The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

SOMPURUAN ARTIKEL JURNAL PONORIUKAN BKD 2021

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by tracymajit, 2021-11-30 20:08:46

SOMPURUAN ARTIKEL JURNAL PONORIUKAN BKD 2021

SOMPURUAN ARTIKEL JURNAL PONORIUKAN BKD 2021

Keywords: Bahasa Kadazandusun,Research in Education

BOROS INVOKASI ID AKTIVITI MONGUMO ID KAMPUNG
SUNGOI, TUARAN

HELENA GOMURUS
JOHN GITOM

JABATAN BAHASA KADAZANDUSUN INSTITUSI PENDIDIKAN GURU
KAMPUS KENT

[email protected]
ABSTRAK

Pinoindalan o ponoriukan diti montok mongilo boros-boros invokasi di gunoon id aktiviti
mongumo id Kampung Sungoi, Tuaran. Sumusuhut, ponoriukan diti nopo nga montok do
mongilo kogunoon do boros invokasi di nolokombus dii id suang situasi kinantakan
aktiviti mongumo id Kampung Sungoi. Ponoriukan nogi diti kitudu do mongilo
pomusarahan toi ko’ falsafah tulun id Kampung Sungoi kokomoi boros invokasi di
nokolombus id suang mongumo id Kampung Sungoi, Tuaran. Ponoriukan nopo diti nga
popohompit do 10 tulun molohing i poingiyon id Kampung Sungoi. Boros invokasi nopo
nga iso bontuk sambayang di gunoon do monongkirumo toi ko’ mokianu pongintirungan
toi ko’ ponguhupan mantad Kinorohingan. Boros invokasi nopo id suang ponoriukan diti
nga sumuku do boros invokasi di gunoon do tulun Kampung Sungoi, Tuaran id aktiviti
mongumo. Asil ponoriukan popokito do boros invokasi nopo diti nga iso sambayang toi
ko’ boros di polombuson do tulun id Kampung Sungoi, Tuaran soira mongumo ontok di
timpu amu po nokorikot toi ko’ haro kotumbayaan do tulun mogigion id Kampung
Sungoi, Tuaran. Asil mantad ponorubungan popokito do haro kogunoon do boros
invokasi di nokolombus dii id suang do aktiviti mongumo.

Boros Pongontiil : Boros invokasi, mongumo, mansalud

51

Kopointutunan
Ponoriukan nopo diti nga kokomoi do boros invokasi di gunoon id suang
mongumo id kampung Sungoi, Tuaran. Boros invokasi nopo diti nga iso bontuk
boros di gunoon do monongkirumo toi ko’ mokianu nunu nopo mantad
Kinorohingan. Tumanud Kamus Dewan Bahasa om Pustaka (2004), invokasi
nopo nga pokionuon kumaa kinorohingan mongoi do ka’anu koponguhupan toi
ko’ kotingolingan. Okito nogi o invokasi diti id bontuk kapamarayahan om
suusuai po.

Kointalangan Kobolingkahangan
Koubasanan tinaru Kadazan Dusun nopo nga ogumu i pinotungkus mantad do
komolohingan di pogulu po. Sundung po do ogumu koubasanan do tinaru
Kadazan Dusun nga kogumuan nopo do koubasanan dii nga mangan polombuso
maya lisan mantad iso sumolusuk kumaa sumolusuk di sumusuhut. Tumanud di
Tambung (1994), kowowooyo miagal diti popokito do tinaru nopo do Kadazan
Dusun nga osodu noiduanan mantad do suang ponoriukan koubasanan dau. Ahal
diti okito loolobi po kopio id suang koubasanan di polombuson maya lisan miagal
ko’ boros invokasi.

Kogumuan nopo do boros-boros tinaru Kadazan Dusun di laid nga amu
nokosurat. Mantad dilo, boros-boros Kadazan Dusun miagal ko’ boros invokasi
diti mangan soriuko om mangan posuato mongoi do amu atagak om milo silihon
do sukuon montok sukod wagu ontok timpu baino om ontok timpu dumontol.

Sumusuhut, tumanud di Udong (1995), tinaru Kadazan Dusun nopo nga
okuri kopio sukuon om kopoilaan toi ko’ rikud di kaanu popokito ababayan do
kounisan om sastara do tinaru Kadazan Dusun di po’osilon do tinimungan diti
sondii. Boros invokasi nogi diti nga iso koubasanan lisan di amu nodi asaru
gunoon id koposion ontok timpu baino. Soboogian nopo di koilo momoguno do
boros invokasi diti nga id tanga pialatan komolohingan po . Kogumuan nopo do
sukod wagu timpu baino nga amu koilo do nunu o boros invokasi diti. Mantad
dilo, ponoriukan diti pinapanau ku mongoi do oilaan om oruhangan o buuk
sukuon kokomoi do koubasanan tinaru Kadazan Dusun lobi po id suang
kopomogunoon do boros invokasi diti.

Tudu Ponoriukan
i. Mongilo boros-boros invokasi di gunoon do komolohingan id suang

mongumo id Kampung Sungoi, Tuaran.
ii. Mongilo sabab do kolombus o boros-boros invokasi dii id aktiviti mongumo

id Kampung Sungoi, Tuaran.
iii. Mongilo pomuumusorou toi ko’ falsafah tinaru Kadazan Dusun id suang

boros invokasi.

Poguhatan Ponoriukan
i. Nunu o boros-boros invokasi di gunoon do komolohingan id suang

mongumo id Kampung Sungoi, Tuaran?
ii. Nunu sabab do kolombus o boros-boros invokasi dii id suang mongumo id

Kampung Sungoi, Tuaran?
iii. Nunu o pomuumusorou toi ko’ falsafah tinaru Kadazan Dusun do boros

invokasi?

52

Metodologi Ponoriukan

Tumanud di Jerry Wellington (2015), metodologi id suang ponoriukan nopo nga
iso ababayan toi ko’ pomilian di kitudu momonsoi refleksi om manahang kaida di
mangan gunoo’. Metodologi ponoriukan nogi diti nga karalano, kaida om
ponginsamakan di mangan gunoo’ montok momonsoi, monimung om
momulinahas data mongoi do ka’anu kagampot do objektif om tudu do
ponoriukan. Metodologi nogi nga manahak tukuon do kopoindalanan ponoriukan
miampai sistematik maya metodologi, proses om karalano di oulud montok
maganu kointalangan di otopot maya kaida-kaida di pointantu.

Reka bontuk nopo do ponoriukan diti nga ponoriukan etnografi. Ponoriukan
etnografi nopo diti nga iso mantad ponoriukan kualitatif. Ponoriukan etnografi
nopo nga iso reka bontuk ponoriukan kokomoi kowowooyo’ do tulun, koubasanan
do sosongulun toi ko’ iso tinimungan tulun. Ponoriukan etnografi nopo nga haro
pionitan miampai poingkukuro sosongulun toi ko’ tinimungan tulun dii do
manahak tisuli kumaa koubasanan id posorili diolo. Songulun mononoriuk
oponsol do mamarati posorili di mamampayat do ponoriukan, kotumbayaan,
koubasanan om kowowooyo’ diolo. Kaida nopo do monimung data do ponoriukan
diti nga maya do ponorubungan om momulinahas do dokumen tumanud kaida
triangulasi data. Kaida monimung data di nopili oponsol do ka’anu monimbar
poguhatan do soriuk miampai ko’ontok om atalang.

Naanu-Aanu Om Pinibarasan

Responden toi ko’ mamampayat ponoriukan (MP) nopo di nopili id suang
ponoriukan diti nga soginumu hopod tulun. Hopod tulun diti nopili tu’ haro po’
boros-boros invokasi di osorou om oilaan diolo id suang aktiviti mongumo.
Hopod tulun mamampayat nopo diti nga i zandi Rita Gukod, zandi Kuihang, zandi
Selamiah Garimput, zandi Sarito Gumbongod, zandi Latambah, zandi Soinggim
Angin, zandi Mulina Gibin, gundohing Loinsu Pumpun, gundohing
Gomurus@agustin siniung om gundohing Sianung Pumpun.

Oinsanan mamampayat do ponoriukan nopo diti nga mogigion id Kampung
Sungoi, Tuaran. Pakalajaan nopo diolo nga sabaagi do momuumutanom. Dialek
nopo di gunoon do mamampayat do ponoriukan diti nga momoguno do dialek
Bundu.

Boros invokasi nopo di polombuson id suang ponoriukan diti nga kolombus
tumanud piipiro timpu id suang do aktiviti mongumo. Timpu nopo diti nga miagal
ko’ id timpu do mongoi pongukab do tana toi ko’ kinoyonon do mangan umoo’,
timpu maamaso morobuat om timpu opongo mongomot do parai. Okito o asil
ponoriukan kokomoi do boros invokasi diti id suang bontuk jadual maya
minomoguno duo metodologi ponoriukan miagal ko’ maya ponorubungan om
momulinahas do dokumen.

53

Asil Analisis Data Mantad Ponorubungan

Jadual 1. Boros invokasi id timpu mongoi pongukab do umoon

Boros invokasi Sabab do kolombus o Pomusarahan toi ko’
boros invokasi falsafah tulun id
Ongoyon no talabai i Kampung Sungoi,
kobunsakit do osundu Monuhu do mongoi Tuaran kokomoi
kono kopio. pantalob di kobunsakit boros invokasi
ontok do mongoi id
Pogidu kou oi dalun tumoon. Haro kotumbayaan do
tana om luung kou mogigion tinaru
Kinorohingan. Mangan - Popogidu taraat id Kadazan Dusun id
no intulungai mantad suang-suang id tana om Kampung Sungoi do
tumimpuun do kinoyonon montok umoon haro entiti di
morobuat gisom do dii. mongumolig diolo.
okotu iti mangan - Mokianu koumoligan
poosoko, gisom do mantad do Kinorohingan - Otumbayaan o tulun
opupusan o morobuat. ontok timpu do id Kampung Sungoi,
mororobuat. Tuaran do haro o
-Kolombus ontok mongoi Kinorohingan.
timpuun do rumilik - Tobu om
miampai papatanom do koroboguol nopo di
tobu om koroboguol. potonomon nga mobi
do tootonomon di
suai.

Jadual 2. Boros invokasi ontok mongoi pansalud

Boros Pogulu po lumintuhun, sapalud po
invokasi lumintabas, manu kito po pulisok, murut kito
po pulingob, pulisok to mongindalan,

pulingob to mongingolot,

Om nunu ndo i onuon to, kuro ndo i puruton
to,

Manganu kito lihuan, momurut kito talayan
om olihuan to sakit, alayan to puror, sakit
tobungkogumu om i ruol di mangkasapou,

Nga mada kito lihuan, olihuan kito da sakit,
nga mada kito daa lihuan,

(polombuson di tiso)

Nunu ndo puruton to, kuro ndo onuon to,

Adi kano mugunguli, maganu kito
tongkurango, murut kito tonduruhan, nga
ngali maa ti tongkurango, mina mati
tonduruhan, id susut pia tonkuruon, buntalai
pia tinsorohon, moninggaa nogi tompiling,
manahang nogi tungkobon, om koidu no do
koinggolou do tulu, kouos do kobulugu tutok,
kadangkal ti tompiling, kolosing doti
tungkobon,

Hodi kano nondo mamamanau, sondot kito
sondoton, sangkad kito sangkadon,
Om nokosondot nodi, gusa tompipiris, gusaon

54

Sabab do kito tandaha, gusaon kito rondom,
kolombus o (nokosondot nodi id bawang minongoi
boros invokasi pulisok)

Pomusarahan Adi kumuro kito sumoborong, kumurantod
toi ko’ sumingkakit sumoborong do bawang do
falsafah tulun sumangkakit dot buka, nga kada kito
id Kampung kotongob, hunduko kitoi padau, surago kitoi
Sungoi, paradas,
Tuaran Suloko kitoi tuudanon,suloko kitoi pulisok,
kokomoi sundoyo kitoi pulingob
boros invokasi
(hilo nodi sarayo)
Nakalapai nodi nulu (nokorikot nodi hilo
tudan)

Adi solokoyo toi nulu, lapayo kitoi nuluhon,
umpodo kitoi lumpodon,
Adi hinggo tundorongon, Aka hinggo
tungkoyodon, do madlapai toko nodi do
nuluhon do noliwang toko no tumpodon,
Om hiti nodi pongundorongon to tu’ sahap,
nga andado oku po, andad-andado oku,
ingong-ingongo bo hoi sumalapai do nulu,
sumuliwan do numpod,

”Hiti noi pogundorongon, hiti noi
pogunkodon do sahap, sindab-sindab
sarawan, sonsurakit.” (nokorikot nodii id
kinoyonon di mangan umoo)
Popoinsodu mantad ngawi karaatan om toruol
ontok mongoi pongukab do umoon.

Popokito do tulun nopo id Kampung Sungoi,
Tuaran nga apantang kopio kotumbayaan
diolo. Sumusuhut, popokito do tulun id
kinoyonon diti do yolo nopo nga mogigion di
otumbayaan do haro mongumolig diolo maya
do boros di mangan diolo dii polombuso.

Jadual 3. Boros invokasi maamaso morobuat

Boros invokasi Sabab do kolombus o Pomusarahan toi ko’
boros invokasi falsafah tulun id
Kousung kou no haro Kampung Sungoi,
no o sisingudon Popoinsodu tinggoron Tuaran kokomoi boros
dokoyu, amu i haro di monulokit. invokasi
minangan dahai Popotingkod om
wonsoyo angaraat om popoinsodu do Otumbayaan do haro o
amu kou ii mongoi hiti kara’aton. tangaarat i miwoyo di
dahai, pogidu kou no i kodumaaat di monulokit.
angaraat kopio. Polombuson o boros
invokasi dilo miampai
poposubo tusi id tapui.

55

Jadual 4. Boros invokasi timpu opongo mongomot do parai

Boros invokasi Sabab do kolombus o Pomusarahan toi ko’
boros invokasi falsafah tulun id
Kampung Sungoi,
Tuaran kokomoi
boros invokasi

Diya ambarayon akan Papaakan do bambarayon Ogirot kotumbayaan
kou, mangan no dikoyu montok mongunsikou do tulun id Kampung
hinopoto iti parai. bambarayon. Sungoi, Tuaran
kokomoi do haro
bambarayon i sumiliu
do momoomogompi
do parai.

Nai ambarayon - Papaakan do Ogirot o kotumbayaan
mantamong iti parai bambarayon montok do tulun id Kampung
toko, iti no i akanon mongunsikou do Sungoi, Tuaran
tokou monikid tadau, bambarayon. kokomoi do sunduan
mogilohou-lohou kou bambarayon sabaagi
no ngawi di tompinai - Mokianu koumoligan momoomogompi do
dokoyu makan om montok do tootonomon parai.
paakanon no i parai.
nakakung om bolou.
Mangan no dokoyu
tamangai tikus do
mongoi pangakan diti
parai.

56

Asil Analisis Data Mantad Momulinahas Dokumen

Jadual 5. Timpu mongoi pongukab umoon

Boros invokasi Oi Kinoingan za, i Minamangun ngaavi’ do pomogunan om
saviavi’ di doiti’, kinongoo’ no o sambayang za, om
Sabab do kolombus o balakatai (+) no o tana’ diti, i tinaak Nu do gunoon dagai
boros invokasi doid koposizon. Tuhungo’ zikoi no do ogonop zikoi daa
Pomusarahan toi ko’ mantad suang do tana’ diti, om posoovo zikoi no tomoimo
falsafah tulun id do kaandak om tinohuod Nu mooi do kaanu zikoi nodii do
Kampung Sungoi, mogiigizon doid kavasian. Pokionuon za iti maza’ di
Tuaran kokomoi Kristus Tuhan Za. Amin.
boros invokasi
Oi Kinoingan, i obinsianan kozo, pogonopo’ no
o asam om tadau mooi do kosuni nodii ngaavi
iti tinanom za. Balakatai zikoi no doid kalaja’
dagai diti. Tomoimo daa do poondomon zikoi
diau Diau do Iziau o minanaak dagai diti tana’
om pinoposuni diti taakanon. Tomoimo daa do
monongkotohuod zikoi doid diau.

Tuhungon Nu nogi’ daa ngaavi’ i tongomosikin
om i tangasampit do popohuub do tuva di kalaja
dioho mooi do kalati daa izioho do Iziau no o
minanaak ngaavi dii. Om monongkotohuod
nogi daa zioho’ Diau, mantad kosianan di
Kristus Tuhan za. Balakatan no daa do
Kinoingan, i Tama, di Tanak (+) om di Spritu
Tobitua o dumo diti om i pakalaja diti.

Montok mokianu barakat mantad Tuhan id
suang do pomutanaman diolo.

