mantad dilo, kaanu iti manahak bagas kumaa koubasanan id suang
kopoindalanan PBS miampai silihon do iso produk om okon ko’ proses di
minog tonudon om pointilombus.

Tudu Ponoriukan
1. Mongintutun taang koubasanan mongingia tondu om kusai Boros
Kadazandusun (BKD) id suang kopoindalanan do Panahangan
Poinlongkod Sikul (PBS) id sikul tosuriba.
2. Mongintutun pisuaian taang koubasanan mongingia tondu om kusai
Boros Kadazandusun (BKD) id suang kopoindalanan do Panahangan
Poinlongkod Sikul (PBS) id sikul tosuriba.
3. Mongintutun kobolingkahangan i otoguangan do mongingia Boros
Kadazandusun (BKD) id suang kopoindalanan do Panahangan
Poinlongkod Sikul (PBS) id sikul tosuriba.

Tuhot Ponoriukan
1. Nunu taang koubasanan mongingia tondu om kusai Boros
Kadazandusun (BKD) id suang kopoindalanan do Panahangan
Poinlongkod Sikul (PBS) id sikul tosuriba?
2. Nunu pisuaian taang koubasanan mongingia tondu om kusai Boros
Kadazandusun (BKD) id suang kopoindalanan do Panahangan
Poinlongkod Sikul (PBS) id sikul tosuriba?
3. Nunu kobolingkahangan di otoguangan do mongingia Boros
Kadazandusun (BKD) id suang kopoindalanan do Panahangan
Poinlongkod Sikul (PBS) id sikul tosuriba?

Hipotesis Ponoriukan
Hipotesis kokomoi do pisuaian taang koubasanan mongingia tondu om
mongingia kusai BKD id suang proses panahangan tangaanak poingimpou
KSSR id Sikul Kabangsaan nopo nga id siriba:
H01: Aiso pisuaian di signifikan id kopoindalanan PBS id taatanga mongingia
tondu om kusai.

Pongintangan Literatur
1. Teori-teori soriuk

Teori Koubasanan nopo nga iso elemen di oponsol montok kasanangan
poimpasi (Jamiah et. Al., 2005). Tumanud ponoriukan dilo, koubasanan nopo
nga kiwaa piionitan positif kumaa kasanangan sosongulun, kasanangan
komuniti om kasanangan organisasi. Koubasanan nopo nga kaanu
mangarahung do kukumalaja ngawi di haro kowoowoyo’on di osonong.
Koubasanan di au osonong kaanu mogowit do sosongulun kumaa korotuan
woyo osonong om momirumbak iso-iso profesion pakalajaan.

Teori kakal po haro kobolingkaangan di otoguangan id suang
mongipop kualiti panahangan di poingimpou pongintangan om panahangan

115

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

(Stiggins, 2004). Tumanud teori dilo songulun mongingia nopo nga minog
papadalan do panahangan miampai osonong (telus) om koubasanan integriti
minog do haro mantad mulong do kotoguang mogikaakawo kobolingkangan i
otoguangan id suang kapamanahan do PBS. Kobolingkangan nopo dilo nga
miagal ko’ kogompoton akses di au osonong. Suai ko’ ilo, kopotoundaan
instrumen panahangan di noidaman kogumu nga kaanu nogi popoingkawas do
kobolingkangan di notoguangan mantad do mongingia. Tumilombus,
kobolingkangan okuri o infrastruktur id kinoyonon labus kakadaian nga kaanu
nogi manahak bagas kumaa kabagasan kapamanahan PBS miagal ko’ aiso
misin cetak, fail om komputer.

Teori kobolingkangan koubasanan integriti narahung do tonggungan
mongingia id sikul (Esah Sulaiman, 2003). Tumanud kointalangan do teori
dilo kogumuan mongingia id sikul nga haro tonggungan id suang pentadbiran
om kokurikulum. Maya tonggungan dilo, ogumu o tonggungan di minog
wonsoiyon do mongingia. Kobolingkangan dilo minangarahung koubasanan
mongingia id suang kapadalanan PBS id sikul. Nosiliu o PBS sabaagi iso
produk om okon ko’ iso proses di minog padalanon. Suai ko’ ilo, timpu
kapadalanan PBS di au ogonop kobagas nogi kumaa kapamanahan di au
kreatif.

Metodologi Ponoriukan
Ponoriukan nopo diti nga ponoriukan kuantitatif kibontuk do tinjauan di
momoguno do instrumen soal selidik montok do monimung data. Data di
timungon nopo nga montok do monoriuk koubasanan kopoindalanan
panahangan poinlongkod sikul (PBS) mongingia Boros Kadazandusun id sikul
tosiriba.

Instrumen do ponoriukan nopo nga noolos om nosimban mantad do
soal selidik ponoriukan suai om pinosudong tumanud konteks koubasanan
mongingia boros Kadazandusun. Soal selidik nopo nga momoguno poguhatan
poinsompon 5 poin skala likert. Sampel ponoriukan nopo nga mongingia sikul
id watas Keningau, Sabah. Soginumu 76 responden nopili sabaagi
mamaampayat do ponoriukan tumanud jadual pomilian sampel Kerjie om
Morgan (1970).

Papanahon o ponoriukan rintis montok do mongilo kosudongon do
instrumen ponoriukan (Linah Bagu et. al, 2018). Ponoriukan rintis nopo nga
papatantu do koimaganan, komilotumboyoon om korotian do mongingia
kokomoi kopomogunoon boros om suang do item-item id ponguhatan soal
selidik. Nokoindalan o ponoriukan rintis kumaa 6 mongingia sikul id tolu sikul
watas Keningau, Sabah. Komilotumboyoon soal selidik ponoriukan diti nopo
nga 0.873. Isoiso’ soal selidik milo gunoon nung gatang komilotumboyoon
nopo nga poinlobi do 0.60 (Mohd Majid, 2004).

Data do ponoriukan nopo nga nosoriuk minomoguno do Statistical
Package for The Social Sciences (SPSS) ko-21.0. Statistik di noguno doid
mongorindako do data nopo nga statistik deskriptif. Statistik diti tipongon
momoguno do gatang kagarasan min.

116

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Asil Ponoriukan Om Kotolinahason

Mogintutun taang koubasanan mongingia tondu om kusai boros kadazandusun
(BKD) id suang kopoindalanan do panahangan poinlongkod sikul (PBS) id
sikul tosuriba.Tuhot Ponoriukan 1: Nunu taang koubasanan mongingia tondu
om kusai Boros Kadazandusun (BKD) id suang kopoindalanan do Panahangan
Poinlongkod Sikul (PBS) id sikul tosuriba?

Jadual 1: Min om Sisihan Piawai Koubasanan Mongingia Tondu Boros
Kadazandusun (BKD) Id Suang Kopoindalanan Do Panahangan Poinlongkod
Sikul (PBS) Id Sikul Tosuriba.

Item Kointalangan SisiMhan Taang
Piaiwai

n

1 Kaanu oku papadalan do 1.0040 Akawas
panahangan KSSR kumaa .
tangaanak tumanud do 3 Akawas
timpu di nakatantu. 2
0 Akawas
2 Abagos oku kumalaja id
suang do papadalan 0.8940 Akawas
panahangan KSSR kumaa .
tangaanak. 1 Osuhata
7 n
3 Manahak oku poguhupan 4 Osuhata
kumaa mongingia suai n
papadalan do panahangan 0.7742 Akawas
KSSR kuma tangaanak. .
3 Akawas
4 Oubas oku momoguno 3
6
woyo’ toluud (apatong) id
0.949
suang kopoindalanan .
3
panahangan kumaa 6
9
tangaanak.
0.9530
5 Maganu oku timpu di alaid .
8
montok momongo 1
6
panahangan kuma
0.9935
tangaanak poingimpou do .
9
KSSR. 3
8
6 Songulun oku di otoboi id
0.8742
suang kopoindalanan .
3
panahangan kumaa 3
8
tangaanak.
0.9148
7 Au oku momudut id suang .
kapanahangan koinabasan 1
sosongulun tangaanak 8
poingimpou KSSR. 4

Ginumu

117

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Jadual 2: Min om Sisihan Piawai Koubasanan Mongingia Kusai Boros
Kadazandusun (BKD) Id Suang Kopoindalanan Do Panahangan
Poinlongkod Sikul (PBS) Id Sikul Tosuriba.

Item Kointalangan SisihanM Taang
Piawai i Osuhatan
Osuhatan
n Akawas
Osuhatan
1 Kaanu oku papadalan do 1.251 3 Akawas
panahangan KSSR kumaa .
tangaanak tumanud do 5 Osuhatan
timpu di nakatantu. 8
8 Akawas
Osuhatan
2 Abagos oku kumalaja id 0.950 3
suang do papadalan .
panahangan KSSR kumaa 6
tangaanak. 2
1

3 Manahak oku poguhupan 0.719 4
kumaa mongingia suai .
papadalan do panahangan 4
KSSR kuma tangaanak. 3
4

4 Oubas oku momoguno 1.031 3
.
woyo’ toluud (apatong) id 8
8
suang kopoindalanan 9

panahangan kumaa

tangaanak.

5 Maganu oku timpu di alaid 1.010 4
.
montok momongo 2
5
panahangan kuma 5

tangaanak poingimpou do

KSSR.

6 Songulun oku di otoboi id 1.273 3
.
suang kopoindalanan 8
6
panahangan kumaa 5

tangaanak.

7 Au oku momudut id suang 1.061 4
1.042 .
kapanahangan koinabasan 0
0
sosongulun tangaanak 3

poingimpou KSSR. 3
.
Ginumu 9
5
1

Tumanud koponorindakaan data, koubasanan mongingia tondu BKD id
suang kopoindalanan do PBS id sikul tosuriba nopo nga akawas tu tinimungan
toinsanan min do item popokito do taang takawas miampai 4.184 (tinimungan
sisihan piawai = 0.918). Koubasanan mongingia kusai Boros Kadazandusun
(BKD) id suang kopoindalanan do Panahangan Poinlongkod Sikul (PBS) id
sikul tosuriba nopo nga doid taang osuhatan tu tinimungan toinsanan min
popokito do taang osuhatan miampai 3.951 (tinimungan sisihan piawai =
1.042).

118

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Mogintutun pisuaian taang koubasanan mongingia tondu om kusai BKD id
suang kopoindalanan do PBS id sikul tosuriba. Tuhot ponoriuk 2: Nunu
pisuaian taang koubasanan mongingia tondu om kusai boros kadazandusun
(bkd) id suang kopoindalanan do panahangan poinlongkod sikul (pbs) id sikul
tosuriba? Hipotesis ponoriukan: H01: aiso pisuaian di signifikan id
kopoindalanan panahangan poinlongkod sikul (pbs) id taatanga mongingia
tondu om kusai?

Jadual 3: Pisuayan min montok koubasanan mongingia tondu om kusai Boros Kadazandusun (BKD) id
suang kopoindalanan do Panahangan Poinlongkod Sikul (PBS) id sikul tosuriba.

