Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
SUKUON
Abidin, M. Z. (2015, Gumas 7). Published in: Education. Didapatkan Februari
7, 2021, mantad Slaidshare:
https://www.slideshare.net/MAHIRAHZAINALABIDIN/unit-2-
54390638
Dg Norizah Ag Kiflee @Dzulkifli, R. B. (2020). Hubungan antara
Pembangunan Penerapan Nilai dalam Pendidikan Abad Ke-21 dengan
Pembentukan Sahsiah Murid Sekolah Kurang Murid (SKM) Luar
Bandar di Sabah. Malaysian Journal of Social Science and Humanities
(MJSSH), 3-4.
Ferdinanda Sherly Noya at. all. (2017), Strategi Pembelajaran Pendidikan
Informal Pada Transpfer Pengetahuan Kecakapan Ketog Magic.
Pendidikan Luar Sekolah-Pascasarjana Universitas Negeri Malang:
Jurnal Pendidikan.
Jamal, S. N. (2017, Mansak 6). Pembelajaran Informal (Pembelajaran Di
Luar Sekolah/ Pembelajaran Persekitaran). Academia.Edu, hlm. 1-4.
Maulana, D. (2019). Kajian Pendidikan Informal: Sudut Pandangan Teori
Keislaman. Jurnal Kajian Keislaman, 1.
Minsung, C. (2016). Penterjemahan Budaya Bukan Kebendaan Dalam Teks
Terjemahan Bahasa Korea-Bahasa Melayu. Universiti Malaya:
http://journalarticle.ukm.my/9965/1/16177-45357-1-SM.pdf.
Mohd Azhar, M. A. (2018). Pembelajaran Informal dan Pembangunan Diri
Orang Dewasa: Suatu Perbincangan Awal. Universiti Teknologi Mara:
https://www.researchgate.net/publication/328737310_Pembelajaran_In
formal_dan_Pembangunan_Diri_Orang_Dewasa_Suatu_Perbincangan
_Awal.
Mustam, B. (2015). Penerapan Informal Dan Formal Pendidikan Alam Sekiar
di Suatu Kawasan Tercemar. MyTo Malaysian Theses Online, 1.
Mohamad Khairi Hj. Othman, A. S. (2015). Penghayatan Nilai Murni dalam
kalangan Pelajar Sekolah Menengah Masa Kini. Jurnal Pembangunan
Sosial Jilid 18, 3-5.
Ramli, M. A. (2016, Gomot 2). Konsep Budaya. Acedemia. Edu, hlm. 21-31.
Sapie Sabilan, S. M. (2018, Gomot 2). Konsep Penerapan dan Penghayatan
Nilai-nilai Murni Berasaskan Falsafah Pendidikan Kebangsaan (FBK).
ReserchGate, pp. 1-5.
Selamat, J. b. (2016). Pembelajaran Informal dalam Kalangan Guru Bukan
Opsyen Bahasa Melayu di Sekolah Menengah Harian. Universiti Tun
Hussein Onn Malaysia.
151
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
TAAKANON MONTOK TINA KOSU’SUSU DO TINARU
DUSUN ID KAMPUNG LOTONG TAMBUNAN, SABAH
JUSTINA GUNDIDI
SAIMIN BIN GINSARI, DR.
JABATAN BAHASA KADAZANDUSUN INSTITUT PENDIDIKAN
GURU KAMPUS KENT
[email protected]
ABSTRAK
Ponoriukan nopo diti nga mongilo taakanon montok tina kosu’susu do tinaru Dusun
id Kampung Lotong Tambunan, Sabah. Kopogonuan taakanon diti nopo nga oponsol
sabaagi kapanamangan kolidasan tinan tina om buragang di. Kiharo pipiro instrumen
ponoriukan di ginuno montok monimung om momorindak data di maan onuo’ om i
nopo nga ponorubungan, pogintangan om pomorindakan dokumen. Minomoguno
ponorubungan montok mongilo om maganu maklumat di lobi otolinahas om atalang
mantad tulun Dusun id Kampung Lotong, Tambunan. Pomorindakan data nopo di nga
tumanud do kopogonuan taakanon montok tina i kosu’susu i kokomoi do taakanon i
amu milo akanon, i koguli kolidasan tinan om gama di taakanon amu milo akanon.
Asil ponoriukan nopo dii nga pinopokito do tulun Dusun Nunuk Ragang di pogulu po
id Kampung Lotong nopo di nga mamantang kopio di koubasanan om pogoduhan
taakanon montok tina di kosu’susu montok mongilag do buso om kobolingkahangan
kumaa di songulun tina om i burangang. Maya do asil ponoriukan, i nopo
pomusarahan do tulun Dusun Nunuk Ragang di pogulu po id Kampung Lotong
mamantang kopio di pogoduhan tu’ kaanu manamong om popotonduli kolidasan di
tina om kaampai nogi i buragang dii.
Boros Oponsol : Taakanon, Tina Kosu’susu, Dusun
152
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
Kointutunan
Kobolingkahangan kolidasan tinan do tina om buragang nopo nga narahung do
pipiro ahal om miagal ko’ id aspek do kapanamangan do kopongonuan
taakanon, tinumon, kukuama’on om susuai po. Suai ko’ i, kobolingkahangan
kolidasan tinan do songulun tina di kosu’susu miampai di tanak dii nga
narahung nogi do faktor sosial budaya om id suang kowowoyo’on do tulun
ginumuan id posorili (Linda T. Mass, 2004). Suai ko’ i, tumanud nogi di Linda
T. Mass (2004) faktor-faktor kotumbayaan om komilaan koubasanan miagal
do kadaat-adato i haro pionitan kokomoi do kopongonuan do taakanon nopo
nga karahung do kowowoyo’on di kolidasan do tina om arahung nogi i
buragang dii. Mantad di, tikid tinaru Dusun nopo diti nga haro kaadat-adato di
noubasanan no tumanud do watas toi ko’ kinoyonon kampung i miagal do
kopogonuan taanakon montok songulun tina di kosu’susu.
Suai ko’ mantad dii, id kinoyonon Kampung Lotong, Tambunan nga haro
nogi koubasanan kopogonuan taakanon montok songulun tina di kosu’susu.
Koubasanan nopo kopogonuan taanakon montok songulun tina di kosu’susu
diti nga oponsol kopio do maan tonudo moi kaanu manamong kolidasan tinan
di songulun tina om kumaa nogi buragang. Soira mamantang diti adat nga
kaanu nogi i sosongulun tina manamong tungkus koubasanan tinaru Dusun id
Kampung Lotong moi i sukod wagu id timpu dumontol koilo om kotutun do
kowowoyoon koubasanan panga’akan soira osusu i songulun tina.
Mantad di, id timpu diti minog daa kopio do koilo om karati i konduan
ngawi kokomoi diti koubasanan kopogonuan taakanon montok tina di
kosu’susu. Ahal nopo diti nga, moi do mamantang ngawi i sosongulun tina do
sukod wagu id suang do kopogonuan taakanon i noubasanan do molohing di
pogulu po i kaanu manamong kolidasan tinan om mongipop do buso.
Kointalangan Kobolingkahangan
Kapanamangan di noubasanan tinaru Dusun montok tina ngawi soira kosu’su
nopo nga iso goos di kibontuk holistik om kaampai no pipiro wowonsoion
miagal ko’ i kopogonuan taankanon om kaampai nogi i rusap. Rusap nopo diti
nga silihon sabaagi pongorusap di tina di kosu’susu nogi moi atamangan
kolidasan di tina om nogi i buragang. Kapanamangan taakanon montok tina
kosu’susu nopo nga kotimpuun id tadau koiso nogi osusu i tina dii gisom do
olimpupusan timpu mamantang solinaid do 30 tadau toi ko’ sontulan no i
buragang.
Nung intaan i gama komoigoton om kinoingkawasan koubasanan pogun
timpu baino diti karahung om kapanahak iti do gama kumaa sosiol koubasanan
tulun ladsong om mantad dii korosi di nung olingan om kologos i koubasanan
(Ibrahim, 2009). Koubasanan di amu kopio pinsingubasan do sukod wagu
nopo nga, milo momunso di koubasanan miagal no do koubasanan id suang
kopogonuan taakanon montok tina di kosu’susu id Kampung Lotong . Suai ko’
153
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
mantad di, milo nogi ahal di manahak korutuman kumaa tinaru Dusun id
Kampung Lotong nung amu no ointutunan koubasanan dii. Mantad di, maya
ponoriukan diti kaanu di daa kapanahak om kopomoruhang komilaan om
sukuan kumaa tulun ginumuan lolobi po kumaa sukod wagu id kampung
Lotong montok mongilo om mamarati kokomoi nunu kaadat-adato taakanon
montok tina di kosu’susu.
