Sevgimizdən usanmayaq

bu fikrin sərhədlərini genişləndirmək üçün məntiqi əsas verir. 51
Qeydlərin müəllifi intuitiv şəkildə tapmışdı ki, rənglər dəstgahın
onun şöbələri qədər vacib rol oynayan tərkib hissələridir və
ifa olunan əsərin dramaturgiyasının inkişafında, mövzunun
açılmasında əhəmiyyətli rol oynayır. Elmi dildə desək, dəstgah
rənglərlə bir yerdə mükəmməl bir sistem – estetik informasiyanın
şifrələndiyi, səslərdən və plastikadan qurulmuş tekstdir. Nəzərə
alsaq ki, bu rənglərin musiqişünaslar yazdığı kimi rəqsvari, marş
xarakterli və lirik rənglər kimi növləri var, onda dəstgahların
hələ də üzə çıxmamış (daha doğrusu, reallaşdıra bilmədiyimiz)
imkanları barədə düşünmək lazım gəlir. Məsələ burasındadır
ki, rəqs melodiyaları insanın hiss, duyğu aləmi ilə onun plastiki
ifadəsinin vəhdətinə rəvac verən unikal bir janrdır. Muğamın
şöbələri ilk növbədə bizim duyğularımızı sayrışdırırsa, rənglər
həm də vücudumuza bir tərpəniş gətirir, duyğuların plastika ilə
ifadəsinə yol açır. Mən bir vaxtlar dəstgahın şöbələri arasında
rənglər çalınarkən özünü saxlaya bilməyib şövqlə rəqs edən
dostuma gülüb demişdim ki, muğamın sanbalını korlama.
Amma indi baxıb görürəm ki, o, özünün bu kortəbii hərəkətləri
ilə əslində, dəstgah ifaçılığının yeni tərtibat konturlarını cızmış
və buna görə onu tənbeh etmək yox, alqışlamaq lazım imiş.
Ötən əsrin 80-ci illərinin əvvəllərində yaradılan muğam teatrı bu
imkanların reallaşdırılması baxımından yaxşı imkanlar verirdi.
Amma teatrın rəhbəri – bir vaxtlar simfonik rəqsin müşayiəti
ilə ifa olunan rəqs epizodunu çəkdiyi “Şur” film-konsertinin
fakturasına daxil edən Arif Qazıyev ömrü “çiçək qədər” olan
o teatrda öz yeniliyini ənənəyə çevirmək üçün imkan tapmadı.
Yaxşı, bəs indi – janrlar, altjanrlar, üslublar arasında sərhədlərin
itdiyi, cürbəcür eksperimentlərin meydan suladığı bir vaxtda
niyə bu şansa göz yumur, həmin imkanları reallaşdırmaq barədə
düşünmürük? Konsert salonlarında, efirdə dəstgahları vokal-
xoreoqrafik kompozisiya – muğam tamaşası kimi gətirsək, bu,
muğama – bəşəriyyətin qeyri-maddi sərvətləri siyahısına daxil

edilmiş milli sərvətimizə münasibətdə əsl sayğının, hörmətin
yeni bir təzahürü olar.

Təsəvvür edin: dəstgah ifa olunur və rənglər çalınanda
rəqqasə xanımımız, yaxud rəqqas bəyimiz səhnəyə daxil olub bu
ecazkar musiqi sədaları altında rəqs edirlər...

İnanın, bu, durğunlaşmaqda olan havada bəhr nəsiminin
əsməsi kimi möcüzəli, xoş bir effekt yaradar.

Fevral, 2020

52

YAQUB MƏMMƏDOV:
YERLƏ GÖY ARASINDA

“Mən bilirəm ki, Bakıda nə vaxtsa “Musiqiçilərin bağı” 53
(“Filarmoniyanın bağı” nəzərdə tutulur – Ə.H.) deyilən bir
yer olub. Bu bağın indi qalıb-qalmamasından xəbərim yoxdur.
Amma o bağ durursa, orda olmaq və və dahi(!) Azərbaycan
vokalçısı Yaqub Məmmədovun ecazkar bir ustalıqla oxuduğu
“Mənsuriyyə”ni məhz o bağın sehirli aurasında bir də dinləmək
ən böyük arzumdur”.

Yelena BARANÇIKOVA,
Rusiyalı yazıçı-dtamaturq

...Bu o vaxtlar idi ki, hələ internet-filan, smartfon, virtual
ünsiyyət məkanı kimi anlayışlar nəinki dilimizin lüğət
fondunun həndəvərində də fırlanmırdı, onların, necə deyərlər,
heç “proyekti” də yox idi və məhəbbət, eşq, estetik zövq kimi
mənəvi-ruhi sferalarda sözün yaxşı mənasında bir tamarzılıq,
görməmişlik sindromu hökm sürürdü. (Yeri gəlmişkən deyim
ki, bizdə bu anlayışları mənfi çalarda yozmaq həvəsi güclüdür.

Ünlü filosofumuz Niyazi Mehdi ilk dəfə bu sözləri başqa bir
müstəvidə çözərək onları cevgi, ruhi təmas anlayışlarının
təməlinə qoydu, dilimizə yeni diskurs gətirdi. Buna görə Niyazi
müəllimə bir yağlı “sağ ol”umu çatdırıram). Bizlər – hələ sənət
roluna girib meydanda at oynadan antisənət eyforiyasında başını
itirməyən gənclər əsl dəyərlərin tamarzısı idik, bu dəyərlərə
görməmişlikdən əziyyət çəkirdik – yaratdıqları sənət sehrinin
cazibəsində məst olduğumuz sənətkarların simasını heç olmasa
televiziya ekranlarında görmək, səslərini heç olmasa radio
dalğalarında eşitmək istəyimiz o qədər güclü idi ki, hər həftənin
şənbə günləri aramızda “Proqram qəzeti” dediyimiz qəzeti
gözümüzə təpirdik və həmin qəzetin səhifələri səsinə, ifalarına
susadığımız sənətkarların konsertlərinin vaxtlarını bildirən
qısa cümlələrin altından çəkilmiş xətlərlə naxışlanırdı...(Yəqin
ki, dediklərim TV kanallarının, radioların proqramsız-filansız,
ekspromt fəaliyyət göstərdiyi indiki dövrün gənclərinə nağıl
kimi görünəcək).

Maddi rifahımızın o qədər də yüksək olmadığı, yaşamaq üçün
gərəkli olan bir çox şeylərin adlarını eşidib üzünü görmədiyimiz
həmin o illərdə mənim daha çox “görməmişi” olduğum sənətçi
və sənətlərdən biri Yaqub Məmmədov və onun bənzərsiz ifaları
idi. Onun İlahidən gələn bir şövq və eşqlə oxuduğu “Mənsuriyyə”
vokal ifaçılığı sənətimizin kəhkəşanında “Böyü partlayış”
effekti yaradıb az qala bütün Azərbaycanın ruhuna çökəndən
sonra Yaqub Məmmədov bir çoxları kimi mənim üçün də “Yer
adamı”ndan “Göy adamı”na çevrilmiş, əlçatmaz, ünyetməz bir
ucalığa yüksəlmişdi (və yatsam, heç yuxuma da girməzdi ki, bu
“mistik” şəxs sən demə adidən adi, sadəlövh, iddiasız bir adam
imiş). Di gəl o illərin bəzi sənətkarları kimi onun da ifalarını
az-çox efir vasitəsi ilə eşitsəm də simasını vizual şəkildə görmək
mənə nəsib olmurdu. Ali təhsil almaq üçün Bakıya gələndən

54 sonra da nə sirdirsə mən Yaqub Məmmədovla canlı ünsiyyətdə
ola bilmədim və bu, məni indi də yandırdır..

Azərbaycanda muğam, xalq mahnıları oxuyan ustad 55
xanəndələr az deyil. Lakin öz sənəti, yaradıcılığı ilə islahatşı
sənətkar, ustad məqamına yetişmiş dühalar təbii ki, tək-tükdür və
mənim qənaətimə görə onlardan biri də Yaqub Məmmədovdur.
Mənəvi sərvətlərimizə həmişə yüksək dəyər verən xanəndə M.
İbrahimov televiziya ilə çıxışlarının biində onu Şərqin böyük
sənətkarı kimi xarakterizə etdi. Düşünürəm ki, bu sözlər Y.
Məmmədov sənətinin vüsəti, gördüyü işlərin miqyası barədə
dolğun və aydın təsəvvür yaradan dəqiq bir ifadədir.

Mən ustadın ifalarının əldə olan bütün audio və video
yazılarına istinadən sübut edə bilərəm ki, o, muğamlarımızı
forma və sərhədləri əvvəlcədən cızılmış hazır şablonlar, bir-
birini təkrar edən sxemlər üzrə yox, bədəhətən (!), intuitiv
fəhmlə yenidən yaradan nadir xanəndə idi. Bəli, Y.Məmmədovu
digər həmkarlarından fərqləndirən ən mühüm cəhət bu idi ki,
o, muğamları sadəcə oxumur, ifa etmirdi, hər dəfə hansısa
muğamı istər forma, istərsə də məzmun planında qəlibə
salınmış kompozisiya kimi yox, bədii-fəlsəfi mündəricəsi axıra
qədər açılmamış sirli bir mətn kimi yeni bir nəfəslə yenidən
yaradırdı, muğamlarimiz onun ifasında yeni sima, yeni gözəllik
qazanırdı. Mən ustadın ifasında “Mirzə Hüseyn Segahı”, “Rast”
dəstgahlarının ayrı-ayrı vaxtlarda lentə alınmış bir neçə vriantını
dinləmişəm. Onların heç birində təkrar, oxşar xallar, üst-üstə
düşən boğazlar yoxdur. Xanəndə hər dəfə muğamı yeni yozumda
təqdim edir. Bu mənada Y. Məmmədov öz ifalarının, necə
deyərlər, ifaçısı olmaqla yanaşı, həm də orijinal təfsirini verən
dirijorudur – desəm qətiyyən yanılmaram. Bu mənada klassik
muğam ifaçılığı sənətində Y. Məmmədovla müqayisə oluna
biləcək xanəndələr barmaqla sayılacaq dərəcədə azdır ( sayını
qoy oxucular özləri müəyyən etsinlər).

Unudulmaz Habil Əliyevin müşayiəti ilə yaratdığı şedevr
– xalq musiqi xəzinəmizin bəzəyinə çevrilmiş “Mənsuriyyə”
dediklərimə parlaq misal ola bilər. Tam əminliklə deyirəm ki,

Y. Məmmədov öz “Mənsuriyyə”sini intuitiv fəhmlə – bədahətən
yaradıb, üsyankar “Çahargah” ladından iniltili, yanıqlı “Segah”a
keçid, oradan yenidən “Çahargah”a qayıdış hansısa qudsal bir
məkandan gələn “göstəriş” əsasında mümkün olub.

Rusiyada yaşayan Yelena Barançikova adlı dramaturq-esseçi
dostum bu yaxınlarda məndən muğamlarımızın vokal ifası
barədə dolğun təəssürat yaradan ifaların unternet ünvanlarını ona
göndərməyimi xahiş etmişdi və mən tərəddüd etmədən Yaqub
Məmmədovun “Mirzə Hüseyn segahı”nı, “Rast”ini, və əlbəttə
“Mənsuriyyə”sini, Qədir Rüstəmovun “Sona bülbüllər”ini,
“Çahargah”ını ona göndərdim və tezliklə aldığım cavab məni
sözün yaxşı mənasında sarsıtdı. Buyurun siz də oxuyun: “ Yaqub
Məmmədovun oxuması uçuşa bənzəyir, O sanki bir anlığa donur,
nəfəs almır. Onun ilahidən gələn səsi quş kimi pərvazlanıb
bütün fəzanı fəth edir, həyat haqqında bilmədiyimiz hansısa
sirlərdən danışır. Onun oxumasında ilahi başlnğıc duyulur.
Yaqub Məmmədovun “Mənsuriyyə”si bir-birinə can atan Yerlə
Göyün bir-birinə qovuşduğu məqamın səs obrazıdır. Onun səsi
Yerin elçisi kimi Göyə üz tutub bizi də Allaha tərəf aparan yolun
yolçusu olmağa dəvət edir”.

Bu tamam başqa bir mədəniyyətin yetişdirdiyi, tamam başq
bir musiqi düşüncəsinə malik bir əcnəbinin bizim muğam
dünyasının sirli aurasına daxil olub Y.Məmmədovun şəxsində
Azərbaycan ruhuna vurğunluğuna, muğam sənətinin ilahi
başlanğıcına şəhadət verməklə yanaşı, bu ruhun həm də nə qədər
bəşəri məzmun daşıdığına parlaq misaldır.

Y. Məmmədov vokal muğam ifaçılığı sənətimizə forma
və texnika baxımından yeniliklər gətirmiş bir islahatçıdır. Bu
sənətin xiridarları da təsdiq edə bilərlər ki, o, muğamlarımızın ifa
texnikasını yeni dövrün musiqi dilinin tələblərinə adaptasiya edən
və beləliklə də onların ifa manerasına yeni ruh gətirən novator

56 xanəndə kimi musiqi mədəniyyətimidə ən uca mövqelərdə
dyanan ustaddır. Yaqub müəllimin muğam ifaçılığına gətirdiyi

dinamika, “elastik” ahəng qaçılmaz idi. Bu qaçılmazlığı intuitiv 57
şəkildə hiss edən ustad instrumental ifaçılıqda tarzən Hacı
Məmmədovun gördüyü işləri vokal ifçılığında layiqincə yerinə
yetirdi. O, muğamlarımızı, necə deyərlər, nəfəsini tıncıxdıran “ay
aman”ların, “dəldəalan”ların, “can-can”-ların caynağından xilas
etdi, ifa zamanı ən çətin məqamlarda belə bu yersiz təkrarları
sözlə əvəzləməyin zərurətini və mümkünlüyünü nümayiş etdirdi,
mızıldamağın, inildəməyin yerini daraldıb oxumaq, yaratmaq
məkanının sərhədlərini genişləndirdi.

Intuitiv fəhmlə, bədahətən yaradan sənətçilərin çox sadə,
iddiasız olmaları, həmişə gözdən-könüldən uzaqda qalmağa can
atmaları hamıya məlumur. Hətta bəzən bu sadəlik o dərəcəyə
çatır ki, sərhədləri aşıb qeyri-adiliyə çevrilir, sənətkar necə
böyük bir missiyanı yerinə yetirdiyinin fərqinə varmır, gördüyü
işlərin sanbalından söz düşəndə ona ünvanlanan suallara “Əşi,
mən neyləmişəm ki?” suallı cavab verir. Şəxsi tanışlığım olmasa
da. əminəm ki, Y. Məmmədov da belə sənətçilərdən olub. Mən
bunu onun sənət taleyinə həsr olunmuş “Mənsuriyyə sorağlnda”
telefilmminə və haçansa TV kanallarının birindəki çıxışı
əsasında onun düşüncə tərzi, danışıq manerası barədə aldığım
təəssüratlara əsasən deyirəm. Y. Məmmdov heç vaxt “ağıllı”,
“savadlı”, “nəzəriyyəni yaxı bilən” adam rolunu oynamırdı,
amma sadə şəkildə bəyan etsə də bir batmanlıq fikirləri ilə
hədəfin həmişə düz “doqquzluğuna” düşürdü.