Haro nodi kotumbayaan do mogigion id
Kampung Sungoi diti kokomoi do
Kinorohingan miampai ogirot tumanud
kotumbayaan Kristian (Roman Katolik).
Momoguno nodi do buuk sambayang sabaagi
sukuon montok popolombus do boros invokasi
dilo.

Jadual 6. Timpu manambayang do totok toi ko’ parai

Boros invokasi Oi Kinoingan Vovozoon ngaavi’, mokiinsian om
mokituhung zikoi Diau. Balakatai (+) no o totok diti do
kouva no daa ngaavi mantad kuasa Nu om do kosuni daa
do aiso’ ingkuukuo om oguno’ no montok doid koposizon
za. Iti no o pokionuan za, mantad do kosianan di Kristus
Tuhan Za. Amin.

Sabab do kolombus o Montok mokianu barakat mantad Tuhan id suang do
boros invokasi pomutanaman parai diolo mongoi do kouwa om kosuni i
parai di mangan tonomo’ id tumoon diolo.

Pomusarahan toi ko’ Haro nodi kotumbayaan do mogigion id Kampung Sungoi
falsafah tulun id diti kokomoi do Kinorohingan miampai ogirot tumanud
Kampung Sungoi, kotumbayaan Kristian (Roman Katolik). Momoguno nodi
Tuaran kokomoi do buuk sambayang sabaagi sukuon montok popolombus
boros invokasi do boros invokasi dilo.

57

Jadual 7. Timpu opongo mongomot do parai

Boros invokasi Oi Kinoingan, i Tama’ za, monongkotohuod zikoi doid
Diau tu’ nakapanaak Ko vagu’ dagai do akanon do toun
Sabab do kolombus o diti. Balakatai no zikoi mooi do oguno’ no daa dagai it
boros invokasi titohuod Nu doid katapatan om kavasian do tinan za. Om
Pomusarahan toi ko’ ontok do momoguno’ zikoi diti, oondom daa dagai i vokon
falsafah tulun id di aiso do akanon om mokituhung zikoi doid Diau do
Kampung Sungoi, izioho’, nga tuhungon Nu nogi. Tu’ Iziau no ii Tama’ za di
Tuaran kokomoi tobinsianan kozo. Amin.
boros invokasi
Montok monongkotoluod kumaa Kinorohingan id suang do
nopongo no yolo mongomot do parai.

Haro nodi kotumbayaan do mogigion id Kampung Sungoi
diti kokomoi do Kinorohingan miampai ogirot tumanud
kotumbayaan Kristian (Roman Katolik). Momoguno nodi
do buuk sambayang sabaagi sukuon montok popolombus
do boros invokasi dilo. Amu nodi papapanau do ababayan
papaakan do Bambarayon miagal di timpu nakatalib ontok
di amu po haro kotumbayaan Kristian id kinoyonon diti.

Pomolingkuman, Sogu Om Bagas

Boros invokasi id aktiviti mongumo id Kampung Sungoi, Tuaran nopo diti nga iso
tungkus koubasanan i pinotungkus mantad do komolohingan di pogulu. Boros
invokasi nopo diti nga iso boros di polombuson montok mokianu do ponguhupan
om koumoligan mantad do Kinorohingan. Sundung po tu’ ingkaa, tumanud di
nawayaan do mononoriuk, ogumu nodi boros-boros invokasi di amu osorou do
tulun id Kampung Sungoi diti lobi-lobi ontok timpu diti tu’ haro nodi
kotumbayaan diolo sondii miagal ko’ kotumbayaan Kristian (Roman Katolik).

Boros invokasi nopo diti nga tungkus koubasanan di minog do soriukon
tu’ koubasanan miagal diti mumang nodi talup moyo koburuon diti timpu. Suai
ko’ ilo, boros invokasi nogi diti nga iso ahal di alaab po kopio o koponoriukan. lIo
no pogi do minog haro koponoriukan di sumusuhut kokomoi diti boros invokasi
mongoi do oruhangan o dokumentasi kokomoi diti tungkus koubasanan. Tungkus
koubasanan miagal diti kosudong do pointalangon id ginumuan mongoi do
ointutunan o koubasanan diti sabaagi do tinungkusan do tinaru Kadazan Dusun
om koinralom o toilaan diolo kokomoi do boros invokasi diti.

Ponoriukan kokomoi Ponoriukan kokomoi boros invokasi id aktiviti
mongumo id Kampung Sungoi, Tuaran nopo diti nga kapanahak do bagas di
tosonong kumaa tulun mogigion kinoyonon ponoriukan om id suang do gana
pondidikan. Ponoriukan nopo diti nga dokumentasi kumoiso kokomoi do boros
invokasi id aktiviti mongumo id Kampung Sungoi, Tuaran. Dokumentasi diti iso
goos di nokoindalan montok popotindohoi do tungkus koubasanan di notungkusan
mantad komolohingan id kinoyonon diti. Maya do dokumentasi diti, ogompi o
kasandadan toilaan kokomoi diti boros invokasi tu’ poinsuat nodii o piipiro boros
invokasi di nokolombus om nookunan do responden mantad kinoyonon diti sondii.
Dokumentasi nogi diti nga osiliu do susukuon sukod dumontol id kopongiaan
kokomoi do boros invokasi mongoi do aiso kotongkidon mantad ralan di
poinsandad. Ponoriukan nogi diti nga iso goos di nokoindalan montok
popotindohoi do kasandadon diti boros invokasi mongoi do amu atagak id timpu
dumontol.

Boros invokasi nopo diti nga iso kawo do koubasanan tinaru Kadazan
Dusun di tumalup nodii. Koubasanan boros invokasi nogi diti nga iso ko’ mantad

58

roromu di poinghanggum doid gana pondidikan id siriba Koubasanan om
Kosusastaraan Kadazan Dusun. Asil ponoriukan diti sabaagi do kopomoruhangan
do nontodon (sumber) toilaan kokomoi do koubasanan tinaru Kadazan Dusun.
Kopomoruhangan diti kopongingumu do susukuon kokomoi koubasanan. Suai ko’
ii, ponoriukan nogi diti nga popotounda liwang di alaab montok koponginralaman
do toilaan kokomoi diti koubasanan om sabaagi do sosondihon montok
koponoriukan boros invokasi id timpu dumontol.

59

SUKUON
Amman Sirom, B. T. (2017). Kadazandusunoloji om Rinait. Kota

Kinabalu:Koisaan Publications.
Creswell, J. W. (2005).Educational Research : Planning, Conducting and

Evaluating Quantita Tive and Qualitative Researchs. New Jersey: Pearson
Merill Prentince Hall.
Lakoff, G. & Johnson, M. (1980). Metafore we live by. The University of Chicago
Press.
Lee Keok Cheng, Z. A. (2018). Penyelidikan dalam Pendidikan. Shah Alam
Selangor: Oxford Fajar Sdn. Bhd.
Malaysia, I. P. (2018). Buku Panduan Penyelidikan Etnografi. Selangor Darul
Ehsan: Institut Pendidikan Guru Malaysia.
Pugh-Kitingan, J. (2012). Kadazan Dusun. Kuala Lumpur: ITBM-UMS.
Pustaka, D. B. (2004). Pedoman pembentukan Istilah Bahasa Melayu. Kuala
Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.
Rosliah Kiting, R. T. (2016). Nilai Pendidikan Talaala dan Impak kepada
Pembentukan Generasi Muda Kadazandusun. Universiti Pendidikan
Sultan Idris.
Saripah Banseng, R. S. (2017). Unsur Bahasa Kiasan Metafora Dalam Sampi
Iban. Universiti Pendidikan Sultan Idris.
Showren, T. (2014). Oral traditions: Method to adoptation of construction of the
history of non-literate tribes. International Journal of Social Science and
Humanity, Vol. 4, No. 6, 478-481.
Sintian, M. (2015). Mantera atau Rinait Kadazandusun: Tinjauan dalam aspek
Pengamal dan Fungsinya dalam Kehidupan. Perlis: Universiti Pendidikan
Sultan Idris (UPSI).

60

LOYUK KOPOMOLOMBUSAN BOROS DUSUN ID
KAMPUNG LINSUK TENGHILAN

IVY VALLERY DISIL,
LINAH BAGU @ SITI NURLINA ABDULLAH

JABATAN BAHASA KADAZANDUSUN INSTITUSI PENDIDIKAN GURU
KAMPUS KENT

[email protected]
[email protected]

ABSTRAK

Haro pisuayan do loyuk kopomolombusan boros di orongou id pilumaagan tulun Dusun
id Kampung Linsuk Tenghilan ko’ mantad kampung suai id Tuaran. Pisuayan loyuk diti
orongou mantad kopomogunaan pimato /e/ taling. Sundung po do ingkaa, aiso po
ponoriukan montok pisuayan loyuk kopomolombusan diti di atalang om osorisid
kokomoi koundolihan tuni hogot-hogot Boros Kadazandusun tumanud loyuk. Pinoindalan
o ponoriukan diti montok mongintutun om monorisid koundolihan tuni tumanud loyuk
pibarasan tulun Dusun id Kampung Linsuk Tenghilan. Goos popotungkus do loyuk diti
kumaa sukod wagu nga minaan nogi soriuko’. Ponoriukan nopo diti nga etnografi
kualitatif, momoguno tolu kaida pogonuan data miagal ko’ ponorubungan, nuut mantad
pongintangan om analisis dokumen. Analisis data nopo nga maya do transkripsi, nuludan
semak pongintangan om triangulasi data. Asil ponoriukan kopointalang do loyuk
kopomolombusan boros Dusun id Kampung Linsuk Tenghilan dii haro kowowoyo’on
dau sondii id aspek fonologi om putul boros ii kopokito proses panatakan om pialanan
pimato vokal di miamung. Asil ponoriukan diti kapanahak hinta’ kokomoi variasi dialek i
poinsandad nga amu noilaan maya pinsingilaan formal id sikul. Ponoriukan diti oponsol
sabaagi sukuon boros id gana’ pondidikan om nogi dokumentasi kokomoi kolumisan do
dialek Dusun id pogun Sabah.

Boros Toponsol: loyuk kopomolombusan, variasi dialek Dusun, pimato vokal miamung,
proses panatakan om pialanan pimato

61

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Kopointutunan

Iso poomitanan kopomogunooon dialek Bunduliwan di poimbida’ nopo nga
momoguno do pimato /e/, miagal ko’ /telingo/, /telikud/, om /tehipoi/. Pimato
/e/ nopo diti nga amu oguno id Boros Kadazandusun, tu’ naalanan do pimato
/o/, miagal ko’ /tolingo/, /tolikud/, om /tohipoi/. Sundung po do nokosuang o
kooturan kapanatakan om kapangalanan do pimato /e/ mantad dialek
Bunduliwan id Boros Kadazandusun, nga au ii atatak toi ko’ oidu’ o pimato
diti id [pibarasan tinaru Dusun dialek Bunduliwan. Miagal nogi do
kopolombusan dialek tulun Dusun ponong Tenghilan tu’ haro kopomogunaan
pimato /e/ nga poinsuai ko’ kogumuan dialek Bunduliwan.

Kointalangan do Kobolingkahangan

Tulun Dusun ponong Tenghilan nogi nga oilaan do momoguno dialek
Bundu id pibarasan nga poinsuai o karangahan do loyuk kopolombusan dau.
Iso nopo poomitanan loyuk kopomolombusan pibarasan doungtulun Dusun id
ponong Tenghilan, Sabah nopo nga popokito ula’ koundolihon id tuni fonetik,
ii no kopomolombuson miampai tuni pimato /e/ taling montok putul boros id
dohuri do hogot-hogot Boros Kadazandusun. Poomitanan nopo nga:

Dahai → Dahe
Walai → Wale
Suusuai → Suusuwe

Mantad diti, okito pisuayan di atalang kopio kokomoi koundolihon
kopolombusan loyuk soira momoguno pimato vokal /e/ id dohuri. Ponoriukan
diti pinoindalan montok monoriuk do koundolihon loyuk kopolombusan id
pibarasan tulun Dusun mantad Kampung Linsuk Tenghilan miampai popokito
do haro pisuaian ko’ mantad loyuk Bunduliwan di gunoon id pongia’an om
pinsingilaan do Boros Kadazandusun id sikul.

Tudu’ Ponoriukan

Pinoindalan o ponoriukan diti montok soira gunoon pimato /e/ taling id hogot
do pibarasan tumanud loyuk kopomolombusan boros Dusun id Kampung
Linsuk Tenghilan. Sumusuhut, pinoindalan nogi ponoriukan diti montok
monorisid do pisuaian kopomolombusan do hogot tumanud loyuk
kopomolombusan boros Dusun id Tenghilan ko’ mantad loyuk Bunduliwan
maya papatayad do poomitanan miampai kointalangan di osorisid. Tohuri
nopo nga mongilo poingkuro tulun Dusun mantad Kampung Linsuk Tenghilan
do popotungkus diti loyuk kopomolombusan diolo kumaa sukod wagu id
kampung diti.

Tuhot Ponoriukan
1. Soira gunoon o pimato /e/ taling id hogot do pibarasan tumanud loyuk
kopomolombusan boros Dusun id Kampung Linsuk Tenghilan?

62

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

2. Nunu pisuaian kopomolombusan do hogot tumanud loyuk kopomolombusan
boros Dusun id Kampung Linsuk Tenghilan ko’ mantad loyuk Bunduliwan?
3. Poingkuro goos tulun Dusun mantad Kampung Linsuk Tenghilan
popotungkus do loyuk sandad kumaa sukod wagu id kampung?

Pongintangan Literatur
Tumanud di Asmah Omar (1991), pisuayan id isoiso boros nopo nga okito id
bontuk do boros di kiharo do pisuayan tokoro ii milo intangan maya do tuni,
kopomogunoon hogot pointantu, pokomoyon om suusuai po. Ogumu kawo
ponoriukan di nokopogulu do nowonsoi montok papasaga’ do kointalangan
dilo. Mantad dii, pointalangon ku nunu pisuaiyan do tarad ponoriukan ku
mantad piipiro ponoriukan gulu di nokito dilo id bab diti mooi do lobi atalang
o nunu hontolon kopio id konteks ponoriukan ku.

Haro piipiro ponoriukan gulu di nokito ku kokomoi pisyauan do dialek
tulun Dusun pointongkop id Sabah. Iso nopo nga ponoriukan di B.M. Clayre
(1966) di kiuhu’ do A Comparison of Some Dialects of Dusun. Pinoindalan di
B.M Clayre do iso ponoriukan miampai kopomogunoon do material leksikal
montok mongintong dialek Dusunik di poingion id Pantai Barat Selatan
(Penampang om Tuaran), Pantai Timur (Labuk om Hulu Kinabatangan /
Tongod), Pantai Barat Utara (Semenanjung Bengkoka, Semenanjung Kudat),
om Pedalaman Selatan (Tambunan). Ponoriukan dilo popokito do haro
koundolihon id tuni pibarasan tumanud piipiro dialek, ii no koundolihon do
fonem /v/ om /z/ kumaa fonem /w/ om /y/. Sundung po do kaagal-agal o
ponoriukan ku om ponoriukan dilo, ponoriukan dilo nopo nga haro skop om
tarad di agayo montok mongintong pisuayan do dialek tulun Dusun tu’
pointongkop do piipiro watas id Sabah. Ponoriukan ku nopo nga mintong no
poomitanan koundolihon do tuni kopomolombusan mantad putul dohuri boros
/ai/ kumaa /e/ taling tumanud loyuk pibarasan tulun Dusun mantad piipiro
kampung id Tenghilan.

Ponoriukan di sumusuhut nopo nga winonsoi di Dayu Sansalu (2013),
di kiuhu’ do Persamaan dan Perbezaan Sebutan dan Makna dalam Pelbagai
Dialek Bahasa Kadazandusun. Ponoriukan dilo nopo nga maganu sisimbar do
nokuro tu nokosiliu om haro koundolihon kumaa dialek tulun Dusun di
pointongkop hiti Sabah. Mongintong nogi o ponoriukan dilo nung haro kasari
o piagalan di okito kopio montok koinsanai do dialek dii. Tarad ponoriukan
dilo nopo nga misuai ko’ mantad tarad ponoriukan ku tu’ amu oku po
popohontol tadon pisuayan do rati’ montok hogot-hogot di pinatayad. Suai ko’
iri, ponoriukan dilo nopo nga mongintong nogi do pimato konsonan di
mamarahung do pisuayan tuni kopomolombusan, miampai popisuai hogot
tumanud piipiro dialek di pinili mantad piipiro kinoyonon pointongkop Sabah.
Misuai ko’ mantad ponoriukan di poindalanon ku, agayo po o skop di pinokito
id suang ponoriukan dilo’ tu’ mogisuusuai nontodon do dialek di onuon
montok popiagal pokomoyon om kapamaraitan do hogot-hogot.