Tudu Soriuk
1. Mongilo gama nokuro tu’ amu milo akanon i taakanon montok tina
kosu’susu do tinaru Dusun id Kampung Lotong Tambunan, Sabah.
2. Mongilo taakanon i amu milo akanon montok songulun tina kosu’susu
do tinaru Dusun id Kampung Lotong Tambunan, Sabah.
3. Mongilo taakanon di kopoguli kolidasan tinan songulun tina kosu’susu
do tinaru Dusun id Kampung Lotong Tambunan, Sabah.
Tuhot Soriuk
1. Nunu gama amu milo akanon i taakanon montok tina kosu’susu do
tinaru Dusun id Kampung Lotong Tambunan, Sabah?
2. Nunu taakanon i amu milo akanon montok songulun tina kosu’susu do
tinaru Dusun id Kampung Lotong Tambunan, Sabah?
3. Nunu taakanon di kopoguli kolidasan tinan songulun tina kosu’susu do
tinaru Dusun id Kampung Lotong Tambunan, Sabah?
Pongintangan Literatur
Tumanud do pogintangan om nogi panahangan di monunuat do uhu di haro
pionitan diti kokomoi kaadat-adato do koonuan taakanon montok sosongulun
tina di kosu’susu, haro ogumu no i nosuat id bontuk do buuk, jurnal om artikel.
Kogumuan ponoriukan nopo dii nga popohontol kopio do ahal koubasanan,
kotumbayaan om kaadat-adato montok iso-iso tinaru id pogun Malaysia.
Gontob do koponoriukan nopo diti nga lobi osinggawa om i kinoyonon
ponoriukan di nga misuai mantad ponoriukan di mononoriuk. Id suang do ahal
koubasanan, kapamantangan om gama taakanon montok tina di kosu’susu
nopo diti nga haro pisuaian om nogi piagalan tumanud no dii kinoyonon
kampung toi ko’ watas.
Mohd. Koharuddin b. Mohd. Balwl (2003) id ponoriukan disio
kokomoi do “Sains Perubatan Naturalisitik Melayu: Satu Kajian Awal”
pinopointalang om pinopokito do pongusapan Tulun Melayu di kibontuk do
Naturalistik. I nopo nga kokomoi mongintutun do tulun di minog haro
kosulimbangan id suang do woyo-woyo i haro id suang tinan do tulun. Faktor
di karahung nopo kopio do kosulimbangan di milo mangasou kosulimbangan
154
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
nga kokomoi no di taakanon. Id suang ponoriukan diti nogi nga pinopointalang
do taakanon i ointutunan kiharo woyo koubasan di milo manahak gama di amu
osonong kumaa sosongulun di mamaso sumakit miagal tontolu, lunok om
pipiro kawo sada, taakanon di amu pasaga’on do akanon soira sosongulun di
kiharo ganit, buso kulit toi ko’ id suang do pogoduhan. Suai ko’ i, tulun
Melayu nogi nga otumbayaan do tongungan tongus id suang do tinan. Mantad
nogi di, tulun Melayu mongintutun nogi yolo do tadon buso nopo nga mantad
kuman di haro id posorili tinan diolo. Taakanon di kitongus diti nopo nga
mantad do nangko, pulutan, mundok, guol om tawadak.
Tumanud ponoriukan di Edy Suprabowo (2006) id suang ponoriukan
disio i kiuhu do “Praktik Budaya dalam Kehamilan, Persalinan dan Nifas
pada Suku Dayak Sanggau”, pinopointalang kokomoi koubasanan do tulun
tinaru Dayak Sanggau maso mogontian, maso mongkosu’susu om soira
kapaganak. Id suang ponoriukan diti, minoboros i Edy Suprabowo (2006) do
tudu nopo mamantang i tina kosu’susu di nga, montok manamong kolidasan di
tina om i buragang. Pipiro kawo taakanon i nokosuat disio di amu milo akanon
om kaanu mahanak gama kolidasan kumaa di tina om buragang. I nopo ngawi
nga, nung amu mamantang i tina di pogoduhan do mangakan tayam om
tontolu maso timpu mamantang di, buragang nopo di nga oingorit ontok do
buso singkatol-katol om herna. Mantad ahal di, taakanon nopo i aakan di tina
nga osusu nogi di buragang maya gatas di tina. Pogoduhan taakanon montok
tina kosu’susu nopo dii nga oduhan kopio do mangakan tayam, tontolu, sada
om taakanon i kiwooyo do osogit miagal do gorouk, sangop, kinotuan di
kiwaig. Koponoriukan nogi diti nga pinopointalang do taakanon di minog
kopio paakanon kumaa tina kosu’susu i maso mamantang nga takano opurak
miampai tusi om roun “bungal” mantad di kapapaganak gisom do kotolu tadau.
Pangangakan tina do taakanon di nopo nga montok popotonduli kolidasan
tinan om montok mongilag mantad mangakan taakanon di karahung do
kobolingkahangan kolidasan tina om buragang.
Tumilombus di, Hajjah Wan Aminah Haji Hasbullah & Nik Norliza
Nik Hassan (2010) id suang ponoriukan i kiuhu do “Herba dalam Perubatan
Tradisional Melayu: Satu Tinjauan Awal dari perspektif Kesihatan dan
Ekosistem” pinopotolinahas do minog kopio sorohon i koonuan taakanon
kaampai nogi koubasanan pongusapan maya herba nopo nga montok
sosongulun di misuai mantad ko’ tulun suai. Ahal nopo diti nga kokomoi do
tadon kopongonuan taakanon om rusap koubasanan id suang do tulun
ginumuan Melayu kakal po ogirot i narahung do ahal koubasanan, kaadat-
adato om kowowoyo’on posorili. Mantad di, waya kapamantangan om kawo
kopongoonuan taakanon kaampai no i koonuan herba nopo nga kiharo
pisuaian mantad sontob tondu ngawi id suang iso-iso pogun toi ko watas id
Malaysia. Hajjah Wan Aminah Haji Hasbullah & Nik Norliza Nik Hassan
(2010), kisogu nogi do pisuaian kawo taakanon om herba i onuon montok tudu
kolidasan do tina ngawi di maso mamantang amu osiliu do tiuhot, nga i
ponsolon nopo kopio nga kosulimbangan humoral tinan di tina di amu akasou.
Id suang ponoriukan diti nogi, pinopotolinahas do minog kopio sorohon i
155
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
koonuan taakanon kaampai nogi koubasanan pongusapan maya herba nopo
nga montok sosongulun di misuai mantad ko’ tulun suai. Ahal nopo diti nga
kokomoi do tadon kopongonuan taakanon om rusap koubasanan id suang do
tulun ginumuan Melayu kakal po ogirot i narahung do ahal koubasanan,
kaadat-adato om kowowoyo’on posorili. Id suang gana pongusapan
koubasanan Melayu nopo tumanud di Hajjah Wan Aminah Haji Hasbullah &
Nik Norliza Nik Hassan (2010), sontob informan di notorubung kisogu
kokomoi do woyo kobolingkahangan kolidasan di nopo nga milo ilagon id
taang pogulu miampai mongilo om mantamong kopio di koonuan taakanon i
kosudong montok tina lolobi po kokomoi di taang woyo osogit toi ko’ alasu di
taakanon di om nogi id taang di osulimbang toi ko’ amu montok tikid taakanon
di akanon di tina maso kopoindalanan post- partum.