Koubasanan Kopoindalanan Tinimungan
Min
Panahangan Poinlongkod Sikul
4.184
(PBS) mongingia Boros 3.951
0.233
Kadazandusun (BKD)

Tondu

Kusai

Pisuayan

Asil ponoriukan pinopokito do taang koubasanan mongingia tondu om
kusai Boros Kadazandusun (BKD) id suang kopoindalanan do Panahangan
Poinlongkod Sikul (PBS) id sikul tosuriba nopo nga kiwaa pisuaian. Sabap
nopo nga tinimungan toinsanan min koubasanan mongingia tondu Boros
Kadazandusun (BKD) id suang kopoindalanan do Panahangan Poinlongkod
Sikul (PBS) id sikul tosuriba nopo nga id taang takawas (4.184) om
tinimungan toinsanan min koubasanan mongingia kusai Boros Kadazandusun
(BKD) id suang kopoindalanan do Panahangan Poinlongkod Sikul (PBS) id
sikul tosuriba nopo id taang osuhatan (3.951). Mantad dilo do au notorimo o
hipotesis nuul koiso. Sundung do taang koubasanan kopoindalanan PBS
mongingia kusai BKD id taang osuhatan nga kakal i do katanud om koontok o
laang kopoindalanan PBS miagal di nakatantu do KPM.

Mogintutun kobolingkahangan i otoguangan do mongingia BKD id
suang kopoindalanan do PBS id sikul tosuriba. Tuhot ponoriukan 3: Nunu
kobolingkahangan di otoguangan do mongingia boros kadazandusun (bkd) id
suang kopoindalanan do panahangan poinlongkod sikul (pbs) id sikul tosuriba?

119

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Jadual 4: Min Montok Toinsanan Item kobolingkahangan di otoguangan do mongingia Boros
Kadazandusun (BKD) id suang kopoindalanan do Panahangan Poinlongkod Sikul (PBS) id sikul tosuriba.

Item Kointalangan Min Sisihan Taang
8 4.53 Piawai Akawas
9 Kopuriman oku 3.17
do mingkawas o 4.3 0.899
10 kawagato kalaja 4.36
11 do mongingia 0.912 Osuhatan
monikid toun. 4.03
12 4.06 0.702 Akawas
Aiso o 4.16
13 nawya’an ku di 0.556 Akawas
14 osinggawa id 4.09
suang 1.098 Akawas
panahangan
tangaanak 1.142 Akawas
poingimpou
KSSR. 0.592 Akawas

Kopuriman oku 0.843 Akawas
do sistom
panahangan
tangaanak
poingimpou
KSSR monusa
do mongingia.

Kopuriman oku
do apaasan tikid
papadalan
panahangan
kumaa
tangaanak tu’
ogumu o band
di minog do
wonsoiyo’.

Kopuriman oku
do laang
panahangan
tangaanak di
pogulu lobih
sonong ko’
mantad do
KSSR.

Kopuriman oku
do sistom online
kaanu monusa
kumaa
mongingia di
nakalid.
Kaantakan om
sistom jalur
lebar
papapagon
panahangan
kumaa
tangaanak
tumanud do
timpu di
nakatantu.

Ginumu

120

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Kobolingkahangan di otoguangan do mongingia Boros Kadazandusun
(BKD) id suang kopoindalanan do Panahangan Poinlongkod Sikul (PBS) id
sikul tosuriba nopo nga id taang akawas tu’ tinimungan toinsanan min do item
popokito do taang takawas miampai 4.087. Maya kointalanagan dilo popokito
do kakal kiwaa o kobolingkahangan di otoguangan do mongingia BKD id
suang kopoindalanan do PBS id sikul tosuriba.

Pibarasan
Maya ponoriukan diti noilaan do taang koubasanan kopoindalanan PBS
mongingia tondu nopo nga id taang akawas om mongingia kusai nopo nga id
taang osuhatan. Kopiagal do ponoriukan laid miagal ponoriukan di Jamiah
Manap et. Al. (2005) di pipokito do koubasanan nopo nga kiwaa piionitan
positif kumaa kasanangan sosongulun, kasanangan komuniti om kasanangan
organisasi. Koubasanan nopo nga kaanu mangarahung do kukumalaja ngawi di
haro kowoowoyo’on di osonong. Koubasanan di au osonong kaanu mogowit
do sosongulun kumaa korotuan woyo osonong om momirumbak iso-iso
profesion pakalajaan. Mantad dilo do okito kopio o pisuaian taang koubasanan
mantad do tondu om kusai. Sundung do ingkaa, pisuaian nopo dilo nga au
songkuro agayo om kakal i do popokito do koubasanan mongingia kusai Boros
Kadazandusun (BKD) id suang kopoindalanan do Panahangan Poinlongkod
Sikul (PBS) id sikul tosuriba nopo nga au katangkid mantad do laang
kopoindalanan PBS di nakatantu.

Kobolingkahangan di otoguangan do mongingia BKD id suang
kopoindalanan PBS nopo nga id taang akawas. Tumanud ponoriukan laid di
Richard J. Stinggin (2004), popokito nogi do kakal i do haro o
kobolingkahangan di otoguangan do mongingia id suang kopoindalanan
Panahangan Poinlongkod Sikul (PBS) id sikul tosuriba. Miagal nogi doid
ponoriukan diti tu’ asil ponoriukan di nakadalan nopo nga kakal i do haro o
kobolingkahangan di otoguangan do mongingia Boros Kadazandusun (BKD)
id suang kopoindalanan do Panahangan Poinlongkod Sikul (PBS) id sikul
tosuriba. Kopoindalanan Panahangan Poinlongkod Sikul (PBS) nopo nga okon
ko’ iso aspek di ouhai nga sabaagi papadalan do dasar, au milo o mongingia
poposiliu do kobolingkahangan sabaagi iso tantob. Id suang ahal diti,
kolinuudan om kotorodoko do mongingia oponsol id suang monokodung nunu
nopo bontuk kosimbanon di padalanon do porinta.

Bagas Om Sogu
Ponoriukan nopo diti nga popoimbulai piipiro bagas montok do

mongingia, tangaanak, sikul, mokikinobos Institut Pendidikan Guru (IPG) om
monunupu polisi. Ponoriukan diti nakaanu popoimbulai kopurimanan kumaa
mongingia om manahak ponguhupan id suang sistom pondidikan pogun tokou.
Maya ponoriukan diti nakaanu nogi o mongingia mongintutun do kogompoton
kapanahakan kointalangan di nodimpot toi ko’ au om osiliu pongintangan
kinalantayan do mongingia di pointopot kiwaa koubasanan toi ko’ au om
nokotounda toi ko’ au maamaso papadalan proses Pangajalan om
Pambalajalan (PdP). Kinoimbulaion ponoriukan diti nakapanahak nogi bagas
kumaa tangaanak baino mooi do lobih karati kapansalan toila’an di
polombuson do mongingia kumaa diolo. Maya standard kondungan
kointalangan pointantu kokomoi ahal di minog oilaan om milo wonsoyon

121

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

miampai lobih otolinahas montok diolo. Ponoriukan diti nga kapanahak nogi
bagas kumaa do sikul. Maya ponoriukan diti kaanu o sikul monginsonong do
organisasi kopomuruanan di lobi osikap om au kotohuri id suang
koponorimoon toilaan kokomoi KSSR. Maya ponoriukan diti nga kapanahak
nogi bagas kumaa do mokikinobos Institut Pendidikan Guru (IPG) mooi do
lobih otorodok yolo minsingilo do KSSR. Tudu nopo dilo nga mooi do koilo
kopio yolo proses om laang kopoindalanan do Panahangan Poinlongkod Sikul
(PBS) miampai laang di koontok pogulu osiliu yolo sabaagi mongingia id sikul.
Tumilombus, ponoriukan diti nga kapanahak nogi bagas kumaa monunupu
polisi. Id suang ponoriukan di, monunupu toud nopo nga Komontirian
Palajalan Malaysia (KPM) id nonggo pinalan do Boogian Kapamansayan
Kurikulum. Miampai ponoriukan diti onuan o kotinan di nokohompit
kointalangan om osiliu pongintangan id nonggo nakalantoi nangku o
kapadalanan KSSR timpu baino ko’ au.

Mantad do ponoriukan diti, haro piipiro sogu montok do ponoriukan di
sumusuhut. Koiso nopo nga ponoriukan kokomoi tantaob kalaja di ogumu
kaanu manahak bagas kumaa taang koubasanan mongingia BKD id suang
popoindalan do Panahangan Poinlongkod Sikul PBS id sikul tosuriba.
Kumoduo nopo nga ponoriukan kumaa taang integriti tongomongingia Boros
Kadazandusun (BKD) pointongkop pogun Sabah tu’ kosoruan nopo do mato
balajalan elektif nga au songkuro do intangan do tulun posorili. Kumotolu
nopo nga Ponoriukan kokomoi tantaob kalaja di ogumu kaanu manahak bagas
kumaa taang koubasanan mongingia BKD id suang popoindalan do
Panahangan Poinlongkod Sikul PBS id sikul tosuriba. Kumaapat nopo nga
ponoriukan kokomoi bagas kumaa taang koinabasan tangaanak id suang
koubasanan mongingia Boros Kadazandusun (BKD) popoindalan do
Panahangan Poinlongkod Sikul (PBS) id sikul tosuriba.

Kolimpupuson
Tumanud asil ponoriukan di nowonsoi okito do nodimpot o objektif
ponoriukan di napalan. Suai ko’ dilo, koinsanai tuhot soriuk nga nosimbar nogi.
Tumilombus, miampai pointongkop nakaanu o ponoriukan diti manahak
koila’an di kiguno om kasanangan kumaa mongingia, tangaanak, sikul,
mokikinobos Institut Pendidikan Guru (IPG) om monunupu polisi i momonsol
koila’an kokomoi Panahangan Poinlongkod Sikul (PBS) poingimpou KSSR.
Sundung do mongingia sabaagi do papadalan nopo do dasar nga minog nogi
do kasaasari tumounda om nogi monorimo kosimbanon kurikulum mantad do
porinta mooi do kopoindalanan nopo nga kosudong id suang kapanahakan
ponontudukan kumaa tangaanak. Mantad dilo, goos montok popogirot po
wagu do kopoindalanan Panahangan Poinlongkod Sikul (PBS) poingimpou
KSSR nopo nga iso laang di osonong om kaanu monguhup kumaa
tongomongingia lobi karati tudu om dimpoton do pondidikan pogun mooi
kaanu papadalan do tonggungan miampai otopot.

122

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

SUKUON

Alvi. M. H (2016): A Manual for Selecting Sampling Techniques in Research.
Noloyog id: https://mprba.ub.uni-muenchen.de/70218/.

Asmawati Desa (2002). Pedagogi untuk Golongan Profesional. Universiti
Kebangsaan Malaysia: McGraw-Hill (Malaysia) Sdn Bhd.