63

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Metodologi Ponoriukan
Tenghilan, Tuaran, Sabah nopo iso kinoyonon di kisodu do 40 kilometer
mantad Bandar Raya Kota Kinabalu (Daisy Paul et al, 2020) om kiharo do
piipiro kampung. Kopomilian do informan ii mamampayat do id ponorikan diti
nopo nga tumanud kriteria di pointantu, ii no poingion id Tenghilan solinaid
toi ko’ lobi 20 toun om koilo mimboros do Dusun. Reka bontuk montok
ponoriukan diti nopo nga iso ponoriukan etnografi (Kualitatif). Ponoriukan diti
nopo iso soriuk id bontuk deskriptif montok mintutun toi ko mongintong aspek
koubasanan, kowoyowoyoon, corak om pongkukuro koposion id isoiso
komuniti. I mononoriuk nopo nga minog do poinghompit id suang do komuniti
di soriukon, miampai do poingion hilo solinaid tolu tulan lobi om pointanud
nogi do rutin di komuniti tikid tadau, montok maganu toilaan maya
pongintangan turut serta.

Instrumen ponoriukan di noguno nopo nga maya do pongintangan,
poguhatan ponurubungan kistruktur om analisis dokumen. Id pongintangan,
pinotounda’ o tolu kinaantakan ii silihon do simulasi montok mongintong ula’
om boros pibarasan momoguno loyuk tulun Dusun mantad Kampung Linsuk
Tenghilan. Mantad kinaantakan id suang do simulasi dii, pinotounda’ o kriteria
pongintangan id bontuk nuludan semak, i silihon sabaagi do impohon
kopoindalanan pongintangan montok pibarasan ii nosolimbou mantad simulasi
dii. Mantad dilo, poburison o tonsi toponsol di naanu mantad ponuatan do nuut
om momonsoi pomolingkuman kokomoi aasil di naanu mantad nuludan semak.

Montok poguhatan ponorubungan kistruktur, pinotounda’ o poom tuhot
ponorubungan kistruktur i oulud, kosudong om ouhan do rotian soira
polombuson o tuhot dii kumaa informan di nopili. Mogiruruba’ om mogiromut
miampai informan di pinili montok maganu sisimbar tumanud poguhatan di
pinotounda’. Mantad dii, nowonsoi transkripsi do aasil di naanu mantad
ponorubungan. Poburison om patayadon o tonsi toponsol mantad transkripsi
dii om momonsoi pomolingkuman kokomoi aasil di naanu mantad nuludan
semak.

Montok analisis dokumen, pinatayad o aasil di aanu mantad
pongintangan om ponorubungan miampai sumuku toilaan mantad sukuon do
ponuratan om toilaan di kosudong kokomoi loyuk Bunduliwan ii maan gunoon
sabaagi do penanda aras montok manahak kointalangan di lobi osorisid om
orotian kokomoi koundolihon di okito id loyuk pibarasan tulun Dusun mantad
Kampung Linsuk Tenghilan, miagal ko’ mantad kointalangan id buuk teks,
Dokumen Perjanjian Perisytiharan, sukuon linguistik, sukuon puralan boros
om komoi boros montok manahak kointalangan kokomoi pisuaian di nokito.

Aasil Ponoriukan
Poguhatan Ponoriukan Koiso
Kinoyonon do kopomogunoon pimato /e/ taling id panandatan nopo nga
misuai tumanud do hogot di ginuno. Tumanud simulasi di nowonsoi, tikid
hogot di kipimato vokal miamung nopo nga kawaya’ do ula’ panatakan om
pialanan kumaa vokal toniba. Vokal-vokal dii nopo nga:

64

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

ai → /e/ taling + h
oi → /e/ taling toi ko’ /e/ taling + h

au → o toi ko’ o + h

Sundung po do ingkaa, okon ko koinsanai hogot di kipimato vokal miamung
miagal dilo di koundaliu kumaa pimato toniba. Koundalihon di osiliu nopo nga
minog ii do mintong faktor kopomolombusan di oliwawos (selesa) om asanang
do polombuson, tumanud nogi proses peneutralan do sistom hogot.

Poguhatan Ponoriukan Koduo

Mantad do aasil analisis montok poomitanan-poomitanan koundolihon pimato
kopomolombusan tumanud loyuk pibarasan tulun Dusun id Kampung Linsuk
Tenghilan, nokito ku do haro ula’ panatakan om pialanan montok hogot-hogot
di kipimato vokal miunung do /ai/, /oi/ om /au/. Tumanud buuk Okito iti maya’
poomitanan di pinatayad id siriba:

a) Koundolihon mantad pimato vokal /ai/ kumaa /e/ taling maya panatakan do
/ai/ om pialanan kumaa /e/ taling. Kogumuan hogot di popokito do
koundolihon diti nopo nga hogot-hogot di kipimato vokal /ai/ id gulu om
tohuri do hogot.

Napatai → Napateh
Dahai → Daheh
Walai → Waleh
Parai → Pareh
Mimbulai → Mimbuleh
Onuai → Onueh
Aiso → Ehso

b) Haro nogi koundolihon mantad pimato vokal /oi/ kumaa /e/ taling miagal
poomitanan id Jadual id siriba:

Soira → Sera
Oimayaan → Emayaan

Ongoi → Ongeh
Sumalakoi → Sumalakeh

Roloi → Roleh

65

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

c) Hogot boros di narahung do ponugkuan gulu /poing-/ nogi nga osiliu kumaa
do /pen-/ maya proses panatakan pimato /oi/ om /g/, miagal ko’ pendantak,
penradit, penkuru, om suusuai po. Sundung po do ingkaa, haro nogi piipiro
hogot boros ngaran miagal taboi-aboi, soroi (cili padi), roisol di au koundaliu o
pimato dau kumaa /e/ taling.

Poguhatan Ponoriukan Kotolu

Iso goos montok popotungkus do loyuk kumaa sukod wagu tulun Dusun id
Kampung Linsuk Tenghilan nopo nga maya do pinsingubasan do
pogibabarasan momoguno loyuk sandad tikid tadau id walai. Minsingubas i
komolohingan do popoboros om popolombus di loyuk kumaa tangaanak
mantad po di okoro po. Suai ko’ iri, gunoon nogi o loyuk sandad maso do
monunuridong nunu nopo ababayan id kampung, miagal ko’ maso do
mamaramai Tadau Kaamatan, Tadau Pisasawaan, Tadau Kinolodion om
suusuai po. Haro nogi goos do popoilo pisuayan loyuk sandad mantad loyuk di
ginuno id sikul miampai popoilo nogi do kolumison diti pisuaian do loyuk
sandad. Mantad dii, mongunsub nogi do sukod wagu id kampung do popoilang
kolumisan do loyuk diti id Social Media, miagal ko’ maya no do
kapamansayan do vidiu toniba kokomoi kopoposion id kampung.

Kowonuan Wagu
Suai ko’ koundolihon mantad pimato vokal /ai/ kumaa /e/ taling, haro nogi
koundolihon di okito mantad pimato /au/ kumaa /o/. Mantad dii, Poomitanan
nopo nga miagal id siriba.

Karabau → Karabo
Mirikau → Miriko
Osiau → Osio

Mantad dilo, haro nogi hogot di koundaliu o oinsanan kopomolombusan do
hogot dau tumanud harmoni do kopomolombusan miagal d siriba:

Tadau → Todo

Mamanau → Momono

Magadau → Mogodo

Marau-arau → Moro-oro

Manakau → Monoko

Kagangau → Kogongo

Sundung po do ingkaa, miagal nogi do okon ko’ oinsanai hogot di kipimato

/au/ koindaliu kumaa /e/ taling, miagal ko’ hogot atauk, aauk, magauk om

suusuai po.

Pibarasan om Pongintigasan
Sabaagi pongintigasan, asil ponoriukan kopointalang do loyuk
kopomolombusan boros Dusun id Kampung Linsuk Tenghilan dii haro

66

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
kowowoyo’on dau sondii id aspek fonologi om putul boros ii kopokito proses
panatakan om pialanan pimato vokal di miamung. Ponoriukan diti nopo nga
kaanu manahak kointalangan hinta’ (bukti) do pimato vokal /e/ taling nopo nga
poinsandad no mantad id kopomolombusan do boros Dusun id Kampung
Linsuk Tenghilan, tu’ kaanu papatayad nunu ngawi poomitanan hogot di
pinolombus tumanud loyuk kopomolombusan boros Dusun id Kampung
Linsuk Tenghilan.
Mantad dii, oopi daa o ngawi toilaan di naanu mantad ponoriukan diti
sabaagi do iso poomitanan montok dokumentasi kokomoi kolumisan do loyuk
tulun Dusun di mogisuusuai om poingharo id Sabah suai ko’ Bundu om Liwan,
om kopokito variasi dialek di haro kopio poinsandad nga amu noilaan maya
kopongia’an formal id sikul. Mantad dilo, osiliu nogi daa o ponoriukan sabaagi
do model i milo sukuon montok ponoriukan sumusuhut ontok timpu dumontol.
Montok ponoriukan sumusuhut, haro sogu do popotilombus o ponoriukan diti
montok mongilo tadon om rahung do koundolihon montok kopomolombusan
id boros, mongintutun kopomogunoon do loyuk kopomolombusan kipimato /e/
taling id kinoyonon do suai om nogi mongintutun pogumbalan id ababayan
pongia’an om pinsingilaan Boros Kadazandusun soira momoguno loyuk
kopomolombusan di misuai.

67

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

SUKUON

Abdul Rashid Daing Melebek, Amat Juhari Moain. (2010). Sosiolinguistik dan
Bahasa Melayu. Selangor: Universiti Kebangsaan Malaysia.

Amman Sirom, Benedict Topin. (2017). Kadazandusunoloji om Rinait. Kota
Kinabalu: Koisaan Publications.

Clayre, B. (1966). A Comparison of Some Dialects of Dusun. Sabah Society
Journal.

Hassan, A. (2007). Linguistik Am. Selangor: PTS Professional Publishing Sdn.
Bhd.

Mahmood, A. H. (1990). Dialek Terengganu: Satu Tinjauan Ringkas. Jurnal
Dewan Bahasa.

Minah Sintian, Mohd. Sharifudin Yusop. (2018). Kajian Variasi Leksikal
dalam Tiga Dialek Dusunik. Universiti Putra Malaysia.

Nazir, F. (2016). Linguistik Terapan. Selangor: Sasbadi Sdn. Bhd.
Omar, A. (1991). Aspek Bahasa dan Kajiannya. Kuala Lumpur: Dewan

Bahasa dan Pustaka.
Sansalu, D. (2013). Persamaan dan Perbezaan Sebutan dan Makna dalam

Pelbagai Dialek Bahasa Kadazandusun. Kota Kinabalu: Pusat
Penataran Ilmu dan Bahasa, Universiti Malaysia Sabah.
Yahaya, A. (2007). Menguasai Penyelidikan dalam Pendidikan: Teori,
Analisis dan Interpretasi Data. Kuala Lumpur: PTS Publications &
Distributors Sdn. Bhd.

68

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

KABAALAN MIMBOROS BOROS KADAZANDUSUN ID
KAMPUNG KANTAS BARU, RANAU SABAH

JAMES JAIMON
JAMES GEOFFREY W. MOLIJOH
JABATAN BAHASA KADAZANDUSUN IPG KAMPUS KENT
[email protected]

ABSTRAK
Soriuk nopo diti nga pinoindalan montok monoriuk kabaalan mimboros Boros
Kadazandusun. Ponoriukan nopo diti nopo nga iso ponoriukan kes om momoguno do
metodologi kualitatif. Maamampayat doid ponoriukan diti nopo nga soginumu do
limo tulun tangaanak mantad umul 11 gisom 17 umul. Koinsanai maamampayat
soriuk nopo nga tangaanak kusai di angabaal mimboros Boros Kadazandusun id
koposion diolo. Tudu kopoindalanan do ponoriukan diti nopo nga montok mongilo
faktor abaal mimboros Kadazandusun om bagas abaal mimboros Kadazandusun. Data
soriuk nopo nga tinimung maya kaida’ temu bual toi ko’ ponorubungan, pogintangan
om ponoriukan perpustakaan. Ponoriukan nopo diti nga poingimpou do duo teori.
Teori nopo dii nga Teori di Noam Chomsky (1968) om teori Ellis (1994). Mantad
ponoriukan diti, piipiro faktor kabaalan om bagas abaal mimboros i nokito maya do
ponoriukan. Mantad do ponoriukan diti, alansan daa do lobi oukab pomusarahan tulun
ginumuan kokomoi do oponsol abaal mimboros boros Kadazandusun mooi do au
atagak o boros sondii.
Kata Kunci: Boros Kadazandusun, Kabaalan mimboros, Faktor Kabaalan, Bagas
abaal mimboros, Ponoriukan kes

69

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Kointutunan
Maya binoros di Rosni Samah (2009), kabaalan mimboros nopo nga iso
modium piromutan di oponsol om gunoon kasari do tulun soira haro
pogibabarasan diolo. Siti Hajar Abdul Aziz (2009) minimboros do kabaalan
mimboros diti iso kabaalan di oponsol tomod i maan pinsingila’ai mooi kaanu
yolo kounalan soira mogiboros-boros kumaa tulun. Nung oilaan poingkuro
woyo mimboros, kaanu yolo pogiromutan kumaa oinsanan ngawi tulun. Ka di
Yahya Don (2005), kabaalan mimboros kohompit ngawi o goos sosongulun
popolombus toilaan om sogu di kritis om kreatif maya do lisan. Maso nogi
popolombus do toilaan, mositi nogi woyo mimboros, om inotonasi i kotunud
mooi do kopomolombusan do toilaan dii lobi ogirot, atalang om asanangan
sosongulun monorimo do toilaan.

Kapatayadan Kobolingkahangan
Tumanud di Pua (2014), koindolihon tadau pomogunan toi ko era globalisasi
timpu do’ baino kaanu tangaanak koingkawasan minsingilo do mogikakawo
ahal miagal ko id aspek ekonomi, koilaan piromutan (ICT) om ogumu po.
Okon ko’ ilo no koilaan di kagayat ginawo do tongotulun, nga kaanu nogi
yolo minsingilo ogumu kabaalan rumomut, om kaanu monokodung
kowowoyoon di awasi. Maya dilo, sosongulun i kiharo kowowoyoon di
osonong kaanu popoinsawat do koilaan om kabaalan om ahal dii mamarahung
do koburuon ekonomi pogun id dohuri tadau. Soira poinglongkud o tangaanak
dilo koburuon, ogumu kobolingkahangan i awayaan diolo, miagal ko lobi
momili boros suai gunoon id piromutan. Boros sondii au nodii ogompi tu
momogusa yolo koburuon tinan sondii.

Mantad dilo, momonoriuk nakawaya om nokopirumon do iso isu
kokomoi do kabaalan mimboros boros Kadazandusun. Ontok timpu praktikum
fasa koduo, nokopoindalan o momonoriuk do pongiaan Boros Kadazandusun
id SRK ST. Joseph Tombongon. Koindalanan proses pangajalan om
pambalajalan id sikul diti nakapanau solinaid do togu wulan miampai
sombulan nopo nga tumoguang tangaanak om duo wulan nopo pinaharo id
bontuk online. Maso popoindalan do proses pangajalan om pambalajalan diti,
kiharo piipiro tangaanak id sikul diti kikobolingkahangan do mimboros Boros
Kadazandusun. Tangaanak dii apagon minwara om karati soira suuhon do
monginga manahak sisimbar. Sokira kiharo kapaganon diolo mimboros
Kadazandusun dii, apagon nodii yolo do manahak tisuli om okon po no do
monuat id bontok Boros Kadazandusun.

Tudu Soriuk
Piipiro objektif toi ko’ tudu soriukon diti :
1. Mongilo faktor kabaalan tangaank mimboros Kadazandusun id

Kampung Kantas Baru.
2. Mongintutun bagas tangaanak do abaal mimboros Kadazandusun

70

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Poguhatan Soriukon
Poguhatan soriukon diti nopo nga miagal ko:
1. Nunu faktor kabaalan tangaanak mimboros Kadazandusun id Kampung

Kantas Baru
2. Nunu bagas kumaa tangaanak di angabaal mimboros Kadazandusun

Pogintangan Literatur

Ponoriukan kokomoi Strategi popoingkawas kabaalan Boros Arab mantad di
Sueraya (2010), isio pinobaagi piipiro strategi popoingkawas kabaalan
mimboros Arab maya duo kawo. Ii nopo nga strategi id suang linimput, om
strategi id labus linimput. Strategi id suang linimput monuku do strategi
notungkus toi ko’ goos tangaanak sondii do popoingkawas kabaalan mimboros
diolo maya do abaabayan miagal ko’ mongulud boros di wagu, mongilo nunu i
nakasala maya do piromutan, kaanu popisuai boros Arab om boros suai. Suai
ko ilo, id ponoriukan disio diti tangaanak nopo nga lobi orohian om kagayat
ginawo diolo do minsingilo mimboros maya do ponginsamakan mambasa,
mokinongou om mongilo sinding, monguhot om monimbar id pogiromutan.