Suai ko’ i, ponoriukan di Aishah @ Eshah Haji Mohamed, Abd. Aziz
Hj. Bidin (2012) i kiuhu do “Penjagaan kesihatan wanita semasa dalam
pantang: Amalan dan kepercayaan”, pinopointalang kokomoi koubasanan i
minog tonudon om ilagon di sosongulun i maso mamantang om i nopo nga
kokomoi no ngawi do taakanon. Tumanud id suang ponoriukan diti, pipiro
kawo taakanon nopo i aanu mantad rahat nga amu milo akanon montok tina di
kosu’susu tu’ notumboyo kaanu manahak rahung akatol-katol, pagaganakan
mominana om i ganit nopo di nga apagon do lumingos. Songulun tina
kosu’susu i mamantang nogi nga amu milo mangakan taakanon kinotuan om
tua’ua tu taakanon nopo di nga nointutunan do kiwoyo osogit. Id suang
ponoriukan diti pinopotolinahas nogi do amu mangakan taakanon osogit
miagal tua’ punti, ciku, tapayas toi ko’ kinotuan toi ko’ rarapa’on miagal
kangkung, bintorung, potula, sangop om sansam. Amu nogi milo taakanon di
kiwoyo alasu miampai oindamaan kogumu. Buragang nopo di ng arahung do
oontok buso sadaanon tu’ tian nopo buragang nga poimulok po om amu po
oubas di gatas tina di kiwoyo alasu. Tondu id maso mamantang nopo nga
minog mangakan taakanon di kiwoyo alasu nga amu milo yolo mangakan
oinsanan kawo taakanon. Mantad di, pinopointalang i Aishah Haji Mohamed
om Abd.Aziz Hj. Bidin (2012), do montok popoguli kosulimbangan koliasan
tinan tondu Melayu Kelantan id suang do kapamntangan pangangaakan
taakanon di alasu om nogi monginum waig mantad gamut puun, tonik om nogi
jamu, makjun (Rusap dongulu-gulu i winonsoi mantad herba om i nopo nga
rampah ratus di binontuk do songonbulugu om akanon sabaagi iso goos toi ko’
ponguhupan popoguli kosulimbangan tinan om kolidasan) om ladu (Iso kawo
taakanon i nowonsoi mantad do piniralatan topung wagas pulut miampai
mogisusuai kawo rampah ratus). Koonuan tonik maso kapamantangan kaanu
manahak kounalan kumaa tina kosu’susu (Burghart, 1990; Tuschinsky, 1995)
tu’ oinsanan taakanon i kaanu mongorusap di kaanu poposikap tumu’u i raha
au olidang id suang do tinan.
Sumusuhut di mantad ponoriukan di Salma Omar & Mohan
Rathakrishnan (2016), i minonoriuk kokomoi do “Pantang Larang Makanan
Masyarakat Melanau Sarawak” nongo do pinopotolinahas nogi kokomoi do
pipiro gama taakanon i amu milo akanon montok songulun tina kosu’susu i
156
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
maso mamantang montok tinaru Melanau Sarawak. Pipiro gama taakanon
nopo di amu milo akanon kumaa songulun tina i kosu’susu di nokosuat nga
amu milo mangakan taakanon ongopodos montok mongilag osuang tongus
tinan i tina toi ko’ i pagaganakan di lumamou om amu tumonduli do lumidas.
Waig nopo kawagu nga amu milo inumon miampai oindamaan kogumu tu’
milo lumontung i paganakan. Tumanud di Salma Omar (2016), taakanon
ongosogit nogi nga milo manahak gama do koloniton, “Lochia discharge” di
kiwaig kumaa tina kosu’susu. Id suang ponoriukan nopo diti nga,
pinopointalang nogi do taakanon di kiwoyo alasu di amu milo nogi akanon
montok songulun tina kosu’susu tinaru Melanau Sarawak tu’ karahung do
lumasu gatas tina di om manahak nogi kobolingkahangan kumaa kolidasan di
buragang. Suai ko i, ponoriukan di, pinopokito do haro pipiro kawo om woyo
taakanon di amu milo akanon ontok timpu mamantang i tina kosu’susu, om i
nopo nga taakanon i ongopodos om kilunok toi ko’ adalaan ogumu tumau.
Suai ko’ i, Taakanon mantad rahat diti maan ilago’ tu’ kaanu manahak gama
do ogonitan i ganit tinombir do alaid lumingos. Oinsanan kawo do tunduk,
kasou om tua’ua di onsom nga amu milo akanon tu’ notumboyo i nopo gatas
di tina nga osogit, onsom om kaanu manahak gama oluor tian di buragang.
Tumanud di George Jamuh (1961), buragang nopo nga amu milo onuan do
taakanon rahat miagal tongkuyu tu’ notumboyo kaanu manahak gama ganit
kinana id tulu om i sada Sumbilang tu’ milo poposiliu do wotik-wotik opurak
id tinan di buragang soira sumukuod do somonu.
Komilaan kokomoi koubasanan id suang koposion montok iso-iso
tinaru nopo diti nga oponsol om kaanu popointutun koubasanan tinaru sondii
montok do sukod wagu ngawi timpu baino om nogi ontok timpu dumontol.
Mantad di, ponoriukan nopo diti nga lobi popohontol do monoriuk om
popointalang kokomoi taanakon montok songulun tina di kosu’susu tinaru
Dusun id Kampung Lotong Tambunan Sabah. I mononoriuk nopo nga
mongintutun nogi kawo-kawo taakanon montok tinaru Dusun Nunuk Ragang
id Kampung Lotong diti i milo akanon montok tina kosu’susu nongo kaanu
popoguli kolidasan om i nogi kokomoi taakanon i amu milo akanon. Suai ko’ i,
monoriuk di nogi nga popokito do ponoriukan kokomoi gama om bagas
mantad taakanon di amu milo akanon montok tina kosu’susu tinaru Dusun
Nunuk Ragang id Kampung Lotong. Ponoriukan do uhu diti nogi nga,
popohontol kopio di mongilo nunu i koubasanan pogoduhan montok tinaru
Dusun Nunuk Ragang id Kampung Lotong di noubasanan mantad todu om
taki di pogulu po.
Metadologi Ponoriukan
Reka bontuk id suang do iso-iso soriukon nopo nga sumuku do palan di
potounda’on montok papapanau ponoriukan. Pamalanan nopo nga oponsol
montok monguhup di mononoriuk papapanau ponoriukan miampai alantas.
Kopoindalanan iso-iso pamalanan ponoriukan popohompit ababayan
kopomilian montok nunu i soriukon, persampelan, ponimungan data,
pomorindako om ponuatan ruputan.
157
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
Id suang ponoriukan diti, i mononoriuk nopo nga momoguno do reka
bontuk ponoriukan tinjauan. Reka bontuk diti ginuno montok mamarati uhu di
soriukon miampai lobi alarom. Ponoriukan tinjauan nopo diti nga
popohompit do sosongulun, tinimungan tulun om iso-iso tulun ginumuan.
Reka bontuk ponoriukan tinjauan nopo diti nga ponoriukan kiwoyo deskriptif
miampai poingonop. I mononoriuk nopo nga momonsoi ponoriukan diti
miampai otolinahas kumaa iso unit sosial di okoro. Tumanud miagal nogi id
suang do ponoriukan diti nongo do i mononoriuk nopo nga monoriuk kokomoi
koonuan om kapamantangan taakanon montok songulun tina tinaru Dusun id
Kampung Lotong Tambunan.
Id suang ponoriukan diti, mononoriuk nopo nga papadalan do ponoriukan
miampai momoguno tolu kaedah om i nopo nga maya do ponorubungan,
pogintangan om momorindak dokumen i poinsuang do id waya koponoriukan
do kualitatif. Tumanud di Taylor om Bogdan (1984), data kualitatif nopo nga
kibontuk do deskriptif, kiwoyo do boros-boros di polombuson om ponuatan
kokomoi kowowoyo’on tulun di milo do intangan. Nokosokodung nogi i
Kamarul Azmi Jasmi (2012) do, data id suang ponoriukan kualitatif nopo diti
nga id bontuk do ponorubungan, pogintangan om momorindak dokumen.
Mantad ahal diti, karalano popoindalan ponoriukan tinjauan nopo diti
popohompit do laang-laang oulud di poimbida. Tikid laang nopo di nga
tonudon miampai otolinahas moi kaanu do momonsoi iso ponoriukan di lobi
alarom.
Persampelan
Momoguno do persampelan o mononoriuk diti ponoriukan miampai
momoguno do persampelan kitidu (purposive sampling). Tumanud di Chua
Yan Piaw (2006), persampelan kitudu nopo nga iso prosedur persampelan di
pondalanon di mononoriuk kumaa tinimungan tulun di nointutunan om kiula
pointantu om pilion sabaagi do responden montok iso-iso ponoriukan.
Responden ponoriukan di guno’on di mononoriuk nopo nga tulun sandad
mantad id kampung Lotong om tulun nogi i nakalaid no poingion id kampung.
Linaid poingion id kampung nopo di nga solinaid do 25 toun toi ko’ lobi.
Soginumu do turu tulun responden di pinili montok maganu data maya do
kaedah ponorubungan om i nopo nga haro tolu kusai om apat tondu.
Kopomilian sampel nopo nga pilion miampai mogintong kosudongo’ miampai
di uhu ponoriukan om okon ko miampai waya momili di isai-isai nopo. Sabab
nopo ahal di nga, moi do i tudu soriuk nopo nga milo odimpot id taang di
bobos akawas om osonong.