Chua Y. P (2011). Kaedah Penyelidikan (Edisi Ko-2). Kuala Lumpur:
McGraw- Hill Malaysia.

Cohen, L, Manion, L & Morrison. (2011). Research Methods in Education
(Edisi Ko-7). London: Routledge.

Esah Sulaiman (2003) Amalan Profesionalisme Perguruan. Skudai, Johor

Darul Ta‟zim: Penerbit Universiti Teknologi Malaysia.

Haliza Zainal. (2017). Integriti Guru Dalam Pelaksanaan Pentaksiran
Berasaskan Sekolah (PBS) Kurikulum Standard Sekolah Rendah Di
Empat Buah Sekolah Rendah Di Daerah Tampoi, Johor Bahru.
Johor : Universiti Teknologi Malaysia, Faculty of Education.

Hee Jee Mei & Siti Liyana Mohamad Yusuff. (2011). Hubungan Antara

Tahap Motivasi Dengan Pencapaian Akademik Pelajar

Pendidikan Jarak Jauh Universiti Sains Malaysia. Artikel Au Notorbit.

Noloyog id: eprint.utm.my.

Henry Bating. (November 2018). Bahasa Kadazandusun dan Pembakuan.
Pinabanta id Kursus Pemantapan Profesionalisme Bahasa
Kadazandusun, IPG Keningau. Noloyog id:
https:www.researchgate.net/publication/330082493.

James Molijoh. (2015). Peluang Kerjaya dalam Bahasa Kadazandusun. Jurnal
Penyelidikan, (14), 1-12.

Jamiah Manap, Azimi Hamzah, Ezhar Tamam, Sidek Mohd.Noah,Amini Amir

Abdullah, Norizan Yahaya,Halimah Alma Othman dan Hanina

Halimatusaadiah (2005). Pemantapan Nilai Integriti Individu

sebagai Teras Pembangunan Staf Berkualiti. Membentuk Budaya

Belajar dalam Organisasi. PTS Professional Publishing.

123

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

MONGINTUTUN TAAKANON KOUBASANAN SANDAD
TINARU DUSUN ID WATAS KIULU, TUARAN SABAH.

SUSANA RUTH DOMILIK
LINAH BAGU @ SITI NURLINA ABDULLAH

JABATAN BAHASA KADAZANDUSUN IPG KAMPUS KENT
[email protected]

ABSTRAK

Sukod wagu tinaru Dusun id watas Kiulu nopo baino nga ogumu nodi au kotutun om
au koilo taakanon koubasanan sandad do tinaru Dusun. Pinoindalan ponoriukan diti
montok mongintutun kawo om ngaran taakanon koubasanan sandad tinaru Dusun id
watas Kiulu mooi kaanu popointutun kumaa sukod wagu. Ponoriukan nogi diti nga
kitudu do mongilo di lobi osorisid kokomoi roromu di gunoon, laang kapamansayan
om nogi kapansalan taakanon koubasanan sandad tinaru Dusun. Metodologi
ponoriukan diti nopo nga ponoriukan etnografi kualitatif. Instrumen koponimungan
data nopo nga ponorubungan, pongintangan om soriuk kopustakaan. Analisis data i
ginuno nopo nga transkripsi ponorubungan, nuut mantad nuludan pongintangan om
triangulasi data. Asil ponoriukan nopo nga kopointalang do onom kawo taakanon
koubasanan sandad id watas kiulu miagal ko’ binosou, sinalau, pinongian, linanggang,
linugu om nogi rinaal. Kogumuan roromu di ginuno nopo nga naanu mantad suang
talun om mogisuusuai laang kapamansayan taakanon diti tumanud kawo. Oponsol
taakanon diti montok tulun Dusun tu kapanahak ogumu kaandaman id koposion diolo
mantad pogulu po. Mantad ponoriukan diti koponguhup do popointutun kumaa tulun
ginumuan mooi kaanu momogompi taakanon koubasanan sandad tinaru Dusun id
pogun Sabah.

Hogot Toponsol : Taakanon koubasanan sandad, Momogompi taakanon
koubasanan

124

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Kopointutunan
Taakanon koubasanan nopo nga taakanon di nosiliu do ponginaman om

nokorolot no id suang koposion do iso-iso ginumuan (Ruhaizan Sulaiman &
Ilham M. Salleh, 2010). Sabab do osikap kopio pogun do mumang buru om
ogumu rahung mantad pogun labus i suminuang id pogun Sabah om
kapanahak do bagas kumaa tinaru Kadazandusun loolobi po montok do
kopooposion tulun Kadazandusun sondii i mada do oiduanan kinoburuon
koposion timpu baino. Miagal nogi do boros Kadazandusun sondii, sukod
wagu nopo baino nga okuri nodi kopio i koilo mimboros Kadazandusun om
nung au koilo mimboros boros tina, tinaru koubasanan miagal do taakanon
tinungkusan, kaadat-adato om nunu-nunu nopo koubasanan tinaru
Kadazandusun i tinungkus mantad mololohing di pogulu po nga au nodi
nopusou toi ko’ oilaan tongo sukod wagu id timpu baino.

Kobolingkahangan
Nokoimbulai o iso pomusarahan ku mantad kobolingkahangan di

otoguang tulun Kadazandusun, loolobi po montok sukod wagu kokomoi diti
taakanon koubasanan. Id kinoyonon ku sondii, ii nopo nga id watas do Kiulu
kopoposion nopo sukod wagu nga mumang no buru om okuri nodi tokito ku
sukod wagu di kitoilaan toi ko’ kikabaalan kokomoi do koubasanan tulun
Kadazandusun loolobi podi montok momonsoi do taakanon koubasanan
loolobi po montok do taakanon koubasanan sandad id watas Kiulu. Soira
kiwaa o karamayan toi ko’ abaabayan moginakan nga i nopo kosoruan do
mogonsok taakanon koubasanan diti nga i komolohingan no. Suai ko’ ii soira
kiwaa o pialaan mogonsok taakanon koubasanan ii nopo mampayat id pialaan
diti nga kosoruan komolohingan no i orohian do mampayat. Hombo di kopio
tangaanak toi ko’ sukod wagu ngawi i koilo do mogonsok taakanon
koubasanan tinaru Kadazandusun diti? Tootopot nopo nga oponsol daa kopio
do minsingilo kopio kokomoi diti waya do mogonsok taakanon koubasanan
tinaru Kadazandusun mooi do ogompi daa iti iso ko’ mantad kointutunan do
tinaru Kadazandusun om otilombus koubasanan diti sogigisom.

Tudu Ponoriukan
1. Popointutun kawo om ngaran taakanon koubasanan tinaru Dusun watas
Kiulu kumaa sukod wagu.
2. Mongilo roromu di gunoon do momonsoi taakanon koubasanan tinaru
Dusun watas Kiulu.
3. Monorisid kapansalan diti taakanon koubasanan Dusun id watas Kiulu.

Tuhot Soriuk
1. Nunu ngawi kawo om ngaran do taakanon sandad tinaru Dusun id watas

Kiulu?
2. Poingkuro momonsoi diti taakanon sandad tinaru Dusun do watas Kiulu?
3. Nokuro tu oponsol taakanon koubasanan tinaru Dusun diti?

125

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Pongintangan Literatur
Tumanud nopo ponoriukan di Zaini M. F. (2014) di kiuhu’ do

Masyarakat Pribumi: Makanan Tradisional Masyarakat Melayu Sarawak,
okuri po toilaan tulun ginumuan kokomoi diti nontodon om kalas taakanon
koubasanan. Taakanon koubasanan nopo nga taakanon tinungkusan om
koubasanan di minog do potimporonon tu’ iti no iso ko’ mantad karalano do
popoingkakat koubasanan di awayaan tiso-iso tinimungan tulun id iso-iso
kinoyonon. Koundolihon koposion tulun ginumuan nogi diti nga au minog do
porundunon adat om koubasanan i nosiliu do kooturan koposion tikid tulun.
Tumanud nogi do ponoriukan diti, i mogogonsok nogi diti nga kitonggungan
di oponsol kopio soira mogonsok taakanon koubasanan diti tu’ kapanahak do
bagas roso taakanon di noonsok dii. Suai ko ii, kinoyonon nogi nga kaanu
mamarahung toilaan kokomoi taakanon koubasanan diti. Mantad nopo
ponoriukan diti, toilaan kokomoi taakanon koubasanan nga oponsol kopio
montok toilaan sukod wagu Malayu id Sarawak mooi do au da atagak
taakanon koubasanan diti om komolohingan nogi nga osokodung kopio do
sukod wagu diti minsingilo do poingkuro mogonsok diti taakanon koubasanan.
Sundung pia kaagal-agal ponoriukan ku om ponoriukan diti nga misuai o tarad
ponoriukan dahai tu’ ponoriukan dilo nopo nga pinoindalan id kinoyonon di
misuai ii nopo nga id Sarawak om ponoriukan ku nopo nga id Kiulu. Suai ko ii,
ponoriukan dilo nopo nga au popohontol kokomoi do kounalan roromu
taakanon koubasanan di ginuno.

Suai ko mantad dii, tumanud nopo do ponoriukan di Chung C. S. (2018)
di kiuhu’ do Hubungkait Makanan Sarawak Dengan Pelancongan Gastronomi
Di Waterfront Kuching, kokomoi do taakanon koubasanan diti nogi nga
kopionit do podtuongisan gastronomi ii nopo nga taakanon koubasanan nopo
diti oguno sabaagi do pamagayat ginawo tutumombului mantad pogun suai do
tumombului hiti id pogun Malaysia. Mantad nogi do ponoriukon diti, taakanon
koubasanan nogi diti nga milo do padagangon id taang pomogunan toi ko’ id
labus do pogun Malaysia tu’ taakanon koubasanan nopo diti kiroso di suai ko’
mantad do taakanon koubasanan id pogun labus. Ponoriukan di nokopogulu
diti mongunsub do toinsanan tulun do monginlaab kointutunan taakanon
koubasanan diti gisom id pogun suai. Misuai ko’ mantad ponoriukan ku i
popointalang kokomoi do kapansalan diti taakanon koubasanan miampai lobi
aralom.

Id suang nopo ponoriukan di Dr. Salmah & Dr. Mohan a/l Rathakrishnan
(2016) di kiuhu’ do Pantang Larang Makanan Masyarakat Melanau Sarawak,
taakanon koubasanan nopo diti nga ogumu o guno dau. Taakanon koubasanan
diti nopo nga kiwaa o pogoduhan dau sondii. Pogoduhan taakanon nopo diti
nga kiwaa pounayan do potungkusan id paganakan tu kiwaa o popol mantad i
nowonsoi di todu-odu om taki-aki montok iso-iso paganakan. Mantad do popol
diti, iso-iso paganakan dii au milo mangakan piipiro takanon di poimbida tu’
nung au tonudon pogoduhan diti ontok yolo do koligaganan. Kiwaa nogi
pogoduhan taakanon montok di kitoruol, pogoduhan tumanud do kotumbayaan
tinaru Melanau, pogoduhan tina di monontian om i maganak. Mantad dii,

126

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

tinaru Melanau diti kiwaa o woyo tumanud tinaru diolo sondii montok
manamong kolidasan diolo mantad taakanon koubasanan. Ii no pogi,
pinoindalan o ponoriukan ku diti montok do popokito kapansalan do mongilo
taakanon koubasanan sandad tinaru Dusun id watas Kiulu mooi do atamong
daa iti tinungkusan mololohing dipogulu.