Tumanud disio nogi, sundung po tu strategi kampayatan id suang
linimput momoguno piromutan lisan, nga iri nopo au songkuro kibagas kumaa
tangaanak sikul. Strategi id labus linimput maya ponoriukan disio nga
tangaanak momoguno do media, mampayat om tumanud abaabayan ko-
kurikulum om minsingumbal do minsinluda mimboros do Arab miampai
tongotambalut. Mantad do aasil ponoriukan diti, strategi id suang om labus
linimput kaanu popoingkawas do kabaalan tangaanak mimboros Arab. Mantad
no dilo, faktor suang om labus linimput nopo kaanu rumahung do kabaalan
sosongulun mimboros

Maya ponoriukan di Zamri (2015) kokomoi strategi popoingkawas
kabaalan mimboros, pinopotayad isio do piipiro item montok mongilo om
kapaas mimboros do boros suai. 15 item nopo dii nga poinlongkod id suang
linimput, om turu item maso do panaasan. Id suang do item diti, kaampayat no
ngawi woyo monoinu do mongingia mimboros, om minsingkobulun monguhot
om monimbar poguhatan. Suai ko ii, sokiro haro kobolingkahangan toi ko’ au
kosudong woyo mimboros sosongulun tangaanak, mongingia mositi
poposudong mooi do tangaanak lobi koingkawas kabaalan mimboros diolo.
Soira haro irad diti, kabaalan mimboros sosongulun koingkawas id koposion
diolo.

Nung strategi id labus linimput, maya Zamri (2015), isio pinotayad item
do miwara miampai molohing momoguno boros suai di kosudong, mogiuhot-
uhot miampai molohing, mokianu molohing mokinongou om monginsonong
pomogunoon boros, mimboros miampai tambalut om mongintong poingkuro
tambalut mimboros, minsiluda, tumanud piboi’an, mokinongou maya radio,
om mampayat do abaabayan i kiharo tonsi pogibabarasan id suang tinimungan.
Mantad do aasil ponoriukan diti okito do faktor posorili nopo nga manahak
rahung om bagas kumaa kabaalan mimboros do sosongulun. Okoto o posorili
nopo agayo om kaanu mamarahung kabaalan mimboros sosongulun. Dadi
tumanud do ponoriukan diti, pinopokito do faktor posorili nopo nga kaanu
mamarahung do poginabasan tangaanak doid minsingilo do boros. Mantad dii,

71

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

miampai do ponoriukan di papanahon, ilo’on do songkuro kabaalan mimboros
diti narahung mantad do posorili sosongulun tangaanak.

Metodologi Ponoriukan
Ponoriukan nopo diti nga momoguno do reka bontuk kualitatif i momoguno do
ponoriukan kes. Ponoriukan kes momoguno kualitatif ginuno tu okuri
responden om pillion responden tumanud do kriteria di pointantu suai ko’
osonong do monganalisis do data dii naanu. Gunoon o ponoriukan momoguno
do kaedah kualitatif tu’ kaanu do momorindako do fenomena boros
Kadazandusun gunoon id pilumaagan tikid tadau do tangaanak id Kampung
Kantas Baru, Ranau. Tumanud nopo Drs. Zainal Ariffin (2011), ponoriukan
kualitatif nopo nga iso ponoriukan di minog do i mononoriuk mamung kopio
id lapangan ponoriukan mooi do’ orotian kopio nunu kobolingkahangan di
otoguang isoiso tinimungan sosial.

Reka bontuk kualitatif nopo nga kosudong montok kajian kes. Reka
bentuk kuantitatif kosudong montok ponoriukan deskriptif i kiharo tudu do
momonsoi katalangan, om reka bontuk eksperimen di gunoon (Robson 2011).
Iti nopo ponoriukan kualitatif, iso bontuk ponoriukan di wagu. Tumanud di
Bryman (2008), proses nopo dilo tumimpuun do popointalang tuhot
ponoriukan, sumusuhut o pomilian subjek toi ko’ uhu di kiharo pionitan.
Proses sumusuhut nopo nga mongulud data i kiharo pionitan. Aasil data, teori
toi ko’ konsep i kiharo mantad maan do potontuon. Proses nopo diti nga uliton
mooi do kaanu aasil do atalang miampai kosudong. Mooi do kaanu sisimbar
do poguhatan di osonong, ponguludan data oponsol wonsoyon. Soira teori om
konsep milo tontuon, proses sumusuhut nopo nga monuat iso ponuatan toi ko’
ponongtigasan di naanu.

Instrumen Ponoriukan
Ontok manganu do data, milo moomoguno do piipiro kaida ponimungan data
miagal ko’ temubual, pongintangan om ponoriukan perpustakaan. Maya do
temubual diti, i momonoriuk manganu do sisimbar mantad do responden
miampai monguhot responden maya do piwaraan toi piromutan di noulud
pogulu. Temubual nopo nga iso kaida’ do manganu data i maan wonsoyo.
Tudu nopo kopomogunaan do temu bual diti montok no do mongilo do
montok timpu oruhai suai ko’ kaanu do data nokuro tu angabaal tangaanak
momoguno do Boros Kadazandusun id pilumaagan om mongilo do bagas
kabaalan mimboros Kadazandusun id koposion diolo.

Instrumen nopo di kumoduo ginuno nga momoguno do pongintangan
mokinongou i momoguno do kalatas senarai semak. Pongintangan nopo nga
insaru gunoon id ponoriukan montok do mongilo, mongintong om
monganalisis do data di nuon ponoriuk. Gunoon o pongintangn mokinongou
au sumugku responden montok do lobi akawas komilotumbayaan di data aanu.
Tudu nopo do momoguno teknik pongintangan nga mokinongou om
monganalisis do boros responden id pilumaagan diolo id tikid tadau id
Kampung Kantas Baru, Ranau. Nuut temubual om kalatas senarai semak nopo
nga gunoon sabaagi do kakamot soriuk. kakamot soriuk diti nopo nga
kosoruan gunoon id gana ponoriukan tu’ okito kopio kobolingkangan di
ihumon suai ko milo do rindokoon kopio data di naanu mantad opurimanan
om maya kopongintangan okito om orongou boros id pilumaagan di gunoon.

72

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Instrumen di sumusuhut nopo nga momoguno do ponoriukan
perpustakaan. Tumanud di Muhammad Zaid Daud (2017), ponoriukan
kualitatif nopo nga lobi kumaa do kopoindalanan ponoriukan lapangan,
pongintangan, pibarasan om pambasaan do kakamot basaon di kohompit do
ponoriukan. Mantad dilo, momoguno nogi o ponoriukan diti do ponoriukan
perpustakaan. Tumanud di Ida Norini Mahamad Tajudin (2013), kaida nopo
diti nga montok do maganu bukti om data maya buuk, tesis, luputan, jurnal om
nunu nopo kawo kakamot basaon suai. Mantad diti, sumuku o mononoriuk do
kakamot basaon kokomoi boros pomolohou id linimput pambasaan om maya
kakamot basaon id internet.

Asil Om Pogibarasan
Montok aasil poguhatan ponoriukan kumoiso, okito do haro o tolu faktor toponsol do
kabaalan mimboros id Kampung Kantas Baru, Ranau. Id koinsanai faktor dilo, faktor
nopo di dominan do karahung kopio doid kabaalan mimboros Boros Kadazandusun id
Kampung Kantas Baru nga faktor mantad ponontudukan molohing. Komoyon nopo
dii nga tangaanak i tangabaal do mimboros Boros Kadazandusun id Kampung Kantas
Baru, Ranau tumanud do poingkuro o ponontudukan molohing do kabaalan mimboros
kumaa tangaanak diolo. Sabab nopo dilo nga molohing no sabaagi mongingia’ id
walai do momonuduk tangaanak nunu nopo aspek pinsingilaan do tangaanak lobi-lobi
id kabaalan mimboros.

Sundung po tu ingkaa, faktor suai nogi miagal ko’ faktor posorili om
pambalajalan sondii do tangaanak oponsol nogi doid popoburu do kabaalan mimboros
sosongulun tangaanak. Ahal diti sinokodung di Zamri (2010), do faktor posorili nopo
nga manahak rahung om bagas kumaa kabaalan mimboros do sosongulun. Okoto o
posorili nopo agayo om kaanu mamarahung kabaalan mimboros sosongulun. Dadi
tumanud do ponoriukan disio, pinopokito do faktor posorili nopo nga kaanu
mamarahung do poginabasan tangaanak doid minsingilo do boros. Okito o gambal
Rajah 3 id siriba do faktor kabaalan mimboros.

Sumusuhut, nung i poguhatan kumoduo okito do haro o tolu bagas di
nokointalang soira abaal mimboros Boros Kadazandusun. Id koinsanai tolu bagas dilo,
bagas nopo di dominan nga asanang do rumomut. Komoyon nopo dii nga soira abaal i
tangaanak do mimboros Boros Kadazandusun asanang no yolo do mokiboboros toi
ko’ rumomut do molohing, tambalut, monginga’ om tulun suai. Sundung po tu ingkaa,
bagas suai miagal ko’ asanang monorimo do pambalajalon om kosiwatan id
pakalajaon nga oponsol nogi soira abaal mimboros yolo do Boros Kadazandusun.
Okito o gambal Rajah 4 id siriba do bagas abaal mimboros Boros Kadazdusun

Kopomolingkuman
Mantad aasil ponoriukan diti, faktor kabaalan mimboros Kadazandusun id Kampung
Kantas Baru diti narahung mantad do piipiro kinaantakan. Ii nopo faktor toponsol di
mongunsub do kaantakan dilo nga miagal ko’ ponontudukan molohing, korohungan
posorili om woyo pambalajalan sondii do tangaanak. Id faktor ngawi dilo, oponsol
kumaa songulun tangaanak di minsingilo gisom abaal mimboros Boros Kadazandusun
id koposion diolo. Suai ko ilo, maya do ponoriukan di naanu, nokointalang nogi o
piipiro bagas do abaal mimboros Boros Kadazandusun. Sosongulun di abaal
mimboros Kadazandusun kaanu yolo bagas di osonong. Ii nopo nga asanang do
rumomut, asanang do monorimo pambalajalon om kaanu kosiwatan toi ko’ peluang
pakalajaon id dumontol.

Mantad do ponoriukan diti, haro piipiro sogu montok do ponoriukan di
sumusuhut. Mantad di minog do haro ponoriukan di tumilombus di kaanu monoriuk
kabaalan di tangaanak miampai lobi aralom miagal koponguhupan do ponoriukan

73

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
kualitatif mooi do ointutun kopio roromu di kopongunsub minsingilo do Boros
Kadazandusun di tangaanak. Faktor kabaalan mimboros tangaanak id ponoriukan diti
kogumuan arahung mantad posorili. Mantad dii, minog do haro ponoriukan
sumusuhut di kaanu mogilo kobolingkaangan di tangaanak do misingilo boros
Kadazandusun. Suai ko’ ii faktor suai di mamarahung taang koinabasan di tangaanak
sikul nga minog nogi do soriukon mooi do haro pongintangan suai tadau montok
momonsoi strategi pangajalan om pambalajalan di tosonong montok do pambalajalan
boros Kadazandusun. Suai ko ilo, i susuai momonoriuk milo do momonsoi do
ponoriukan di lobi agayo, miagal ko’ ponoriukan kes i popohompit do piipiro
kampung om okon ko poinfokus do iso no kinoyonon mooi do lobi okito o faktor suai
om bagas abaal mimboros Boros Kadazandusun.
Maya nogi diti ponoriukan, kaanu mongoruhang ponoriukan id Boros
Kadazandusun. Id timpu do pogulu gisom do baino, ponoriukan kokomoi Boros
Kadazandusun kaakal po id taang tosiriba tu okuri po nakaasil o ponoriukan. Ahal diti
tu, ponoriukan id Boros Kadazandusun okuri po om soira osowonsoi iti ponoriukan,
koruhang nodii do ponoriukan id Boros Kadazandusun. Sumusuhut, id ponoriukan
diti, i momonoriuk kaanu sondii bagas di awasi kopio tu koilo nodii do taang kabaalan
tangaanak id Kampung Kantas Baru, Ranau. Soira koilo taang kabaalan tangaanak
minwara boros Kadazandusun id Kampung Kantas Baru, opurimanan nodii do
momonoriuk poingkuro yolo popoaplikasi kabaalan tangaanak dii soira popoindalan
proses pambalajalan om pangajalan id suang linimput.

74

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

REALITI KOPOMOGUNOON BOROS DUSUN OM
RAHUNG BOROS MELAYU ID POGIROMUTAN SUKOD

WAGU ID KAMPUNG NALAPAK, RANAU

KAMZIRA BINTI GABIYU @ MOHD. AIDIL
VICTOR BAGA

AMIDY MALAGOB

JABATAN BAHASA KADAZANDUSUN IPG KAMPUS KENT

ABSTRAK

Ponoriukan diti nopo nga kokomoi mogintong om monoriuk realiti kopomogunoon
boros Dusun om rahung boros Melayu id pogiromutan sukod wagu id Kampung
Nalapak, Ranau. Ponoriukan diti nopo nga mogintong teori koundolihon boros
tumanud teori di Hockett, Aitchison om Postal. I nopo nga teori penyimpangan rawak
(Hockett, 1958), teori fesyen om au pointantu miampai rawak (Postal, 1968) om teori
stratum siriba (Aitchison, 1998). Objektif ponoriukan diti nopo nga mogintong
koundolihon boros Dusun id Kampung Nalapak, mogintong kopomogunoon boros
Melayu id tinimungan sukod wagu mantad tinaru Dusun id Kampung Nalapak, Ranau
om nogi mongilo nokuro tu’ nosiliu o boros Melayu sabaagi boros koiso id
tinimungan Dusun sukod wagu id Kampung Nalapak. Ponoriukan diti nowonsoi
sabab do isu okuri no sukod wagu di moboros Dusun id pogiromutan id timpu baino.
Mantad dii, mongilo i mononoriuk do katapatan do koundolihon boros diti id
pogiromutan sukod wagu id Kampung Nalapak, Ranau. Kaida ponoriukan tinjauan
ginuno montok do momongo ponoriukan diti. Soginumu 25 tulun sukod wagu mantad
tinaru Dusun id Kampung Nalapa nosiliu sabaagi responden montok monimbar
poguhatan borang soal selidik om 5 tulun sukod wagu monimbar do poguhatan
temubual. Koinsanan responden toi ko’ sampel nopo nga kiumul 9 toun gisom 29
toun om mogigion sandad id Kampung Nalapak, Ranau. Mantad aasil ponoriukan di
nowonsoi, otopot nogi do nokoundaliu o kopomogunoon boros Dusun id Kampung
Nalapak om kogumuan nopo sukod wagu momoguno boros Melayu sabaagi boros
pogiromutan diolo .

Kunsi Boros : Realiti, koundolihon boros, boros Dusun, boros Melayu

75

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Kopointutunan

Dialek nopo nga subboros di mongobi do boros di gunoon do tulun ngawi id
watas pointantu (Asmah Omar, 1985). Tumanud di Raja Mukhtarudin (1986),
kiharo variasi dialek di misuai monikid do watas. Variasi nopo nga bontuk
boros di kiharo pisuayan tokooto’ di okito maya tuni, pomogunoon boros
pointantu, rati om suusuai po miampai bontuk boros do suai id iso sistom
boros di miagal (Asmah Omar, 1991). Mantad dii, BKD nopo nga haro
piagalan om pisuayan do dialek maya do tuni, rati, pomogunoon boros om
ralan do padawot. Suku Liwan nopo nga iso suku Dusun di kipangaru id Sabah
tu agayo o pangaru suku diti montok kosilihon sajara id Pogun Sabah. Suku
Liwan nopo diti nga suku di agayo kopio id rumpun Dusunic tu’ haro 100 ribu
tulun di moboros dialek diti. Tulun mantad suku Liwan nopo nga kogumuan
mantad watas Tambunan, Tamparuli, Keningau, Papar, Sook, Tenom, Ranau,
Tuaran om ogumu po mantad watas suai. Dialek Liwan nopo nga iso dialek di
agayo o pangaru id pogun Sabah tu’ osonong do mamarati boros diti.
Tumanud kotumbayaan tulun Dusun, suku Liwan diti aiso po ontok di
ningkakaton Nunuk Ragang. Soira guminumu tinaru dusun Nunuk Ragang diti,
komolohingan suku Liwan suminombol do mogihum tiyonon wagu. Ontok dii,
komologungan suku Liwan digulu suminombol minongoi id Sarayo Ranau
gisom id Tamparuli.