Ustadın muğam ifaçılığı sahəsində gördüyü işlərin sanbalı
barədə daha dolğun təəvvür yaratmaq üçün bir məsələ barədə də
fikirlərimi bildirmək istəyirəm.

Tez-tez efirdə güya milli-mənəni sərvətlərimizə təəssübkeş
münasibət sərgiləyən “Muğama toxunmaq, onu müasirləşdirmək
olmaz, yalniz “dədə-baba” qaydasında oxumaq lazımdır” kimi
fikirlər səslənir. Məncə, bu, tamamilə yalnış yanaşmadır və biz
kor-koranə bu yolu tutub gediriksə muğamlarımızı ekzotika
faktına, muzey eksponatına çevirmək üçün əlləşməyimizin

fərqinə varmırıq. Axı nə vaxtlarsa əvvəl yarandığı formada
donub qalan hər hansı bir nəsnə dəyişən zaman və məkan
parametrlərində yalnız keşmişdən xəbər verən fakt kimi maraq
doğurur. Bu halda o, muzey sükunətində mürgüləyən ekspontdan
başqa heç nə olmayacaq. Əgər biz muğamlarımızı hərəkətdə olan,
yeni zaman(lar)ın dinləyicilərinə də zövq verən, gələcəyə yol alan
estetik enerjiyə çevirmək istəyiriksə onların mahiyyətini, musiqi
dilinin qrammarik qanunlarını saxlamaqla avazını, intonasiyasını,
səslənmə texnikasını yeni dövrə uyğunlaşdırmağa çalışmalıyıq.
Bu, əlbəttə, asan deyi, stereotipləri dağıtmaq gücündə cəsarət və
ustalıq tələb edir.

Y. Məmmədov bu cürətə bulundu və öz işini gördü.
Bu gün Azərbaycanda muğamı məhz Y. Məmmədov
fenomeninə görə sevən xeyli sayda gənc tanıyıram (“O kişi
oxuyanda muğama qulaq asıram”).
Y. Məmmədov saxta muşam kultu yaradıb sənətdə baş
girləyə-girləyə şöhrət qazanmaq istəyən neçə-neçə “xanəndə”yə
əməlli-başlı başağrısı, onları utandıran (əlbəttə, əgər utanan
üzləri varsa) bir KİŞİDİR.
Qoy bu yazi da o kişinin ruhuna onun gördüyü işlərin dəyərini
açıqlamağa çalışan (və buna nə dərəcədə nail olduğundan nigaran
qalan) bir yazarın sayğısının nişanəsi olsun.

Noyabr, 2019

58

QƏDİR RÜSTƏMOVUN
AZADLIĞI

Bir yazımda demişdim ki, yaradıcılıq yalnız istedadın, 59
zəhmətin, axtarışların bəhrəsi deyil, o həm də nə isə yaratmağa
iddia edən şəxsin daxili azadlığının ifadəsidir. Dəxilən azad
olmayan bir kəs hətta fitri istedad sahibi olsa belə onu gec-tez
hansisa bir təmənnanın, umacağin ayağına aparıb yerə vuracaq,
sövdələşmə, alver predmetinə çevirib ilk fatihəsini də elə özü
oxuyacaq.

Qədir Rüstəmov mənim nəzərimdə Azərbaycanın ruhən
ən azad adamlarından biri idi və bu azadlığı öz yaradıcılığının
təməlinə qoyub umacaqsız-filansız öz ürəyinin hökmü ilə
istədiyini istədiyi kimi yaradırdı, azadlığını yaradıcılığında
maksimum çəkildə reallaşdırmağı bacarırdı. Hərdən mənə
elə gəlir ki, Qədirin azadlığı qədərini də aşıb keçmişdi və
yalnız daxilindən gələn stixiyaya, enerjiyə yenilən, oxumaları
istəklərinin, duyğularının qrimassız təcəssümünə dönən bu
xanəndəni məişətdə , gündəlik yaşam tərzində, ən başlıcası
isə sənətdə də bir növ idarəolunmaz, ərköyün, qeyri-adi şəxsə
çevirmişdi.

Maraqlıdır, o da sənətə 60-ciların durğun sənət kəhkəşanında
yaratdığı yeniləşmə havasında gəlmişdi və tezliklə nəinki
xarakteri, davranışı, həm də sənəti ilə ipə-sapa yatmayan, ən
standart situasiyalarda gözlənilməz, qəfil gedişlər edib hamını
mat qoyan, o dövrün bəzi “aristokrat” məmürlarının təbirincə
desək, “çudak” olmuşdu. Qədir ifaçı şəxsiyyəti, sənətin və
sənətkarın missiyası haqqında ənənəvi təsəvvürləri dağıdıb sənət
mühitində elə bir situasiya yaratmışdı ki, onun mahiyyətini elə
indinin özündə də bir çoxları anlamğa qadir deyil.

Baxın, yalnız o – artıq məmə yeyəndən pəpə yeyənə qədər
bütün azərbaycanlıların zümzümə etdiyi “Sona bülbüllər”in
müəllifi (!) çayxanada bu ifanın lent yazısını səsləndirib
müştəriləri feyziyab edən (və bu jestlə öz alverinin necə deyərlər,
dinmikasını yüksəldən) çayçıya deyə bilərdi ki, “ Ayə, baş-
qulağımız getdi ki,,, Tez elə o maqnitafonu söndür”.

Yalnız Qədir Rüstəmov bənzərsiz ifalarını lentə yazdırmaq
üçün əyri yollardan yararlanmaq, tanış-bilişə ağız açmaq,
kiminsə bığının altından keçmək, bağlı qapıları cibindən
çıxardığı əli ilə döymək ənənələrini əyalət sakitliyinə çəkilib öz
azadlığı ilə qurduğu ittifaqı daha da möhkəmləndirməklə baykot
edə bilərdi..

Yalnız Qədir onun sənətinin möhtəşəmliyi, oxu tərzinin
qeyri-adiliyi barədə verilən sualı belə cavablandıra bilərdi: “Nə
möhtəşəm, nə oxumaq, ə? Mən elə-belə mızıldayıram da”...

Mən bu qeyri-adiliyin nədən qaynaqlanması barədə
düşündüklərimi bir az sonra bildirəcəm. Amma indi bir məqama
mütləq toxunmalıyam. Artıq ahıl vaxtlarında hardansa gəlib
televiziya şoularının (!) birinə düşən – bəlkə də özünün bundan
xəbəri yox idi – xanəndə nə qədər ört-basdır edilsə də ironiyalı
ahəngi hiss olunan “ Qədir müəllim, yenə də əvvəlki kimi oxuya
bilərsiniz” sualına belə cavab vermişdi :”Nolub, ə, maa?”

60 Məncə, bu Qədirsayağı cavab ümumxalq məhəbbəti qzanmış
xoşbəxt sənətkarın uzun illər gizlində və aşkarda kölgəsini

qılınclayanlara, onun sənət meydanının miqyasını altdan-altdan 61
daraldıb özlərinə genişlik qazanmaq istəyənlərə, ümumiyyətlə,
Qədirin yaradıcılığını gözdən salmaq üçün mümkün olan və
olmyan bütün vasitələrdən istifadə edənlərə elə öz sadəliyinə
uyğun verdiyi ən kəsə və tutarlı cavab idi. Çünki doğrudan da
Qədirə heç nə olmamışdı: onun qeyri-adiliyiyi, təmənnasızlığı –
sənətə vicdanla, namusla xidmət etməyinin təntənəsi, ilk növədə
özünə qalib gəlməklə sənətkar məsuliyyətinin klassik bir örnətini
ortaya qoyub şöhrət düşkünlərinə keçdiyi dərs idi. Bu mənada
Qədirdə bəzi bədxahlarının (unutmayaq ki, ümumxalq sevgisi
qazananların da bədxahları olur!) – onun istedadını düşmən
gözündə görənlərin, azadlığından dovşan kimi qorxanların
düşündükləri kimi heç bir kompleks-filan yox idi. Əksinə
paxıllıq, qibtə kompleksindən əziyyət çəkənlər – hər vasitə
ilə Qədiri gözdən, urvatdan salmağa çalışan həmin o kəslər
idi...Və nə yaxşı ki, onun bu qeyri-adiliyinin qədrini bilən,
onun bədxahlarının, necə deyərlər, dillərini dinməz yerləırinə
göndərən vacdanlı sənətkarlarımız, ziyalılarımız da az deyildi–
Anar, Əhsən Dadaşov, Seyran Səxavət, Aqil Abbas, Toğrul
Nərimanbəyov... kimi.

Qədirin səsini, ifalarını lentlərin yaddaşına köçürüb gələcək
nəsillərə ərmağan etməyin vacibliyini anlamaq işin yarısı idi.
Onun şıltaqlığını, gözlənilməz gedişlərini nəzərə alsaq bunu
reallaşdırmağın nə qədər çətin və mürəkkəb olması barədə
aydın təsəvvür yaranar. Lakin Yaradan gözəl insan və sənətkar
Əhsən Dadaşovu bu dünyaya yalnız tar çalmaq üçün yox, həm
də Qədirin nazı ilə oynamaq missiyasını könüllü olaraq boynuna
götürüb, onun himayədarı olmaq üçün göndərmişdi. Səsyazma
studiyalarının o vaxtkı ideologiyanın basqısı altında Qədirin
üzünə bağlanmış qapılarının qıfıllarını məhz Əhsən müəllim
sındırdı, Qədirin ifasında “Sona bülbüllər”, “Olmaz-olmaz”,
“Laçın”, “Apardı sellər Saranı”, “Neyçün gəlməz”, Aman
təklik əlindən” və s. xalq mahnılarını məhz o, rəhbərlik etdiyi

ansamblın müşayiəti ilə lentə yazdırdı, sonralar “Çahargah”ın,
“Mənsuriyyə”nin, “Qarabağ şikəstəsi”nin yazılmasına yollar
açdı. Özü də beş-on günün içində yox, həftələrlə, aylarla davam
edən zəhmət, min bir əziyyət bahasına. Əhsən müəllimin konsert-
ifaçılıq sahəsində etdiklərini bədii-estetik düşüncə sferasında
paralel olaraq Anar həyata keçirirdi. Onun baş redaktoru olduğu
“Qobustan” jurnalında dərc olunan yazılarda Qədirin sənəti
artıq çağdaş estetik düşüncəyə tərpəniş gətirən fakt kimi təqdim
olunurdu.( Sonralar Anar müəllim onu “Üzeyir ömrü” filmində
Cabbar Qaryağdıoğlu rolunda da çəkəcəkdi). Yazıçı Seyran
Səxavət Ağdama səfəri vaxtı Qədirlə etdiyi “atüsrü söhbət”də
müsahibinin ilk mükəmməl sənədli, gənc yazıçı Aqil Abbas
“Evləri köndələn yar” povestində isə bədii portretini yaratdı...

Və nəhayət bi axır ki, Qədir Rüstəmovu iş başında – muğam,
xalq mahnısı oxuyan yerdə ekran təsvirini də gördük və həm onu
bura gətirən yolun bu qədər uzun olmasının səbəbini anladıq,
həm də sözün yaxşı mənasında sarsıldıq, şok effekti yaşadıq.
Çünki bu, sadəcə oxumaq, ifa etmək deyildi– bağrın başından
qopan hayqırtı və iniltilərin izharı idi və bu izhar illərdən bəri
gözlərimizi döyənək eləmiş plastikanın– tanış jestlərin, mimiknın
solğun dili ilə yox, bizim üçün gözlənilməz olan tamam yeni
bir görkdə zühür edirdi, muğam, mahnı oxuyan Qədirin vizual
görüntüsü timsalında tamşaçı mahnıya təkcə qulaq asmırdı, həm
də ona tamaşa edirdi. Sən demə, Qədir melodiyanı təkcə səsi ilə
yox, həm də bütün vücudu ilə rəsm edirmiş. Əgər o vaxtadək
xanəndələr muğamları, xalq mahnılarını el arasında deyildiyi
kimi ya ürəkdən, ya da beyindən gələn səslə oxuyurdularsa, Qədir
bütün vücudu ilə bir yerdə, onun da iştirakı ilə oxuyurdu – onun
səsi elə bil cisminin əsasını təşkil edən ən kiçik zərrəciklərdən
qopub gəlirdi və Qədirin dırnaqdan təpəyədək bütün vücudu
ruhun səsə çevrilməsini, səsin isə azadlığa çıxmasına əks etdirən

62 canlı bir tabloya çevrilirdi.
Buna necə təəccüblənməmək olardı axı?

Qədir Rüstəmov möhtəşəm muğamımızı bütün vucudunun 63
iştirakı və enerjisi ilə oxuyan bəlkə də yeganə xanəndəmizdir.

Ruhun səsə bu cür – Qədirsayağı transformasiyası tezliklə
təsviri sənət ustalarına, heykəltaraşlara da da muğam mövzusunda
maraqlı əsərlər yaratmağa, improvizasiyalar etməyə stimul
verdi, “Sona bülbüllər”in, muğamin yeni rəsm və heykəltaraşlıq
obrazları yarandı. Digər əsərlərin bədii-estetik dəyərini şübhə
altına almdan demək istəyirəm ki, onların ən uğurlusu T.
Nərimanbəyovun çəkdiyi “Muğam” kompozisiyasıdır. Bu
əsərdə rəssam məhz haqqında danışdığım məqamı – muğamın
plastikasını sazəndələrin və xanəndənin yay kimi gərilmiş
bədənlərinin dili ilə əks etdirmişdi. Əlbəttə, zahiri oxşarlıq
baxımında şəkildəki xanəndə Qədir Rüstəmovu təkrarlamır,
amma onun plastikasının reallıqdakı anoloqu barədə düşünəndə
ilk yada düşən məhz Q. Rüstəmov olur.