Instrumen Ponoriukan
Haro tolu instrumen ponoriukan di gunoon montok papaasil data deskriptif
moi do aanu kopio i kointalangan di lobi pointongkop toi ko’ poingonop
kokomoi karalano di antakan id suang do soriuk diti. Montok tudu di, i
mononoriuk nopo di nga momoguno do tolu instrumen om i nopo nga:
158
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
a. Ponorubungan
I mononoriuk nopo nga momoguno do ponorubungan miampai simulasi nongo
do bontuk ponorubungan nopo diti nga id pibabarasan di mitorungak miampai
iso om tiso i kaanu no popohompit di mononoriuk miampai di responden.
Ponorubungan diti pinoindalan miampai di responden i pinili montok maganu
data ponoriukan kokomoi koubasanan koonuan om kapamantangan nogi gama
di taakanon montok songulun tina kosu’susu i mamantang di lobi atalang om
otolinahas. Haro turu responden i notorubung montok do ponoriukan
koubasanan koonuan, kapamantangan om gama taakanon do tina di kosu’susu
id Kampung Lotong, Tambunan. Maya ponorubungan diti, momoguno i
mononoriuk do poguhatan ponorubungan kinuludan moi kaanu maganu data di
lobi otolinahas om kaanu mongilag haro ahal poguhatan id suang ponoriukan i
olihuan.
b. Pogintangan
Pogintangan nopo diti nga iso kawo instrumen di kigama id suang
koponimungan do data. Id suang pogintangan, i mononoriuk nopo nga
mogintong, moguhot om monuat nuut komilaan i naanu mantad pogintangan
montok maganu om mongilo maklumat om nogi mamarati nunu ngawi
kaantakan toi ko’ gama-gama di osonong om au osonong id suang kotonudan
do koonuan montok tina kosu’susu. Maya pogintangan diti nogi, i mononoriuk
nopo nga minongoi pogintong sondii nunu no ngawi koubasanan
kapamantangan, gama om koonuan taakanon montok tina kosu’susu di.
Kaedah pogintangan nopo i ginuno montok monoriuk diti ponoriukan nga
maya pogintangan poinghompit (Participant-observation). Tumanud di
Kamarul Azmi Jasmi (2012), kaedah pogintangan poinghompit diti nopo nga
mantad di gana antropologi nongo do ponoriukan nopo di kokomoi
kopoposion do tulun ginumuan. Mantad diti, huminompit i mononoriuk do duo
responden i pinili montok mogintong poingkuro woyo koonuan,
kapamantangan om gama taakanon montok tina di kosu’susu tinaru Dusun id
Kampung Lotong. Kohompitan id suang do pogintangan diti kaanu minanahak
kopomorotian di lobi okito om otolinahas kokomoi kowowoyo’on di
koubasanan koonuan om kapamantangan taakanon. Mantad di, momoguno o
mononoriuk do borang pogintangan om ponuatan nuut pogintangan montok
poposuat data i naanu maya pogintangan tumanud apat ahal i pinatantu.
c. Momorindak Dokumen
Pomorindakan do dokumen diti nopo nga montok woyo mogihum maklumat
pomoruhangan maya surat, kalatas abal, jurnal om artikal di haro kopionitan
om kapanahak kointalangan di lobi atalang montok ponoriukan di poindalanon.
Pomorindakan dokumen nopo diti nga iso waya monimung data ponoriukan
mantad di pomorindakan suang tonsi i kokomoi do kointalangan tudu montok
data piwara’an di pinosurat (Kamarul Azmi Jasmi, 2012). Id suang do
kopomorindakan diti, data nopo di nga onuon om okito miampai sumuku di
suang tonsi teks do hogot, rati gambal, bontuk, tua pomusarahan, uhu om nunu
nopo kopointalangan id ponuatan dokumen do jurnal, artikal, surat om kalatas
159
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
abar. Waya kopomorindakan dokumen ponoriukan diti nakatanud nogi di
pokomoyon pomorindakan dokumen Fraenkel dan Wallen, (1993: 389),
document analysis is just what its name implies – the analysis of the written or
visual contents of a document. Textbooks, essays, newspapers, novels,
magazine articles, cookbooks, political speeches, advertisements, pictures – in
fact, the content of virtually any type of written or visual communication can
be analyzed in various ways. A person’s or group’s conscious beliefs, attitudes,
values, and ideas are often revealed in the document they produce.
Asil Ponoriukan
Data-data nopo di naanu nga rinindak miampai tumanud do trangulasi data.
Asil ponoriukan diti nopo nga potolinahason miampai tumanud nuludan do
tudu ponoriukan om i nopo nga:
a) Mongilo gama nokuro tu’ amu milo akanon i taakanon montok tina
kosu’susu do tinaru Dusun id Kampung Lotong Tambunan, Sabah.
b) Mongilo taakanon i amu milo akanon montok songulun tina kosu’susu
do tinaru Dusun id Kampung Lotong Tambunan, Sabah.
c) Mongilo taakanon di kopoguli kolidasan tinan songulun tina kosu’susu
do tinaru Dusun id Kampung Lotong Tambunan, Sabah.
Gama Taakanon
Kapamantangan taakanon montok songulun tina di kosu’susu nopo diti nga
oponsol kopio tu’ notumboyo do kaanu manahak gama kumaa do songulun
tina om nogi buragag di. Gama taakanon diti om nga okito id duo ahal om i
nopo nga id suang do gana kolidasan om nogi kotumbayaan.
Tumanud do Komoiboros Dewan Boros om Pustaka Edisi Kaapat
(2005), kolidasan nopo nga kokomoi kowowoyoon toi ko’ ahal di olidas,
kawawagu om nogi kounalan kumaa tinan . Suai ko’ mantad dii, kolidasan
nogi nga iso taang toi ko’ kowowoyo’on nongo do sosongulun nopo dii nga
kiogingohon di pointantu id ahal do tinan, pomusarahan om sosial. Kolidasan
tinan nopo diti nga poinghangkum no turu aspek i nopo nga olidas, olidang om
oulud kinoyonon, kowowoyoon pangagakan di osulimbang, koonuan waig di
amu ayamut om sarup di olidang. Id suang do ponoriukan diti gama id suang
do kolidasan diti abaagi id duo ahal om i nopo nga gama taakanon i kapanahak
kounalan kolidasan om koluhoi kolidasan montok di songulun tina toi ko’ i
buragang.
Manahak kounalan Kolidasan
Kapamantangan taakaon montok tina di kosu’susu tinaru Dusun id Kampung
Lotong, Tambunan nopo diti nga montok no kopio manamong kolidasan tinan
soira wagu kapaganak. Mantad dii, taakanon nopo di ponsolon kopio do
akanon montok tina di kosu’susu dii nga kaanu manahak kounalan kolidasan
tinan di tina om kumaa nogi buragang. Mantad asil ponoriukan i pinoindalan
do mononoriuk, taakanon i ponsolon om minog kopio akanon montok tina di
kosu’susu nopo di nga montok popotonduli kolidasan tina di kosu’susu tu’
160
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
tinan tina nopo di nga olungui, oluhoi om haro ganit id suang pagagaakan.
Tumanud di Aishah Haji Mohamed om Abd.Aziz Hj. Bidin (2012)moboros do
do tondu nopo nga mingoos manamong kolidasan kalapas do osusu montok
popoinguli kolidasan miagal do tintod po amu nosusu om montok
popotimporon kolidasan di toririmo osonong montok timpu di obontol.
Mantad di, montok popotonduli kolidasan tinan tina di, minog kopio
mangakan manuk kampung om pipiro kawo sada bawang om i nopo nga sada
Sulit Kiburisan, Sarawi, Turongo om Polian. Suai ko’ kaanu popotonduli
koliasan di tina, kaanu nogi taakanon diti moninong gatas di tina. Taakanon i
maan paakanai kumaa tina di kosu’susu di nga kaanu nogi mongilag mantad
ontok do sosogiton om osuang do tongus. Roun Rorok om layo aragang nopo
nga maan poroloto id bubur om id rarapaon. Taakanon diti no i paakanon di
tina mamatang soira kapaganak montok mongidu tongus id suang tinan om
montok amu no ngawi sosogiton. Suai ko’ i, tondog rumbio i maan akano
poimata nogi nga kaanu popotindohoi kolidasan di osonong om nogi kaanu
mongilag mantad ko’ sosogiton i tina. Kinotuan omis nopo kawagu nga kaanu
mongilag om popolingos longohon kumaa di tina om buragang nogi.
Oruhangan vitamin id suang tinan di tina om i buragang nopo di nga aanu
mantad do rapa’on sansam om balatung. Taakanon koubasanan tinaru Dusun
id Kampung Lotong i roitan do botu nopo nga manahak kounalan kumaa di
tina nongo do botu nopo diti nga kaanu moninong gatas om kaanu nogi
mogilag di tina mantad osuang tongus.