Nintodon Kobolingkahangan
Koundolihon boros id suang do pogiromutan tulun Dusun diti nosiliu iso
fenomena di au napalan om au nopurimanan. Dialek Melayu diti nosiliu
sabaagi iso boros pogiromutan montok kogumuaan tinaru id pogun Sabah
lolobi po kumaa sukod wagu om oguno o boros diti miampai au mogintong
pogiromutan formal toi ko’ au formal. Sajara kopomogunoon boros Melayu
diti nokito sondii di mononoriuk boros do iso rahung di osinggawa kopio
kumaa tinaru-rinaru id pogun Sabah. Poomitanan nopo nga kopomogunoon
boros Melayu montok tinaru Dusun di nosiliu sabaagi iso ahal di minog do
pusohon tu’ okito do kaanu momuso do boros tina sondii. Kogumuan sukod
wagu id pogun Sabah au nodi momoguno boros tina id pogiromutan diolo.
Boros tina sabaagi boros kumoiso au nodi ogirot o tinaru sondii so
momogompi om momoguno boros di montok pogiromutan.

Tudu Ponoriukan
Ponoriukan diti nopo nga mogintong data kabaalan moboros dusun om rahung
boros Melayu id pogiromutan do sukod wagu id Kampung Nalapak, Ranau.

1. Mogintong realiti koundolihon boros Dusun id Kampung Nalapak.
2. Mogintong do kopomogunoon boros Melayu id tinimungan sukod wagu

mantad tinaru Dusun id Kampung Nalapak, Ranau.
3. Mongilo nokuro tu’ nosiiliu o boros Melayu sabaagi boros koiso id

tinimungan tulun
4. Dusun sukod wagu id Kampung Nalapak, Ranau.

76

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Skop Batasan Om Batasan Ponoriukan
Ponoriukan diti nopo nga maganu sampel soginumu 25 tulun i kiumul mantad
9 toun gisom 29 toun ontok wulan mansak 2021. Ponoriukan diti nopo nga
ponoriukan tinjauan i mooguno kaida pogintangan, temubual kistruktur om
nogi soal selidik. Ponoriukan nopo diti nga wonsoyon id Kampung Nalapak,
Ranau, Sabah. Kopoindalanon ponoriukan diti nopo nga montok mogintong
realiti koundolihon boros Dusun, mogintong do kopomogunoon boros Melayu
id tinimungan sukod wagu om mongilo nokuro tu’ nosiiliu boros Melayu
sabaagi boros koiso id tinimungan tulun Dusun sukod wagu id Kampung
Nalapak, Ranau.

Kapansalan Ponoriukan
Ponoriukan kokomoi kopomogunoon boros Melayu is suang do pogiromutan
sukod wagu nopo ti nga okito sabaagi iso ponoriukan di oponsol tu’ okudi o
mononoriuk do monoriuk ahal diti. Sundung po tu’ haro teori koundolihon
boros di nosoriuk do piipiro mononoriuk boros, nga kaakal po au poinggonop
tu’ okuri o koilaan kokomoi koundolihon boros diti. Tumanud ponoriukan
rintis, okito do kogumuan komolohingan tinaru Dusun moboros kumaa
tangaanak momoguno boros tina id taang do osiriba kopio. Komoyon nopo ti
nga somonu no i komolohingan do momoguno Dusun soira mogiromut
miampai tangaanak. Komolohingan nopo nga agen kumoiso i kitonggungan do
popotungkus boros koubasanan kumaa tangaanak. Sukod wagu nopo ti nga
kitonggungan do mogowit boros tina diti kumaa tangaanak wagu id timpu
dumontol. Bagas kopomogunoon boros Melayu id boros pogiromutan diti
oponsol do intangan moi do okito o koluhoyon kopomogunoon boros dii
kumaa tangaanak wagu.

Definisi Operasional

Sukod Wagu Etnik Dusun
Sampel ponoriukan nopo nga mantad etnik tinaru Dusun. Yolo nopo ti nga
sukod wagu mantad Kampung Nalapak, Ranau, Sabah.

Boros Pogiromutan Tikid Tadau.
Boros di oguno do Sampel Ponoriukan montok mogiromut do tulun di au
otutunan toi ko’ otutunan id konteks do formal om au formal.

Teori Koundolihon Boros
Teori koundolihon boros i kinorotion diti nopo nga teori penyimpangan rawak
(Hockett,1968), teori fesyen om au pointantu rawak (Postal, 1968) om nogi
teori stratum siriba (Aitchison, 1998).

Realiti Koundolihon Boros
Taang kabaalan momoguno boros i nawayaan do tulun dusun id timpu dondo
om nunu sabab tulun dusun au momoguno boros tina sabaagi boros
pogiromutan tikid tadau diolo.

77

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Boros tina
Boros Dusun nosiliu sabaagi boros pogiromutan mantad notungkus mantad
komolohingan.

Boros Melayu
Boros pangantar id suang pinsingilaan linimput sikul om nogi boros rasmi toi
ko’ boros kabansaan id Malaysia.

Impak Boros Melayu id Sabah
Bagas boros Melayu sabaagi boros pogiromutan kumaa sukod wagu id Sabah
mantad ogumu nintodon do rahung.

Akawas toi ko osiriba kopomogunoon boros Melayu
Ponoriukan diti mogintong taang kopomogunoon boros Melayu id
pogiromutan sukod wagu.

Teori Koundolihon Boros

Teori Kotongkidan Tuni Boros
Tumanud di Charles Hockett (1958), tulun lnggeris mantad Amerika,
koundolihon boros nopo ti’ nga okon ko tomodon tu’ koundaliu miampai
timpu di alaid om au opurimanan. Kosoruan nopo nga orotian nogi o boros
lisan koirad do ponuatan sundung po do au kosudong o kopolombuson di
moboros miampai lisan. Mantad dii, tumanud di Hockett, i moboros
kopolombus do boros i katangkid do tuni sandad.

Teori Fesyen om au Pointantu Miampai Rawak
Tumanud di Paul Postal (1968), kaagal di Hockett o teori dau tu’ otumbayaan
isio do koundolihon boros nopo nga okon ko’ tomodon. Otumbayaan i Postal
do koundolihon boros nopo ti’ nga miagal do fesyen do rasuk tu’ koundalihon
nopo nga tumanud korohian di momoguno.Otumbayaan nogi i Postal do
koundolihon boros nopo ti nga tumanud do korohian tulun ontok dii.
Poomitanan nopo nga orohian o tulun do manambasaan momoguno rasuk di
kiharo 3 kutang ontok toun ti, om koundaliu no ontok toun di abantalan. Iti
nopo nga nosiliu tu’ orohian tulun momonsoi iso woyo wagu i kaanu
mamagayat tulun suai do momoguno woyo dii.

Kopogonuan Ponoriukan Laid
Pogiromutan sukod wagu momoguno boros Melayu
Kopomogunoon dialek Melayu Sabah id pogiromutan sukod wagu nopo ti nga
nosiliu sabaagi iso ahal di oponsol do toinuon. Tumanud ponoriukan di Noor
Aina Dani om Mhd. Amin Arshad (2007), asil sampel ponoriukan di nowonsoi
diolo kumaa tangaanak sikul id watas Sabah nopo nga notoinu do au no
momoguno boros tina diolo sabaagi boros pogiromutan.

78

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Teori om realiti kosimbanan boros, mantad boros tina kumaa boros
Melayu.
Tumanud di Noor Aina Dani om Mhd. Amin (2004) mantad watas Ranau,
boros tina sumimban kumaa boros suai tumanud do teori kosimbanan tuni
(Teori Penyimpangan bunyi) om lobi okito id sukod wagu. Ponoriukan nopo
diti diti nga kohompit no do nokuro tu kosimban om boros tina kumaa boros
Melayu om mogintong nunu faktor nosiliu boros Melayu sabaagi boros koiso
id pogiromutan sukod wagu.

Faktor di karahung kopogoonuan boros koiso.
Tumanud buuk Fators Affecting First Language Acquisition (2017),
Ponoriukan diti nopo nga mogintong faktor di karahung do boros koiso. Faktor
di karahung kopogonuan om koponguasaan do boros koiso nopo do tulun nga
arahung do posorili om faktor biologi om pomusarahan do sosongulun dii.
Maya do ponoriukan diti, ogumu faktor kopogonuan boros koiso. Sabaagi
poomitanan nopo nga faktor paganakan om faktos do tangaanak sondii.
Ponoriukan nopo diti nga mogintong nokuro tu’ nosiliu boros Melayu sabaagi
boros koiso id tatangaa do pogiromutan sukod wagu tadau baino.

Metodologi Ponoriukan

Ponoriukan Tinjuan
Ponoriukan tinjauan (Survey) nopo nga iso ponoriukan di momoguno data-data
kuantitatif toi ko’ kualitatif miampai momoguno kaida soal selidik om temu
bual. Data-data dii naanu mantad sampel rawak om kapadalan nogi taang
analisis moi do kopokito iso statistik mantad poguhatan ponoriukan. Kootuson
paniisan statistik dii kaanu papatahak iso pomolingkuman kokomoi
kowowoyoon sampel di nosoriuk.

Ponoriukan Mix-Methode (Kuantitatif om Kualitatif)
Ponoriukan diti nopo nga momoguno duo-duo kaida ponoriukan. I nopo nga
piomungan ponoriukan kuantitatif om kualitatif. Boros kuantitatif nopo nga
montad boros kuantiti (tumanud Kamus DBP) i nopo nga mogowit komoyon
ginumu toi ko’ i milo intobon. Tumanud di Chua (2006), kuantitatif nopo diti
nga kapatalang data numnereka om katapatan momoguno ponoriukan
eksperimental. Data kualitatif nopo nga naanu manta woyo ponorubungan,
temubual, analisis dokumen toi ko’ nunu nopo kaida i kapatalang do data di
poinggonop. Ponoriukan diti nopo nga ponoriukan di momoguno ngoduduo
kaida tu’ momoguno numereka om nogi kopogonuan pogintangan om nogi
maya temubual

Persampelan

Responden Ponoriukan
Sampel ponoriukan toi ko’ responden ponoriukan diti nopo nga soginumu 25
tulun montok monimbar poguhatan do borang soal selidik om 5 tulun sabaagi
monimbar do poguhatan temubual. Sampel ponoriukan nopo nga kiumul 9

79

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

toun gisom 29 toun, poingion id Kampung Nalapak solinaid lobi do 5 toun om
nogi mantad tinaru Dusun (Tama om Tapa mantad tinaru Dusun).

Kinoyonon Ponoriukan
Kinoyonon ponoriukan nopo nga id Kampung Nalapak, Ranau. Kinosoduon
nopo kampung diti mantad Ranau nga 22 KM, kinosoduon mantad Kota
Kinabalu nopo nga 140 KM. Kampung nopo diti nga poindoros do pananaman
do tea di nosiliu sabaagi iso koiyonon do podtuongisan i otutunan sabaagi
Sabah Tea. Kogumuan nopo tulun songingion id Kampung diti nga mantad
tinaru Dusun om mojoriti kikotumbayaan kristian om minoriti islam.

Instrumen Ponoriukan Om Komilotumbayaan

Borang Soal Selidik

Boogian A
Boogian nopo nga mogintong demografi responden. Ii nopo nga mongilo do
jantina, umul responden, tinaru tapa, tinaru tama om nogi taraf toi ko’ status
responden.
Boogian B
Boogian diti mogintong realiti koundolihon boros Dusun id tinimungan Sukod
wagu id kampung Nalapak, Ranau.
Boogian C
Boogian diti nopo nga mogintong taang kopomogunoon boros Melayu id
tinimungan sukod wagu mantad tinaru Dusun id Kampung Nalapak, Ranau.
boogian D
Boogian diti mogintong nokuro tu’ oguno o boros Melayu sabaagi boros koiso
id pogiromutan sukod wagu.

Temubual
Id suang do ponoriukan diti, oguno o temubual sacara kistruktur. Kopoilaan
nopo mantad temubual diti nga kaanu mangarahung data id ponuatan bab
kumaapat. Temubual nopo diti nga wonsoyon kuma tiso om tiso responden
soginumu 5 tulun mantad tinimungan sukod wagu (9 - 29 toun). Poguhatan
temubual nopo nga miagal ko’ nunu realiti kopomogunoon boros dusun do
tadau baino, nunu nakasabab so nakarahung boros Melayu diti id suang do
boros Dusun om nunu topurimanan diolo soira okuri no sukod wagu mantad
tinaru Dusun i kaanu moboros Dusun.

Ponorubungan
Ponorubungan nopo nga iso kaida do mogintong pemboleh ubah id suang
ponoriukan. Id suang do kaida ponorubungan, mononoriuk mogintong
kokowooyoon do responden. Montok dii, mononoriuk minog do mogintong
woyo di responden id sio-iso timpu di pointantu om monuat nunu nopo ahal di
kaanu monimbar poguhatan objektif ontok timpu dii. Id suang do ponoriukan
diti, notoinu i mononoriuk solinaid do 3 wulan id Kampung Nalapak, Ranau. I
nopo nga mantad wulan Milau gisom wulan Milatok.

80

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Prosedur Monimung Om Manganalisis Data
Prosedur monimung data nopo ti nga poindalanon tumanud laang-laang di
pinatantu. Laang kumoiso nopo nga mokianu kasagaan kumaa lungkitas
akademik montok popoindalan do borang soal selidik. Suai ko mantad diri,
pokiintangan nogi di mononoriuk nung kosudong ko’ au o poguhatan id
borang soal selidik moi do kaanu monimbar poguhatan ponoriukan. Kumoduo
nopo nga pondalanon o borang soal selidik di kumaa sampel toi ko’ responden
ponoriukan id kampung di pinili.Sampel ponoriukan diti mositi no do
soginumu 25tulun. Suai ko’ mantad dii nga pondalanon o temubual kumaa 5
tulun i suai ko’ mantad responden borang soal selidik. Mononoriuk mogintong
nogi kowowooyoon tulun id Kampung dii solinaid 3 tulan.

Rajah 1 : Prosedur Ponoriukan

Asil Ponoriukan Om Pibarasan

Sisimbar poguhatan 1 : Kopipio do haro kinoundolihon boros id
pogiromutan sukod wagu id Kampung Nalapak, Ranau.

Bil. Gagasan Teori Respon

1. Koundolihon boros id pogiromutan sukod 100 %
wagu tinaru Dusun nosiliu miampai au
nopurimanan tu’ tuni boros mundaliu
miampai orulan mantad tuni sandad.

2. Boros lisan kaakal i orotian sundung po 60 %
tu’ katangkid o tuni boros sandad.

3. Mamaso do moboros, au opurimanan do 60 %
katangkid do moboros mantad tuni
sandad.

4. Woyo pibarasan id tinimungan sukod 48 %
wagu tinaru Dusun milo mundaliu
kalapas do piipiro toun tumanud rahung
do posorili.

5. Osiau do moboros kaanu papatangkid 44 %
boros sandad mantad tataboros di
pointopot.

Nuludan 1 : Sisimbar responden montok poguhatan boogian B

81

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Koundolihon boros id pogiromutan sukod wagu id Kampung Nalapak kopipio
nosiliu tu’ kiharo koundolihon id aspek koposion tulun miagal ko’ woyo
momusorou, woyo posorili, sosial om fizikal. Mantad aasil borang selidik om
pibarasan temubual di nowonsoi, otopot no do mundaliu o boros sandad
kumaa boros suai id pogiromutan sukod wagu. I nopo nga tangaanak sukod
wagu momoguno nodi boros Melayu sabaagi boros pogiromutan om okon ko
boros tina di oguno. Mantad aasil ponoriukan kokomoi teori kotongkidan
boros rawak (Hockett, 1958). 100 Piatus mantad responden kasaga do
Koundolihon boros id pogiromutan sukod wagu tinaru Dusun nosiliu miampai
au nopurimanan tu’ tuni boros mundaliu miampai orulan mantad tuni sandad.
Faktor suai di karahung do koundolihon boros nga boros lisan kaakal id do
orotian sundung po tu’ katangkid o tuni boros sandad, au opurimanan do
katangkid mamaso moboros, nakawaya rahung posorili om woyo moboros
miampai osiau kaanu manangkid boros sandad mantad tataboros di otopot.