Mən həmişə bu fikirdə olmuşm ki, ən sadə melodiyadan – lap
zümzümədən tutmuş ən mürəkkəb, çoxmərtəbəli quruluşa malik
çoxsəsli musiqi əsərlərinə qədər bütün səs komompozisiyaları
səslərin düzümü, dili ilə qurulmuş tekstdir. Hər bir tekstin
oxunması, qavranılması isə onun interpretasiyasından–mücərrəd
səslərin konkretləşdirilməsindən, informasiya mənbəyinə
çevrilməsindən başlayır. Başqa sənət sahələrindən fərqli olaraq
musiqidə bu, bir qədər fərqli şəkildə, elə əsərin ifası prosesində
baş verir, yəni ifaçının özü artıq əsərin ilk interprettatoru olur.
Baletdə bədən plastikası, operada teatr sənətinin elrmentləri,
simfonik musiqi konsertlərində dirijorun əlləri, barmaqları,
üzünün cizgiləri, bədən tərpənişləri mücərrəd səslərdən qurulmuş
musiqi tekstinin konkretləşməsinə ximət edir və bu prosesi
interpretasiyanın birinci fazası da adlandırmaq olar. Bu mənada ifa
zamanı Qədir Rüstəmovun bir çoxlarının hələ də səhvən cızıqdan
kənara çıxma kimi anladıqları plastikası – üzünün alışmadığımız
mimikası, gözlərinin yumulması, bədəninin bir növ nəzarətdən
çıxıb əsməsi əslində səslə deyilənlərin şüuraltı şəkildə başqa

dilə transformasiyasıdır. Lakin onun novatorluğunun limiti
bununla bitmirdi – o, ifa zamanı yozumunu vermək istədiyi
tekstin içində bütünlüklə əriyir, daha doğrusu, ona qarışıb təqdim
etdiyi musiqinin yeni obrazına – vizual işarəsinə, görüntüsünə
çevrilirdi...

Istedadlı qələm dostum, yazıçı Kənan Hacının bir yazısında
maraqlı fikrə rast gədim. O yazır ki,” musiqi səslərin sözlərə
çevrilməsinin tarixçəsidir. Səs...dünyanın yaranış çağının
məhsuludur...Körpə də doğulanda özünü qığıltılarla ifadə edir,
ağlayır, gülür, əi-qol hərəkətləri edir, sonra səsəri, daha sonra
sözləri öyrənir.” Gözəl və dəqiq deyilub. Burada söylənən fikirlərin
davamı kimi kiçik bir əlavə etmək istəyirəm: şüurlu varlığa
çevriləndən sonra hər bir kəsi fərd edən də təkcə onun düşüncə
tərzinin, temperamentinin, xarakterinin özünəməxsusluğu deyil,
göz açdığı yeni dünyaya reaksiyasını bildirən həmin əl-qol
hərəkətlərinin, cıxardığı səslərin öz yiyəsini sonadək müşayiət
edən variasiyalarıdır. Və mənə elə gəlir ki, Qədir Rüstəmovu
hamıdan biri qəlibindən çıxaran da onun bu dünyaya gəlişini
müşayiət etmiş o qığıltıların, səslərin, əl-qol hərəkətlərinin onun
özü kimi heç bir qəlibə salınmamış təbiiliyini və ilkinliyini bu
dünya ilə vadalaşan ana qədər qoruyub saxlaması idi..

Qədirin oxumağında səsin körpə qığıltısından tutmuş
dünyanın hər sifətini görən müdrik bir qocanın harayına qədər
bütün boyartımları, çalarları vardı.

Qədir Rüstəmovun avazını yüz yox, lap min avazın içində
də dərhal tanımaq olur. Özü də təkcə tembrinə, məlahətinə,
B. Vahabzadənin təbirincə desək, ululuğuna görə yox, səsdən
qurulmuş frazaların yeniliyinə, Qədirin tapdığı və reallaşdirdığı
yeni quruluşuna görə. O, xalq mahnılarımızı, muğamlarımızı
bir qədər fərqli – Qədirsayağı “sintaksisdə” təqdim edirdi,
vokal partiyasını təşkil edən ibarələri başqa ahəngdə, avazda

64 səsləndirirdi. Bu, bəzilərinin düşündüyü kimi, klassik ənənələrə
sayğısızlıq, muğamın guya qəlibləşərək normaya çevrilmiş

qaydalarını, nizamını pozmaq yox, əksinə ona yeni nizam
vermək, muğam ifaçılığında heç kimi təkrarlamayan, heç kimin
oxu tərzinə bənzəməyən Qədir üslubunun təntənəsi idi. Qədir
bu üslubda oxuya-oxuya yaradıcı-ifaçı kimi yenidən doğulur,
muğamın sabit qəlibləri çərçivəsində də improvizasiya etməyin
mümkünlüyünü reallaşdirirdı. Özü də hansısa nəzəri prinsiplər
əsasında yox, bəsirət gözü ilə. Bəlkə elə buna görə necə böyük
bir iş gördüyünün fərqinə varmır, söz düşəndə “Mən oxumuram
ki, mən zümzümə edirəm, mızıldayıram” – deyib hamını
heyrətdə qoyurdu....Amma fərqinə varmırdı ki, xüsusi şövqlə və
yanğı ilə oxuduğu “Sarı gəlin” mahnısı unudulmayan yaddaşı,
arxetipləşmiş obrazları Qədirin səsinin qanadlarında elə “Sona
bülbüllər” səviyyəsində dünyaya yayan, bu mahnının ancaq
Azərbaycan ruhundan doğa biləcəyini bir aksiomaya çevirən
şedevrdir.

O, çox sadə adam idi, kiməsə xoş gəlmək, ağıl dağarcığı kimi
görünmək üçün yox, düşündüyü kimi danışırdı. Buna görə də
onunla həmsöhbət olmaq, nə barədəsə söhbət etmək o qədər də
asan deyildi. Qədirlə səmimi söhbət etməyin bir yolu vardı –
onun səviyyəsinə köklənib, onunla onun öz dilində danışmaq.
Bunu etməyin vacibliyini isə çoxları bilmirdi, Qəirdən muğamın
gözəlliyi barədə təmtaraqlı cümlələlərlə, pafosla, akademik
tərzdə danışan bir musiqiçi obrazı yaratmağa çalışır və həmişədə
pərt vəziyyətdə qalırdılar.

Məni ən mox yandıran 7 əsas muğam dəstgahımızın hamısını
Qədirin ifasında lentə alıb gələcək nəsillərə ərməğan etmək
şansını boşa verməyimizdir. Amma bunsuz da onun adı muğam
ifaçılığı tariximizə həkk olundu – özü də təzə səhifədən və böyük
hərflərlə

Fevral, 2020

65

BİR DƏ TANIŞ OLDUQ, USTAD!

Görkəmli tarzənimiz Vamiq Məmmədəliyev son dərəcə
xeyirxah bir iş görüb: internetdə, daha dəqiq desəm, You Tube
şəbəkəsində kanal yaradıb və orada muğam ifaçılığı sahəsində
ad qoymuş, iz salmış korifey sənətkarların öz kolleksiyasında
uzun illərdən bəri saxladığı nadir, qiymətli video və video
formatına saldığı auidoçarxlarını yerləşdirib. Heç bir əvəz
gözləmədən, təmənna güdmədən bu şərəfli salnaməçilik,
maarifçilik missiyasını üzərinə götürdüyü üçün Vamiq
müəllimə, əlbəttə, böyük bir “Sağ ol” düşür və mən də bu yazını
sənətini sevdiyim, ziyalılığına böyük hörmət bəslədiyim Vamiq
müəllimin ünvanına öz minnətdarlığımı bildirməklə başlayıram
– qüdrətli tarzən, instrumental muğam ifaçılığı sahəsində yeni
məktəb, üslub yaratmış Hacı Məmmədovu mənə (və mənim
kimi neçə-neçə muğamsevərə) daha yaxından tanıtdığına görə.
Hacı Məmmədovun lentlərin yaddaşına köçürülmüş bütün irsi–
televiziyanın və radionun qızıl fondunda saxlanılan, valların
yaddaşinda yaşayan ifaları o kanalda böyük səliqə, xüsusi bir

66 zövqlə yerləşdirilib. Bu kiçik virtual arxivdə məni sözün yaxşı
mənasında təəccübləndirən isə 40–50 il bundan əvvəl yazılmış

nadir valların cana gələrək dil açıb danışması oldu. O vallara Hacı 67
Məmmədovun rəhbərlik etdiyi üçlüyün ifasında nə az, nə çox –
30 qədim xalq rəqsimizin melodiyası yazılıb. Bu gün neçə-neçə
yaddaşı yavaş-yavaş tərk edən, hətta adları belə unudulmaqda
olan, hər biri insan ovqatının bir çalarını əks etdirən həmin
melodiyalar bu vallarda Hacı müəllimin sehirli barmaqlarının
hökmünə tabe olaraq necə şirin və şux səslənir! Dinləyirsən –
sanki bütün əzalarına qəribə bir enerji axır, elə bil ruhun təzələnir,
sümüyün atlanır və sən 100 illərin o üzündən qopub gələn bu
səslərə yenilib hətta rəqs etməyi bacarmadığın halda qol götürüb
oymamaq, oynaya-oynaya xoşbəxt olmaq istəyirsən...

Hələ bir o havaların adlarına baxın: “Səməni”, “Azərbaycan
qızı”, “Bəxtəvəri”, “Dərbəndi”,“Qəşəngi”,“Qızılgül”,“Nabat
xanım”,“Qafqazı”... Davamını kanala daxil olub, o melodiyaları
dinləyib siz deyin, sayğılı oxucular.

Musiqi incəsənətin bəlkə də yeganə sahəsidir ki, onun
məzmununu sözlə ifadə etmək mümkünsüzdür. Heç “Musiqini
anlamaq, başa düşmək” ifadəsi də səlis deyil, məncə. Səslərin
ahəngindən, qeyri-adi uzlaşmasından yaranan musiqi gözə
görünən, ünlü ziyalımız Niyazi Mehdi demişkən, eni, uzunluğu,
hündürlüyü olan nəsnə deyil ki, onu anlayıb başa düşəsən.
Musiqini duymaq (yaxud duymamaq) olar və bunu yoxlamağın
ən optimal yolu yenə də Niyazi müəllimin sözləri ilə desəm,
onu interpretasiya etməyə çalışmaqdır. Ona görə də mən qədim
xalq rəqs havalarımızın gözəlliyi haqqında çeynənmiş ifadələr
işlədib oxucuları yormaqdansa bu gözəlliyi duymaq üçün onları
dinləməyi və yozmağı onların öhdəsinə buraxıb keçirəm Hacı
Məmmədov fenomeninə.

Hası müəllimin ömür yolu, sənət taleyi gözlənilməz,
qəfil məqamlarla naxışlanmışdı. Vikipediyada yazılanlara
inansaq, tar çalmağı müstəqil öyrənmiş, musiqi üzrə ali təhsil
almamışdı. Əvəzində cibində cərrah diplomu gəzdirirdi. Hətta
bir müddət Bakıdakı 5 nömrəli kliniki xəstəxananın baş həkimi

vəzifəsində çalışmışdı. Əlbəttə, bu iki peşə arasında analogiya
aparıb müəyyən ortaq məqamlar, kəsişən nöqtələr tapmaq
olar: incəsənət insanın mənəvi-ruhi, təbabət isə fiziki-bioloji
durumunun yaxşılaşdırılmasına xidmət edir; yaxud xəstəliyin
müalicəsində musiqi terapiyası deyilən üsuldan istifadə çox vaxt
dərman müalicəsindən daha təsirli olur və s. Amma razılaşın ki,
peşəkar təhsil almaya-almaya, günün bir yarısında əlində skalpel,
o biri yarısında tar tuta-tuta ifaçılıq sənətində yeni səhifə açmaq,
mərhələ yaratmaq hər kişinin işi deyil, bunu yalnız ilahinin
seçdiyi xoşbəxt bəndələr – fitri istedad sahibləri və bu istedadı
korşalmağa qoymamaq üçün tər tökə-tökə əziyyətə qatlaşanlar
bacara bilər. Hacı Məmmədov da belə nadir insanlardan –
seçilmişlərdən idi. O, tar ifaçılığı sahəsində özünə qədərki irsi
dərindən öyrənib mənimsəyərək onu yeni məcraya yönəltməyi,
yeni ifa fəlsəfəsi, yozum texnikası yaradıb özündən sonra gələn
neçə-neçə tarzənin ustadı olmağı bacardı. Mənim bu qənaətə
gəlməyim bəlkə də çoxlarına hissə qapılmaqdan, aludə olmaqdan
irəli gələn avantyura kimi görünə bilər və tarın sirlərinə az-çox
bələd olan, bu alətdə çalmağı bacaran bəndənizin bu yazını
yazmaqda məqsədi də bacarsa bu “avantyuranın” əslində həqiqət
olduğunu gəstərməkdir .

Azərbaycan tar ifaçılığı sənətində Sadıqcan, Qurban Pirimov,
Məşədi Mənsur, Əhməd Bakıxanov... kimi ustad tarzənlər
olub və onlar klassik muğamlarımızın, rəng və təsniflərimizin
cilalanmasında, təkmilləşməsində əvəzsiz xidmətlər göstəriblər.
Məncə, bu korifeylərin adları ilə bağlı olan ifaçılıq məktəbinin
sonuncu mokiqanı Bəhram Mansurov idi. Bəhram müəllimin
bircə ifasını dinləmək kifayətdir ki, həmin məktəb üçün
xarakterik olan yozum tərzi, texnikası barədə dolğun təsəvvürün
olsun. Muğamı (ümumiyyətlə musiqini) səslə ifadə olunan nitq,
monoloq (yaxud) dialoq kimi qəbul edib analogiya aparsaq, bu

68 nitqi ən kiçik vahidlərə – səslərə (“sözlərə”) qədər xırdalamaq,
ifa texnikasını bütünlüklə ifa olunan əsərin məzmunu açmağa

yönəltmək klassik tar ifaçılığı məktəbinin əsas estetik məramı 69
idi. Bəhram müəllimin ifaları sanki bizim keçmişimizi simvolizə
edən bir müdrikin bağrından qopan monoloq-haraylar, keçmişin
səsinin bir növ mumyalanmış abidəsi kimi həmişə əzəmətlidir.
Amma varisliyin davam etdirilməsi, keçmişin gələcəyə rahat
ötürülməsi üçün o qiymətli örnəkləri müasir meyarlarla
danışdırmaq lüzumunu da bilmərrə unutmaq olmaz və bizim
instrumental ifaçılıq sənətində bu zərurəti reallığa çevirən ilk
tarzənlərdən biri, bəlkə də birincisi Hacı Məmmədov oldu.
Muğamlarımızı müasir musiqi dilinə məhz o, adaptasiya etdi, ifa
texnikasina yeni dil elementləri gətirdi, ən başlıcası isə muğam
ifaçılığınin virtuozluq və məzmun nisbətində “qızıl tarazlıq”
qanunu kəşf etdi. Bu qanunun sözlə ifadəsi budur ki, texniki
baxımından nə qədər mükəmməl ifaçı olsan da, bu virtuozluq
çalınan əsərin ruhunu bütövləşdirməyə xidmət etmirsə – bir qara
qəpiyə də dəyməz və əksinə – muğamın tələb etdiyi virtuozluğa
tam yiyələnməyən tarçalan heç bir vəchlə özünü tarzən hesab edə
bilməz. Hacı müəllim bizim bütün muğamları məhz bu qanunun
tələbi ilə meditasiya edərək onların hər birini bütöv, hikmətli bir
traktata çevirdi, onları yalnız qiymətli folklor örnəkləri kimi yox,
həm də müasir musiqi qavrayışının obyekti kimi təqdim edərək
bəşəri məzmunu önə çıxardı, üstəlik əsas muğamlardan törəmiş
“Orta mahur”, “Çoban bayati”, “Rahab” kimi muğamlara
barmaqlarının sehri, ürəyinin hərarəti ilə ən azından əsas
muğamlarla yanaşı dayanmaq şansı qazandırdı. Xüsusi şövqlə
ifa etdiyi “Orta mahur” isə onun əbədi möhür vurduğu şedevrdir.
Yəqin musiqişünaslar da təsdiq edərlər ki, mükəmməl texnika
tələb edən bu muğamı Hacı müəllim səviyyəsində ifa edən tarzən
olmayıb (və mən bütün məsuliyyətini öz üzərimə götürüb deyirəm
ki, indi də yoxdur). Bəzilərinin əlində öz texniki imkanlarını bir
az kobud desəm, gözə soxmaq vasitəsi, bəzilərinə isə bəsit ifa
tərzini faş edən qorxu mənbəyi olan bu muğam Hacı müəllimin
ifasında sözün həqiqi nənasında dil açıb danışır, xalqımızın

musiqi duyumunun, yaradıcı təfəkkürünün imkanlarını sanki
xalça naxışlarının hikməti ilə sərgiləyir. Və mən fikirləşəndə ki,
ustad bu muğamı dəfələrlə dünyanın müxtəlif ölkələrində ifa
edərək xalqımızın mənəvi gücünü, yaradıcı dühasını nümayiş
etdirib – ürəyim dağa dönür, onun ruhu qarşısında baş əyirəm
– bizi bir daha özümüzə və dünyaya tanıtdığına görə.