Tumanud nopo ponoriukan i pinoindalan di Yie T. S. (2013) di kiuhu’
do Persepsi dan Penerimaan Terhadap Makanan Tradisional Kadazandusun
di Kalangan Penduduk yang Menetap di Sekitar Kota Kinabalu Sabah,
mamampayat nopo montok do ponoriukan diti kipomusarahan do taakanon
koubasanan tinaru Kadazandusun diti nointutunan id suang do tongotulun
tinaru Kadazandusun no tu kakal po okuri pinggisaman tulun Kadazandusun
do popokito om popointutun kokomoi diti taakanon koubasanan tinaru
Kadazandusun kumaa tinaru om pogun suai. Maya ponoriukan ku diti
ointutunan taakanon koubasanan tinaru Kadazandusun miampai do lobi aralom.

Metodologi Soriuk
Reka bontuk ponoriukan diti nopo nga momoguno ponginsamakan

ponoriukan etnografi. Etnografi nopo diti nga ponoriukan kokomoi do i
nawayaan om koubasanan iso-iso tulun ginumuan (Lee, Zakri & Chua, 2018).
Tumanud nogi di Lee, Zakri om Chua (2018) ponoriukan etnografi diti mionit
do kinoyonon diolo maya ponimungan pongintangan om ponurubungan di
osorisid. Ponoriukan etnografi di ginuno ku nopo diti nga kiwoyo do kualitatif.
Suai ko ii, tumanud nopo di Spradely James P (1980) id suang nopo do
ponoriukan etnografi kaida ponurubungan om kaida pongintangan nopo nga
kaida di toponsol id koponimungan do data. Id suang do ponoriukan ku diti
nogi nga minomoguno oku do kaida ponurubungan om kaida pongintangan
montok do maganu data-data ponoriukan. Mantad dii minomoguno oku do
ponginsamakan etnografi kualitatif.

Ponoriukan diti nopo nga kokomoi do mongintutun taakanon koubasanan
sandad tinaru Dusun Kiulu i oponsol kopio do sumuku tongotulun mantad
koubasanan, kotumbayaan om nogi ponginaman diolo montok taakanon
koubasanan sandad. Maya do sukuan diti, kaanu do monimung data di
kosudong monimbar tudu om ponguhatan ponoriukan di lobi atalang om
kotunud.

Mamampayat Ponoriukan
Mamampayat nopo do ponoriukan diti nga tongotulun di poingion mantad

id watas do Kiulu ii nopo nga mamampayat mantad Malangang. Mamampayat
nogi diti kitoilaan om kikabaalan di taralom kokomoi do taakanon koubasanan
sandad tinaru Dusun id watas Kiulu. Mantad dii, mamampayat nopo diti nga
nuru kiumul do lobi 60 toun tu kogumuan komolohingan id suang kategori
umul diti nokopuriman om nakawaya kopio do laang momonsoi taakanon
koubasanan sandad di au po narahung do tinaru suai. Mamampayat ponoriukan
diti nopo nga soginumu do tolu tulun.

127

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Kakamot Ponoriukan

Kaida Pongintangan
Kakamot soriuk nopo di gulu gunoon ku nga sanarai pongintangan,

oponsol kopio sanarai pongintangan diti mooi do aanu ngawi toilaan di maan
onuo miampai poingulud om osorisid. Kawo pongintangan di ginuno ku
montok do koponimungan data diti nopo nga maya do pongintangan
kaampayatan. Tumanud di Jasmi (2012) pongintangan kaampayatan nopo diti
nga mantad do gana antropologi ii kopokito ponoriukan kokomoi koposion
tulun ginumuan di maan soriuko montok do mamarati miampai lobi atalang
kokomoi isoiso ahal di kohompit.

Kaida Ponorubungan
Montok nopo do kaida ponorubungan, kakamot soriuk di gunoon ku

nopo nga tuhot ponorubungan ii nopo nga momoguno tuhot sapara kistruktur.
Ponorubungan nopo diti nga gunoon ku montok do monimung data kokomoi
kawo om ngaran taakanon koubasanan sandad tinaru Dusun id watas Kiulu,
nunu roromu di gunoon, poingkuro laang momonsoi om kapansalan kokomoi
taakanon koubasanan sandad dii. Ponorubungan nogi diti nga momoguno do
tuhot sampapas kistruktur mooi do ouhan i mamampayat do mamarati
komoyon tuhot di pinatahak om au oborulong.

Soriuk Kopustakaan
Gunoon o soriuk kopustakaan diti montok monokodung data ponoriukan

di naanu maya do kowonuon mantad kakamot miagal buuk toi ko’
kakamot iliktronik miagal ko’ sukuan om nogi kowonuon mantad intornit.
Kogumuan nopo soriuk kopustakaan di ginuno nga mantad do ponoriukan om
buuk kokomoi do rusapan di nosoriuk do lundu-lundu rusap miagal ko
dokutul-dokutul rusap om kolidasan tinan.

Prosedur Koponimungan Data

Kaida Pongintangan
Kotimpuunon nopo, minomoguno oku do sanarai pongintangan

montok do mongintong nuludan nunu po gulu maan ku wonsoyo montok do
monimung data. Maya do laang diti kaanu oku popoindalan ponoriukan ku diti
miampai oulud, osorisid om nogi pointunud.

128

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Rajah 1 : Laang koponimungan data maya do pongintangan

Kaida Ponorubungan
Sumusuhut nopo nga kaida ponorubungan, ii nopo nga miampai

sumuku do tudu om tuhot soriuk montok momonsoi do tuhot ponorubungan
mooi do au katangkid tuhot dii mantad do tudu ponoriukan diti. Soira do
opongo tuhot ponorubungan dii maan nogi turubungo o mamampayat. Maya
tuhot ponorubungan di pinotounda dii osonong nodi daa do mononorubung di
mamampayat tu haro ponokosuku soira monguhot di mamampayat om au nogi
katangkid do tuhot dii mantad pounayan kopio do ponoriukan dii.

Rajah 2 : Laang koponimungan data maya do
ponorubungan

Kopomorindakaan Data
Transkripsi Ponorubungan

Kopomorindakaan maya transkripsi ponorubungan diti nopo nga
momoguno do woyo manual, ii nopo nga basa’on tikid sisimbar di
mamampayat mooi do maganu korotian do pomusarahan kokomoi do data
ponoriukan diti. Kumoduo, intangan hogot toi ko’ toilaan toponsol mantad
transkripsi dii om momonsoi tema toi ko tinimungan koilaan mantad aspek di
pinosimbar mamampayat. Soira aanu ngawi toilaan mantad transkripsi dii om
maan nogi onuai do pomolingkuman. Id soriba nopo nga waya
kopomorindakaan do data transkripsi ponurubungan.

129

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Rajah 4 : Transkripsi ponurubungan
Nuut Pongintangan

Montok nopo do pongintangan, minomoguno oku do pongintangan
kistruktur ii nopo nga ponguludan pongintangan tumanud kapansalan di
intangan. Mantad dii ouhan daa do momorindako data di naanu mantad do
pongintangan dii. Waya ku nopo do momorindako nuut pongintangan nga
pogulu po sumuku do pongintangan tumanud nuludan. Sumushut, patayadon
nogi do tonsi-tonsi toponsol nuut nuludan pongintangan.
Triangulasi Data

Mantad nopo do kopomorindakan data momoguno triangulasi, laang
nopo di winonsoi ku nga soira aanu data mantad ponorubungan om
minomoguno oku do soriuk kopustakaan montok monokodung di data ii naanu
ku om nogi minomoguno oku nogi tulun kumoduo do maganu pisokodungan
sisimbar mooi do atalang om otopot daa data di naanu dii.

130

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Asil Soriuk Om Pibarasan

Kawo Om Ngaran Taakanon Koubasanan Sandad Tinaru Dusun Id

Watas Kiulu.

Kawo taakanon Ngaran taakanon

Binosou 1. Bosou Guas Togutui
2. Bosou Nangko
3. Bosou Dupot
4. Bosou Rinukut-rukut

Sinalau 1. Sinalau Tikus
2. Sinalau Bosing
3. Sinalau Bakas
4. Sinalau Tambang
5. Sinalau Tombolog
6. Sinalau Sada
7. Sinalau Mongkout

Pinongian 1. Pinongian Dupot
2. Pinongian Sada
3. Pinongian Sinamu

Suusuai Po 1. Sunggon
a. Linanggang

b. Linugu 1. Linipit Sada

c. Rinaal 1. Rinaal do Lombiding

Laang Kapamansayan Do Taakanon Koubasanan Sandad Tinaru Dusun
Id Watas Kiulu.

1. Kawo taakanon : Linanggang
Ngaran taakanon : Sunggon
Laang kapamansayan :

Ougan po ngawi kinotuan om bilis dii

1.

131

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Posuangon po waig

2.
Posuangon nogi bilis om
sunggon

3.
Ralatan do tokuri tusi maan pomoruhang do
roso

4.
Andadon gisom do arasak o waig dii.

5.
Soira do arasak waig dii, milo nogi
poundolihon om akanon.

6.

132

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
2. Kawo taakanon : Binosou
Ngaran taakanon : Bosou Rinukut-rukut
Laang kapamansayan :

Ougan po ngawi rinukut-rukut
1.

Tutuon po pangi
2.

Poroloton ngawi rinukut-rukut.
3.

Posugkuon nogi o takano.
4.

Ralatan do tusi
5.

133

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Ralatan do bosou
6.

Posogiton po ngawi om maan nogi ralatai do
pangi

7.

Posuangon id suang kaakanan om
andadon sominggu toi ko’ lobi milo nogi

do akanon.
8.

3. Kawo taakanon : Sinalau
Ngaran taakanon : Kinoring Sada
Laang Kapamansayan :

Ougan po sada di notobukan

1.

Lantaon sada dii.

2.

Salahon sada dii gisom tokoring

3.

134

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Soira okoring milo poupion om
onsokon tumanud korohian

4. sondii.

4. Kawo taakanon : Pinongian
Ngaran taakanon : Pinongian Sada
Laang Kapamansayan

Tobukan om ougan sada dii.
Potiti’on o waig.

1.

Putulon sada dii.

2.

Pongi’an nogi sada dii.

3.