Sisimbar poguhatan 2 : Taang kopomogunoon boros Melayu akawas id
pogiromutan sukod wagu mantad tinaru Dusun koirad do kopomogunoon
boros Dusun.

Nuludan 2 : Taang sodtol boros Melayu kumaa boros Dusun

Taang Sodtol Respons

1. Boros Dusun 8%
kaakal po ogirot 60 %
32 %
2. Boros Dusun au no
pusohon

3. Boros Dusun id
taang opudso

Mantad aasil ponoriukan, soginumu 15 tulun toi ko’ 60 piatus responden
kosokodung do boros Dusun nopo nga id taang do au no pusohon tu’ oguno o
boros Melayu id pogiromutan tikid tadau diolo. Koinsanai sukod wagu
momoguno boros Melayu sabaagi boros mogiromut id tikid tadau. Sundung po
do kogumuan sukod wagu kaakal po karati do boros Dusun, nga mudikudi
nodi o ginumu sukod wagu di momoguno boros Dusun sabaagi boros
pogiromutan tu’ mumugumu o moboros Melayu. 8 tulun responden
kosokodung do boros Dusun nopo ti nga id taang do opudso tu oguno o boros
Melayu id tikid tadau om aiso tanda do milo ilagon o ahal diti. Boros Melayu
di oguno id boros pogiromutan sukod wagu id Kampung Nalapak nopo nga
okon ko’ boros Melayu baku. Boros Melayu nopo di oguno do moboros nga
boros di noolos om nosimbanan suminiliu iso dialek Melayu Sabah.
Mogintong do stratrum siriba Aitchison (1998), tulun Dusun nopo nga
tinimungan di moboros do boros Melayu di aiso toilaan di poinggonop
kokomoi boros dii. Mantad dii, boros di oguno nopo nga karahung do dialek
toi ko’ tuni boros Dusun i momoguno struktur do boros tina. Boros Melayu di
au poinggonop dii pinotungkus kumaa sukod wagu om oguno o boros dii id
pogiromutan diolo id tikid tadau.

82

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Sisimbar poguhatan 3 : Nosiliu boros Melayu sabaagi boros koiso nopo
nga mantad faktor.

Sukod wagu id Kampung Nalapak Ranau mantad tinaru Dusun diti kiharo
pondidikan formal om momoguno boros Melayu id kogumuan timpu. Boros
Melayu diti nosiliu sabaagi boros kumoiso id pogiromutan nopo nga sabab do
piipiro faktor. I nopo nga :-
1. Boros pogiromutan id Paganakan
2. Pondidikan
3. Aiso angkab do Minsingilo boros Tina Sondii
4. Komunikasi Kumaa Tangaanak
5. Pogiromutan
6. Pomusarahan do sukod wagu

Implikasi Om Sogu Ponoriukan

Kalantayon do ponoriukan diti nopo nga minog do sokodung mantad ogumu
pihak om agensi id Sabah. Sogu ponoriukan nopo nga irad di pinatalang :

1. Kementerian Seni om Warisan id Sabah minog do momonsoi inisiatif i
kaanu mongunsub tinaru dusun do manamong boros tina sondii miampai
papaharo ababayan miagal ko’ program bulan bahasa.

2. Popoinggumu siaran boros Dusun id Radio Sabah montok
popoingkawas kapasarabakan boros tina kumaa sukod Dusun. Ahal diti
minog do wonsoyon tu’ siaran radio id Sabah kaakal po ogirot o
pangaruh.

3. Popoinggumu buuk toi ko’ kakamot basaan i noulud mantad boros
Dusun moi do’ ogumu buuk sukuon mantad boros Dusun.

4. Popoingumu laman web i koponguhup do koingkakatob boros Dusun.
Poomitanan nopo nga komoiboros Dusun Digital toi ko’ online.

5. Papasaga do stesen television montok popointalang sorita mantad boros
Dusun.

6. Papasaga do Komotorian Belia om Sukan montok popoingkakat
kopomogunoon boros Dusun id tinimungan tulun Dusun miagal ko’
pialaan mosinding, monuat cerpen toi ko’ hiis om suusuai ko mantad dii.

7. Dewan Boros om Pustaka Watas Sabah popoinggumu sorita rakyat
montok popolongkod rahi tulun ginumuan do minsingilo boros Dusun.

83

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

SUKUON
Woolley, G.C.,1962.Adat-adat Kadazan/Dusun di Tambunan dan

Ranau.Jesselton: North Borneo Government Printing Office.
Winstedt,R.,1953.A History of Malaya. Journal of the Malayan Branch of the

Royal Asiatic.Society. Vol.XIII(1);7.
Weber, G.Beberapa Catatan tentang Kemerosotan dan Kejatuhan Bahasa.

Dlm. Jurnal Dewan Bahasa, 35(4),296-310,April,1991.
Treggonning K.G.,1960.North Borneo. London:Her Majesty’s Stationary’s

Office.
Thomason K.G.& Kaufman, T.,1988. Language Contact, Crealization and

Genetic Linguistics, Berkeley,CA:University of California Press.
Postal, P.M.,1968.Aspects of Phonological Theory.New York:Harper & Row.
Liamzon, Teodoro, A.,1978.Handbook of Philippine Language Groups.

Quezon City:Ateneo de Manila University Press.
Lee Yong Leng, 1970.Population and Settlement in Sarawak. Asia Pasific

Press:Singapore.
Keraf,G.,1984. Linguistik Bandingan Historis.Jakarta: PT Gramedia.
Japiun Madisah,1986.Tatacara Adat Istiadat dan Kebudayaan Kadazan. Kota

Kinabalu: JPM Sabah.
Iskandar Carey, 1970.Some Notes on the Sea Nomads of Johore. Federations

Museum Journal 65:181-184
Dyen Isidore, 1965. “Lexicostatistical Classification of Austronesian

Languages” A Special Issue of the International Journal of American
Linguistics.

84

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

KABAALAN MIMBOROS DUSUN SUKOD WAGU ID
KAMPUNG GANA-GANA 2, RANAU

NERTAH KAMIN
JOHN GITOM

JABATAN BAHASA KADAZANDUSUN IPG KAMPUS KENT,
TUARAN

[email protected]

ABSTRAK

Oponsol kopio koonuan do kabaalan boros loolobi po montok do proses manamong
boros Kadazandusun. Au milo olimon do kogumuan sukod wagu dondo au songkuro
abaal do boros Kadazandusun. Ponoriukan nopo diti nga, monoriuk kabaalan
mimboros Dusun sukod wagu id Kampung Gana-Gana 2, Ranau. Kitudu’ o
ponoriukan diti montok mongilo taang koonuan boros Dusun sukod wagu om nogi
mongilo pisuayan kowoowoyoon koonuan boros Dusun sukod wagu tumanud
naanakan. Kawo nopo do ponoriukan diti nga ponoriukan kibontuk pogintangan.
Kaida ponimungan data di gunoon montok ponoriukan diti nopo nga kaida foom soal
selidik, poniisan, ponurubungan om nogi kaida pogintangan. Rindakon o data di
naanu miampai momoguno statistik deskriptif montok kaida kuantitatif om pibarasan
montok kaida kualitatif om nogi kaida pogintangan, kaagu nga maya do triangulasi
data. Ponoriukan diti popokito do taang koonuan boros Dusun sukod wagu nopo nga
id taang oluhoi, ii no id taang koduo mantad limo taang di pinatantu. Mantad
ponoriukan diti nogi noilaan do haro pisuayan kowoowoyoon koinabasan boros
Dusun tumanud naanakan sukod wagu ii no tondu nopo nga id taang akaakawas id
taang koduo, lobi abaal do boros Dusun ko kusai tu kusai nopo nga id taang osiriba id
taang koduo no om narahung nogi do piipiro sabab di pointantu. Asil poinggonop
ponoriukan pinopokito do koinabasan boros Dusun sukod wagu id Kampung Gana-
Gana 2, Ranau id taang koduo, taang oluhoi om nuru do sokodung mantad ginumuan
tulun montok monginsonong taang koonuan boros tina diolo.

Hogot Toponsol : Kabaalan, Taang koinabasan, Naanakan

85

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Kopointutunan
Boros Kadazandusun (BKD) nopo nga boros tina tulun tinaru Kadazan

om Dusun i mogigion id pogun do Sabah. Gunoon o boros diti sabaagi boros
pogibabarasan tikid tadau mantad di pogulu po gisom no do baino. BKD nogi
diti nga nosiliu sabaagi do boros rasmi di gunoon montok tinaru Kadazan om
Dusun id sikulan. Tumanud di Siti Hajar (2011), minomoros do boros rasmi
nopo nga boros di gunoon id kaantakan rasmi miagal ko kopomorintaan,
sistom pondidikan, pongindopuan om suusuai po. Nuraini (2005), minomoros
do boros rasmi sabaagi boros i gunoon do porinta’ id iso-iso pogun miampai
osinggawa, ii no mantad taang Komontirian gisom taang id siriba. Komoyon
nopo nga boros rasmi sumuko do boros di noonuan do status rasmi miampai
sah do iso-iso pogun toi ko’ wilayah. Boros Kadazandusun nopo nga sumuku
do ngaran rasmi boros di gunoon id ponuatan om pogibaabarasan id suang do
pongia’an om pinsingilaan boros tina i numaan pointutuno’ kumaa sikul-sikul
id pogun Sabah. (Minah Sintian, 2016; Rita Lasimbang om Trixie Kinajil,
2010 ; Sylvester J. Disimon, 2009).

Suku Bundu om Liwan nopo nga kitaang komilorotian dialek di
akawas kumaa tiso om tiso tinaru Kadazan om Dusun id pogun Sabah tu’
koiyonon mogigion toi ko’ momoboros do dialek dii nopo nga kogumuan no
id Sabah. Komilorotian di akawas dii nosiliu do iso sabab do dialek Bundu om
Liwan nosiliu do dialek piawai toi ko’ standard id suang do Boros
Kadazandusun (Kementerian Pelajaran Malaysia, 2008). Duo longkod oponsol
ii no KDCA om USDA nakasaga do momoguno dialek Bundu om Liwan i
pinosiliu do “BunduLiwan” sabaagi dialek piawai id Boros Kadazandusun
ontok 24 Januari 1995 maso Simposium kitema Towards Standardization of
Kadazan Language i pinoindalan id Hotel Perkasa Kundasang ontok 13
Januari 1989, (Minah Sintian, 2016; Sylvester J. Disimon, 2009).

Kointalangan Kobolingkahangan
Tumanud di Dayu Sansalu (2008), nosimbanan o kabaalan boros tinaru

Kadazan om Dusun diti soira nosiliu o Boros Malayu sabaagi boros gunoon id
sikul-sikul Vernakular ii no iso longkod pondidikan i manahak do kosiwatan
kumaa tulun sandad id pogun Sabah do maganu pondidikan formal. Kalapas
do kinagabasan pogun Sabah ontok 16 Manom 1963, nosimbanan o impohon
palajalan id Sabah. Sabab nopo nga impohon om iman-imanon Porinta pogun
Sabah mumang do posilihon Boros Malayu sabaagi boros koiso solinaid hopod
toun kalapas kinagabasan, minomisunud om minonokodung o Porinta pogun
Sabah do momoguno Boros Malayu id sikulan. Minomoguno nogi Boros
Malayu sabaagi boros rasmi, Majin Haji Ajing (1980 : 170) id suang
ponoriukan Noor Aina Binti Dani, (1996). Ontok toun 1970, koinsanai
linimput balajalan minomoguno do Boros Malayu sabaagi boros gunoon di
mongolon do Boros Inggiris, Mohd Nor Long (1982 : 90) id suang ponoriukan
Noor Aina Binti Dani, (1996). Ontok nopo di toun 1975, koinsanai sikulan
tosiriba minomoguno Boros Malayu sabaagi boros gunoon. Mantad dii,
nokoburu o Boros Malayu hiti id pogun Sabah om nosiliu sabaagi iso sabab
koundolihon boros id suang do proses pinsingilaan do tangaanak sikul.

Boros ka di Noor Aina Dani et al, (2016), kosimbanan pomogunoon
boros do sukod wagu id pogun Sabah nosiliu miampai au napalan toi ko’ au
nopurimanan. Kopointutunan Boros Malayu sabaagi boros gunoon id sikul om

86

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

dialek Malayu Sabah sabaagi boros piromutan minamarahung komoi boros do
boros tinaru Kadazan om Dusun id pogun Sabah. Sukod wagu tinaru Kadazan
om Dusun dondo nogi nga au no songkuro momoguno boros tina tinaru dau
sondii. Au nopurimanan do yolo no o sabab (agen ponimbanan) do kopunsaan
boros tina diolo sondii, Noor Aina Dani & Mhd. Amin Arshad (2017).

Boros Kadazandusun nopo nga boros sandad tinaru Kadazan om Dusun
di oponsol do maan tomposio om tungkuson. Id nopo Kg. Gana-Gana 2,
koinsanai mogigion id kampung dii nopo nga tulun do tinaru Dusun. Mulong
po do tulun Dusun ngawi nga okuri no i mimboros do Dusun id pibarasan tikid
tadau. Ahal diti nosiliu iso kobolingkahangan di milo momunso boros om
managak kointutunan tinaru sondii sabaagi tulun Dusun sandad id pogun
Sabah.

Kobolingkahangan dii popoimbulai do kobungahan kumaa tinaru
Dusun di mogigion id kampung dii sabab do oruhai no opunso o boros Dusun
id kampung dii. I komolohingan nga tumongkob nogi soira nokotoguang
kobolingkahangan dii nga mulong po miagal dii, haro nogi komolohingan di
monomod do au popotungkus boros sandad kumaa tangaanak om loolobi po
kumaa kamanakan diolo. Ahal diti kaanu papatagak om momunso kointutunan
tinaru Dusun id kampung dii.

Tudu Ponoriukan
Ponoriukan diti kitudu do manahak sogu om goos montok monolibamban
kobolingkahangan dii. Suai ko ilo, momoguno nogi piipiro kaida ponimungan
data nga aiso o poniisan formal montok ponimungan data ponoriukan diti.
Mantad asil ponoriukan di naanu, minog daa do haro o sogu om goos di
kotunud om kosudong poindalanon montok monolibamban kobolingkahangan
di notoguang. Ahal diti mooi do popoburu diti boros id kampung dii om mooi
nogi do au opunso iti boros.

Tudu Ponoriukan (Objektif)
1. Mongilo taang koinabasan boros Dusun sukod wagu id Kg. Gana-Gana

2, Ranau.
2. Mongilo pisuayan kowoowoyoon kumaa koinabasan boros Dusun

tumanud naanakan sukod wagu id Kg. Gana-Gana 2, Ranau.

Tuhot Ponoriukan
1. Nunu taang koinabasan boros Dusun sukod wagu id Kg. Gana-Gana 2,

Ranau?
2. Nunu pisuayan kowoowoyoon kumaa koinabasan boros Dusun tumanud

naanakan sukod wagu id Kg. Gana-Gana 2, Ranau?

Pogintangan Literatur
Teori Taksonomi Bloom (2001) nopo diti nga iso teori di kistruktur

hierarki montok mongintutun kabaalan mantad taang tosiriba gisom do taang
takawas. Montok nopo do momodimpot taang takawas, nuru do odimpot po o
taang tosiriba. Tumanud di Benjamin Bloom (1956) aadang kumaa tolu do
taang kowoowoyoon intelektual id pinsingilaan i hontolon id pondidikan, ii no
domain kognitif, domain afektif om domain psikomotor (Mohd Fadzil, 2019).

87

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Lorin Naderson Krathwohl (1994) nopo nga songulun lundu di
minonginsonong taksonomi Bloom dii mooi do lobi kosudong gunoon
tumanud timpu babaino ( Ari Widodo, 2005). Asil mantad ponginsanangan dii,
nowonsoi o Revisi Taksonomi Bloom ontok toun 2001 montok domain
kognitif. Poginsanangan nopo dii nga nosiliu montok koinsanai hierarki nga
kakal po do miagal i taang-taang dau ii no mantad taang tosiriba kumaa taang
akawas.

Kowoowoyoon di osonong toi ko’ au osonong kumaa boros popokito
do kobolingkahangan id linguistik toi ko’ kosuhatanon pinsingilaan, taang
kapansalan om status sosial (Lydia Tumin, 2008 ; Mugaddam, 2005).
Tumanud do teori dii, nokointalang do kowoowoyoon sosongulun kumaa
boros kopogowit do pisuayan kumaa taang koinabasan boros.