Suai ko’ i, mantad taakanon i maan tonoko om inumon waig nopo nga
koubasanan no kopio do tulun Dusun Nunuk Ragang id Kampung Lotong,
Tambunan do patahakon kumaa di tina kosu’susu. Kawo taakanon nopo diti
nga poinsuang id woyo do waig (Cecair). Wonod mantad poring om kayu
lumulunu maan poinumai kumaa di tina moi otinong gatas, kotonduli
kolidasan om sabaagi nogi pomolingos ganit id suang po pagaganakan di tina.
Suai ko’ wonod, koubasanan tulun Dusun id Kampung Lotong, Tambunan di
nogi nga mananok do kulit kayu binuang, gamut do lintotobou, rumbio om
piasau. Tumanud di Hajjah Wan Aminah om Nik Norliza (2010), minoboros
do kogumuan rusap nopo diti nga aanu mantad boogian gamut toi ko’ tondog
puun montok maan tonoko om poinuman i waig kumaa tondu di maso id
mamantang. Noubsanan nogi do popoinum tina kosu’susu i noingkat do waig
ginolok wagas moi do oidu I koingkatan di tina om kaanu nogi mongilag
mantad kapatayon. I no pogi, ponsolon om pintingubasanan do tulun tinaru
Dusun Kampung Lotong do manaak taakanon di ngai kumaa tina i kosu’susu
moi olidas om ogoris kawagu i tina. Koubasanan taakanon id kawo do rusap
montok tondu Melayu maso id mamantang nopo nga suai ko’ mantad tudu
montok mongusap kolidasan om mantad di nogi montok tudu’ pongusapan
poinlongkod miagal ko’ kopomoruhangan raha montok tina kosu’susu,
popotonduli om papagaras di sistom pagaganakan, mongoruhang gatas di tina,
mongidu kawanit om tongus id suang tinan om nogi montok kosulimbangan
linasu tinan tina i maso mamantang (Wan Aminah & Noor Eshah 2010) .
161
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
Koluhoi om mangarahung kolidasan tina om buragang
Ngaran Taakanon Gama
Mundok (Roun om tonsi)om Koingkat montok tina di kosu’susu tu’ alanga
hobung ng gia.
Kumatol tinan om ganit di tina kosu’susu di.
Tiwak-tiwak Ouhai do onginan om kumatol nogi tinan di ti
Bosungan na kosu’susu.
Kumatol tinan di tina maso mamantang.
Gipan, sutung, bilis, t
ongkuyu om lukan Mangarahung do aratu paganakan di tina.
Tua’ua: Palantaid,
soroiso-iso &
obulugu
Jadual 1: Kawo-kawo taakanon om gama kolidasan tina kosu’susu om
buragang.
Kapamantangan takanon do amu milo mangakan pipiro kawo taakanon
montok tina kosu’susu id suang koubasanan tulun Dusun id Kampung Lotong
nopo di nga narahung do gama i kaanu mangaraag kolidsan di tina om i nogi
buragang. Taakanon di au milo akanon nopo di nga karahung do oingkat i tina
nongo do nung oingkat nopo i tina di nga milo koogowit do kapatayon.
Taakanon nopo di notumboyo kopio d tinaru Dusun id Kampung Lotong i
koingkat nga mundok, hobung om pinoingian. Gama kapamantangan
taakanon i amu milo akanon di nogi nga kitudu do mongilag kumatol tinan om
ganit id suang tinan di tina. Tulun Dusun id Kampung Lotong di otumboyo
nogi do taakanon rahat miagal gipan, sutung, bilis, tongkuyu om lukan nopo di
nga milo mangarahung kumatol tinan di tina i maso mamantang nung kaakan
no diti takanon. Suai ko’ taakaon rahat di, tambang om paus di nga milo nogi
mangarahung do haro koimbulai aragang-ragang id poimpuli tinan di tina om
id ganit do pagaganakan nogi. Mantad ahal dii, oingorit nondo i tina nung
ontok di katol om buso nung amu pantangon i pogoduhan. Hajjah Wan
Aminah Haji Hasbullah & Nik Norliza Nik Hassan (2010), kisogu kokomoi do
woyo kobolingkahangan kolidasan di nopo nga milo ilagon id taang pogulu
miampai mongilo om mantamong kopio di koonuan taakanon i kosudong
montok tina lolobi po kokomoi di taang woyo osogit toi ko’ alasu di taakanon
di om nogi id taang di osulimbang toi ko’ amu montok tikid taakanon di
akanon di tina.
Kotumbayaan
Tulun Dusun id Kampung Lotong Tambunan di nogi nga kiharo kotumbayaan
kokomoi do koonuan taakanon montok tina kosu’susu di. Kotumbayaan di
notungkusan mantad tulun di pogulu do tulun Dusun id Kampung Lotong i
kokomoi taakanon nopo dii nga montok mongumolig kobolingkahangan om
montok manahak kounalan. Mantad ponoriukan di pinoindalan, nointutunan
do haro pipiro kawo taakanon di koubasanan do akanon om amu milo akanon
montok tina kosu’susu tinaru Dusun id Kampung Lotong.
Id suang kotumbayaan tulun Dusun Nunuk Ragang id Kampung
Lotong, nung mumang oruhai ogoris om agaras tinan songulun tina di
162
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
kosu’susu nga maan pakano i tina do sinuupan gakod wogok magaganak om
sopilut palanuk magaganak. Tumanud kotumbayan di, kaanu popogoris om
papagaras tinan di songulun tina kosu’susu tu’ otumboyo’ tulun Dusun
Kampung Lotong do muboyo i kowowoyo’on tinan di tina kosu’susu do
wogok magaganak i kosu’susu nga ogoris no om muboyo nogi palanuk di
ogoris mantangkus sundung po kosu’susu. Suai ko’ i, montok rarapa’on roun i
onuan id kawas om osougi kopio tongus om i nopo nga tunduk mundok om
tunduk moringai nga amu milo akanon. Id suang kotumbayaan do tulun
Dusun id Kampung Lotong di, mangarahung o rarapaon diti do osuang tongus
i tina kosu’susu i maso id pantang tu’ muboyo do osougi tongus i rarapa’on.
Taakanon di kitongus diti nopo nga mantad do nangko, pulutan, mundok, guol
om tawadak (Mohd. Koharuddin b. Mohd. Balwl, 2003). I no pogoduhan
kopio do mangakan i songulun tina kosu’susu mangakan diti rapa’on.
Sumusuhut di, haro nogi pipiro kawo tua’ua di amu milo akanon om
pogoduhan kopio. Tua’ua di amu milo akanon di i tumanud kotumbayaan
tulun Dusun id Kampung Lotong di nopo nga abaagi do tolu woyo om i nopo
nga, tua di palantaid, tua soroiso-iso om tua di obulugu. Tua’ua nopo diti nga
kaampai no i tua’ua do kawo rarapaon. Tua palantaid nopo i notumboyo do
tinaru Dusun Kampung Lotong, Tambunan i amu milo akanon nga tapayas,
dunsalam, tupolo om limau. Montok tua soroiso-iso i nopo nga tapayas,
timadang, puntingabai, dunsalam, tupolo om bintorung. Tumanud di Salma
Omar & Mohan Rathakrishnan (2016), minoboros do tondu di poposusu tanak,
amu pasaga’on mangakan do tupolo om lansat tu’ notumboyo do i tanak nopo
nga lumasu om oontok buso “Senudong”, i komoyon do sumambalik mato,
dila pointondila, poungkabang om oluor tian. Suai ko’ i, id suang ponoriukan
di Aishah @ Eshah Haji Mohamed, Abd. Aziz Hj. Bidin (2012),
pinopotolinahas do amu mangakan taakanon osogit I tina kosu’susu miagal
tua’ punti, ciku, tapayas om kinotuan kinotuan toi ko’ rarapa’on miagal
kangkung, bintorung, potula, sangop om sansam. I sumusuhut nopo kawagu
nga tua’ua di ongobulugu gorouk, timadang om limau nongo do id
kotumbayaan tulun Dusun Nunuk Ragang id Kampung Lotong Tambunan, i
nopo kawo woyo-woyo tua’ua diti nga ngarahung do “Kosorubuai Tarabakon”
i kirati do rumatu paganakan. Tulun Dusun id Kampung Lotong otumboyo do
tua’ua dii mangarahung “Kosorubuai Tarabakon” kumaa tina kosu’susu tu’
tumanud di kowowoyo’on tua’ di rumatu om nogi popibagal di paganakan do
iso no om muboyo di bontuk obulugu.