Posuangon id kakanan, andadon
gisom limo tadau milo nogi do
akanon toi ko’ onsokon tumanud

4.
5. Kawo taakanon : Rinaal
Ngaran taakanon : Rinaal Lombiding
Laang Kapamansayan :

Ougan om kotuon roun lombiding dii.

1.

135

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Pagaan nogi do tinoung.

2.

Ralatan nogi do tusi om lusung.

3.

Soira opongo milo nogi do akanon

4.

Kapansalan Taakanon Koubasanan Sandad Tinaru Dusun Id Watas
Kiulu

KAPANSALAN KAPANSALAN MONTOK
KOLIDASAN TINAN
MONTOK
 Amman Sirom & Benedict Topin
KOPOSION (2017) : Rusapan Taakanon.

 Kopogowit do  Shi Hui Cheng et.al (2015) : tahab –
ahab kiguno sabaagi do anti-
kaandaman diabetes, kibagas sabaagi do
 Au tagal do bolion pongolig tulang, mongilag puri om
anti-mikrobio.
om aanu ngawi
 Husni (2007) : Tua’ Pangi papaasil
taakanon diti id suang zat di kiwoyo antibakteria

do talun toi ko’ maya  Fasihuddin B. Ahmad & David K.
Holdsworth (2003) :
do magasu. Dungou : pomolingos do toruruol

Pomolingkuman
Taakanon koubasanan sandad tinaru Dusun id watas Kiulu nopo nga iso

tungkus koubasanan mantad komolohingan. Asil ponoriukan di naanu ii nopo
nga kopointalang do onom kawo taakanon koubasanan sandad id watas kiulu.
Kogumuan roromu di ginuno nopo nga naanu mantad suang talun om
mogisuusuai laang kapamansayan taakanon diti tumanud kawo. Oponsol
taakanon diti montok tulun Dusun tu kapanahak ogumu kaandaman id

136

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

koposion diolo mantad pogulu po om kapanahak do koilaan rusapan montok
kolidasan tinan. Ponoriukan diti koponguhup do tulun ginumuan momogompi
taakanon koubasanan sandad tinaru Dusun.

Sogu
Ponoriukan diti minog daa kopio potilombuson montok papalaab komilaan
kokomoi do taakanon koubasanan sandad tinaru Dusun. Mantad dii, kiwaa
piipiro sogu montok do kotilombus ponoriukan diti om osoriuk daa miampai
lobi aralom ii nopo nga:
1. Pogoduhan toi ko’ kamamayan kapamansayan taakanon koubasanan

miampai do lobi aralom.
2. Monoriuk kawagu taakanon koubasanan sandad diti tumanud do

kampung.
3. Ponoriukan taakanon koubasanan sandad di kaanu moninong do titoruol

montok do mongilag do kaanu titoruol mantad taakanon koubasanan
sandad

Bagas
Ponoriukan nopo diti nga kapanahak do ogumu bagas tosonong kumaa
toinsanan tulun loolobi po montok do tulun Dusun sondii:

I. Monginruhang tinimungan boros id boros Kadazandusun maya do
ngaran-ngaran roromu om taakanon koubasanan tu tikid watas kiwaa o
ngaran pomolohou diolo sondii.

II. Ogompi om ointutunan iti taakanon koubasanan sandad maya do
kopoopian data toi ko’ maya dokumentasi montok do taakanon
koubasanan sandad.

III. Momoruhang kawagu do iso buuk sukuon kokomoi diti tinaru do
Kadazan Dusun montok tulun ginumuan loolobi po montok di
mokiikinobos.

IV. Kopoimbulai nogi o topurimanan tulun ginumuan do mamagatang diti
tinungkusan mantad di pogulu po om kiangkab do popotilombus diti
tinungkusan tinaru.

V. Kopogisuusuaian pambalajalan om kopomoruhangan toilaan wagu
kokomoi tinaru Dusun di milo posuangon id suang buuk teks mato
balajalan Boros Kadazandusun.

137

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

SUKUON
Adlina et.al. (2013). Traditional Knowledge and Environmental Conservation

among Indigenous People in Ranau, Sabah. Global Journal of Human
Social Science Geography, Geo-Sciences, Environmental & Disaster
Management, 5-11.

Amman Sirom & Benedict Topin (2017). Kadazandusunoloji om Rinait. Sabah:
KOISAAN Publication.

Chung, C. S. (2018, May). Hubungkait Makanan Sarawak Dengan
Pelancongan Gastronomi di Waterfront Kuching

https://www.researchgate.net/publication/325281218

Dr. Salmah Omar & Dr. Mohan a/l Rathakrishnan. (2016, April). Pantang

Larang Makanan Masyarakat Melanau.

https://www.researchgate.net/publication/306236120

Fasihuddin B. Ahmad & David K. Holdsworth. (2003). Medicinal Plants of
Sabah, East Malaysia – Part I. Pharmaceutical Biology, 340 - 346.

Hashim Awang. 1988. Perlakuan pemakanan dalam rangka teori perubatan

masyarakat dan budaya Melayu Dlm Fenomena. Kuala Lumpur:

Jabatan Pengajian Melayu. Universiti Malaya.

Jasmi, K. A. (2012). Metodologi Pengumpulan Data dalam Penyelidikan
Kualitatitif. Faculty of Islamic Civilization, Universiti Teknologi
Malaysia .

https://www.researchgate.net/publication/293097563_Metodologi_Peng

umpul

Lee Keok Cheong, Zakri Abdullah & Chua Lay Nee. (2018). Penyelidikan
dalam Pendidikan. Selangor Darul Ehsan: Oxford Fajar Sdn. Bhd.

Permata, Ika & Hidayah. (2015). PEngawetan Daging Melalui Perpaduan
Fermentasi Ensiling Daun Selada Dan Biji Kepayang. Universitas

Kanjuruhan Malang.

Spradley, James P. (1980). Participant Observation. United States, America:
Waveland Press

Ruhaizan Sulaiman & Ilham M. Salleh. (2010). Pemuliharaan Makanan
Tradisional Masyarakat Bugis di kalangan generasi Muda di Daerah
Pontian, Johor.

138

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

PONDIDIKAN INFORMAL MAYA DO KOUBASANAN
TINARU DUSUN ID WALAI KG. TOGOP DARAT, RANAU.

VIANNEY ANN KUNGGIN
JAMES GEOFFREY W. MOLIJOH

JABATAN BAHASA KADAZANDUSUN INSTITUT PENDIDIKAN GURU
KAMPUS KENT
[email protected]

ABSTRAK

Pondidikan informal nopo nga kiwoyo osinggawa om milo mingkakat sondii id suang
kinoyonon posorili sandad i iso noubasanan tikid tadau om awayaan kopio id suang
koposion (Juliyana Binti Selamat ,2016). Koimpunon nopo do tangaanak kaanu do
pondidikan informal nga id walai. Koubasanan id walai osiliu do iso bontuk
pondidikan informal kumaa do tangaanak ii poinhontol kokomoi woyo toluud.
Kobolingkahangan nopo dii okito do mononoriuk nga kokomoi tangaanak sikul toi
ko’ sukod wagu dinondo i okuri woyo toluud. Mantad dii, pinapanau ponoriukan kes
montok mongintutun koubasanan om proses pambalajalan informal tinaru Dusun id
Kg. Togop Darat, Ranau. Kiginumu 6 tulun responden i nopili om pipiro informer ii
monimbar poguhatan ponurubungan. Ponoriukan diti minomoguno do kaedah
kualitatif i kohompit no analisis dokumen, ponurubungan om pogintangan. Maya do
ponoriukan diti, koubasanan id walai nopo nga (a) kopomogunoon boros pomolohou,
(b) kowowoyo’o’on mamantang tulun suai om (c) momoguno boros dii olinuud id
pilumagaan. Proses pambalajalan i nointutunan nopo nga (a) maya dii okito do
tangaanak kowowoy’o’on ii asaru wonsoyon do molohing diolo, (b) omitan do
tangaanak ii kowowoyo’o’on dii om wonsoyon id koposion tikid tadau om (c)
molohing nogi nga manahak pononsunudan kumaa tangaanak kokomoi bagas dii aanu
soira woyo dii powonsoyon. Pomolingkuman nopo nga, mantad do ponoriukan diti
alansan do kaanu o tongomongingia’ id sikul mongulud ababayaan id kalas i milo
popionit om papapanggor woyo toluud om popointutun kawagu i amu po nawayaan
do tangaanak tinaru Dusun. Kumaa molohing om sukod wagu nogi nga alansan do
kaanu koilaan koubasanan tinaru Dusun id walai ii haro woyo toluud do kasasari
momoguno koubasanan dii.
Hogot Toponsol: Pondidikan Informal, Koubasanan id walai, Woyo toluud, Proses
Pambalajalan, Ponoriukan Kes

139

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Kopointutunan

Pondidikan nopo nga iso ralan i kaanu papasarabak woyo toluud id suang
tinimungan tulun ginumuan om kaanu sumiliu pogun dii nokoburu om moden.
Aiso kasarabakan woyo toluud id kopomolodian sosongulun nopo nga
kopogowit ogumu kobolingkahangan om korumbakon id koposion.
Pondidikan om kapasarabakan do woyo toluud amu milo pitongkiadon om
haro pionitan dii ogirot (Tajul Ariffin Noordin & Nor’ Aini Dan, 1992; Wan
Mohd Zahid Mohd Nordin; 1993 id suang Sapie Sabilan, 2018). Komoyon
nopo do hiti nga maso do minsingilo toi ko’ mangajal dii, kasarabak o woyo
toluud do miampai opurimanan om amu opurimanan. Iti nopo nga nung
pinsingilaan id sikul toi ko’ pondidikan formal nga haro kalaja i wonsoyon id
tinimungan. Kapamansayan kalaja id tinimungan dii mamasarabak woyo
toluud do mogitatabang kumaa tangaaanak sikul.

Id sistom pondidikan pogun Malaysia diti, impohon nopo nga FBK
(Falsafah Pendidikan Kebangsaan). FBK nopo diti nga poposontol do
kopomolodian sosongulun dii osulimbang do jasmani, emosi, rohani om sosial.
Woyo toluud poinsuang om kopionit do rohani, ii nopo nga koponudukan
woyo dii osonong miagal ponudukan do ugama toi ko’ kotumbayaan ii igitan.
Id sikul okon ko mato balajalan Pendidikan Moral om Pendidikan Islam no ii
papasarabak woyo toluud dii nga oinsanan mato balajalan.

Suai ko pondidikan id sikul toi ko’ pondidikan formal, pondidikan
informal nogi nga kapanahak bagas kumaa sosongulun dii do kapasarabakan
woyo toluud suai ko’ manganu koilaan om kabaalan. Pondidikan informal
nopo diti nga aanu id walai. Walai nopo dii nga kinoyonon timpunon do
tangaanak gumayo om hiti no ii kapanahak bagas dii agayo kumaa
kowowoyo’o’on sosongulun. Suai ko, kowowoyo’on om woyo toluud dii nga
toilaan sandad nogi aanu id walai. Maya do toilaan dii milo piruhangon toilaan
i aanu kawawagu id sikul. Iti poposiliu koilaan di aanu apangor id
pomusarahan do sosongulun dii minsingilo. Kapamanahan pinsingilaan diti
kopionit do teori konstruktivisme.