Tumanud Indhumathy A/P Munusamy (2013), id suang do ponoriukan
dau kiuhu Penguasaan Bahasa Melayu Dalam Kalangan Pelajar Peralihan Di
Tiga Buah Sekolah Di Daerah Skudai, pinatayad do taang koinabasan boros
tangaanak sikul id boros Malayu nopo nga id taang osuhatan om nuru do
kaida-kaida pongia’an di osonong om sokodung mantad ginumuan tulun
montok monginsonong taang koinabasan boros diolo.

Tumanud di Ab. Razak Ab. Karim om Muhammad Saiful Haq Bin
Hussin (2011) id suang do ponoriukan kiuhu Tahap Penguasaan Bahasa
Melayu Pelajar Di Islamic Santitham Foundation School (ISFS), id suang do
ponoriukan dii noilaan do taang koinabasan boros Malayu do tangaanak sikul
Thailand id taang do oluhoi kopio. Kopogonuan boros nosiliu maya ponugutan
no tomod. Mantad do ponoriukan dii, nokointalang do taang koinabasan boros
oimbayatan do woyo kopogonuon boros. Mingkuukuri nopo woyo
kopogonuan boros nga minsiriba nogi o taang koinabasan do boros.
Mingkaakawas nopo woyo kopogonuan boros nga mingkawas nogi o taang
koinabasan boros.

Id suang do ponoriukan di Maharam Mamat (2016) di kiuhu do
Penguasaan Bahasa Inggeris Dalam Kalangan Pelajar Tahun Satu Di UKM,
noilaan do koinabasan boros Inggeris tangaanak sikul nopo nga id taang
osuhatan no. Ponoriukan dii nopo nga miampai tudu do mongilo taang
koinabasan boros Inggilis id taatanga susumikul toun koiso id UKM om
monorisid poingkuukuro taang kopomogunoon boros Inggilis monikid tadau
mangarahung koinabasan kumaa boros dii.

Ponoriukan nowonsoi di Gokhan (2013), i mongintong do gama do
pisuayan naanakan kumaa sunduan id suang pinsingilaan boros Inggilis
sabaagi boros suai noilaan do sunduan tangaanak sikul tondu id suang
pinsingilaan boros suai nopo nga lobi po akawas ko sunduan tangaanak sikul
kusai. Data di notimung dii popokito do tangaanak sikul tondu haro o
kotumbayaan kumaa tinan sondii di lobi akawas ko mantad tangaanak sikul
kusai soira mimboros id boros Inggilis.

Metodologi
Ponoriukan diti momoguno kawo ponoriukan pogintangan kiwoyo

deskriptif id nonggo pongintangan sampel nowonsoi montok monimung data-
data kokomoi do tisuli responden di nopili kokomoi taang koinabasan boros
Dusun. Tumanud di Majid (1998), ponoriukan deskriptif nopo nga ponoriukan
i kitudu do popotolinahas iso-iso kaantakan. Suai ko ii, ponoriukan nogi diti

88

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

nga kibontuk exploratory research toi ko kibontuk penerokaan i kohompit do
pomoriksaan poguhatan-poguhatan di patahakon id bontuk ponurubungan.
Ponoriukan di kibontuk pogintangan diti nopo nga miampai momonsoi
ponorisidan kokomoi kosoruan momoguno boros Dusun id piromutan tikid
tadau, kawo-kawo boros di gunoon, kabaalan om katapatan kopomogunoon
boros Dusun id pibarasan tikid tadau tumanud kaantakan.

Montok kaida kualitatif, ponoriukan diti momoguno kaida osinggawa
mooi do popoingkawas korotian kokomoi nunu i mangan soriuko id
kopomilian sampel montok maganu data. Montok kaida kuantitatif nga ingkaa
nogi momoguno do kaida osinggawa. Haro duo tulun nopili sabaagi sampel
ponoriukan montok kualitatif. Soginumu 20 mamampayat nopili sabaagi
sampel ponoriukan.

Instrumen ponoriukan diti nopo nga kuantitatif om kualitatif (mix
method). Instrumen ponoriukan nopo nga soal selidik, poniisan, ponurubungan
om pongintangan. Maamaso do pandemik Covid-19 diti, au pinasaga do
porinta kumaa koinsanai tulun moi id labus do watas. Mantad dii, pokiuhupan
di mononoriuk do tulun di abaal do paparati koinsanai poguhatan soal selidik
kumaa tangaanak di au songkuro karati do poguhatan dii loolobi no tangaanak
sikul sikulan tosiriba. Pokiuhupan nogi kumaa songulun tulun id kampung do
(menanda) sanarai simak di pinosodia ku. Suai ko ii, ii poniisan nogi nga
pokiuhupan kuma paganakan ku do popoindalan kumaa koinsanai
mamampayat.

Asil Ponoriukan

Montok do ponoriukan diti, nopili soginumu 20 mamampayat i
mogisuusuai naanakan. Umul nopo do mamampayat (sukod wagu) di pinili
nga i nosusu ontok toun 1998 gisom toun 2014 ii no roitan do generasi Z.
Soginumu 35 piatus toi ko’ 7 tangaanak kiumul 7-12 toun, 45 piatus toi ko 9
tulun kiumul 13-18 om 20 piatus toi ko’ 4 tulun kiumul 19-24. Koinsanai
mamampayat dii nopo nga poingiyon mantad no id kampung dii om koumbal
nogi mion id watas suai.

Foom Soal Selidik

Pomorindakan data id boogian diti monimbar do poguhatan ponoriukan
koiso, ii no mongilo taang koinabasan boros Dusun sukod wagu id Kg. Gana-
Gana 2, Ranau. Nuludan koiso id siriba popokito sisimbar montok koinsanai
poguhatan mantad poguhatan koiso gisom poguhatan kohopod.

N Poguhatan SL SB S
L B

F %F % F %F% F %

1 Kaanu oku mambasa frasa id 0 0 3 1 1 6 42 00
.
boros Dusun miampai . 535 0 0

pomoroitan di pointopot. 0

2 Karati oku soira 2 1 3 1 8 4 5 2 21

mogibooboros id boros Dusun 05 05 0

miampai paganakan om

koobpinayan.

3 Kaanu oku monimbar 2 1 6 3 1 5 0 0 1 5

poguhatan id boros Dusun. 0 015 .

89

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

0

4 Kaanu oku mogibooboros id 1 5 1 7 4 2 0 0 1 5

boros Dusun miampai kosa 40 0.

boros di pointopot. 0

5 Kaanu oku mogibooboros id 4 2 9 4 6 3 1 5 0 0

boros Dusun miampai alantas 05 0 .

om pointopot. 0

6 Kaanu oku poposunud tua 3 1 1 5 5 2 1 5 0 0

pomusarahan id boros Dusun 51 5 5 .

miampai pomoroitan om 0

loyuk di pointopot.

7 Kaanu oku mimboros Dusun 3 1 1 6 3 1 1 5 0 0

miampai alantas maamaso 53 5 5 .

momuruan sambayang. 0

8 Kaanu oku popotolinahas iso- 3 1 1 6 3 1 1 5 0 0

iso ponuhuan miampai alantas 53 5 5 .

momoguno boros Dusun. 0

9 Kaanu oku mogibooboros 3 1 8 4 8 4 0 0 1 5

momoguno boros Dusun 50 0.

miampai paganakan om 0

koobpinayan.

1 Kaanu oku papadalin boros 3 1 4 2 1 6 0 0 0 0

0 Malayu kumaa boros Dusun 5 035 . .

miampai pointopot. 00

Nuludan 5 : Ginumu Piatus Montok Sisimbar di Otopot Montok Kabaalan
Mimboros Dusun Sukod Wagu id Kg. Gana-Gana 2, Ranau.

Selang ƒ Sempadan Sempadan x ƒx
Kelas Bawah Atas

0-9 19 0.5 9.5 4.5 85.5

10-19 12 9.5 19.5 14.5 174

20-29 6 19.5 29.5 24.5 147

30-39 2 29.5 39.5 34.5 69

40-49 4 39.5 49.5 44.5 178

50-59 2 49.5 59.5 54.5 109

60-69 4 59.5 69.5 64.5 258

70-79 1 69.5 79.5 74.5 74.5

50 1095

Nuludan 6 : Taburan Kekerapan Kabaalan Mimboros Dusun Sukod Wagu id
Kg. Gana-Gana 2, Ranau.

Min = ∑1095/∑50
Min = 21.90

Min nopo nga popokito do skor min i naanu do tangaanak id iso-iso
poniisan. Popokito nogi do kopomolingkuman koinabasan montok pisuayan
(Boon Pong Ying et at, 2017). Mantad dii, min nopo montok taang koinabasan
boros sukod wagu id Kg Gana-Gana 2, Ranau nga 21.90. Min nopo dii nga
popokito do purata kopomolingkuman montok taang koinabasan boros Dusun

90

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

sukod wagu id kg. Gana-Gana 2, Ranau nopo nga id taang koduo ii no taang
oluhoi.

Poniisan

Poniisan nopo diti nga kohompit do kabaalan mokinongou tu id suang
nopo do kabaalan mimboros nga kohompit no do kabaalan mokinongou om
okon ko kabaalan mimboros no toomod. Soginumu 20 mamampayat id
poniisan dii. Nuludan id siriba nopo nga popokito do ginumu piatus sisimbar
di otopot montok koinsanai hopod poguhatan mantad mamampayat. Intangan
o skor min mamampayat montok mongintong taang koinabasan boros Dusun
sukod wagu id Kg. Gana-Gana 2, Ranau.

Poguhatan Ginumu Sisimbar Ginumu
di Otopot (_/20) Piatus
1 (%)
2 4
3 10 20
4 9 50
5 5 45
6 3 25
7 9 15
8 5 45
9 6 25
10 8 30
3 40
15

Nuludan 7 : Piatus Sisimbar di Pointopot id Poniisan

Min : 20+50+45+25+15+45+25+30+40+15 / 10
Min : ∑310/∑10
Min : 31

Min nopo montok taang koinabasan boros sukod wagu id Kg Gana-
Gana 2, Ranau nga 31. Skor min 31 nopo nga id pialatan do 20% gisom 40%
id taang koduo tumanud do taang di pinatantu. Mantad dii, min nopo dii nga
popokito do purata kopomolingkuman montok taang koonuan boros Dusun
sukod wagu id Kg. Gana-Gana 2, Ranau nopo nga id taang koduo ii no taang
oluhoi.

Miampai sumuku taang koinabasan boros di pinatantu i impohon
maantad teori Taksonomi Bloom (2001) om adaptasi mantad taang
koinabasan kabaalan mokinongou om moboros id suang do DSKP BKD KSSR
Semakan 2017 montok do ponoriukan diti, noilaan do taang koinabasan boros
Dusun sukod wagu nopo nga id taang kodui, taang oluhoi no. Skor min nopo
di naanu mantad koduduo foom soal selidik om poniisan nga 21.90 om 31 no
om skor min nopo dii nga poinsuang no di taang koduo id suang do taang di
pinatantu.

91

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Mamampayat Ponurubungan 1
Mamampayat koiso nopo nga songulun tondu kiumul 19 toun do toun diti om
poingiyon id Kg. Gana-Gana 2, Ranau.

“Tumanud pomusarahan ku, kosumandakan nopo nga lobi abaal do boros
Dusun tu’ yolo nopo nga lobi insaru momoguno boros Dusun ko kusai om
kusai nopo nga au songkuro abaal do boros Dusun”.
“Piipiro sabab mantad ahal dii, tanak wagu sukod wagu baino asaru do
mamain pomoinan online id talipun kandai miagal ko’ mobile legend, PUBG
om suusuai po. Sukod wagu kokusayan nogi nga alaambat mogibooboros
kumaa komolohingan toi ko’ paganakan om alaambat momonsoi kalaja id
walai. Sukod wagu do kosumandakan nopo nga asaru do momonsoi kalaja-
kalaja id walai om asaru nogi mogibooboros kumaa komolohingan om
paganakan om nogi au songkuro mamain do talipun kandai toi ko’ pomoinan
online”.

Sumuku do teks id sawat, minomoros i mamampayat do sukod wagu
tondu id kampung nopo nga lobi abaal id boros Dusun ko kusai om haro nogi
piipiro sabab do ahal dii. Abaabayan toi ko’ kalaja tikid tadau do kusai om
tondu popokito do haro pisuayan kowoowoyoon koinabasan boros sukod wagu
tumanud naanakan dii. Ii tondu toi ko’ kosumandakan nopo nga momonsoi
kalaja id walai om insaru mogibooboros kumaa paganakan om komolohingan
diolo id walai. Mantad dii, kaanu yolo do minsingilo boros dii maya piromutan
kumaa paganakan loolobi po kumaa komolohingan tu’ abaal do boros tina.
Montok nopo do kusai, kosoruan di kusai nopo nga mimpanau moi ambalut
kumaa koombolutan om koobpinayan diolo mooi pamain pomoinan online id
suang talipun kandai diolo. Au kopio yolo moi pogiruurumo kumaa
komolohingan di mimboros do boros Dusun tu’ au kopio yolo karati do boros
dii. Aiso nogi rahi diolo do minsingilo boros tina sondii.

Mamampayat Ponurubungan 2
Mamampayat koduo nopo nga songulun kusai kiumul 23 toun ontok toun diti
om poingiyon id Kg. Gana-Gana 2, Ranau.

“Ngoduo nga au songkuro abaal. Nga tondu nopo nga abaal tokuri ko kusai”.
“Nosiliu o ahal di sabab do tanak wagu orohian papataam timpu miampai
mamain talipun kandai diolo om aiso rahi minsingilo do boros Dusun. Sabab
suai nopo nga i komolohingan nadalaan mamain Facebook om ogumu po
sabab suai i okito tokou sondii”.

Tumanud di mamampayat, ngoduo sukod wagu kusai om tondu id
kampung nga au songkuro abaal do mimboros Dusun nga i tondu nopo nga
abaal tokuri ko mantad di kusai. Sabab nopo dii nga i tongokusai nopo nga
magawi timpu diolo do mamain talipun kandai ii no mamain pomoinan online.
Suai ko ii, aiso nogi rahi di tongokusai do minsingilo do boros Dusun.
Sumusuhut nopo nga komolohingan diolo di ogorot do mamain Facebook om
aiso maso mogibooboros kumaa tangaanak diolo miampai momoguno boros

92

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Dusun. Ii komolohingan sondii aiso goos om sunduan no monuduk tangaanak
diolo do boros tina sondii.

Mantad sisimbar ngoduo mamampayat, noilaan do haro pisuayan
kowoowoyoon koinabasan boros tumanud naanakan do sukod wagu id
kampung dii. Pisuayan kowoowoyoon di okito nopo nga ii no i abaabayan di
tongo sukod wagu di mogisuusuai monikid tadau. Tondu toi ko’
kosumandakan nopo nga lobi insaru mampayat toi ko’ momonsoi kalaja di
kaanu popirumu yolo kumaa komolohingan om kaanu nogi minsingilo boros
Dusun. Kusai toi ko’ tanak wagu nopo nga lobi id abaabayan di au kohompit
do komolohingan toi ko’ aiso piromutan kumaa kimolohingan om i abaal do
boros Dusun. Mantad nogi dii, noilaan do haro pisuayan taang koinabasan
boros Dusun sukod wagu id kampung dii. Tondu nopo nga lobi abaal tokuri ko
kusai.

Pogintangan

Nuludan id siriba nopo nga sanarai simak pogintangan kokomoi
kowoowoyoon sukod wagu id Kg. Gana-Gana 2, Ranau kumaa
kopomogunoon boros Dusun id pibarasan tikid tadau.

AHAL KUSAI TONDU
√ √
Momoguno boros Dusun id piromutan tikid x x
tadau.
Mimboros Dusun kumaa paganakan om √ √
koobpinayan miampai alantas.
x x
Mimboros Dusun kumaa mogigion id √ √
kampung miampai pomoroitan om loyuk di x x
kotunud.
Abaal mimboros Dusun id piromutan. xx

Karati do boros Dusun id piromutan. xx
x√
Sukod wagu momoguno boros Dusun di xx
kotunud soira mogibooboros kumaa
komolohingan.

Tangaanak mogibooboros miampai
momoguno boros Dusun di kotunud.

Mogibooboros miampai kosa kata di
pointopot.
Momoguno boros Dusun maso sambayang.

Poposunud kopoilaan id boros Dusun.

Nuludan 8 : Sanarai Simak Pogintangan Kowoowoyoon Kumaa Koinabasan
Boros Sukod Wagu Tumanud Naanakan

93

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Pomorindakan miampai kitema :

KOWOOWOYOON TONDU KUSAI

Momonsoi kalaja id walai X

miampai mogiruurumo kumaa

komolohingan momoguno

boros Dusun.