Bu gün “Orta mahur”un instrumental ifasında yeganə bir
etalon – məhək daşı var – “Hacının “Orta mahuru” və neçə-neçə
gənc tarzən öz ifaçılıq səviyyəsini məhz bu etalonla ölçüb-biçir.

Görkəmli alim, xalq musiqimizin mahir bilicisi akademik
Vasim Məmmədəliyev Hacı müəllimin xatirəsinə həsr olunmuş
gecədə çıxış edəkən demişdi ki, tar ifaçılığında mizrab vurmağın
70-ə yaxın növü var və Hacı Məmmədov onların böyük
əksəriyyətini mənimsəmişdi. Bu maraqlı informasiyaya görə
hörmətli akademikə minnətdarlığımı bildirir və onun icazəsi
ilə bu fikrə əlavə etmək istəyirəm ki, 70 mizrab növü həm də
çalğıya vurulan 70 bəzək, onun səs palitrasına əlavə edilən
70 çalardır və bu palitraya Hacı müəllimin barmaqlarının da
yaratdığı xırdalıqları əlavə etsək onun emosional təsir gücü
barədə aydın təsəvvür yaranar. Ustad yuxarıda qeyd etdiyim
həmin o 30 qədim rəqs havasını da bu bəzəklərlə süsləndirmişdi.
Bu günlər – toylarda, şənlik məclislərində cinsi, mənşəyi məlum
olmayan “bic” çalğıların, adamları mənasız və əcaib şəkildə
atılıb-düşməyə təhrik edən ritmlərin meydan suladığı bir vaxtda
bu havalar unutqanlığın əzabını çəkən canlı insanlar kimi hər
halda yaşayırlarsa, bunun üçün həm də Hacı müəllimə minnətdar
olmalıyıq. O havaları düşdükləri “depressiv”vəziyyətdən çıxarıb
yenidən məişətimizə, həyat tərzimizə qaytarmaq, şənliklərimizin
bəzəyinə çevirmək isə bizdən asılıdır.

Ustadın tar ifaçılığına verdiyi ən mühüm töhfələrdən biri
də Avropa və rus bəstəkarlarının əsərlərini tarda ifa edərək

70 onun imkanlarının yeni cəhətlərini üzə çıxarması, tarin hər
şeyə vaqıf olmasını göstərməsi oldu. Adaşı, görkəmli bəstəkar

Hacı Xanməmmədovun tar ilə orkestr üçün yazdığı konsertlərin
həyata vəsiqə almasında ustadın xidmətləri isə ayrı bir söhbətin
mövzusudur.

Ustad bizi tez tərk etdi. Tarımıza, muğamlarımıza ikinci nəfəs
verən Hacı müəllim deyilənə görə, 61 il ömür sürdüyü bu dünya
ilə vida ərəfəsində – son nəfəsində 8 yaşından onun həyatının
bir parçasına çevrilən tarını göstərərək “Ondan muğayat olun”
deyib. Bəlkə bu, onun bizlərə son sözü, vəsiyyəti idi. Özü də
tək öz şəxsi tarının yox, Azərbaycan tarının gələcək taleyindən
nigarançılığını bildirən vəsiyyəti.

Mən ruhların ölməzliyinə inanıram və sevinirəm ki, ustadın
ruhu rahatdır.

Ruhun bir də şad olsun, ustad!
Aprel, 2019

71

“ DƏRD ƏLİNDƏN
BƏMƏ QAÇDIM ...”

Ötən əsrin 60-cı illərinin axırı–70-ci illərinin əvvəllərində
yaşadığım əyalət şəhərindəki evlərin demək olar ki, hamısında
divar radiosu adlandırdığımız sehirli bir qutu vardı və o vaxtlar
başqa bir sehrli qutu– televizor artıq məişətimizə ayaq açsa da,
hər bir evin eyvanında divardan asılmış bu radio cihazları bizlərin
– 10–15 yaşlı uşaqların dünyaya açılan pəncərəsi funksiyasını
ləyaqətlə yerinə yetirirdi... Hər bazar günü günorta saat 2-dən
3-ə kimi klassik muğamlarımız məhz o qutudan pərvazlanıb
bütün Azərbaycanın səmasına yayılırdı... Mən Niyazinin “Rast”
, F. Əmirovun “Şur”, “ Kürd-ovşarı” simfonik muğamlarını,
tarzən Hacı Məmmədovun “Orta mahur”unu, Qədir Rüstəmovun
“Sona bülbüllər”ini, musiqi zövqümün formalaşmasında, musiqi
mədəniyyətimizin incilərini tanımağımda müstəsna rol oynamış
neçə-neçə sənət incisini ilk dəfə o qutunun “ içində” tapmışdım.
O qutudan doğulan o qədər dürlü-dürlü səs mənim ruhumun
pasibanına çevrilmişdi ki...

O səslərdən biri isə mənim lap simsarım idi – “Ay Çiçək”,

72 “Elə xoşbəxtəm ki”, “ Anam yadıma düşdü”, “Könül açdım”

kimi bənzərsiz mahnılara can verən kövrək, titrək səs– xanəndə 73
Ramiz Hacıyevin səsi.

Mən o səsi 100, 1000 səsin içindən dərhal tanıya bilərdim.
Çünki bənzəri yox idi məxmər kimi yumşaq, şüşə kimi kövrək,
ipək kimi sərin, bulaq suyu kimi şəffaf bu səsin. Mənə elə
gəlirdiki, o səsin dediklərini ürəyimdə təkrar edə-edə əlimdə
çırağa döndərib ışığı ilə ən qatı zülməti də yara bilərəm – çünki
o səs həm də işıqli səs idi .

Mənim əslən Ağdaş rayonundan olan mərhum anam (Allah
haqq dünyasında olan bütün valideynlərə rəhmət eləsin ) bir dəfə
bu səsə, bu ifalara vurğunluğumu görüb məni onun sahibi barədə
məlumatlandıran ilk şəxs oldu: “Bala, bu oxuyanAğdaşlı xanəndə
Veyis kişinin oğludur. İlk müəllimi de elə atası olub”. Sonra da
onun ilk lent yazılarının Ağdaşda necə əks -səda doğurması ilə
bağlı bir ucu gedib ağdaşlılara çıxan kanallarla aldığı bir əhvalatı
da danışdı və aradan 50 ilə yaxın vaxt keçəndən sonra da mən o
əhvalatı xoş bir duyğu ilə, təbəssümlə yada salıram.

Sonralar o mahnıların sırasına daha sanballı ifalar əlavə
olundu: “Mirzə Hüseyn segahı” , “Zabul Segah” dəstgahları ,
“Yaşılbaş sona”, “Uca dağlar”, “ Anam yadıma düşdü,”, “ Şəhla
gözlüm”... mahnıları. Onlar da Ramiz Hacıyevin titrək, yumşaq
, iddiasız səsində bənzərsiz və təkrarsız idilər.

Qəribədir, bu səsin sahibinin səsi kimi işıqli çöhrəsini (belə
olduğuna qəti əmin idim) görmək, onun canlı ifasını dinləmək
mənə nəsib olmurdu ki, olmurdu. Ramiz müəllim televiziyanın
yox, radionun “balası” idi və o vaxtlar dünyaya açılan pəncərəsi
yalnz radio və televizor olan və mənim kimi əyalatdə yaşayan
neçə-neçə Ramiz Hacıyev pərəstişkarı da uzun müddət özlərinin
bu arzularında umsuq qaldılar.

Dərd burasındaydı ki çox vaxt layiq oldu-olmadı hər
yetənə “palaz-palaz” yazılar həsr edən qəzetler də, jurnallar da
musiqisevərlərin, musiqi xiridarlarının “ustad“ adlandırdıqları
Ramiz Hacıyevi nədənsə yada salmırdılar .

Görəsən niyə? Bu nə sirr idi axı?
Sonralar mərhum tədqiqatçı (və xanəndə) Vəli Məmmədov
öz sənət dostu haqqında kiçik bir oçerk yazıb yeni kitabına
daxil etdi, musiqi mədəniyyətimizin yorulmaz tədqiqatçısı olan
Rafael Hüseynov onu “Axşam görüşləri” proqramına qonaq
çağırdı, 2002-ci ildə isə qələm dostum İntiqam Mehdizadə “
Duyğular”silsiləsindən növbəti yazısını ona həsr etdi.Amma buna
qədər mən Ramiz müəllimi axır ki canlı gördüm – televiziyanın
ürəyi, necə deyərlər, axır ki “yumşalmış”, onun konsertinə
yarım saat vaxt ayırmağa cəsarət tapmışdı. Hərçənd o konsert
Ramiz müəllimin sənətinin sanbalına uyğun tərtib olunmamışdı:
saçını-saqqalını Azərbaycan muğamlarının, xalq mahnılarının,
təsniflərinin ifası yolunda səxavətlə ağartmış Ramiz Hacıyev efirə
xanəndə kimi yox, müğənni kimi çıxarılmışdı, oxuduqlarının
ruhunu tamamlamayan bir fonda, ayaq üstə, qavalsız oxuyurdu
və bu görüntülər onu əsl imicini qətiyyən tamamlamırdı...
Mən sonralar Ramiz müəllimi ikinci dəfə bir də kəşf etdim–
bu dəfə qəlbi daşa dönmüş bir çox musiqi avtoritetlərinin
yalan hay-həşirindən, ajiotajından uzaq virtual dünyanın sirli
məkanında. Smartfon alıb youtube -a çıxış əldə edən kimi onun
səhifələrində Ramiz müəllimin ifalarını axtardım və tapdım.
Özü də nəinki ifalarını tapdım, həm də özü kimi sadə, iddiasız
foşəkillərini, gülümsər çöhrəsini, daxilinin saflığından xəbər
verən gözlərini gördüm və bir də onun əksər ifalarını “müşayiət
edən” bir fotoşəkli .
Fotoşəkillərdə zamanın bir anını əbədiləşdirib bütün zamanlar
üçün diri saxlayan nəsə bir sirr var. Ramiz müəllimin bu kiçik
ailə fotosunda da eləcə. Bu şəkildə Ramiz müəllim cavandır, 43
yaşı var, hələ 23 il də yaşayacaq və o, sədaqətli həyat yoldaşının,
yeganə övlad payı – sevimli qızı Aytənin yanında xoşbəxtdir,
gələcəyə, her şeyin yaxşı olacağına inamlıdır, onu qarşıda hansı

74 sarsıntıların süprizlərin gözlədiyindən xəbərsizdir. Bilmir ki,
yaşayacağı hər il onun kövrək, həssas ürəyinə yeni bir çat salacaq;

adı fəxri adlara təqdim olunanların siyahısından kimlərinsə 75
gözə görünməyən hökmü, hikkəsi, kimlərinsə çirkin əlləri ilə
dəfələrlə çıxarılacaq. Axı niyə də o, yaxşı şeyləri yox , məhz
bunları fikirləşməli idi? Xan Şusinski, Mütəllim Mütəllimov,
Yaqub Məmmədov kimi ustad xanəndələrin yaratdıqları incilərlə
rəqabət aparmağa dözümlü olan “Mirzə Hüseyn segahı”, “ Zabul-
segah” , “ Cahargah” kimi dəstgahlarlara imza atan, “ Çiçək,”
“ Anam yadıma düşdü”, “Könül açdım”, “ Elə xoşbəxtəm ki”
kimi mahnılara əbədi möhrünü vuran, tez-tez rəsmi dövlət
konsertlerinə dəvət alan, heç kimlə işi olmayan bir sənətkar nə
üçün gələcəyə inamla baxmamalı idi ki?

Yaşlı musiqisevərlər təsdıq edər: Ramiz müəllimin ifasi ilə
həyata vəsiqə alan “Çiçək“ mahnısı indiki termina-logiya ilə
desək 60- cı illərin əsl hitinə çevrilmişdi: el şənliklərində, toy
məclislərində hamı bu mahnını sifariş edirdi, hamı, hətta balaca
uşaqlar da öz sevinclərini hansısa bir işdə qazandıqları kiçik
qələbələrini bu mahnının sözlərini, melodiyalarını zümzümə
etməklə bildirirdilər. Tarzən- pedaqoq Vamiq Məmmədəliyev
deyir ki, o vaxlar küçədə adamlar Ramizi barmaqla göstərib
pıçıldaşırdılar:” Baxın ,” Çiçəyi” oxuyan bu oglandr”. Ramiz
Haciyev bu mahnının havasında sənət aləminin sonsuz səmasında
pərvaz edən qanadlı quşa çevrilmişdi.

Sonra bu xoşbəxtliyin səslə, sözlə ifadəsi kimi daha bir hit
doğuldu– Ramiz Mustafayevin bəstələdiyi, Ramiz Hacıyevin
oxuduğu və ondan sonra bugünədək heç kimin oxumağa cəsarət
etmədiyi “ Ele xoşbəxtəm ki” mahnısı. Bu mahnını oxuya oxuya
Ramiz Hacıyev sanki özünün obrazını yaradırdı.” Bu gün elə
xoşbextem ki, sanki qanadlı quşam” ...