Teori konstruktivisme diti iso teori i gunoon sabaagi do sukuon id
pondidikan. Id suang pondidikan konstruktivisme, haro pipiro prinsip impohon,
ii nopo nga toilaan dii wonsoyon do sosongulun di minsingilo, miagal ko
tangaanak sikul. Tikid diolo dii haro tua’ pomusarahan om toilaan sandad,
proses kopomolodian koilaan kohompit no id aspek sosial om mongingia’
sabaagi do manapanai kopomolodian koilaan tangaanak sikul (Zakaria, 2015).
Teori konstruktivisme diti poposunud do tangaanak sikul nopo nga momonsoi
korotion sondii mantad koilaan dii naanu om popionit dii nawayaan wagu toi
ko’ toilaan kawawagu mantad kinorotion diolo tintod i dii (Zakaria, 2015).
Sogu-sogu ii nakatahak do monunuat diti milo lingkumon do konstruktivisme
sabaagi iso pomorotian do tangaanak sikul momonsoi sondii koilaan toi ko’
konsep miampai dii aktif sumuku dii nawayaan om toilaan sandad diolo. Id
proses diti, tangaanak sikul dii kaanu popiunung koilaan dii naanu om toilaan
sandad montok kapamanasayan toilaan wagu.

140

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Id tinimungan tulun ginumuan dii haro koubasanan sandad i noilaan
mantad dii pogulu ii. Koubasanan dii kahangkum no pambalajalan informal tu’
awayaan id koposion tikid tadau maya do kaadat-adato om tinungkusan.
Tinaru Dusun noilaan do sompomogunan do iso tinaru id Sabah ii poponsol do
poinitan do tulun suai i misuai kotumbayaan om koowowoyo’o’on id
kararalano koposion. Tinaru Dusun id Sabah dii milo minsungku id iso walai
om mija makan dii mulong po do misuai ugama. Kaantakan dii tinaru Dusun
kikoubasanan do mamantang tulun suai om kiginawo i osingawa monorimo do
tulun suai mulong do misuai karalano koposion. Koubasanan dii amu anu id
pipiro tadau no nga maganu maso dii anaru do minsingilo poingkuro
kopomolodi iso woyo di nabantung. Mantad dii, papanahon o ponoriukan diti
montok mogintong pambalajalan informal ii fokus montok woyo toluud maya
do koubasanan tinaru Dusun id Kg. Togop Darat, Ranau.

Kointalangan Kobolingkahangan

Tangaanak sikul toi ko’ sukod wagu asaru boroson do aiso woyo toluud, amu
kaanu momusorou woyo dii apatut wonsoyon om mogisuaian po
kowowoyo’on negatif di owonsoi (Lihanna Borhan, 2001 id suang (Mohamad
Khairi Hj. Othman, 2015). Osokodung oku nogi do potikol diti tu’ tumanud ii
nawayaan ku sondii maso pinadalan praktikum fasa ko-iso nokoruba oku
kobolingkahangan tangaanak dii amu mamantang do tulun suai lolobi no
kumaa mongingia’. Tangaanak dii obulun do mimboros hogot-hogot dii amu
osonong tolingo mokinongou. Mulong po do kinoyonon sikul dii i milo
boroson do SKM (Sekolah Kurang Murid) om kinoyonon id pisuk-pisuk tu’
osodu mantad kakadayan. Ouruh o kobolingkahangan kaantakan tangaanak i
aiso woyo toluud tu’ okon ko id kakadayan no o haro kobolingkahangan do
miagal diti nga id kinoyonon osodu mantad kakadayan nga norolihan nogi
kobolingkahangan diti (Dg Norizah Ag Kiflee @Dzulkifli, 2020). (Norazi,
2015) Tulun id poingion osodu mantad kakadayan diti nointutunan do
sosongulun i kiwoyo toluud dii asawat.

Suai ko ii, okon ko mongingia’ no kapanahak bagas dii agayo montok
momolodi sosongulun ii haro woyo toluud dii maya do Pondidikan Formal
nga molohing nogi nga manahak rahung dii agayo. Molohing nopo dii nga
tulun ii silihon do pomitanan tigulu montok tangaanak. Woyo toluud dii aanu
do tangaaak id walai maya do kobasanan i potudukon om powonsoyon do
molohing id koposion tikid tadau. Iti nogi nga iso bontuk pambalajalan toi ko’
pondidikan informal kumaa tangaanak i mumbal nogi gumayo. Kogumuan
maso do tangaanak nopo nga id walai, iti popouhai do kapasarabakan woyo
toluud id kowowoyo’o’on kumaa tangaanak. Kahangkum no o koboboroso dii
olinuud, woyo mamantang tulun suai, om mamagatang tinan sondii.
Pomitanan mantad molohing om kowowoyo’on koubasanan id walai
posolimbahon om popisudongon do tangaanak id sikul maso miromut do
mongingia, mambalut do kombolutan sangkalas om isai-isai nopo i orubaan id
koposion tikid tadau.

Kaantakan kobolingkahangan ii nakatayad diti mongunsub doho
mongilo koubasanan id walai do tangaanak. Ponoriukan ii papanahon id

141

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

kampung sondii tu’ iso kinoyonon ii osodu mantad kakadayan om kisikul
miagal-agal dii sikul naanu ku maso praktikum ko-iso, SKM. Alansan do
kapanahak tua’ pomusarahan montok papasarabak toi ko’ papapangor woyo
toluud maso mangajal tadau dumontol.

Tudu Ponoriukan

1. Mongintutun koubasanan id walai tinaru Dusun Kg. Togop Darat, Ranau.
2. Mongintutun proses pambalajalan informal do koubasanan id walai tinaru

Dusun Kg. Togop Darat, Ranau.

Tuhot Soriuk

1. Nunu koubasanan id walai tinaru Dusun Kg. Togop Darat, Ranau?
2. Nunu proses pambalajalan informal do koubasanan id walai tinaru Dusun Kg.

Togop Darat, Ranau?

Pongintangan Literatur

Teori Perkembangan Moral Kognitif Kohlberg (1990)

Tumanud teori diti woyo toluud nopo dii nga koburu tumanud taang-taang. Id
taang penaakulan, kaanu o sosongulun dii popokito woyo di kosudong soira
manganu kootuson momonsoi woyo dii toluud (Latif, 2020).

Teori Dual-Aspek Lind (1985)

Teori nopo diti papatalang do moral sosongulun okon ko o orotian kokomoi
moral nga kosimboguyan montok momonsoi tumanud moral dii. sumusuhut
dii, podolinon moral dii kumaa id opurimanan sosongulun kokomoi ii otorimo
suai ko’ mangakun woyo om koubasanan sosial (Latif, 2020).

Pambalajalan

Tumanud dii Noor Hisham Md Nawawi (2011), pambalajalan nopo nga iso
proses pibarasan om pionitan potilombus mantad tangaanak om i monunuduk
mooi do kadalan o proses kopongonuan toilaan, koonuan kabaalan toi ko’
kopomolodian kowowoyo’o’on om kotumbayaan kumaa tangaanak.
Pambalajalan diti koubasan kaanu manahak kosimbanan do kowowoyo’o’on
tangaanak i potimporon naanu mantad kinotonudan do isoiso kaantakan dii
nawayaan. Pambalajalan nopo diti nga aanu do hinonggo-nonggo om soira-ira
nopo. Pambalajalan diti oponsol do haro kaedah om proses dau mantad dii
ouhai kumaa di apagon. Pambalajalan nogi nga milo papanahon miampai amu
tumanud do pambalajalan formal.

Pambalajalan Informal

Juliyana Binti Selamat (2016), pambalajalan informal nopo nga kiwoyo
osingawa om milo mingkakat sondii id suang kinoyonon posorili sandad i iso

142

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

noubasanan tikid tadau om awayaan kopio id suang koposion. Pambalajalan
diti milo boroson sabaagi “pambalajalan kopipio”. Iti nopo nga awayaan om
owonsoi kopio o toilaan dii om piomungon do sukuon-sukuon id kinoyonon
posorili miampai do mantad organisasi toi ko’ institusi om nogi tongotambalut
i kouhup id suang proses pambalajalan dii.

Tumanud dii Mohd Azhar (2018), pambalajalan informal nopo nga iso
pambalajalan i potilombus, ii nogi nga milo boroson do sabaagi do
pambalajalan sondii (self directed) tu’ kaanu o sosongulun dii do minsingilo
sondii mooi do momodimpot iman-imanon dau. Proses pambalajalan i
awayaan milo mamarahung koposion, woyo monongkiboros do tulun suai om
woyo sosongulun dii do monoguang koposion.

Koubasanan

Tumanud dii Minsung, (2016) koubasanan nopo nga iso i kiwoyo kompleks i
momogonop woyo toluud sosongulun om tulun ginumuan. Komi diti popokito
do koubasanan kaanu mamarahung kopomolodian woyo sosongulun montok
mogiroromut. Koubasanan nogi nga iso kowowoyo’o’on di unik om milo
aanu mantad piromutan sosial om nogi adat. Konteks budaya nogi nga milo
pioniton do tua’ pomusarahan, kowowoyo’o’on om artifak soira do
sosongulun id iso –sio tradisi dii minog do mongilo, piilangan om manahang.

Koubasanan di koimbulai maya do proses, ii nopo nga kopongonuan
unsur di kosudong ii popokito identiti Malaysia poilongkod koubasanan tinaru
kohompit no o koubasanan suku miampai sunduan om woyo toluud id
koposion (Syaidul Azam Kamarudin, 2019).

Metodologi Ponoriukan

Ponoriukan nopo diti nga pinapanau miampai woyo kualitatif. Maya do woyo
kualitatif diti kaedah koponimungan data ii gunoon nopo nga pogintangan,
ponurubungan om analisis dokumen. Maya do pogintangan diti gunoon o nuut
i sukuon maso do mongoi id walai do responden. Maso do ponurubungan diti
pinotounda o mononoriuk do poguhatan kumaa responden kokomoi
koubasanan id walai i kopionit do woyo toluud. Responden ii kohompit do
ponoriukan nopo diti nga kiginumu 6 tulun tinaru Dusun id Kg. Togop Darat,
Ranau om pipiro infomer.

Responden nopo dii poinfokus montok monimbar poguhatan
ponurubungan. Ii nopo nga luguan kampung, pengerusi kampung, molohing
dii asawat sikul, molohing dii omulok, tulun ii nakalaid, om molohing dii
mogiginum. Toinsanan responden i kohompit dii kakal po do momoguno
boros Dusun om koubasanan id koposion tikid tadau. Iti nopo nga mooi do
okito om osoriuk poingkuro pambalajalan informal id walai maya do
koubasanan tikid tadau i awayaan do tangaanak tinaru Dusun.