Mogiambalut kumaa X√

kobpinayan suai miampai

mamain pomoinan online id

talipun kandai.

Mampayat id gorija ontok √X
sambayang boros Dusun
miampai momoguno boros
Dusun.

Mogitatabang miampai tulun id XX
kampung om momoguno boros √X
Dusun maso mogiboboros.

Mampayat abaabayan sipoot
miampai momoguno boros
Dusun maso mogiboboros.

Nuludan 9 : Tema Pisuayan Kowoowoyoon Kumaa Koinabasan Boros Dusun
Sukod Wagu Tumanud Naanakan.

Tumanud teori kowoowoyoon di Mugaddam (2005) id suang
ponoriukan di Lydia Tumin (2008), kowoowoyoon di osonong toi ko’ au
osonong kumaa boros popokito do kobolingkahangan id linguistik toi ko’
kosuhatanon pinsingilaan, taang kapansalan om status sosial. Mantad
pomorindakan data id sawat, nokointalang do haro pisuayan kowoowoyoon
sukod wagu kumaa koinabasan boros tumanud naanakan. Okito miampai
atalang do koinbasan boros Dusun tondu lobi osonong tu’ kowoowoyoon diolo
sondii di osonong kumaa boros Dusun. Montok nopo do kusai nga au osonong
o koonuan boros Dusun diolo tu kowoowoyoon diolo kumaa koinabasan boros
di au songkuro osonong. Mantad do instrumen ponurubungan om pogintangan,
noilaan om nokointalang do haro pisuayan kowoowoyoon kumaa koinabasan
boros Dusun tumanud naanakan sukod wagu id Kg. Gana-Gana 2, Ranau.

94

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Triangulasi Data Notimung

Rajah 24 : Triangulasi Data Montok Data di Notimung

Rajah id sawat nopo nga kokomoi do instrumen-instrumen di gunoon
montok kaida pomorindakan traingulasi data om ii no instrumen foom soal
selidik, ponurubungan om nogi pogintangan. Pomorindakan data di naanu
mantad foom soal selidik, ponurubungan om pogintangan mangan lingkumo’
kumaa iso kootuson montok monimbar do tuhot soriuk. Mantad koinsanai data
dii, milo lingkumon do haro pisuayan kowoowoyoon kumaa koinabasan boros
Dusun sukod wagu tumanud naanakan id Kg. Gana-Gana 2, Ranau. Sumuku
nogi do teori kowoowoyoon di Mugaddam (2005) id suang ponoriukan di
Lydia Tumin (2008), nokointalang do pogisusuayan kowoowoyoon kumaa
boros kopogowit do pisuayan kumaa koinabasan boros. Mantad dii, atalang do
haro o pisuayan kowoowoyoon kumaa koinabasan boros tumanud naanakan
om kopokito nogi do pisuayan taang koinabasan boros Dusun sukod wagu
tumanud naanakan.

Pibarasan Om Pomolingkuman
Mantad asil ponoriukan diti, kaanu popokito kumaa ginumuan tulun do

kabaalan boros Dusun sukod wagu dondo nopo nga id taang osiriba po.
Mantad dii, milo daa gunoon o ponoriukan diti sabaagi sukuon kumaa
ginumuan tulun loolobi no kumaa tinaru Kadazan om Dusun montok mogihum
laang do manampasi iti boros mooi do au atagak o kointutunan tinaru sondii.
Suai ko ii, ponoriukan diti nogi nga kapanahak sunduan kumaa mononoriuk
sondii montok do mogihum om mamalan laang-laang di kosudong
poindalanon montok popoingkawas kabaalan boros Dusun sukod wagu okon
no ko’ tangaanak sikul no nga montok nogi do kosumandakan, tanak wagu om
komolohingan. Sumusuhut, asil ponoriukan diti kaanu manahak bagas kumaa
tongo mongingia loolobi no mongingia mato balajalan Boros Kadazandusun id
sikulan tosiriba. Suai ko mantad dilo, kaanu nogi o ponoriukan diti do
manahak topurimanan kumaa sukod wagu sondii do taang koinabasan bors
Dusun diolo nopo nga id taang oluhoi po om nuru da do poingkawason o taang
dii. Montok do ponoriukan sumusuhut, minog da do gumuon po kaagu o

95

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
roromu i mangan intangai id kabaalan mimboros diti miagal ko kabaalan
momorindak boros di norongou, kabaalan popolombus tua pomusarahan maya
pibarasan, kabaalan maganu toilaan di norongou om suusuai po mooi do
atahang kopio o taang koinabasan boros Dusun sukod wagu nung kohompit
non ngawi o roromu dii. Sumusuhut, ponoriukan sumusuhut nopo nga milo
popoindalan kokomoi do kabaalan mambasa, kabaalan kolumisan boros toi ko
kabaalan puralan boros. Suai ko ii, milo nogi poindalanon o ponoriukan
sumusuhut id watas suai kokomoi taang koinabasan boros Kadazandusun
sukod wagu.
Mantad asil ponoriukan di naanu, noilaan do taang koinabasan boros
Dusun sukod wagu nopo dii nga milo po poingkawason miampai piipiro woyo
miagal ko’ palan kopongia’an boros Dusun di kosudong id sikul, sunduan
sukod wagu sondii do manampasi boros, sokodung om ponguhupan mantad
ginumuan tulun om suusuai po montok popoingkawas kabaalan boros Dusun
sukod wagu dondo. Tohuri dii, alansan da do ponoriukan di kiuhu Kabaalan
Mimboros Dusun Sukod Wagu id Kg. Gana-gana 2, Ranau diti kaanu manahak
koponguhupan do popoingkawas sunduan kumaa sukod wagu, tongo
mongingia, komolohingan, paganakan, om ginumuan tulun montok
popoingkawas kabaalan boros do boros tina sondii mooi do kaanu manampasi
iti boros om au opunso o kointutunan tinaru sondii.

96

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

SUKUON

Akihiko Yamamoto (2014). Nihongo Gakushuusha no gakusyuu

iyoku no henka to sonoyousin. Thesis Ph. D. Graduate School

of Language Education. Tokyo : Takushoku University.

Ari Widowo. (2005). Taksonomi Tujuan pembelajaran. Didaksi. Bil 4 : 61-69.

Dayu Sansalu. (2008). Kadazandusun di Sabah : Pendidikan dan

Proses Pembangunan: 18811967.KualaLumpur: Dewan Bahasa dan

Pustaka.

Glowka, Danuta. “The impact of gender on attainment in learning

English as a foreign language”. Studies in Second Language

Learning and Teaching 4, no.4 (2014) : 617-635.

Indhumathy A/P Munusamy. (2013). Penguasaan Bahasa Melayu

Dalam Kalangan Pelajar Peralihan Di Tiga Buah Sekolah

Di Daerah Skudai. Naanu mantad

http://eprints.utm.my/id/eprint/40641/5/IndhumahyMunusamyMFP201.

df. Noloyog ontok 10 Mansak 2021.

Lydia Tumin. (2008). Language Attitudes Of Kadazandusun People

Toward Their Mother Tongue. Naanu mantad https://cd17f11c-f0be

4438-a270.filesusr.com/ugd/.pdf Noloyog ontok 10 Mansak 2021

Kamaruddin, I. F. (2002). USM Usaha Hasilkan Siswazah Berkualiti.

Universiti Sains Malaysia.

Kementerian Pelajaran Malaysia. (2015). Kurikulum Standard Sekolah

Rendah Bahasa Kadazandusun Tahun 1. Putrajaya : Bahagian

Pembangunan Kurikulum, Kementerian Pendidikan Malaysia.

Minah Sintian. (2016). Asimilasi Kata Melayu Ke Kata Kadazandusun :

Tinjauan Dalam

97

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

RUSAP SANDAD TINARU DUSUN ID KAMPUNG
TAGINAMBUR, TAMPARULI

ROZELINE FRANCIS
GUNDOHING JOHN GITOM
JABATAN BAHASA KADAZANDUSUN IPG KAMPUS KENT

[email protected]

ABSTRAK
Tudu nopo do ponoriukan diti nga mongintutun do ngaran-ngaran rusap sandad id
Kampung Taginambur, mongilo do kogunoon rusap-rusap sandad id Kampung
Taginambur om mongilo do laang-laang kopomogunoon rusap-rusap sandad id
Kampung Taginambur. Id metodologi ponoriukan, ponoriukan nopo diti nga
ponoriukan etnografi kualitatif. Id ponoriukan diti, noguno o instrumen ponorubungan,
kaida rakaman ponurubungan om kaida pongintangan sabaagi koponimungan data.
Mantad do data di notimung, soginumu 37 o rusap sandad gunoon do id Kampung
Taginambur. Mantad piipiro tulun di notorubung om maya pongintangan,
nokopomorindak o mononoriuk do ngaran, kogunoon om laang-laang kopomogunaan
do rusap-rusap sandad diti. Rusap-rusap nopo di gunoon do id Kampung Taginambur
nga rusap i mantad do gamut, guas, kulit, roun om nogi wakau. Haro nogi rusap di
pinogisusugku montok kootuson di lobi osonong. Rusap sandad mantad do gamut
miagal ko’ gamut rumbio’ osonong montok tangaanak di sumuni nogi nipon. Kulit do
tangkod nga osonong do inumon montok molohing di kosususu om montok di kiharo
toruol tawak. Kosup nopo nga iso kawo wakau i inumon o wonod montok tinan di
amu olidas topurimanan om longohon. Osonong nogi iti nung kopogisusugku wonod
di wakau suai miagal do’ soolikan om koropinggan. Gisom do baino, kakal kasari do
gunoon o rusap sandad id Kampung Taginambur do id koposion diolo tikid tadau.
Boros toponsol: rusap sandad, Kampung Taginambur

98

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Kopointutunan
Rusap nopo nga gunoon montok do toruol-ruol. Rusap sandad nopo

nga rusap mantad do tongo’ kayu, roun-roun om gamut-gamut do kayu i
gunoon montok mongolingos do nunu nopo i kitoruol. Asaru do gunoon do
tongoulun i poingion id kampung toi ko’ poingion id sodu mantad do
kakadayan o rusap sandad diti montok momolingos do toruol-ruol. Di pogulu,
apagon po do mooi ruba dokutul id lamin pongusapan. Mantad dii, momoguno
o komolohingan do rusap tradisional montok mongolingos do toruol-ruol
miagal ko’ orualan do tulu, okua’an do bisa om suusuai po. Tadau baino, amu
nodi songkuro do gunoon o rusap sandad diti montok mongolingos do toruol-
ruol. Ahal nopo diti nga osonong no do moi ruba dokutul montok mogintong
nunu toruol-ruol. Mantad no dii do ponoriukan nopo diti nga kokomoi do
rusap sandad i milo go oguno sabaagi iso alternatif montok mongolingos do
toruol-ruol.

Kointalangan Kobolingkahangan
Kopomogunoon rusap sandad toi ko’ roitan sabaagi kopomolingasan
komplementari om altenatif toi Complementary and Alternative
Medicine(CAM) nopo nga haro no mantad pogulu po loolobi po id soliwan do
institusi panamangan kolidasan(Ernst,1998). Piipiro linaid do toun nakatalib,
kopomogunaan CAM mumang buru kohompit no id pogun tokou, Malaysia
(Featherstone, Godden, Selvaraj, Emslie & Took-Zozaya, 2003; Barnes,
Bloom & Nahin, 2008; Siti et al, 2009) do julat 4-79 piatus idtinimungan tulun
di nosukod. (Slader, Reddel, Jenkins, Armour & Bosnic-Anticevich, 2006).

Sundung do haro kinoburuon di osonong kopio kokomoi do
kopomogunoon rusap sandad diti nga haro iso ponoriukan di Prof. Madya Dr.
Ab. Razak Ab Karim mantad Akademi Pengajian Melayu, Universiti Malaya
do rusap sandad nopo diti nga oruhai no ongolihuan do tulun ginumuan tu’
osiau tomod o kapamanahon do timpu di mumang buru. Mantad dii, koilaan
do kokomoi rusap sandad nga mumang tagak no dii tu’ amu kotungkus loolobi
no kumaa sukod wagu baino. Tulun ginumuan nopo di haro po toilaan diti
rusap sandad nga i komolohingan tu’ nokokosup po do kopomogunoon rusap
sandad pogulu i nokoburu o pomogunan.

Okuri o toilaan do sukod wagu kokomoi do rusap sandad diti tu’ amu
nokotungkus mantad komolohingan om nogi ogumu sikul di noukab montok
minsingilo kokomoi kopomolingasan moden. Ii no do kobolingkahangan nopo
dii id ponoriukan diti nga okuri nodi tulun id Kampung Taginambur i kotutun
om koilo momoguno do rusap sandad id kopomolingasan toruol-ruol.

Tudu Soriuk
1. Mongintutun do ngaran-ngaran rusap-rusap sandad id Kampung

Taginambur
2. Mongilo do kogunoon rusap-rusap sandad id Kampung Taginambur
3. Mongilo do laang kopomogunoon rusap-rusap sandad id Kampung

Taginambur

99

Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)

Tuhot Soriuk
1. Nunu no ngawi o ngaran do rusap-rusap sandad id Kampung

Taginambur
2. Nunu kogunoon do rusap-rusap sandad id Kampung Taginambur
3. Poingkuro o laang kopomogunoon rusap-rusap sandad id Kampung

Taginambur

Teori-Teori Ponoriukan
Tumanud di Ernst (1998), Kopomolingasan komplementari om alternatif toi
ko’ Complementary and Alternative Medicine (CAM) nopo nga
kopomolingasan sandad i haro mantad di pogulu. Ka di Pierre-Louis Lezotre
MS (2014), noguno no o rusap tradisional id sorili pomogunan mantad po di
pogulu po(berabad-abad) tu, oponsol kasari o rusap sandad diti montok
kapanamangan tinan. Lobi 100 i kiwaa kooturan montok rusap-rusap sandad
nga woyo do kopomogunoon nopo do rusap sandad diti mogisuusuai tumanud
pogun toi ko’ koiyonon-koiyonon. Ahal diti narahung do faktor koubasanan
mantad komolohingan.

Mantad do teori di Ernst (1998), kigoos oku da monoriuk do ngaran-
ngaran, kogunoon om woyo kopomogunoon do rusap-rusap i haro mantad di
pogulu po id Kampung Taginambur.

Ponoriukan Di Pogulu
Nokoindalan o iso ponoriukan kokomoi gisom nonggo o kopomolingasan
nosiduol gakod momoguno rusap sandad. Ponoriukan diti pinadalan kumaa 10
tulun i nokoumbal do do nosiduol gakod. Kootuson nopo do ponoriukan diti
nga kaida pomolingasan sandad di ginuno minonguhup do 37.4% lobi osikap
mantad ko i kaida pomolingasan toomod. Maya do borang soal selidik nopo,
90% minanahak sisimbar do kaida pomolingasan sandad nopo nga kaanu
kopio manahak do bagas di osonong do id kopomogunoon kaida pomolingasan
tradisional, 80 % nopo nga nakasaga kopio om 20% nopo sisimbar nga asaga
no. Maya ponoriukan diti, okito kopio do kaida pomolingasan tradisional diti
haro koiradan do kaida pomolingasan moden om oponsol daa do onuan do
ponginktirafan. (Samadi. R.a, 2014)

Haro nogi o ponoriukan di Piah H. M (2015) i kiuhu “Traditional Malay
Medicine from Old Malay Texts”. Ponoriukan nopo diti nga kokomoi do
ngaran om bontuk toruol-ruol, kaida pomolingasan, rusap, proses pamansayan
rusap, kakamot om roromu, kaida kopomogunoon , kaadat-adato’ om woyo
mongilag do kaanu toruol-ruol. Sinukuon nopo id ponoriukan diti nga maya do
Kitab Tajul Muluk, Kitab Tib-Ilmu Perubatan Melayu, Perpustakaan Negara
Malaysia 2006. Id ponoriukan diti, nokosuat di mononoriuk do roromu nopo di
gunoon id pomolingasan nga mantad do rusap-rusap sandad mantad gamut
kayu, kayu, kulit do kayu, tusak toi ko’ insanan nopo o kayu dii. Kiwaa nogi
teks kokomoi do toruol-toruol di amu relevan id konteks do tulun ginumuan
om koburuon timpu baino. Poomitanan, toruol-ruol i haro pionitan di tosundu,
jin om suai-suai po. Kaida pomolingsan nga misuai no tu’ momoguno do
jampi toi ko’ haro boros-boroson. Roromu di gunoon nga suai-suai ko i okito
kasari tokou.

100


Click to View FlipBook Version