Məgər belə deyildi?
A. Zeynallı adına musiqi məktəbində ustad xanəndə
S. Şuşinskinin sinifini bitirmiş, gənc yaşlarından korifey
sənətkarlarla ciyin-çiyinə çalışmaq xoşbəxtliyinə nəsib olmuşdu...
Oxumağı bir yana, həm də peşəkar kaman ustası idi və Mədəni

Maarif texnikumunda bu ixtisas üzrə dərs deyirdi (!), dövlət
filarmoniyasının solisti kimi 13 muğam dəstgahı, 50-yə yaxın
xalq və xeyli bəstəkar mahnısından ibarət repertuara malik idi.

Bes sonra nə oldu axı?
İntiqam müəllim öz xatirə- oçerkində yazırdı ki, Ramiz
müəllimin səsi 60 yaşından sonra da 20-25 yaşlarında olduğu
kimi təmiz, şaqraq idi, ötən illər bu səsin təravətinə qıymamışdı,
onu kökdən salmağa cəsarət etməmişdi.
Amma Ramiz müəllimin səsinə qıymayan zaman onun özünə
qıydı...
Bəlkə də zamanın yox, müvəqqəti də olsa zamanın məntiqini
dəyişib öz məntiqlərini diqtə edən kabus qüvvələrin işi idi bu?
Mən heç vaxt öz layiqli qiymətini almayanların bu haqsızlığa
biganəliyinin, onların dilindən dövriyyəyə buraxılan ”Nə,
olsun, mən ad üçün, mükafat üçün oxumamışam ki” sözlərinin
səmimiliyinə inanmamışam. Düzdür, sənətkarın dəyərini zaman
verir – burası məlum. Amma cəmiyyət miqyasında başqa
bir dəyərləndirmə meyarları da mövcuddursa, bu meyarların
əsas ünvanı da əsl dəyərlər olmalıdır, necə deyərlər, yağ ilə
şora fərq qoyulmalı, ən dogru və ədalətli jest kimi hər şey öz
adıyla çağırılmalıdır və yaradıcılığı ümumxalq rəğbəti qazansa
da, bu meyarların məntiqini öz bildikləri kimi diqtə edənlərin
səhlənkarlığı üzündən diqqətdən kənarda qalanların (zahirən
özlərini sındırmasalar da) içəridə qırılmaları, sınmaları çox
təbiidir. Intiqam müəllimin yazısında da Ramiz müəllim özünü
sındırmır,” Yəqin o siyahını tutanlar gənclərdir, yəqin məni
tanımırlar” deyib bir növ vəziyyətdən çıxır. Amma baxın, onun
ömür-gün yoldaşı Almaz xanım nə deyir: “Martın 23 -də axşama
yaxın dedi ki, darıxıram, çıxıram filarmoniyanın bağına. Hava
qaralandan sora qayıtdı. Rəngi ağappaq ağarmışdı. Son vaxlar
ürəyində problemlər yarandığından narahat oldum, soruşdum ki,

76 nə olub, Ramiz? Əvvəl dinmədi, sonra özünü saxlaya bilməyib
dedi ki, ad alanların siyahısı qəzetdə çıxıb, mənim adımı yenə

də kimsə əvvəlcədən siyahıdan çıxarıb. Ürək-dirək verib dedim,
fikir eləmə, sən ad-san üçün oxumamısan ki? Həmişə bu fikrimi
təsdiqləyərdi, amma bu dəfə dinmədi…Çay dəmlədim, içdik,
söhbət etdik…Səhər onu yenə də pərişan gördüm. Dedim,
istəyirsən işə getməyim? Qayıtdı ki, yox, get, narahat olma. Saat
12-dən sonra evə qayıdanda Ramiz artıq həyatda yox idi…”

Ramiz Hacıyevin qəribə ahənglə oxuduğu bir mahnı da
var – “Könül açdım”. Nədənsə mənə elə gəlir ki, bu bəstə “Elə
xoşbəxtəm ki” mahnısı ilə birlikdə Ramiz Hacıyevin ömür
hekayətinin, yaradıcılıq yolunun arzulardan güc alan nikbin
başlanğıcının və məyusluq, sarsıntı ruhunda dil açan sonluğunun
izharıdır. Ömür dastanının üvertürasında xoşbəxtlikdən özünü
qanadlı quşla müqayisə edən xanəndə ”Könül açdım”da öz
taleyinə bir növ elegiya oxuyur

Dərd əlindən bəmə qaçdım,
Bəyənmədi zildə məni…
Ürəyində “can-can” dedi,
Bəyənmədi dildə məni..
…Fikir eləmə ustad, səni “zildə” və “dildə” bəyənməyənlər
sənətinin daim diri olan gücü qarşısında həmişə məğlub və
üzüqaradırlar!

Avqust, 2019

77

POLİNA DESSİATNİTÇENKO
VƏ BÖYÜK EŞQ YOLU

Səhər tezdən şəbəkəyə daxil olan kimi Feysbukun xəbər lenti
məni qeyri-adi bir sürprizlə qarşıladı..

Zərif, incə, göyçək bir xanım Kürdəxanıda tarzən-pe-daqoq
Vamiq Məmmədəliyevin həyət evinin eyvanında əyləşıb tar
çalırdı və onun özü kimi zərif barmaqları tarın pərdələri üzərində
gəzdikcə “Nəva” muğamının tanış, ləngərli melodiyaları bahar
nəsimi kimi virtual dünyanın sərhədlərini aşıb əyləşdiyim otağa
daxil olur, ruhuma hakim kəsilirdi.

Kimdir axı bu xanım? Niyə mən onu tanımadım? Nə üçün
onun çalğısının cazibəsindən çıxa bilmirəm?

Videogörüntünün altındakı yazıya baxıram və heyrətim dönüb
olur, necə deyərlər, “heyrətin kvadratı”: Polina Dessiatnitçenko
(amma mənim heyrətimi daha mükəmməl bir səviyyəyə
qaldıracaq hadisə hələ qabada imiş!).

Sonrakı hadisələrin ssenarisi artıq mənim iradəmin
sərhədlərindən kənarda cızılırdı: Vamiq müəllimə zəng elədim
və öyrəndim ki, tarımızla belə dərin ülfət bağlayan bu xanım

78 Kanadada yaşayır, iki ildən çoxdur ki, muğamlarımızın həm

elmi, həm də praktiki tədqiqi ilə məşğuldur; ötən müddət 79
ərzindəki çalışqanlığının nəticəsi olaraq klassik muğamlarımızın
demək olar ki, böyük əksəriyyətini tarda ifa edə bilir və onlardan
dördünü ona məhz Vamiq müəllim öyrədib...

Inadkarlığım nəticəsiz qalmadı, İsmayıllıda istirahət edən bu
xanımın bu dəfə öz səsini telefonda da olsa eşitmək mənə nəsib
oldu və heyrətim də özünün “pik” nöqtəsinə bu zaman çatdı.

– Dobrıy den, xanım. Ya jurnalist-iskusstvoved. Xoşu
poqovorit c Polinoy xanım.

– Salam, sizi eşidirəm…
– Mne nujno Polina xanım
– Polina mənəm, sizi eşidirəm.
– …Siz bizim dildə danışa bilirsiniz?
– Əlbəttə, bilirəm. Sizi eşidirəm.
Hiss etdim ki, bu qısaca dialoq Polina xanımı bircə anın
içindəcə mənə doğmalaşdırdı.
Nə üçün? Burada nə var axı? Məgər bizlərdən də başqa
xalqların musiqi alətlərində çalmağı bacaranlar azdırmı?
Elə xarici sənətçilər arasında da bizim musiqi xəzinəmizdən
bəhrələnənlər kifayət qədərdir. Rus bəstəkarı Qlinka “Qalanın
dibində” mahnımızın melodiyalarını “dədəsinin malı kimi”
fars kompozisiyası adı ilə (?) özünün əsas əsəri olan “Ruslan
və Lyudmila”operasının partiturasına daxil edib; dünya şöhrətli
kinorejissor A. Tarkovskinin “Stalker” filminin ən vacib
epizodlarında fon musiqisi bizim “Bayatı Şiraz” muğamımızın
spesifik improvizasiyalarıdır; S. Paracanovun çəkdiyi “Aşıq
Qərib” filmində kadrarxası musiqisinin böyük hissəsi xalqımızın
aşıq musiqisi və Alim Qasımovun oxumaları ilə “doydurulub”.
Hətta belə bir versiya da var ki, Baxın məşhur “Tokkata”sı
“Bayatı Şiraz”ın Avropa stilində kopyalanmış versiyasıdır…
Amma yox, Polina xanımla bağlı məsələyə bu rakursdan
baxmaq olmaz. Muğamlar Azərbaycan xalqının ruhunu, daxili
dünyasını, hətta mən cəsarət edib deyərdim ki, düşüncə tərzini

səslərin ilahi harmoniyası ilə ən mükəmməl tərzdə əks etdirən,
onun bir xalq olaraq xarakterinin formalaşmasında rol oynamış
magik qüvvəyə malik kompozisiyalardır, təmiz Şərq mədəniyyəti
faktıdır və başqa bir mədəniyyətin yetişdirdiyi, fərqli milli-
etnoqrafik mühitdə böyümüş gənc bir xanımın onlara bu sayaq
təslim olmasının, yeni bir mədəniyyətin daşıyıcısına çevrilmək
istəyinin nə isə başqa motivləri də olmalıdır. Xalqımızın ruhu ilə
bağlı hər şey – onun sevinci, qəzəbi, həsrəti, heyrəti…və nə yazıq
ki, düşmənə nifrəti də muğam “rəngindədir”. Bəs Azərbaycandan
çox-çox uzaqlarda yaşayan bu xanımın ruhumuza marağının,
dilimizə hörmətinin, sevgisinin mayasında nə dayanır, görəsən?

Bu “nə” və “nə isə”lərə mən Polina xanımla 4 gün sonra baş
tutan görüşümüzdə cavab axtarmağa çalışdım.

***
– Salam, Polina xanım. Mümkünsə özünüz barədə danışın.
Harada doğulub boya-başa çatmısınız? Niyə məhz Kanada?
– 1988-ci ildə Rusiyanın Belqorod şəhərində doğulmuşam.
Valideynlərim əslən Xarkov şəhərindəndirlər. 10 yaşım
olanda ailəliklə Kanadaya köçmüşük .Toronto şəhərində
kosservatoriyanı fortepiano sinfi üzrə bitirmişəm. Mən hələ
orada təhsil alanda sizin həmyerliniz dirijor İsmayıl Hacıyevlə
tanış oldum. O. “İpək yolu” adlı bir kamera orkestri yaratmışdı və
mən də o orkestrdə fortepiano çalırdım. Bir dəfə iş elə gətirdi ki,
biz Azərbaycandan gəlmiş muğam üçlüyü ilə birlikdə çıxış edəsi
olduq. Güllü Mustafayevanı tarda Sahib Paşazadə, kamançada
Munis Şərifov müşayiət edirdilər. Muğam sənəti ilə ilk dəfə onda
tanış oldum və bu müsiqi özünün bənzərsizliyi, qeyri-adiliyi
ilə məni cəlb etdi. Konservatoriyanın bakalavr pilləsini mən 2
ixtisas – antropologiya və musiqi ixtisasları üzrə bitirdim və
məsələnin bu tərəfi məni musiqinin insanın həyatında yeri, onun

80 yaşam və düşüncə tərzinə təsiri ilə bağlı araşdırmalara sövq etdi.
Bilirsinizmi, musiqi mənim fikrimcə, həmişə və hər yerdə insanın

söz və digər vasitələrlə çatdıra bilmədiyi hisslərin, mətləblərin, 81
hətta bir az irəli gedib demək istəyirəm ki, düşüncələrin səslərin
qeyri-adi kombinasiyaları ilə ifadəsidir. Başqa cür desək, musiqi
spesifik nitq formasıdır və onu elmi müstəvidə araşdırmaq da
çox maraqlıdır. Beləcə, məndə etnomusiqişünaslığa böyük
maraq yarandı və həmin ixtisas üzrə doktoranturaya daxil oldum.
Mövzu seçəndə isə sizin muğam sənəti üzərində dayandım, bu
janrın həm instrumental, həm də vokal ifaçılığı müstəvisində
inkişaf, təkamül yollarını araşdırmağa başladım.

– Niyə məhz muğam sənətini seçdiniz?
– Bunu sözlə ifadə etmək mənim üşün bir qədər çətindir…
Mən həmişə hiss edirəm ki, Azərbaycan muğamları insanın hiss
və duyğu aləminin ən dərin qatlarını, spekrtrlərini mükəmməl
tərzdə əks etdirən kompozisiyalardır. Onların dili çox zəngin və
nüfuzedici olduğundan insanın ruhuna sirayət edib onu bir növ
özünə tanıdır, sanki onun yenidən doğuluşuna səbəb olur…
– Bəs tarda ifa etməyiniz necə oldu, bunu elmi işinizlə bağlı
müəyyən eksperimentlər aparmaq üçünmü öyrəndiniz, yoxsa
daxildən gələn təbii istəklə?
–Həm ona, həm də buna görə (gülür). Mən muğamların
instrumental ifalarının yazılarını tapıb dinlədikcə görürdüm ki,
bu melodiyaları bütün dərinliyi və incəliyi ilə ifadə etməyə tar
qədər gücü çatan ikinci bir alət yoxdur. Tar çox mükəmməl, həm
də imkanları tükənməyən çox mürəkkəb musiqi alətidir.
–Tarın sirlərinə müəyyən qədər bələd olan adam kimi sizinlə
tam razıyam. Tarda ən mükəmməl ifa texnikasına yiyələnmiş
ustad tarzən də könül xoşluğu ilə deyə bilməz ki, mən tarı fəth
etdim, o, sözün tam mənasında mənə təslim oldu.
– Mən hələ Azərbaycana gəlməmiş Kanadada yaşayan
Məhəmməd Amanallahi adlı cənubi azərbaycanlı ilə tanış
oldum. O, bir vaxtlar Bakıda oxuyub, Ramiz Quliyevin tələbəsi
olub, indi isə Kanadada bizneslə məşğuldur. Ondan xahiş etdim
ki, muğam ifaçılıgının heç olmasa əlifbasını mənə öyrətsin. 3 ay

mənimlə məşğul oldu və mənim ürəyimdəki həvəs böyuk bir eşqə
çevrildi, Beləcə, bu eşqin ardınca düşərək bir də baxıb gördüm
ki, Bakıdayam, özüm üçün tar, onun dilini öyrənmək üçün ustad,
Azərbaycan dilini öyrənmək üçün müəllim axtarıram.