Taakanon i amu milo akanon montok tina kosu’susu i mamantang
Ogumu kopio kawo taakanon i milo akanon do tulun id pomogunan diti nongo
do taakanon nopo di nga montok manahak kolidasan om kotilombuson
koposion id pomogunan diti. Sundung po do ingkaa’, montok tina kos’susu id
maso mamantang haro ogumu kawo taakanon i amu milo akanon om
pogoduhan kopio do mangkan tu’ nopo nga montok mongilag
kobolingkahangan kolidasan tinan di tina om nogi buragang. Mantad
ponoriukan i nokoindalan di mononoriuk, noilaan do tulun Dusun id Kampung
Lotong nopo di nga mongilag om mogodu kopio papaakan songulun tina di
163
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
kosu’susu do taakanon i kiwoyo akatol, alangang om ogumu lunok. Taakanon
di amu milo akanon nopo diti nga abaagi do id apat kawo om i nopo nga
taakanon rahat, tua’ua, kinotuan om tayam.
Kawo taakanon Ngaran taakanon
Taakanon rahat Bosungan, gipan, sutung, bilis, tongkuyu
Tua’ua om lukan.
kinotuan/rapa’on Tua’ songinlantaid: Tapayas, dunsalam, t
upolo, om limau.
Tayam
Tua’ soroiso-
iso: Tapayas, timadang, puntingabai, d
unsalam om tupolo.
Tua’ ongobulugu: Timadang om limau.
Kinotuan alangang: Mundok, hobung om
todok punti
Akatol : Tiwak om bintorung
Tua’ palantaid om obulugu: Bintorung, g
orouk om todok punti
Tambang, paus
Jadual 2: Tinimungan taakanon om ngaran taakanon i amu milo akanon
montok tina kosu’susu.
Rajah 3: Sada Bosungan
Sada Bosungan, gipan, sutung, bilis, tongkuyu om lukan nopo nga
kawo-kawo taakanon ia aanu mantad rahat i pogoduhan kopio akanon di
songulun tina kosu’susu i maso id timpu mamantang. Taakanon nopo diti nga
notumboyo tulun Dusun id Kampung Lotong, Tambunan sabaagi taakanon di
akatol. Ahal diti nosokodung nogi di Salma Omar & Mohan Rathakrishnan
(2016), nongo do tondu Melanau nga otumbayaan nogi do haro somboogian
taakanon diti kiwoyo akatol om I nopo nga taakanon mantad rahat miagal
tongkuyu, sutung om pipiro kawo sada i poinsuang id tinimungan sabaagi
taakanon i manahak gama akatol om nogi olonsi. Mantad ahal dii, tulun tinaru
Dusun Kampung Lotong otumboyo do taakanon diti amu dii milo akanon di
164
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
tina kosu’susu tu’ milo oontok akatol tinan i tina om kaampai nogi i buragang.
Suai ko akatol tinan, ganit di tina ontok di mongkosusu nga kumatol nogi om
mantad di apagon di lumingos.
Rajah 4: Tapayas
Sumusuhut di, id timpu sontulan do mamantang i tina kosu’susu di,
amu nogi milo mangakan om pogoduhan mangakan tua’ua di kiwoyo
palantaid, soroiso-iso om ongobulugu. Woyo-woyo tua’ua diti pogoduhan do
akanon montok songulun tina di kosu’susu tu’ id suang kotumbayaan tulun
Dusun id Kampung Lotong Tambunan, tua’ua nopo di kiwoyo miagal di nga
manahak rahung kolidasan tinan tina di lolobi po montok kolidasan do boogian
pagaganakan tina di. Tua’ua palantaid nopo di notumboyo tulun Dusun id
Kampung Lotong di amu milo akanon nopo nga, tua tapayas, dunsalam, tupolo
om limau. Id suang kotumbayaan tulun Dusun do Kampung Lotong di, tua
palantaid nopo diti nga kaanu mangarahung aratu paganakan tina di kosu’susu
tu’ muboyo kowowoyo’on tua di palantaid nongo do tua palantaid diti
notumboyo do miagal poinratu. Sumusuhut di, tua di soroiso-iso nopo kawagu
i notumboyo tulun Dusun id Kampung Lotong do kaanu manahak rahung
atatak i pagaganakan tina kosu’susu di nga tua tapayas, timadang, puntingabai,
dunsalam om tupolo. Kowowoyo’on tua di soroiso-iso diti nopo nga popibagal
do pagaganakan tondu nopo nga iso no om mantad di notumboyo nogi iti do
kaanu mangarahung rumatu pagaganakan. Montok tua’ua di ongobulugu nopo
i notumbayaan do amu milo akanon tumanud kotumbayaan tinaru Dusun id
Kampung Lotong di nga timadang om limau. Taakanon diti amu nogi milo
akanon di songulun tina tu’ notumboyo kaanu mangarahung rumatu i
paganakan tu muboyo di bontuk do tua om tua’ua nopo diti nga rumatu soira
orikot timpu rumatu om pumasa.
165
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
Rajah 5: Tunduk mundok
Kinotuan nopo diti nga oilaan do kaanu manahak ogumu kounalan
montok kolidasan tinan do tulun. Sundung po ingkaa, montok songulun tina
kosu’susu i maso mamantang, kinotuan diti okon ko’ oinsanan milo diolo
akanon tu’ kiharo pipiro kawo kinotuan di kaanu mangarahung kolidasan di
aamu osonong kumaa tina kosu’susu om buragang di. Tina kosu’susu nopo
tinaru Dusun id Kampung Lotong di nga amu milo nmangakan do tolu woyo
kinotuan om i nopo nga kinotuan di alangang, akatol om kinotuan kawo tua’ di
palantaid om obulugu. Tulun Dusun mantad Kampung Lotong nopo dii nga
minongintutun do tunduk mundok, hobung om todok punti nopo diti nga
taakanon di alangang. Mantad di, kinotuan di nopo nga pogoduhan kopio do
akanon di tina kosu’susu i maso mamantang tu’ kaanu i mangarahung oingkat
om lumasu i tina toi ko’ i tanak. Ilagon kopio do tulun Dusun id Kampung
Lotong Tambunan, mantad mangakan i tina kosu’susu diti kinotuan
angalangang tu’ koimuri kopio om milo kopogowit do kapatayon. Rarapa’on
do tiwak om bintorung nopo diti nga nintutunan do tulun Dusun id Kampung
Lotong nogi do sabaagi kinotuan di akatol. Tina kosu’susu nopo di nga amu
milo mangakan rarapa’on diti montok mongilag oontok kumatol tinan om i
ganit minaganak. Sumusuhut di, rarapa’on do kawo tua’ i palantaid om
obulugu nga amu milo akanon di tina kosu’susu Id maso mamantang tu’
tumanud nogi kotumbayaan tulun Dusun id Kampung Lotong dii do muboyo i
rarapa’on tua do boogian pagaganakan om mantad di mongilag nogi do rumatu
i pagaganakan tina di.
Suai ko’ mantad kinotuan, tua’ua om taakanon rahat, haro nogi kawo
tayam di amu milo akanon di songulun tina kosu’susu.Tayam nopo di nga
tambang om paus. Tayam nopo diti nga amu milo akanon tu’ kiwoyo ogumu
lunok, akatol montok tina di kosu’susu om kita’au di kaanu popoingkat
songulun tina di. Tina kosu’susu tulun Dusun id Kampung Lotong amu
mangakan tambang om paus ontok timpu mamantang tu’ mongilag do
mimbulai aragang-aragang i akatol id poimpuli tinan om id ganit id suang do
pagaganakan nogi. Suai ko’ i, ahal diti nogi nga montok mongilag mantad do
alaid lumingos i ganit id suang do boogian pagaganakan di tina om amu
oingkat.
Taakanon kopoguli kolidasan
Tina kosu’susu nopo diti nga ointutunan do oluhoi om kikosimboguyan
di amu kopio songkuro osonong. Mantad ahal dii, songulun tina kosu’susu diti
166
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
oponsol kopio popotonduli di kolidasan diolo moi kaanu popoindalan
kuama’on sangangadau om moi mongilag do kikobolingkahangan kolidasan
tinan. Kapanamangan kolidasan tinan montok songulun tina kosu’susu nopo
diti nga kokomoi no do kowowoyo’on id kukuama’on sangangadau,
pangagakan om mogisusuai po. Tulun Dusun id Kampung Lotong Tambunan
otumbayaan do kapanamangan om kapamantangan koonuan taakanon montok
tina kosu’susu di maso mamantang nopo nga oponsol kopio montok mongilag
haro kobolingkahangan kolidasan kumaa tina om buragang di. Montok tina
kosu’susu id Kampung Lotong di, tina i maso mamantang nopo di nga
koubasanan manamong om popoguli kolidasan i tina di miampai mangakan do
taakanon di notumboyo do kaanu manahak kolidasan tinan om nogi i kaanu
kopoguli do kolidasan di tina. Tinaru Dusun Nunuk Ragang nopo id Kampung
Lotong Tambunan nga momonsol kopio mangakan do pipiro kawo taakanon
om i nopo nga nabaagi kumaa do limo kawo miaga jadual id siriba.