143

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Asil Ponoriukan

Data kualitatif tinimung montok mongintutun tonsi toponsol ii milo
monokodung asil kualitatif ponoriukan. Minangan rindako asil transkripsi-
transkripsi ponorubungan miampai monomoguno kaedah tematik. Laang koiso
nopo winonsoi do mononoriuk nga minogihum kod ii kosudong montok
monimbar tuhot soriuk ponoriukan. Haro duo kod ii naanu soira do minguli
mambasa asil transkripsi ponurubungan dii. Ii nopo kod nga woyo om boros.

Kinonuan kod om tema nopo dii nga naanu maya kopomorindakan
transkipsi ponurubungan om nuut pogintangan tumanud okito do mononoriuk
om nawayaan sondii do responden kokomoi kawo koubasanan om proses
pambalajalan informal id walai poinhontol woyo toluud. Soira intangan
poguhatan id ponurubungan, kogumuan poguhatan mokianu do sisimbar
responden kokomoi dii nawayaan kopio diolo id walai maso do monuduk
tangaanak. Laang sumusuhut nopo nga mongintutun tema-tema id
ponurubungan om pogintangan. Kopongonuan tema nopo dii nga nowonsoi toi
ko’ nokoimbulai sumuku id frasa om panandaatan-panandaatan i popoimbulai
tema-tema dii. Tema nopo dii noihum om naanu nga pomogunoon boros
pomolohou, momoguno boros ii olinuud id pilumagaan om kowowoyo’o’on
mamantang tulun suai.

Kawo koubasan id walai maya kaedah pogintangan
Mantad pogintangan i pinadalan id kinoyonon ponoriukan, nosimbar tuhot
soriuk koiso ii no “nunu koubasanan id walai tinaru Dusun Kg. Togop Darat,
Ranau?. Asil pogintangan nopo diti nga abaagi tolu boogian tumanud nuut
pogintangan ii no koubasanan amu okito ii tikid tadau wonsoyon id walai,
koubasanan okito ii tikid tadau wonsoyon id walai om koubasanan ii
poboroson om potudukon do molohing kumaa tangaanak.

a) Koubasanan amu okito ii tikid tadau wonsoyon id walai.

Kod Tema Koubasanan
Boros
Pomogunoon Boros Momolohou apa’, ama’ aka’, adi’

Pomolohou odu’ om aki’

Momoguno boros ii 1. Pounsikou.

olinuud id pilumagaan 2. Milo oku sumuang?

3. Asalakayan kou ii?

Jadual 1

Asil pogintangan diti nointutunan do mononoriuk do duo koubasanan id walai
ii nopo nga, pomogunoon boros pomolohou om momoguno boros ii olinuud id
pilumagaan. Pomogunoon boros pomolohou nopo dii nga gunoon soira
momolohou do sosongulun id walai dii tumanud tigulu om tohuri id paganakan
dii. Gunoon ii boros pomolohou dii id walai tikid tadau om nosiliu iso
noubasanan id pogibabarasan. Woyo toluud nopo do hiti nga kapamantangan
iso om iso id suang paganakan montok mogiroromut. Ii no tu’ momoguno
boros pomolohou dii kosudong. Boros pomolohou nopo dii nointutunan om
norongou ku nga, apa’ montok molohing kusai, ama’ toi ko’ idi’ montok
molohing tondu, aka’ pomolohou tompinai miadi-adi dohuri kumaa tondu
tigulu, om aka’ toi ko’ abang pomolohou montok tompinai miadi-adi dohuri
kumaa kusai tigulu, tompinai tohuri nopo nga lohowon do adi’, agang om oton,

144

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

tongondu dii nokolohing nopo nga lohowon do odu’ om kusai nopo dii
nokolohing nga lohowon do aki’.

Momoguno boros ii olinuud id pilumagaan nopo diti nga noguno id
walai om soira mooi id walai do wokon toi ko’ songkoduo. Gunoon boros ii
olinuud diti montok manahak ponongkotoluod om mokianu kasagaan soira
momonsoi iso-iso ahal. Boros monongkotoluod nopo dii noguno nga
‘pounsikou’. Boros diti asaru gunoon om orongou id walai. Iti popokito do id
walai dii haro woyo toluud mogiuhup-uhup. Boros mongunsikou dii
poboroson kumaa sosongulun soira do monorimo koponguhupan momonsoi
iso-iso kalaja, monorimo kakamot om wawa’. Boros ii asaru gunoon nopo
montok mokianu kasagaan nga “Milo oku sumuang?” om “Asalakayan kou
ii?”. Boros diti gunoon maso do sumalakoi id walai do wokon om tintod
mulok dii tukad. Momolohou po id siriba walai om poboroson boros
pongimuhot. Osimbar po sanganu dii walai om mulok nogi do tukad montok
sumalakoi. Iti popokito do woyo toluud mamantang om osuau kumaa tulun
suai.

b) Koubasanan okito ii tikid tadau wonsoyon id walai.

Kod Tema Koubasanan
Woyo
Kowowoyo’o’on 1. Tumoguang do tulun soira
mamantang tulun suai monongkiboros.

2. Mungangis soira koruba do tulun.

Jadual 2

Asil ponurubungan diti nointutunan do mononoriuk duo koubasanan id walai
tinaru Dusun id Kg. Togop Darat, Ranau. Ii koiso nopo nga, tumoguang do
tulun soira monongkiboros. Iti okito soira do mogirurumo id sirang do walai
miampai paganakan toi ko’ tulun suai. Woyo toluud nopo dii koimbulai do hiti
nga kowowoyo’o’on mamantang tulun suai. Opurimanan do tulun dii suli do
monongkoboros do oponsol ii tulun ponongkoboros dii om boros dii
posunudon toi ko’ poboroson nga kisuang kokomoi ahal ii kikomoyon.
Koubasanan nopo dii koduo nga mungangis soira koruba do tulun. Iti okito
maso mooi id walai do wokon toi ko’ songkoduo. Tulun id walai dii om tulun
dii nokorikot manahak ngingis. Iti sabaagai tanda misuau montok
popotilombus pirurumaan ii lobi osonong om osingawa. Ii popokito nunu
kotuson toi ko’ pibarasan manahak bagas dii osonong om nogi sokodung
mantad ngoduo-ngoduo tulun dii monongkoboros. Woyo toluud nopo do
koimbulai maso powonsoyon woyo dii nga osonong ginawo om mamantang.

c) Koubasanan ii poboroson om potudukon do molohing kumaa tangaanak.

Tema Koubasanan

Pomogunoon Boros Momolohou kou bogia do odu kumaa tongondu dii
Pomolohou molohing no.

Momoguno boros ii Mimboros no pounsikou soira mamaramit patahakon
olinuud id pilumagaan mantad do isai-isai nopo.

Jadual 3

145

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Asil ponurubungan nointutunan koubasanan id walai ii poboroson om
potudukon do molohing nopo nga tema kokomoi pomogunoon boros
pomolohou om momoguno boros id pilumagaan. Pomogunon boros
pomolohou nopo dii nga poboroson do molohing boros pomolohou sosongulun
ii kosudong kumaa tangaanak diolo. Boros ii norongou do mononoriuk maso
pogintangan nopo dii nga ‘momolohou kou bogia do odu kumaa tongondu dii
molohing no’. Iti popokito do minanahak o molohing pomitanan boros
pomolohou montok tondu dii nokolohing ii roitan do odu. Tangaanak nopo
ndo dii nga koilo boros pomolohou ii kosudong kumaa tondu dii nokolohing
om milo monongkiboros miampai popokito koludukan sabaagi tulun tomulok.

Momoguno boros ii olinud id pilumagaan nogi nga haro pomitanan do
molohing kokomoi boros dii apatut do boroson do tangaanak soira kotoguang
iso-iso kaantakan dii. Id pogintangan diti nawayaan do mononoriuk molohing
dii popoboros do tangaanak dau kokomoi boros i apatut poboroson soira
kotorimo iso-iso kakamot toi ko’ wawa’. Ii nopo boros do molohing dii nga
‘mimboros no pounsikou soira mamaramit patahakon mantad do isai-isai
nopo’. Iti sabaagi tanda ponongkotoluod om kapamantangan kumaa
sosongulun dii osonong ginawo manahak kakamot dii.

Pomolingkuman, maya do pogintangan ii nakapanau nointutunan do tolu
kawo koubasanan id walai tinaru Dusun id Kg. Togop Darat, Ranau. Ii nopo
nga pomogunoon boros pomolohou, momoguno boros ii olinuud id
pilumagaan om kowowoyo’o’on mamantang tulun suai. Asil pogintangan diti
kopionit do ponoriukan di Mohd Azhar (2018) ii minanahak kointalangan
“Proses pambalajalan i awayaan milo mamarahung koposion, woyo
monongkiboros do tulun suai om woyo sosongulun dii do monoguang
koposion.” Mantad do koubasanan id walai dii kaanu momolodi woyo
sosongulun dii osonong toi ko’ au osonong, kiwoyo toluud toi ko’ aiso woyo
toluud tumanud noubasanan ii asaru wonsoyon.

Kawo koubasanan id walai maya kaedah ponurubungan

Koubasanan id walai nopo nga iso woyo di asaru powonsoyon id walai om
osiliu nogi iso bontuk pondidikan informal. Mantad ponorubungan i
nakapanau. Haro piipiro kawo koubasanan id walai ii nointutunan. Okito maya
do skrip om kopointalangan ii nakatayad.

Kod: Boros
Tema: Kopomogunoon Boros Pomolohou

“Yoho nopo sondii nga koubasan pomolohou nga tumanud isai gulu tanak om tohuri tanak. Iti nga
pasandadon ku mantad tokoro po tanak. Boroson ku do ii aka’, ii abang ka om iri no pomolohou
do tanak kumaa miadi-adi dau tigulu toi ko’ ii tohuri.”

Skrip: 1
“Momolohou molohing do apa’, ama’ om odu’,.....”

Skrip: 2

Sisimbar maya do ponurubungan diti popokito do koubasanan
kopomogunoon boros pomolohou id paganakan tinaru Dusun Kg. Togop Darat,
Ranau. Boros pomolohou diti pasandadon do molohing mantad tokoro kumaa
tangaanak. Woyo diti osiliu do iso koubasanan soira mogiboboros id walai.

146

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Oguno nogi tikid tadau o boros pomolohou dii. Soira do oubas nopo o
tangaanak mogiboboros miagal dii nga nung id siliwan koruba do tulun suai
nga kaanu yolo manahak kapamalahaan kumaa sosongulun momoguno boros
pomolohou dii kosudong. Koubasanan nopo nga iso pola kowowoyo’o’on i
pinsingilaan om posolimbahon maya do simbol om artifak i nopo nga boros
(Ramli, 2016) . Komoyon nopo do boros hiti nga nunu-nunu ii hogot toi ko’
tuni i kosoliwan mantad kabang do tulun. Id konteks diti nopo dii nga boros
pomolohou i koubasanan om kosolimbou soira-ira nopo om id nonggo-nonggo
nopo tumanud kosudongon kopomogunoon dau. Mantad do koubasanan
kopomogunoon boros pomolohou di kosudong id pagaanakan diti kaanu o
kasarabak woyo toluud kumaa tangaanak. Iti no pondidikan informal
poinhontol woyo toluud i nointutunan id walai maya do koubasanan tinaru
Dusun.