– Kimləri tapdınız? Kimlər sizin əlinizdən tutdu?
– Ramiz Quliyev, Elxan Mansurov, Elxan Müzəffərov,
Vamiq Məmmədəliyev Aslan Məmmədov muğam ifaçılığının
sirlərini mənə təmənnasız öyrətmək missiyasını məmnuniyyətlə
öz üzərlərinə götürdülər. Sağ olsunlar. Mən bunu heç vaxt
unutmaram.
– Hansı muğamları tam şəkildə ifa edə bilirsiniz?
–“Mahur-hindi”, “Çahargah”, “Rast”,“Şur”, “Nəva”, “Bayatı-
kürd”, “Şahnaz”, “Zabul-Segah”, “Bayatı-Şraz”, “Humayun”
muğamlarını ifa edə bilirəm. O biri muğamlardan da müəyyən
hissələrini ifa edə bildiklərim var. Amma muğamlarınızın
hamısını mütləq öyrənəcəm.
– Bəs fortepianoda necə, muğam ifa eldirsiniz?

–Xeyr, düşünürəm ki, bu alətin imkanları muğamın
məzmununu ifadə etmək üçün yetərli deyil.

– Bilirsinizmi, Polina xanım, mən də muğamı çox sevirəm.
O, demək olar ki, mənim həyat tərzimin bir parçasına çevrilib,
ona görə də son vaxtlar bu barədə çox fikirləşirəm və məndə
muğamın mənşəyinə dair qəribə bir fikir əmələ gəlib. Bəzən
belə fikirlər səslənir ki, muğam folklor nümunəsidir. Amma
mən fikirləşirəm ki, muğam sənəti, daha doğrusu, bu sistemin
sxemi hansısa bir kəsin, şəxsin təfəkkürünün məhsulu deyil –
bu melodiyalar nə vaxtsa bizə yaxın fəzaya kosmosdan daxil
olub və sadəcə olaraq duyma hissi çox yüksək olan seçilmiş
insanlar adi insanlardan fərqli olaraq onları eşidir və goydən
yerə endirirlər. Bu mənada muğam mənim fikrimcə Yaradanın
Azərbaycan xalqına göndərdiyi töhfədir, daxili aləminin

82 təmizliyinə görə ona verdiyi mükafatdır.
– Muğamın sirli bir nəsnə olması fikrinizlə razıyam. Doğrudan

da insan onu ifa edəndə də, dinləyəndə də özünü qeyri-adi məkan 83
və zaman parametrlərində hiss edir. Amma bir məsələ də var ki,
vəyhi eşitmək və qəbul etmək yalnız peyğəmbərlərə xas olan
bir xüsusiyyətdir. Mən muğamı tədqiq edəndə belə bir fikirlə də
qarşılaşdım ki, muğam ifa edən ifaçı bir növ merac edir, ruhən
kosmosda olur. Məncə, burada ifrata varma var – peyğəmbərlərə
şərik qoşmaq olmaz.

– Ola bilsin, həmin sitat təhrif olunub, orada sadəcə “sanki”
sözü unudulub. Amma mən başqa şey deyirəm. Mən demirəm
ki, muğam melodiyaları Yaradanın səsidir. Xeyir. Demək
istədiyim budur ki, onlar ilahi bir nurun işığında yaranıb bizə
göndərilib.

– İlahi dəyəri olan şeyə toxunmaq, ona nə isə əlvə etmək
olmaz axı. Muğam isə improvizasiya sevir, hər bir yaradıcı ifaçı
ona nə isə yeni bir çalar əlavə edir, onu zənginləşdirir. Bu isə
sizin məntiqinizə bir az düz gəlmir.

– Mən demirəm ki, muğam bizə toxunulmaz nəsnə kimi
göndərilib. Mənim dediklərim onun səs quruluşuna, yəni
lad sisteminə aiddir. Bütün əlavələr, zənginləşdirmələr bu
sistemə tabedir. Başqa sözlə desək, muğam sanki Yaradan
tərəfindən kodlaşdırılan səs mətnidir. Bu kodları açıb mətni
zənginləşdirmək insanlara həvalə olunub. Bunun öhdəsindən
isə həmin kodların dilini bilən seçilmiş insanlar gələ bilər –
Bəhram Mansurov, Hacı Məmmədov, Ramiz Quliyev, Xan
Şuşinski, Yaqub Məmmədov, Qədir Rüstəmov… kimi qüdrətli
sənətkarlar

– Adlarını çəkdiyiniz sənətkarları mən də yüksək
dəyərləndirirəm. Bilirsinizmi, biz sizinlə söhbətin mistika və
reallığın sərhədi deyilən məqamındayıq. Bəlkə də muğam
sənətinin mahiyyətinin dərk olunduğu məqam elə bu məqamdır
– iki keyfiyyətin təmas nöqtəsi.

– Demək istəyirsiniz ki, muğam haqqında yalnız rasional
tərzdə düşünmək yetərli deyil?

– Bəli, muğam dünyası sirlərlə doludur. Lakin onun
mahiyyətinin mistik tərəfləri barədə də dəqiq fikir söyləmək
üçün inandırıcı arqumentlər lazımdır.

– Həmin arqumentlərdən bəzilərini sadalaya bilərəm;
özünüz də bilirsiniz ki 7 əsas Azərbaycan muğamı var.
Soruşuram, niyə məhz yeddi? Niyə bu yeddi muğamı yaradan
düha səkkizincini, doqquzuncunu…yaratmadı? Diqqət yetirək
– bir oktava daxilində yeddi əsas səs var, işığın spektri, səma
hadisəsi olan göy qurşağı yeddi rəngdədir; qədim inanclara
görə vəfat etmiş şəxsin ruhu yeddi gün öz məzarının yanında
dayanır; həftənin yeddi günü, dünyanın yeddi möcüzəsi…
Sizcə, bunlar təsadüfidirmi? Xeyir, məncə burada ilahi bir
qanunauyğunluq, sakral məna var.

– Biz söhbəti elmi bir simpoziumun marağında olan bir
müstəviyə gətirdik, amma burada iki nəfərik (gülür) və bu
mövzuda konkret bir nəticəyə gəlmək bizə o qədər də asan olmaz.
Mən hal-hazırda Harvard Universiteti ilə əməkdaşlıq edirəm
və muğam haqqında yazmaq istədiyim bir kitaba materiallar
toplayıram. Sizinlə bərabər toxunduğumuz bu məsələləri orada
mütləq nəzərə alacam.

– Bilmək olar kitab hansi problemləri əhatə edəcək?
– Onun ümumi istiqamətini belə ifadə etmək olar; Muğam
eşq kimi. Eşq məhəbbət və sevgidən böyük anlayışdır, bizi
təsəffüv, irfan ünvanına aparan sonsuz bir yoldur. Kim bu yolun
yolçusu olursa o, ancaq irəli getməlidir və heç vaxt bu yoldan
geri çəkilə biməz.
– Bayaq dediniz ki, elmi işinizdə muğamın inkişaf
mərhələlərini araşdırmısınız. Sizcə o, hal-hazırda öz tarixinin
hansı mərhələsini yaşayır?
– Əgər muğama əbədi bir yol kimi baxırıqsa, onu mərhələlərə
bölmək düzgün olmaz, çünki əbədiyyət bütövlük deməkdir.

84 Amma ifaçılığın texniki təkamülü ilə bağlı mərhələlərdən
danışmaq olar.

– Doğrudur, Sevgi – elə sevgidir. Amma hərə onu bir cür 85
yaşayır, heç kimin sevgisi başqa sevgini təkrarlamır.

– Mənə elə gəlir ki, muğamın mahiyyəti elə onun ifadə
tərzinin xarakterini də müəyyən mənada diqtə edir. Bu
mənada məni Əhməd Bakıxanov məktəbi və bir də Bəhram
Mansurovun üslubu ilə bağlı olan klassik ifa tərzi daha çox
cəlb edir. Hər muğamın öz ritm qəlibləri var və o bu ritm
axarında sanki cümlə-cümlə, sözbəsöz danışır. Təəssüf ki,
dinlədiyim gənc ifaçıların böyük bir qismi öz texnikalarını
virtuozluq kimi qələmə vermək üçün özləri də bilmədən bu
qanunauyğunluğu pozur və fərqinə varmırlar ki, muğamın
ayrı-ayrı hissələrini qammaya çevirirlər. Əlbəttə, bu, mənim
subyektiv fikrimdir.

– Haqlısınız. Bu ondan irəli gəlir ki, onlar Hacı
Məmmədovun “qızıl tarazlıq” qanununa əməl etmirlər.

– O nə qanundur ki?
– Bu qanunun Hacı müəllim haqqında yazdığım yazıda
sözlə belə ifadə etmişəm; “Texnika baxımından nə qədər
mükəmməl ifaçı olsan da, bu virtuozluq çalınan əsərin ruhunu
bütövləşdirməyə xidmət etmirsə – bir qara qəpiyə də dəyməz və
əksinə – muğamın tələb etdiyi virtuozluğa tam yiyələnməyən
tarçalan heç bir vəchlə özünü tarzən hesab edə bilməz”.
– Razıyam, muğamın məzmununu texniki hay-küyçülüyə
qurban vermək olmaz. Vokal muğam ifaçılığında isə Hacıbaba
Hüseynovu yüksək qiymətləndirirəm. O, oxuduğu qəzəlləri
nəinki sözbəsöz, hətta durğu işarələrinə qədər dinləyiciyə
çatdırmağı bacaran sənətkardır.
– Mən də bu yaxınlarda belə bir fikrə gəlmişəm ki, hər bir
muğam durğu işarələri olan mətndir və onların məzmununu
qavranılması bu işarələrin öz yerində və düzgün işlədilməsindən
çox asılıdır. Bu mövzuda bir yazı yazmaq fikrim də var.
– Çox maraqlı və orijinal mövzudur. Sizə uğurlar arzulayıram.
– Məni qabaqlamağa çalışmayın, Polina xanım. (gülüşürük).

Bilirəm ki, ildə bir neçə dəfə Azərbaycana gəlirsiniz – böyük
Eşq yolunun yolçusu kimi. Bu yolda sizə ancaq xoşbəxt anlar
yaşamağı arzulayıram.

P.S.Söhbət vaxtı müsahibimin bəzi məqamlarda fikirlərini
bizim dilimizdə ifadə etməkdə çətinlik çəkdiyini görüb dedim
ki, belə olanda rusca danışsın. O, gülümsədi, bir neçə dəfə
bəzi ifadələri, cümlələri öz ana dilində dedi, amma söhbətin
ağırlıq mərkəzini bu dilin üzərində qurmadı, sonadək mənimlə
Azərbaycan dilində danışdı. Mən bunu Polina xanımın dilimizə
və onun timsalında xalqımıza, mədəniyyətimizə hörməti kimi
qiymətləndirdim və yəqin ki, siz də, hörmətli oxucular.

Avqust, 2019

86

QIYMAYIN KƏPƏNƏK
QANADLARINA

.Mirzə müəllimin televiziya verilişində dedikləri – yemək 87
bişirməyin resepti, nə bilim, bozbaş, filan-beşmənəkan hamısı
bəhanəydi. Cöhrəsindən təbəssüm əksik olmayan, hər konserti,
hər oxuması balaca bir tamaşaya, görümlü yaşantıya dönən Mirzə
Babayevlə üzbəsurət oturub dərdləşmək, bu “gənc” qocanın
içinin bulanıq dibindən üzə çıxanları elə isti-isti müşahidə
eləmək çoxdanki arzum idi. Çünki Mirzə müəllim bizim vokal
sənətimizin ən bənzərsiz, ən yaddaqalan təmsilçilərindəndir. Bu
sözlərimə görə kim məni qınayacaq, kim məni aludə olmaqda,
səriştəsizlikdə günahlandıracaq – öz işidir, amma dünyanın ən
güclü natiqləri, ən qüdrətli məntiqçiləri də məni bu inamımdam
döndərə bilməzlər. Mən onların böyük musiqi, mədəniyyət, böyük
sənət haqqında deyəcəkləri gurultulu sözlərin müqabilində bir az
da irəli gedib bu cür deməkdən də çəkinmərəm ki, estrada-vokal
sənətimizin iyirminci əsr vəznini müəyyənləşdirənlərdən biri
elə Mirzə Babayevdir – qeyri-adi, heç kimə bənzəməyən, özünü
bütün ifaçılıq məziyyətləri –səsi, repertuarı, davranışı, jestləri,
öz sənəti və başqaları haqqında qəfil fikirləri ilə elə ilk andaca

duyğu aləmimizin qapılarını rahatca açıb ordakı ən sarı və ən
cingiltili simləri eyni şövqlə səsləndirən Mirzə Babayev.Və mən
tam arxayınam ki, bu cür deməyimə görə heç vaxt sıxılmayacam,
heç vaxt peşiman olmayacam. Çünki son dərəcə etibarlı bir
tərəfdaşım, qahmar çıxanım var: Mirzə kişinin keçmişini, bu
gününü, gələcəyini özünün lal sükutunda hifs edən, nə vaxtsa
bu sənətin əsl dəyərini məhək başına çəkəndə neçə-neçə biganə,
laqeyd, xəbis ürəyinin layiqli payını verəcək zaman. O zaman
ki, insanı ömrün get-gedə daralan yolu ilə həmin o ömrün əsl
dəyərinə, əsl çəkisinə doğru aparır; O zaman ki, Mirzə adlı bir kişi
79 ilini “oğurlayıb” hələ də məhəbbət nəğmələri oxuyur. Allah
bu “oğrunun” ürəyinə təpər, səsinə qüvvət versin, “oğurluq”
ehtiraslarını səngitməsin.

Mirzə dayı səhnədə olanda, oxuyanda adama elə gəlir ki, bu
kişi heç vaxt qocalmayacaq, bu kişi heç vaxt xəstələnməyəcək,
şikayət, giley eləməyəcək, bu kişinin heç vaxt əli-ayağı
əsməyəcək. Və... əstəqfurullah, adama hərdən də elə gəlir ki, bu
kişi dünyaya elə bu boyda, bu biçimdə, bu yaşda doğulub.

Bu qəribə, izaha çətin gələn cazibə haradandır sizdə, Mirzə
müəllim?

Mirzə dayı heç vaxt özü üçün oxumayıb və bizim ifaçılıq
sənətimizə hələ də axıra qədər, lazımınca dəyərləndirilməyən
mühüm bir keyfiyyət gətirib ki, onu sözlə ifadə etməyə elə mənim
özüm də çətinlik çəkirəm. Buna səmimiyyət demək azdır, çünki
səmimiyyəti oynamaq, səmimilik illuziyası yaratmaq mümkünsüz
şey deyil. Bu nədirsə, iynənin ucu boyda da olsa saxtakarlığa əl
yeri qoymayan bir məziyyətdir, miyanəliyin tam əksi olan və əsl
dəyəri də bu əkslikdə açılan təbii bir haldır. Miyanə olmayan şey
isə ya təsbiq sevir, ya da inkar. Ya məhəbbətə tuş olur, ya da ki
qınağa, rişxəndə. Burada üçüncü bir münasibətdən söhbət gedə
bilməz və mən Mirzə Babayev sənətinə nisbətən yaşlı, görüb-

88 götürmüş adamların daha artıq rəğbətinin səbəblərini bu həqiqət
fonunda daha aydın duyuram.