Kawo taakanon Ngaran taakanon
Rarapa’on
Tondog rumbio
Tayam Kinotuan omis
Sada Sansam om balatung.
Pomorolot taakanon Tangkod / togiung
Taakanon suai Botu
(Inumon waig) Manuk kampung
Gakod wogok tondu om Sopilut palan
uk tondu.
Sada sulit kiburisan, Sarawi, Turongu
om Polian
Roun bunga rorok
Layo aragang
Wonod (poring, kayu lumulunu), kulit
kayu binuang, gamut (Lintotobou, rum
bio om piasau) om wagas.
Jadual 4: Kawo-kawo taakanon i kopoguli kolidasan tina kosu’susu om buragang.
167
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
Rajah 6: Botu
Rajah 7: Bunga Rorok
Rajah 8: Lintotobou
Tulun Dusun Nunuk Ragang id Kampung Lotong nopo nga momonsol
kopio do koonuan taakanon montok tina di kosu’susu moi olidas om koguli
kawagu i kolidasan diolo mimapai mangakan do rarapa’on, Rarapa’on nopo di
noubasanan paakanon montok tina kosu’susu nga tondong rumbio, kinotuan
omis, botu, sansam om balatung. Akanon miampai sapa’on o tondog rumbio
om tolondon i waig om nogi i tondog rumbio di nasapa. Id suang kotumbayaan
om koubasanan tulun Dusun Kampung Lotong Tambunan, tondog rumbio diti
paakanon kumaa tina kosu’susu di maso mamantang montok popotindohoi
kolidasan di osonong om mongilag nogi mantad ko’ ontok sosogiton i tina.
Suai ko’ i, kinotuan oomis nogi diti nga maan akano do poimata. Otumbayaan
nogi tulun Dusun id Kampung Lotong di do linonsi nopo di kinotuan omis di
nga kaanu mongilag do ontok longohon i tina. Koubasanan nopo kopio do
tinaru Dusun id kampung Lotong di do papaakan di tina kosu’susu nga i botu.
Rarapa’on nopo diti nga aanu mantad id talun om kiwoyo miagal do lugus.
Puun botu nopo dii nga maan iwako om rapa’on miampai tonokon.
Notumboyo botu diti nopo nga kaanu moninong gatas om nogi sabaagi
pomolingos tinan tina kosu’susu di. Montok kopomoruhangan tadon vitamin
montok tinan tina om i buragang, unsubon nogi i tina di mangakan do kinotuan
168
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
sansam om balatung. Sobul do togiung toi ko’ tangkod nga iso nogi kawo
taakanon i koubasanan tulun Dusun id Kampung Lotong do papaakan kumaa
di tina montok pomolidang suang tinan lolobi po id suang do pagaganakan di.
Akanon o togiung diti miampai maan iwako i togiung do omulok po om
akanon do poimata. Kaanakan nopo do togiung diti nga alahas om i no
notumboyo kaanu momolidang suang tinan di songulun tina kosu’susu.
Montok kawo do tayam, songulun tina di kosu’susu nopo di nga milo
manamong ompopoguli kolidasan diolo miampai mangakan do pipiro kawo
tayam i nongo notumboyo tulun Dusun id Kampung Lotong i kaanu popolidas
tinan di tina. Manuk kampung nopo nga iso kawo tayam di minog kopio
akanon montok tina kosu’susu. Manuk kampung nopo di nga milo maan
buburo’ toi ko’ suupan. Manuk kampung diti nopo nga notumboyo kaanu
moninong gatas om nogi kaanu popolingos tina di mantad onginan. Songulun
tina kosu’susu i maso mamantang nopo di nga kaanu popogoris tinan diolo
miampai mangakan om monginum suup gakod wogok magaganak om Sopilut
palanuk magaganak om minog no i maso mogontian. Kotumbayaan nopo tulun
Dusun id Kampung Lotong nga, kaanu popogoris tinan tina i kosu’susu tu’
nokotumboyo yolo do i nopo kogorisan tina nga muboyo di tayam i ogoris
sundung po do kapagaganak.
Suai ko’ mantad rarapa’on om tayam, haro nogi kawo sada di kaanu
kopoguli kolidasan di songulun tina kosu’susu. Sada nopo di kaanu kopoguli
kolidasan tina dii nga, sada sulit kiburisan, Sarawi, turongou om polian. I tulun
Dusun Kampung Lotong otumboyo do i nopo kawo-kawo sada di nga kaanu
moninong gatas om popotonduli nogi kolidasan tinan. Koubasanan nopo
kawagu do tulun Dusun id Kampung Lotong di mogonsok taakanon montok
tina di nga ralatan do pomorolot taakanon i kaanu manahak kolidasan. I nopo
nga, roun bunga rorok om layo aragang. Poroloton i roun bunga rorok id bubur
di tina kosu’susu om i nopo layo nga poroloton id rarapa’on di suupan. Layo
aragang nopo diti nga notumboyo do kaanu mongidu tongus id suang tinan di
tina om i nopo kawagu roun bunga rorok di nga montok mongilag ontok
sosogiton om osuang tongus i tinan di tina.
Kiharo nogi kawo taakanon montok tina kosu’susu i kaanu popoguli
kolidasan id woyo do waig. I nopo di nga komoyon nogi do sabaagi rusap
montok di tina om i buragang. Tulun Dusun Kampung Lotong oubas mananok
do kulit puun binuang, gamut lintotobou, gamut rumbio om gamut piasau
montok onuon i waig maan poinuman di tina. Suai ko’ i, koubasanan nogi
tulun Dusun Kampung Lotong diti popoinum di tina kosu’susu di do wonod
poring om wonod puun lumulunu. Taakanon i oonsokon diti om poinuman
kuma tina kosu’susu i waig di nopo nga notumboyo kaanu moninong nogi
gatas, popotonduli kolidasan om pomolingos nogi di is suang do ganit
pagaganakan tina di. Koubasanan nopo kawagu do tulun Dusun id Kampung
Lotong Tambunan di do papaakan di tina kosu’susu montok popoguli
kolidasan di tina nga miampai mogonsok wagas gisom gumolok. Tumilombus
169
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
di, i nopo waig ginolok di wagas nga onuon om maan poinumai kumaa tina
kosu’susu i noingkat.
Pibabarasan
Asil ponoriukan nopo di nga kopokito do kapamantangan taakanon montok
tulun Dusun id Kampung Lotong nopo di nga oponsol kopio moi kaanu
manamong kolidasan om mongilag buso toi ko’ tompoluor kumaa tina
kosu’susu di. Koubasanan koonuan taakanon kumaa tina kosu’susu i
mamantang di nogi nga tumanud do tungkusan kotumbayaan om nogi
koubasanan taakanon mantad todu di pogulu po. Mantad ahal di, kopongonuan
kawo-kawo taakanon montok tina kosu’susu nopo di nga haro nogi di
kopionitan di kotumbayaan dongulu-gulu.
Ruputan nopo diti nga asil mantad do sontob asil ponoriukan montok
monimbar di tolu tudu do ponoriukan do 1) mongilo gama nokuro tu’ amu
milo akanon i taakanon montok tina kosu’susu do tinaru Dusun id Kampung
Lotong Tambunan, Sabah, 2) mongilo taakanon i amu milo akanon montok
songulun tina kosu’susu do tinaru Dusun id Kampung Lotong Tambunan,
Sabah om 3) mongilo taakanon di kopoguli kolidasan tinan songulun tina
kosu’susu do tinaru Dusun id Kampung Lotong Tambunan, Sabah.
Bagas
Mantad do koponoriukan diti kaanu di manahak bagas kumaa tulun kampung
Lotong sondii nongo do ponorukan nopo diti nga nokoindalan id kinoyonon
kampung di. Mantad di, kaanu di mongoruhang dokumen koubasanan do tulun
kampung o asil ponoriukan diti. Ahal nopo diti nga narahung tu’ id kampung
di, ingga po dokumen kokomoi do koubasanan taakanon montok tina
kosu’susu. I no osiliu sabaagi sukuon kopointutunan koubasanan koposion
tulun kampung montok di tutumombului. Bagas do koponoriukan diti nogi nga
kaanu popotindohoi koubasanan tinaru Dusun Nunuk Ragang mantad
Kampung Lotong. Ahal nopo diti nga kokomoi no di korohungan koundolihon
timpu baino nongo do tangaanak sukod wagu om komulakan nopo nga ogumu
nodi korohungan koubasanan koposion koubasanan wagu om haro rolot
koubasanan mantad tinaru suai, kinoyonon om nogi mantad pogun suai.