Pomolingkuman nopo nga, maya do ponorubungan diti nointutunan
boros pomolohou o koubasanan id walai tinaru Dusun id Kg. Togop Darat
Ranau. Boros pomolohou diti kahangkum no do woyo toluud.

Kod: Woyo
Tema: Kowowoyo’o’on mamantang tulun suai

“...amu mamagarang do todu dii amu korongou, mongunsikou soira onuan iso-iso
kakamot toi ko’ wawa’.”

Skrip: 3
“...Osonong nogi do posonong-sonongon do monuduk toi ko’ mominsunud do
tangaanak mooi do nga karati dii ponontudukan dii.”

Skrip: 4

Maya do ponurubangan diti nointutunan do koubasanan tinaru Dusun id Kg.
Togop Darat do haro kowowoyo’o’on mamantang tulun suai. Woyo diti
potudukon om poboroson do molohing kumaa tangaanak. Mantad do
koponudukan diti osiliu do pondidikan informal kumaa tangaanak i poihontol
do kapasarabakan do woyo toluud.

Toinsanan tulun nga haro woyo sondiii, kahangkum no koluhayan om
kasanangan dau. Tangaanak nopo nga tulun dii ogumu po amu oilaan om
tudukan do molohing miampai woyo dii amu papabasug-basug do tangaanak.
Mololohing nopo nga ogumu no pancandera ii amu kopio kaanu berfungsi dii
osonong om sosonong no do mokinongou. Mantad dii, oponsol manahak woyo
mamantang dii kosudong kumaa tulun ii mogisuaian taang umul.

Kod: Boros

Tema: Momoguno boros dii olinuud id pilumagaan

“ Pokonuon tangaanak dii do popologod rolou om nung amu kaanu pologod rolou
nga momoguno boros isyarat dii orotian om oubasanan momoguno.”

Skrip: 5
“..onuan nopo do tambalut suai nga mongunsikou no bogia.”

Skrip: 6

Ponurubungan diti popokito do boros dii olinuud gunoon id pibarasan do tikid
tadau do iso-iso paganakan dii. Boros dii olinuud poboroson om potudukon do
molohing kumaa tangaanak. Molohing nogi dii nga manahak pomitanan woyo

147

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

popoboros. Iti kosudong do ponoriukan nakatalib kokomoi do tangaanak nopo
dii nga amu kaanu momonsoi kowowoyo’o’on i olinuud id pilumagaan nung
aiso tapanai mantad molohing. Tangaanak sikul toi ko’ sukod wagu asaru
boroson do aiso woyo toluud, amu kaanu momusorou woyo dii apatut
wonsoyon om mogisuaian po kowowoyo’on negatif di owonsoi (Lihanna
Borhan, 2001 id suang (Mohamad Khairi Hj. Othman, 2015).

Maya do kaedah pogintangan diti nointutunan om nosompipi
koubasanan dii okito, au okito om ii potudukon toi’ ko poboroson molohing
kumaa tangaanak. Mantad koubasanan diti kapanau pambalajalan informal
kumaa tangaanak ii kaanu kapasarabak woyo toluud.

Proses Pambalajalan Informal Maya Do Koubasanan Id Walai

Proses Pambalajalan Informal Maya do Koubasana id Walai maya kaedah
ponurubungan om pogintangan

“ Pokitonon ku po momonsoi.”
Skrip:7

“ Pokitonon ku po tangaanak woyo do momonsoi.”
Skrip:8

“ Sunudan ku o tangaanak dii do momonsoi kalaja miagal do mogonsok nopo nga
pokitonon om wonsoyon ku cara-cara mogonsok dii. Mantad do hiri om milo no
yolo momonsoi dii.”

Skrip:9
“ Pokitonon o tangaanak ralan momilangga dii om angatan do momonsoi
kalaja.”

Skrip:10

Maya do ponurubungan ii nakapanau nointutunan do mononoriuk do proses
tigulu pondidikan informal maya do koubasanan nopo dii nga mantad dii okito
do tangaanak. Okito do tangaanak ii koubasanan dii wonsoyon molohing id
aspek kowowoyo’o’on. Mantad di okito dii, pinsingilaan do tangaanak o woyo
dii.

Pomolingkuman, maya do pogintangan dii kapanahak rahung dii agayo
montok kopomolodian kowowoyo’o’on sosongulun. Nung woyo dii osonong
dii okito do tangaanak nga woyo dilo nogi dii nga osonong. Nung araat nga
miagal rii nogi woyo do tangaanak dii.

“Mantad dii, sugutonon nondo do tangaanak ii kowowoyo’o’on dii. Soira do osugut
om oilaan nopo do tangaanak di om angatan nondo do molohing o tangaanak do
kasasari momonsoi woyo dii. Powonsoyon nondo do tangaanak koubasanan i maan
ku wonsoyo tikid kosuabon toi ko’ nunu nopo i wonsoyon ku.”

Skrip:11

“ Soira ndo do kokito gia rii om komit nondo om koilo nondo tumanud om soira
suhuon do kaagu nga koilo nondo momonsoi sondiri..”

“Dinondo, koilo no dii mogonsok do takano om momoguring-guring.”

Skrip:12

Maya ponurubungan diti angatan do molohing o tangaanak dii
momonsoi koubasanan tinaru. Soira do okito tangaanak ii koubasanan dii om
angaatan do molohing momonsoi dii koubasanan dii. Pomitanan woyo nopo
dii maan do molohing om omitan do tangaanak nga tumoguang soira

148

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

monongkiboros do tulun om mongangis soira koruba do tulun id nonggo-
nonggo om isai-isai nopo.

Pomolingkuman, molohing ii mangangat do tangaanak momonosi woyo
dii manahak bagas dii osonong kumaa kopotungkusan koubasanan. Maya do
kapangatan dii kaanu o tangaanak momonsoi koubasanan id walai miamapai
dii ouhai tu’ ounsub mantad molohing toi ko’ id iso-iso suang paganakan dii.

“Kosoruan nopo do momosik do tangaanak nga posik kou no alambatan moti

ka dahai do mominsunud.”

Skrip:13

“Ilo tangaanak ku lo tahun 6 no nga asaru ku barasan do momupu kou

no do kain om borision no, koikum-ikum moti do hilo sikul do ororomos ii.”

Skrip:14

“Suhuon ku mogonsok, posunudon ku do amu nopo mogonsok nga amu no

kaakan.”

Skrip:15

“Hilo ko potorungak do mogonsok oku om koilo ko no do kaagu...”

Skrip:16

“Koilo kou nopo diti nga amu kou no mooi pokianu do tulun suai...”

Skrip:17

“Nung siakan nga mokianu kada pomorian, i nopo i momorian nga

manakau moti rii om araat o kabara-barasan ah’ obuli manakau nu nopo i okito.

Makin po i taakanon nga mokianu kopio nung momorian nga ontokon moti.

Tondukan no i taakanon nga ontok do akakung no, obolou no om mulau no.

Ogumu moti kosilihon diti tundukan nung manakau om kada no koti kopio

pomorian.”

Skrip:18

Posunudon do molohing bagas dii aanu soira momonsoi do woyo dii
powonsoyon do tangaanak. Soira do oilaan tangaanak bagas dii osonong toi
ko’ au osonong kaanu o tangaanak manganu kootuson dii osonong mooi do
momonsoi koubasanan tinaru dii. Miagal do, amu momorian kakamot,
taakanon toi ko’ nunu-nunu nopo ii okon ko dau. Kaantakan nopo momorian
dii nga kaanu mogisuaian kaantakan dii amu osonong tu’ manganu kakamot do
dumbokon.

Pomolingkuman, kopoilaan ii posunudon do molohing kumaa tangaanak
kokomoi bagas dii aanu soira momonsoi koubasanan dii manahak korotian i
lobi osonong. Soira do orotian tangaanak kaantakan momonsoi koubasanan dii
kaanu diolo momonsoi miampai aiso mononsog. Mantad dii, koubasanan dii
owonsoi do tangaanak id koposion tikid tadau.
Pomorindakan Pogintangan om Ponurubungan Proses

Pambalajalan Informal Maya do Koubasana id Walai

Rajah 1
149

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Maya pogintangan id ponoriukan nointutunan do mononoriuk haro apat proses
pondidikan informal maya do koubasanan id walai poinhontol do woyo toluud.
Proses dii koiso nopo nga okito, kowowoyo’o’on do molohing okito do
tangaanak. Kowowoyo’o’on ii tikid tadau powonsoyan do molohing dii
kapanahak rahung kumaa woyo do tangaanak. Proses dii kumoduo nopo nga
angatan. Angatan do molohing o tangaanak dii do momonsoi kowowoyo’o’on
ii wonsoyon dau. Soira do okito om angatan po kaagu do molohing dii nga
ouhai no o tangaanak momit woyo dii, ii osiliu do iso oubasanan id walai.
proses dii otolu nopo nga omitan. Omitan do tangaanak kowowoyo’o’on i
wonsoyon do molohing. kowowoyo’o’on diti kapangor soira do korikot id
proses koapat. Ii nopo nga oilaan bagas momonsoi woyo dii. Posunudon om
patalangon do molohing bagas dii aanu soira momonsoi kowowoyo’o’on dii.
Mantad do koilaan bagas momonsoi kowowoyo’o’on kaanu o tangaanak
momonsoi koubasanan id walai dii miampai do aiso mongunsub toi ko’
mononsog.
Pibarasan Om Pomolingkuman

Maya do ponoriukan diti, nakatayad om nokotolinahas kokomoi
pondidikan informal maya koubasanan id walai Kg. Togop Darat, Ranau
miampai dii osorisid om aralom. Ponoriukan diti kaampai no koubasanan dii
okito om au okito. Suai ko, koubasanan ii potudukon om poboroson do
molohing kumaa tangaanak diolo. Nosoriuk nogi do mononoriuk woyo
popotuduk om monongkiboros tangaanak timpu di baino ii momoguno
psikologi miampai popisudong kowowoyo’o’on tangaanak. ponoriukan diti
alansan do kapanahak komilaan kumaa tulun ginumuan lolobi no tinaru Dusun
mooi kasasari mamagatang koubasanan sandad tinaru sondii. Ponuatan
ponoriukan nogi diti nga iso ralan mamagatang koubasanan maya do ponuatan
tu’ osuat, kotindohoi id bontuk ponuatan om katansar koilaan kokomoi
koubasanan tinaru Dusun id walai maya do pambasaan.

150


Click to View FlipBook Version