Görüb-götürülmüş, müdrik adam heç oturub yüngülyüngül 89
məktub yazardımı ki, nə oldu, Mirzə müəllim, kəpənəyi
tutdunuz, ya yox?

Dünyada kəpənək qanadlarının kövrəkliyinə heç olmasa
bircə dəfə də olsa kövrəlmək qabiliyyəti çatan adam heç zaman
durub qırmızı-qırmızı deməzdi ki, əşi, bu sovka da kəpənəkdir
da, pambığın bu üzündən girib o üzündən çıxır, atamıza od qoyur.
Sən də başlamısan ki, kəpənək belə gəldi, kəpənək elə getdi.

(“Dedim, yeri get, alə! Bu, sən deyən kəpənəklərdən deyil
ey. Bu, sənin ömrün boyu tamarzı qaldığın, həsrətini çəkdiyin,
yuxuna girən və heç vaxt qovuşa bilmədiyin istəkdir, arzudur”).

Televiziyamızın filmotekasında nadir lentlər var: Seyid əmi
80 yaşın astanasında “Mənsuriyyə” oxuyur, Cabbar əmi 70 necə
yaşınınsa acığını “Heyratı”dan çıxır. Əlbəttə, fəxrlə xatırlanası,
bizə baş ucalığı gətirəsi faktlardır. Və mən hər cür müqayisəni,
hər cür bənzətməni bir kənara qoyub inamla deyirəm: 79 yaşında
“Kəpənək” oxumaq, kəpənək qanadlarının kövrəkliyinə bərabər
bir ovqatla insanın həmişə həsrətində olduğu, fəqət qovuşduğu
andaca əlindən uçub gedən obrazı yaratmaq da hər kişinin işi
deyil. Mən inanıram ki, illər kecəçək, Mirzə kişinin həmin bu ifası
musiqi mədəniyyətimizdə estrada üslubunun dəyərli faktlarından
biri kimi tez-tez xatırlanacaq, hələ dünyaya gəlməyən neçə-neçə
insanın maraq və təəccübünün heyrət və rəğbətinin ünvanı kimi
yaddaşlarda qalacaq.

Hamı kimi Mirzə dayının da də kəpənək həsrətli, kəpənək
xiffətli bir dünyası var. Nə qaldı o dünyadan Mirzə dayıya?

Uca-uca arzularımızın, həsrətimizin, hüdudlarını son-suzluğa
qovuşduran kəpənəklər, bu kişini nədən umsuq qoydunuz ki,
yaşının ixtiyar çağında dalınızca uşaq kimi kövrəlir, az qalır özü
də qanadlanıb görünməyən izinizə düşə, ardınızca uça?.

***

Mirzə dayı bir az naxoşlamışdı. Yataqdan təzəcə qalxmışdı və
qırışığı yavaş-yavaş açılırdı. Bir az ordan-burdan danışdıq Mirzə
dayı dedi ki, düz 56 ildir oxuyuram, amma, vallah, oxumaqdan
doymamışam. Mən də dedim ki, Allah səsinizə, ürəyinizə qüvvət
versin, Mirzə dayı və fürsəti əldən verməyib sualların başını
buraxdım.

– Mirzə müəllim, bu əlli altı ildə olubmu ki, muğamat
oxuyasınız, yaxud ürəyinizdən bu istək keçə?

Əvvəl başını bulayıb “yox” dedi. Sonra nəyisə xatırlayıb
duruxdu. “Dayan, dayan, Vasif Adıgözəlovun bir mahnısı var,
onu oxuyanda arada muğam üstündə gəzişmişəm, axı. Radioda o
lent durur, axtarsalar taparlar”.

– Əlli altı ildir oxuyursunuz. Bəs niyə indiyə qədər fərli bir
valınız çıxmayıb?

– İndi bilmirəm, amma əvvəllər val yazdırmaq üçün gərək
rüşvət verəydin. Mən də verməmişəm. Özü də əcəb eləyib
verməmişəm. Dədələrinə borcum-zadım yoxdur ki. Odey, o
qutunu görürsən (pəncərənin ağzındakı yastı karton qutunu
göstərir), içində ən xoşladığım mahnıların lent yazıları var. İlk
böyük valım çıxacaq, inşallah.

– Harada yazacaqlar; Tbilisidə, yoxsa Peterburqda?
– Ayə, nə Tbilisi, nə Peterburq? Parisdə ey, Parisdə. Fransızlar
dilə tuturlar ki, val üçün mahnılar seçim, amma bizimkilər rüşvət
istəyirlər. Necədir səninçün?
– Mənim üçün çox maraqlıdır – o valda “Gilavar”, “Liman”,
“Saçlarına gül düzüm”, “Gözüm yoldadır”,”Bağışla”,
“Kəpənək” mahnıları da olacaqmı?
– Olacaq, olacaq... Ən seçmə mahnılarım olacaq orda.
– Siz bu mahnıları çox yaxşı oxuyursunuz.
– Qardaş, mən indiyə qədər nə oxumuşamsa hamısını yaxşı
oxumuşam. Repertuarımda olan mahnıları mən oxuyan kimi

90 heç kim oxumayıb. Odey, Lütfiyar gedib “Liman”ı Kiyevdə
orkestrnən yazdırmışdı. Axırı nə oldu?

– Mirzə müəllim, televiziyada çıxış edəndə dediniz ki, 91
rəhmətlik Əliağa Ağayev Məşədi İbad rolunu oynaya bilməyib,
gərək o rolu mən oynayaydım. Əliağa Ağayevin Məşədi
İbadında nə xoşunuza gəlmir ki?

– Rəhmətliyin oyunuda hər şey yerindədir – bircə şeydən
başqa. Bu filmdə elə bil gözlərini yaddan çıxarıb Əliağa. Məşədi
İbadın xarakteri – onun kimliyi, hansı yuvanın quşu olması daha
çox gözlərində ifadə olunmalıydı. Bilirsən, nələr vardı onun
gözlərində. Rəhmətlik Əliağa isə daha çox jestlərə, hərəkətlərə
üstünlük verib. Vallah, o rol mənim rolum idi. Rəhmətlik Hüseyn
də (H. Seyidzadə – Ə.H.) məni çəkmək istəyirdi. Bu Əliağa
hardan gəlib çıxdı, bilmirəm. Aldı rolu əlimdən. Lap bu yaşımda
da elə Məşədi İbad oynayaram ki, dünya tamaşasına durar.

– Daha hansı rolu oynamaq həsrətindəsiniz?
– Hacı Qaranı. Versinlər, bu rolu oynayım. Sənət tariximizə
qızıl hərflərlə yazılmasa adımı dəyişərəm.
– Bəs, musiqidə necə, elə mahnı olubmu ki, nəyə görəsə
oxuya bilməmisiniz, yaxud oxumusunuz, alınmayıb?
–Yox, elə şey olmayıb. Ürəyimə yatan bütün mahnıları
oxumuşam. Özü də yaxşı oxumuşam.
– Fikir verirəm, öz adınızla bağlı hər şeyin qabağına bir
“yaxşı” sözü qoyursunuz. Bu inam, bu qətiyyət hardandır
sizdə?
– Ay oğul, sənət adamı gördüyü işin yaxşılığına tam əmin
olmasa, özünə inanmasa, daha onun harası sənətkar oldu?
Müğənni “Oxumuşam da, nə bilim necə oxumuşam”, – deyib
yalnız auditoriyanın səxavətinə bel bağlayanda mən onun
təmənnasız, xalis sənətçiliyinə şübhə edirəm. Müğənni gərək
özünün ilk dinləyicisi olsun, oxuduğu mahnıdan birinci özü zövq
alsın.
– Belə müğənnilər çoxdurmu bizdə?
– Mahnı oxuyanlardan Şövkət xanımın əvəzi yoxdur. Yəqin
xəbərin var, o da xəstədir. Gərək məndən qabaq onun yanına

gedəydin, onu dindirəydin. Bir də Flora xanım yaxşı oxuyandır...
Sonra dedim ki, Mirzə müəllim, Allahdan gizli deyil, sizdən

nə gizlin, bəs, mənim buraya gəlməkdə ayrı bir məqsədim də var.
İstəyirəm, dadı damaqda qalan quymaq bişirməyinizin sirrlərini
açıqlayasınız – evdə söz vermişəm, məni dili gödək eləməyin.
(Mirzə dayı televiziya ilə çıxışında baş barmağı ilə şəhadət
barmağını bir-birindən təxminən 3 sm aralı tutub demişdi ki,
qazmağı bu qalınlıqda quymaq bişirə bilirəm).

Mirzə müəllim əvvəl-əvvəl açıq qapı tərəfə boylandı, sonra
astadan – çox güman ki, həyat yoldaşı eşitməsin deyə pıçıldadı:
“Əsas məsələ unu vam xodda qızdırmaqdır. Quymaq bişirəndə
gərək tələsməyəsən. Yağını da bol eləyəsən”. Bunu deyib bir
xeyli fikrə getdi. Sonra qəfildən qayıtdı ki, evimə gələnləri
həmişə açıq qəlblə, açıq süfrə ilə qarşılamışam. İndi gərək məni
bağışlayasan. Allah bu xəstəliyin üzünü qara eləsin, ona elə
toy tutsun ki, Mirzə Babayev adlı kişi bir də yadına düşməsin.
Dedim, fikir eləmə, Mirzə müəllim, tezliklə sağalıb durarsınız
ayağa.

...Qayğılı, fikirli bir cöhrə qapının o üzündə qaldı

Oktyabr, 1992– avust 2019

92

AH, KLİPLƏR, KLİPLƏR... 93

İndi mədəniyyətimizin dünya mədəniyyətinə inteqrasiya-
sından çox danışırlar və bu yazıdan sonra dünya musiqisinə
inteqrasiya yolu ilə inamla irəliləyən sənətçilərimizin nəzərində
ən yaxşı halda mühafizəkar kimi görünəcəyimə şübhə etmirəm.

Amma mən mühafizəkar rolunu axıra qədər oynayıb yalnız
mühafizəkarların qəbul edəcəyi fikrirlərimi də söyləməkdən
özümü saxlaya bilmirəm.

Etiraf edim ki, çoxdandır televiziya ekranlarında klip
görüntüləri peyda olar-olmaz canımı üşütmə tutur. Halbuki əksinə
olmalıdır. Nəzəri baxımdan bu görüntülər kino sənəti ilə, ələlxüsus
da kino və digər incəsənət sahələri, o cümlədən musiqi, poetik söz
arasındakı əlaqələrlə maraqlanan bir şəxs kimi mənə çeşidli təsvir
və səs obrazları üzərində geniş müşahidə imkanları verməlidir və
mən də sevinməliyəm. Amma belə olmur. Çünki göz gördüyündən
qorxar. Kliplər yavaş-yavaş televiziya ekranlarına ayaq açdığı
vaxtlarda öndə gedən xanım müğənnilərimizdən biri hansısa
mahnısına çəkdirdiyi klipin şirin yerində arxasını kameraya
çevirərək ətəyi bir qarış donunu qaldırıb qəttəzə, qar kimi bəyaz
alt paltarını gözümüzə soxandan sonra məndə klip adlı şeyə
qarşı bir allergiya yaranmışdı. Xanım müğənninin o pozasının,
alt paltarının mahnının sözlərinə, məzmununa, ən başlıcası isə
estetik zövq anlayışına ( söhbət poetik sözün, musiqinin və təsvirin
sintezində gedirsə, niyə də belə düşünməyək) nə dərəcədə aidiyyəti
olması barədə baş sındıra-sındıra fikirləşirdim ki, bu gün alt paltarı
mövzusunda belə əzab-əziyyət, fədakar əmək, sabah da...

Nə isə...
Məni belə əsəbi tonda danışmağa görə qınamayın. Əgər efir
vasitəsi ilə evimə soxulub mənimlə bu dildə danışırlarsa, mən
niyə susmalıyam ki?

Məni nimdaş zövqdə, boyat duyumda da qınamağa
tələsməyin. Poeziya, musiqi və təsvirin calağından yaranan və
son iki onillikdə kommunikasiya dövriyyəsində populyar mövqe
qazanan klip yaradıcılığının estetikasından az-çox xəbərim var
və bilirəm ki, hər hansı mahnının ifası ekranlaşdırılırsa, ilk
növbədə həmin mahnının dramaturji materialını təşkil edən
poetik mətnin məzmunu yeni bir keyfiyyətdə zühur edib zövq
oxşamalıdır. Bu metamorfoza o əcaib poza, alt paltarı kimi başa
düşülürsə – yenidən dilimizin izahlı lüğətinimi vərəqləməliyik?

Klipi ona görə yaradıblar ki, poetik sözün və musiqinin ifadə
planında görünməyən obrazlar, deyilməyən mətləblər, sözlər,
misralararası boşluqlarda gizlində qalan, lakin duyulan bütöv bir
dünya təsvir dili ilə görüntü effekti qazansın, söz və melodiya bir-
birinə hörülərək öz vizual məkanına qovuşsun. Yox əgər o sirli
dünya kiminsə evinin, maşınının, yataq dəstinin, telefonunun,
hamamxanasının reklamına, sözün bədii məkanından çox-çox
uzaqda olan şit hərəkətlərinin, əcaib pozalarının effektinə qurban
gedirsə – belə klip göstəriləndə necə fit çalmayasan.