Koubasanan kopoposion tulun Dusun id pogun Sabah nopo nga haro
pisuaian om haro nogi piagalan. Mantad di, asil ponoriukan di notolinahas
nopo diti nga kaanu manahak pomoruhangan kakamot basaan komilaan kumaa
tinaru suai om tinaru Kadazan Dusun kokomoi do koubasanan taakanon
montok tina kosu’susu id maso mamantang id kinoyonon suai miagal id
Kampung Lotong diti. Sumusuhut di, kaanu manahak komilaan, om
kopomorotian kumaa sukod wagu nogi o asil ponoriukan diti moi kaanu
manampasi om popotilombus komilaan koubasanan tulun Dusun tumanud
kinoyonon id pogun Sabah. Popointutun koubasanan koonuan taakanon
montok tina kosu’susu i kaanu manahak kounalan id suang do gana
kapanamangan kolidasan om mongilag ontok buso toi ko tompoluor kumaa di
170
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
tangaanak sikul, mokikinobos, mononoriuk koubasanan om nogi montok
mongingia. Bagas di aanu montok do ponoriukan nopo diti nogi nga montok
mongoruhang sukuon pongiaan om pinsingilaan kumaa tangaanak,
mokikinobos, mononoriuk om nogi kumaa tongomongingia. Id suang gana
pondidikan, bagas diti ponoriukan nopo kawagu nga manahak kapansalan
nongo do asil ponoriukan nopo diti milo silihon sabaagi kakamot pambasaan i
kokomoi kapanamangan kolidasan om kopomorotian do kotumbayaan i
kopionit di kapanamangan kolidasan. Bagas suai nopo kawagu nga sabaagi
mongoruhang sukuon pongiaan om pinsingilaan om milo nogi popoingumu
pinsingilaan kokomoi koubasanan tinaru Kadazan Dusun id suang do
kopongiaan id siku.
Sundung do ponoriukan nopo diti nga kokomoi do koubasanan
koposion montok tinaru Dusun id Kampung Lotong Tambunan, Sabah, bagas
nopo diti ponoriukan nga nga kanau manahak nogi kakamot basaan komilaan
kumaa tinaru suai om tinaru Kadazan Dusun sondii id pogun Sabah. Oponsol
haro dokumen miagal do ponoriukan kokomoi koubasanan koposion miagal do
taakanon montok tina kosu’susu diti tu’ kaanu manahak komilaan, om
kopomorotian kumaa tulun ginumuan om kumaa nogi di sukod wagu. Ahal
nopo diti nga oponsol kopio tu’ maya do haro koilaan om kopomorotian di,
kaanu di manahak pirotian om pisompuruan id iso-iso pogun di haro
mogisusuai tinaru, boros, om ugama. Suai ko’ mantad di, tulun ginumuan nga
kointutun koubasanan kopogonuan taakanon montok tina kosu’susu tinaru
Dusun Nunuk Ragang id Kampung Lotong, Tambunan. Koubasanan nopo diti
nga milo do pintingubasanai om umbalan do tinaru suai iti koubasanan tu’
mantad asil ponoriukan nopo diti nga sontob do konuan om kapamantangan di
taakanon montok tina kosu’susu id maso mamantang di nopo nga haro
kipionitan kokomoi do kapanamangan kolidasan tina om buragang dii.
Nokopoboros nogi I Aishah @ Eshah Haji Mohamed om Abd. Aziz Hj. Bidin
(2012) do id timpu mamantang, kopokionuan taakanon tina kosu’susu nopo
nga minog tamangan do sawo toi ko’ tompinai lolobi po id timpu duo toi ko
tolu nogi tadau mantad di kapapaganak.
Suul
Montok monginlaab om popoingkawas do asil ponoriukan diti moi di lobi
aralom, id timpu dumontol momonsoi ponoriukan kokomoi uhu diti id
kinoyonon suai toi ko’ watas suai. Koponoriukan nopo di nga kaanu
mogintong do pisuaian om piagalan koubasanan taakanon i maan pantango om
noubasanan paakanon montok tina kosu’susu. Suai ko’ mantad di, milo nogi
mongintutun om popoingumu komilaan mogisusuai kawo taakanon suai id
suang do kapamantangan taakanon montok tina di kosu’susu mulong do id
suang do kopomoroitan kawo taakanon i miagal toi ko’ haro kawo taakanon
suai i noubasanan. Sumusuhut, taakanon di milo kopoguli kolidasan nopo di
nga okon ko montok akanon no, nga milo nogi roitan do pongorusap. Mantad
ahal di, kogumuan taakanon nopo di maan pakano kumaa tina kosu’susu di
nga milo momolingos ganit maso mongkosusu id suang do pagaganakan,
171
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
popotonduli kolidasan om montok nogi manahak vitamin miampai poninong
nogi gatas di tina. Mantad do pangagakan tina di osonong om taakanon i
kiwoyo rusap, kaanu manamong kolidasan di tina om nogi buragang. I no do,
id timpu dumontol milo maan kawagu poinlaabo om lobi aralom i ponoriukan
kokomoi no do kawo-kawo pongorusap montok tina do kosu’susu. Rusap nopo
diti nga kikapansalan kopio do montok ilo’on tulun ginumuan lolobi po do i
koubasanan nopo tulun Kadazan Dusun diti nga ogumu komilaan rusap i aanu
mantad talun. Ahal di kaanu monguhup manahak komilaan kumaa tulun suai
kogunoon di susumuni id suang talun I kanau silihon sabaagi rusap.
Pomolingkuman
Tumanud do asil ponoriukan, noilaan miampai atalang kokomoi do tina
kosu’susu do tinaru Dusun id Kampung Lotong Tambunan nopo nga haro
kopio kopionitan di kapamantangan om nogi manamong kolidasan tinan di
songulun tina. Taakanon nopo di amu milo akanon nga montok mongilag
ontok buso om toluor i tina kosu’susu om nogi kumaa di buragang. Ahal nopo
diti nga narahung do kogumuan kawo taakanon i amu milo akanon di tina
ontok timpu mamantang di nopo nga kiwoyo akatol om alangang. Sumusuhut
di, koubasanan koonuan taakanon montok di tina kosu’susu maso mamantang
nopo dii nga haro nogi pionitan kokomoi do kotumbayaan i notungkusan
mantad todu om taki di pogulu po. Mantad asil ponoriukan nogi nga okito do
haro kapansalan om katapatan di koubasanan koonuon taakanon montok
songulun tina di kosu’susu tu’ tumanud di asil ponoriukan, i kawo-kawo
taakanon nopo di nga kaanu manahak kotondulianan do kolidasan tinan.
172
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
SUKUON
Aishah @ Eshah Haji Mohamed om Abd. Aziz Hj. Bidin (2012). Penjagaan
kesihatan wanita semasa dalam pantang: Amalan dan kepercayaan.
Malaysia Journal of Society and Space 8 issue 7 (20 - 31) 20 ©
2012, ISSN 2180-2491.
Burghart R (1990). The cultural context of diet, disease and the body. In:
Harrison GA, Waterlow JC (eds) Diet and disease: In traditional
and developing societies. Cambridge University Press, Cambridge.
Che Wan Jasimah Bt. Wan Mohamed Radzi, (2009). Budaya Pemakanan
Masyarakat Malaysia Dari Perspektif Agama, Polisi, Sains Dan
Teknologi Dengan Rujukan Khusus Kepada Pengaruh Islam
Dalam Penghasilan Makanan. Jabatan Pengajian Sains Dan
Teknologi Fakulti Sains Universiti Malaya Kuala Lumpur.
Chua Yan Piaw, (2006). Buku 1 Kaedah Penyelidkan. Kuala LumPur.
McGraw Hill.
Edy Suprabowo (2006). Praktik Budaya dalam Kehamilan, Persalinan dan
Nifas pada Suku Dayak Sanggau. Kepala Puskesmas Sanggau,
Kalimantan Barat Indonesia
DOI: http://dx.doi.org/10.21109/kesmas.v1i3.305.g304
Fraenkel, Jack R. & Wallen, Norman E. 1993. How To design and Evaluate
Research in Education. New York: McGraw-Hill.
George Jamuh (1961). Some Melanaus customes and taboos. Sarawak: Borneo
Literature Bureau.
173
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
174
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
175
Sompuruan Artikel Jurnal Ponoriukan PISMP Ambilan Jun 2017 (BKD, SK)
176