Bədii sintez klipin mayasında dayanan əsas tələbdir. Sintez
baş tutursa, məsələn, P.Bülbüloğlunun ifasında «Gəl, ey səhər»
mahnısının ifadəli klipi doğulur, mahnı yeni həyat qazanır,
onun içindəki enerji üzə çıxıb estetik hadisəyə çevrilir. Yaxud
E.Yaqubovun, Z. Xanbabayevanın, S. Ələkbərzadənin ifasında
səslənən mahnılara çəkilmiş, eləcə də Ülviyyə Könülün, Fuad
Əlişovun çəkdikləri ayrı-ayrı kliplərə necə ağız büzəsən? Vay o
günə ki, klipdə vizual və akustik sıralar bir-birini tamamlamaya.
Onda nəinki söz təsvirdən qaçaq düşür, hətta səs də qeybə
çəkilir, mahnının üzdəki enerjisi də ölür. Nəticədə, deyək ki,
bir klipdə müasir dəblə geyinmiş 3 qəşəng qız «Araqçının
məndədir» mahnısını öz-özlüyündə maraqlı aranjemanda oxuya-
oxuya xəyali bir offisin rəisinə istefa ərizəsi yazırlar (heç dəxli

94 var?), başqa bir klipdə milli paltar geyinmiş azərbaycanlı xanım
lap nağıllardakı kimi bağ-bağçaya seyrə çıxır, ağac kölgəsində

yatmış gənc bağbana bir könüldən min könülə vurulur və evə 95
qaçıb ney kimi nalə çəkir «Mən gəlmişəm sənə qonaq, oğlan,
mənə bax,bax. Mənə bişir bir qayğanaq, oğlan, mənə bax,bax»
(bu “xoşbəxt” oğlan ağacların arasında tavanı, yumurtanı, yağı
hardan tapsın ki, bu qıza qayğanaq bişirsin?)…

Qeyri-adi müqayisələr, predmetlərin fantastik deformasiyası,
litota, hiperbola kimi kəskin poetik fiqurlar, təhkiyənin
mozaikliyi, təsvir fonlarının mərtəbəli təqdimi kliplərdə ekran
dilinin səciyyəvi keyfiyyətləri kimi çıxış edir. Kliplərdə şeir
mətnlərinin özlərinin də nitq formasında iştirakı çox vaxt
mətndəki metaforaları sözlərin leksik mənaları əsasında qurmağa
imkan verir, məsələn, insan stola, stula, güzgüyə çevrilir, insan
ovcunda gəzmək imkanı olan subyekt dərəcəsində kiçildilir,
yaxud yer kürəsini əlində oynatmaq dərəcəsində böyüdülür və
s. Lakin elə etmək lazımdır ki,bu çevrilmələr bizi çaşdırmasın,
mətnə sintez olunsun: biz eyni vaxtda həm mətni eşidək, həm də
onun vizual interpretasiyanın şahidi olaq Lakin bu imkanlardan
kor-koranə və sui-istifadə etdikdə 3-4 dəqiqəlik klip süjeti
təsvirlə yüklənir, məkan və zaman dəyişmələrinin sürəti az qala
səs sürətinə yaxınlaşır və bu səs-təsvir bolluğunda nədən söhbət
getdiyini anlamaq olmur. İlk növbədə ona görə ki, mətnin metrik
ölçüləri ilə təsvirin ritmik təşkili arasında yaranan uçurum
fonunda mahnının bu qədər çeşidli montaj kəsiklərinə səpələnmiş
enerjisini bir fokusa yığan poetik vurğunu (əgər varsa) tapmaq
müşkülə çevrilir və həmkarlarımın yazdıqları kimi,“insanın
daxili sarsıntılarının vəziyyətini: ürəyinin döyünməsi, qanın
damarlardan axması, təsvirin göz bəbəklərində əks olunması
kimi halların imitasiyasını ekranlara gətirsələr də bu, çox zaman
kliniki effekt yaradaraq bədiiliyi pozur» . (Dadaşov A.Ə.,
Məhərrəmov Q.M. Televiziya və radio tamaşaları. B.: “Təhsil”,
1999. s. 5, 24-25).

Mən o qədər sadəlöhv, predmetin estetikasından xəbərsiz
adam deyiləm ki, düşünən: məsələn, “Apardı sellər Saranı”

mahnısına həsr olunmuş klipdə mütləq sellərə qərq olmuş Saranı
görməliyik, yaxud “Əlimi bıçaq kəsibdir” mahnısı oxunursa,
bıçağın kəsdiyi əldən axan qan damlaları klipdə əsas vizual obraz
olmalıdır və s. (Hərçənd nəinki tamaşaçılar, hətta klipmeykerlər
arasında belə düşünənlər olmamış deyil). Mahnı mətni – öz
poetik qayda-qanunları olan, məkan-zaman koordinantları
standart ölçülərə sığışmyan, koleydoskopik sürətlə dəyişən
spesifik mətnlərdir və belə mətnlərin ötürdüyü informasiyanı
“klassik ekranlaşdırma” estetikası ilə viziullaşdırmaq ona
görə mümkünsüzdür ki, poetik mətn adi danışıq dlinin məntiq
qanunlarına tabe deyil– onun öz qanunları var. Amma bu o
demək deyil ki, klipdə vizual görüntü adı altında nəinki poetik,
ümumiyyətlə, heç bir məntiqlə izah oluna bilməyən, heç bir bədii-
estetik yük daşımayan görüntüləri mozaika üslubunda sərgiləyib
manipulyasiya edəsən, ən yaxşı halda isə çəkilən klip ifa olunan
mahnının audiovizual obrazını yaratmaq əvəzinə, ifaçının,
deyək ki, geyim dəbinin, saç düzümünün, avtomobillərinin,
daha nəyinin, nəyinin reklamı vasitəsinə çevrilsin (və heç kimin
ağlına gəlməsin ki, klipi çəkilən mahnının mətninin, musiqisinin
müəlliflərinin bu kliplərdə görüntü obyekyi olmağa ifaçıdan heç
də az haqqı çatmır).

Aydındır ki 2–3 dəqiqəlik müddət ərzində vizual ğörüntülərin
köməyi ilə süjet qurmaq, obraz yaratmaq asan deyil, bunu yalnız
ekran təhriyəsinin sirlərinə vaqif olanlar bacarar və belə klip
ustaları bizdə də var. Amma nəyə görəsə onların boş qoyduğu
meydanı indi diletatntlar sulayırlar.

Xalq yazıçısı Anardan aldığım müsahibədə onun kliplərlə
bağlı dediklərini xatırlayıram: “Mən şəxsən bu kliplərin çoxunu
qəbul etmirəm. Bəlkə də bu, ondan irəli gəlir ki, mən başqa
bir nəslin nümayəndəsiyəm. İndiki nəsil tempə, ritmə, sürətə
daha çox aludə olur. Ona görə də onların çəkdikləri və onlara

96 ünvanlanan kliplərdə bir-birini əvəz edən kadrlar mozaika təsiri
bağışlayır. Mozaika isə mənzərə deyil. Bu mozaika içində nə

baş verir – anlamaq olmur. Belə kliplərə baxanda dünya orada
bütöv yox, parça-parça görünür”.

Bu, müasir kliplərə yüksək bədii-estetik zövq mövqeyindən
sərgilənən və heç bir tərəddüdə əl yeri qoymayan münasibətin
klassik örnəyirdir.

Indi neyləyək? Yüksək səviyyəli kliplər yaratmaq vəzifəsinin
öhdəsindən gələ bilmədiyimizə görə geriyə – 70–80-ci illərin
film-konsert, kinoklip estetikasınamı qayıdaq?

Klip yaradıcılıq sahəsi kimi ötən əsrin 90-cı illərində önə
çıxsa da, Azərbaycanda bir qədər əvvəllər – 60-70-ci illərdə
başqa ad altında (məsələn film-konsert süjetləri kimi), başqa
formalarda (kinofilmlərdən epizodlar timsalında) maraqlı kliplər
yaradılırdı. R. Behbudovun, Ş.Ələkbərovanın M.Babayevin,
F.Kərimovanın, «Qaya» kvartetinin iştirakı ilə çəkilən film-
konsertlərdən o qədər nümunələr göstərmək olar ki. Mən hələ
«Gün keçdi» filminin əvvəlində F. Kərimova ilə M. Babayevin
oxuduqları «Bir axşam» mahnısının uğurlu ekran yozumunu,
yaxud «Görüş» filmində Şövkət xanımın təkrarsız ustalıqla
oxuduğu «Axşam oldu» mahnısının doğurduğu klip effektini
demirəm. Ustad müğənnilərin ifasında hər söz, hər səs görümlü
obraza çevrilirdi və bu obrazların ekran bərabərliyinə tamaşa
etmək necə də maraqlı idi.

Hərdən fikirləşirəm ki, yaxşı mahnını yaxşı ifa edə-edə də
klip yaratmaq olar – adına nə deyirsiz, deyin.

İyul, 2019

97

ÖZÜ KİMİ İŞIQLI…

İllərdən bəri içində vurnuxan, tez-tez yaddaşımım, yazmaq
təbimin qapısını döyüb “Məni yaz, məni azad et” deyə haray
salan, nə sirri-xudadırsa, yazmaq istəsəm də kağıza köçürməkdə
çətinlik çəkdiyim bu yazının axır ki, azad olmaq məqamı yetişdi...

Qəribədir, Rövşən müəllimin böyük sənətə gəlişi, sonralar bu
hüdudsuz sənət dünyasının olimpinə doğru yüksəlişinin müəyyəm
məqamları mənim gözlərim qarşısında baş verib, onunla kifayət
qədər ünsiyyətdə olmuşam, həmişə mənə elə gəlib ki, bir sənət
adamı, adi bir insan kimi onun necə deyərlər, cikinə də, bikiniə də
bələdəm və yazmaqda az çox səriştəsi olan şəxs kimi barəsində
fikirlərimi asanlıqla kağıza köçürə bilərəm. Amma sən demə belə
deyilmiş. Əyalətdə yaşayan, heç bir təmənna-filan güdmədən
sənətə vicdanla xidmət edən, özü iddiasız olsa da yaradıcılığı,
tar ifaçılığı sənətində gördüyü işlər xüsusi çəkiyə malik olan bu
şəxs haqqında qələmə alacağım yazı, sən demə, mütləq onun
özünə oxşamalı, onun stantart parametrlərə sığmayan obrazını
yaratmalı və 65 illik yubileyində doğulmalıymış...

98 Nə isə... Bu gəzişmələri bir tərəfə qoyub xəyalən qayıdıram
1973-cü ilə

O vaxtlar bütün məktəblərdə bədii özfəaliyyət kollektivləri 99
fəaliyət göstərirdi və hər il onların müsabiqəsini keçirmək
ənənəyə çevrilmişdi. Mən məktəbimizin özfəaliyyət ansamblının
“konsertmeysteri” idim. Dəqiq yadımdadır, müsabiqə ərəfəsində
o vaxt rayonda Müəllimlər Evi statusunda fəaliyyət göstərən
binanın kiçik konsert zalında məşq edirdik və elə o dəmdə zala
19-20 yaşli ortaboylu, qarayanız bir oğlan daxil oldu. Nə sirr
idisə, adını, kimliyini bilməsək də, onun gəlişi ilə zala qəribə
bir aura çökdü. Sakitcə əyləşib bizim ifamızı maraqla izləyən bu
gəncin nəinki mehriban nəzərlərindən, hətta mən deyərdim ki,
bütün vücudundan ətrafa qəribə bir enerji yayılırdı. O sanki öz
baxışları, göz işarələri ilə bizim ifamızı, hərəkətlərimizi korrektə
edirdi və məni təəccübləndirən həm də bu idi ki, gözlərim tarın
qolunda, pərdələrdə gəzən barmaq1arımda olsa da mən onun
bizim peşəkarlıqdan 100 qat uzaq bir tərzdə səsləndirdiyimiz
melodiyalara reaksiyasını – jestlərini, hətta üzünün mimikasını
da görürdüm, tarı onun oturduğu yerdən gələn mesajın tələblərinə
uyğun tutmağa, barmaqlarımı pərdələrin üstünə düzgün qoymağa
çalışırdım.

Məşqimiz başa çatan kimi o, ayağa qalxıb bizə yaxınlaşdı.
Əslində hətərən-pətərən danışıq misallı ifamızı, “məharətimizi”
bizi ruhdan salmağa yox, həvəsləndirməyə hesablanmış bir tərzdə
təhlil etdi, məsləhətlərini verdi və “Sabah yenə gələcəyəm” –
deyib getdi.

Həmin gənc oğlan haqqında danışdığım Rövşən Zamanov
idi. A.Zeynallı adına Musuqu texnikumunu biritib işləmək
üçün doğma Göyçaya gəlmişdi və ilk addım kimi müsabiqənini
bədii hissəsini tənzimləmək, yoluna qoymaq vəzifəsini
ona həvalə etmişdilər. Hadisələri qabaqlayıb deyim ki, o bu
vəzifənin öhdəsindən layiqincə gəldi: həmin il müsabiqə o
vaxtacan görünməmiş yüksək səviyyədə keçdi, hətta bəziləri
təəccübləndilər də. Amma indi aradan 47 il keçəndən sonra
fikirləşirəm ki, əslində təəccüblənməyə dəyməzdi – o ürək ki,

100 Rövşən müəllimin sinəsində döyünürdü, o sevgi ki, o ürəkdə
yaşayıdı mütləq öz sözünü deməliydi. Çünki əsl sənət ürəkdən və
sevgidən başlayır, sonrası, ruslar demişkən, texniki məsələlərdir.

Təəccüblü bu ola bilər ki, o vaxt öz yaşından müdrik,
ağır, yaşlı ğörünən R. Zamanov indi ömrünün 65-ci payızında
yaşından şux, cavan təsir bağışlayır. R.Zamanov illər keçdikcə
cavanlaşan nadir adamlardan biridir. Bu, sizə adi göünməsin,
əziz öxucular. Qocalma “mərhələsinin” bitdiyi, başa çatdığı
məqamın “gəncləşmənin” başlanğıcına çevrilməsi çox qəliz
məsələdir və hər adama nəsib olmur. Yaşından böyük görünənlər
o şəxslərdir ki, onların daxilində, içində axan zaman sürətdə
çöldəki fiziki zamanı qabaqlayır, ondan öndə gedir və bu axını
vaxtında dayandırmasan uğur gətirməsi bir yana, acı fəsadlarla
nəticələnə bilər. Lakin tale ürəyinin təmizliyinin, sənətə olan
təmənnasız məhəbbətinin əvəzi kimi ona hamıya qismət
eləmədiyi bir xoşbəxtlik əta etdi – Rövşən müəllimin içində axan
zaman dayanmadı, sənətin zamansızlıq parametrlərinə qovuşub
yeni keyfiyyətə – insan kimi kamillik, sənətkar kimi ustalıq
mərhələsinin atributuna çevrildi. Vaxtilə kövrək addımlarını
atdığı məktəbdə sonralar müəllim kimi çalışan, gözəl ifalaı ilə
Göyçayda tanınan Rövşən müəllim tezliklə Konservatoriyanı da
uğurla bitirdi. İndi A.Məmmədov adına uşaq musiqi məktəbinin
direktorudur, öz yetirmələrinin uğurlarına uşaq kimi sevinən
gözəl pedaqoq, ifa etdiyi muğamlar, mahnılar həmin o hüdudsuz
məkanda dövr edərək dünyanın müxtəlif ölkələrində –Türkiyədə,
Kanadada, İtaliyada, Rumıniyada, İranda, Rusiyada... neçə-neçə
dinləyicini feyziyab edən, əsl sənəti küçə, bazar “sənətindən”
ayıra bilən dostlara malik xoşbəxt bir tarzəndır. Tarda instrumental
ifaçılığın xronikasını, şəxsən Rövşən müəllimin yaradıcılığını
izləyən bir şəxs kimi deyə bilərəm ki, ötən illər ərzində o,
ürəyini hərarəti, sənət yanğısı ilə barmaqlarının vəhdətinə nail
olub muğamlarımızı, xalq mahılarımızı, milli rəqsləimizi yeni
naxışlarla süstləndirən, öz orijinal ifa tərzini təsdiq edən kamil bir