จิตวิทยาสําหรับครู

เอกสารประกอบการสอน
รายวชิ าจติ วทิ ยาสาหรับครู

Psychology for Teachers
มทั นียา กายแก้ว

คณะครุศาสตร์
มหาวทิ ยาลยั ราชภฏั อุดรธานี

เอกสารประกอบการสอน
รายวชิ าจติ วทิ ยาสาหรับครู

Psychology for Teachers

มัทนียา กายแก้ว
กศ.ม. (จติ วทิ ยาการศึกษา)

คณะครุศาสตร์
มหาวทิ ยาลยั ราชภฏั อุดรธานี

คำนำ

เอกสารประกอบการสอนฉบบั นี้จดั ทาขึ้นเพื่อประกอบการสอนรายวิชา จิตวิทยาสาหรับครู
(Psychology for Teacher) รหัสวิชา ED15101 ผู้เขียนได้รวบรวมเนื้อหาเก่ียวกับจิตวิทยาสาหรับ
ครู ที่ครอบคลุมคาอธิบายรายวิชา ประกอบด้วยเนื้อหาสาระความรู้พ้ืนฐานทางจิตวิทยา พัฒนาการผู้เรียน
ความรู้เบื้องต้นเก่ียวกับจิตวิทยาการศึกษา จิตวิทยาการเรียนรู้ สติปัญญาและความถนัดของผู้เรียน
จิตวิทยาเด็กพิเศษ ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับการแนะแนวระบบดูแลช่วยเหลือนักเรียน และความรู้เบื้องต้น
เก่ยี วกบั การใหค้ าปรกึ ษา นอกจากเน้ือหาดังกล่าวแล้ว นักศึกษายังได้รับประสบการณ์เรียนรู้ด้วยการลงมือ
กระทาผ่านกระบวนการเรียนรู้ที่เน้นผู้เรียนเป็นสาคัญในทุกเนื้อหา ไม่เพียงแต่นักศึกษาจะได้รับความรู้
เท่านั้น แต่ละเน้ือหาก็ออกแบบกิจกรรมให้ร่วมอภิปราย อย่างเสรี ได้มีโอกาสเปิดใจและทาความเข้าใจ
ความรสู้ ึกของตน ไปพร้อม ๆ กบั การฝกึ ปฏิบตั ิ จนนาไปสกู่ ารเกดิ การเรียนรู้อยา่ งแท้จริง

ในการรวบรวมเอกสารประกอบการสอนในครั้งนี้ ผเู้ ขียนขอขอบคุณผู้เขียนเอกสาร ตารา
และงานวิจยั ท่ีได้นามาใช้ในการอ้างองิ และเรียบเรียง และขอขอบพระคุณบุคคลท่ีมีส่วนเกี่ยวข้องที่
ให้ความช่วยเหลือ เป็นที่ปรึกษา ในการจัดทาเอกสารประกอบการสอนฉบับนี้จนกระท่ังสาเร็จ และ
หากท่านท่ีนาเอกสารประกอบการสอนฉบับน้ีไปใช้แล้วมีข้อเสนอแนะแก่ผู้เขียน ผู้เขียนน้อมรับและ
นามาปรับปรุง แกไ้ ข ให้เอกสารประกอบการสอนมีความถูกต้อง สมบูรณ์มากยิ่งขึ้นต่อไป และท้ายนี้
หวังเป็นอย่างยิ่งว่าเอกสารประกอบการสอนชุดน้ีจะมีประโยชน์สาหรับนักศึกษาครู และผู้ที่มีความ
สนใจ

มทั นยี า กายแกว้
มกราคม 2559

2

สารบญั

หนา้

คานา…………………………………………………………………………………………………………………………… (1)
สารบญั ....................................................................................................................... ................ (2)
สารบัญตาราง.............................................................................................................................. (7)
สารบญั รูปภาพ............................................................................................................................ (9)

แผนบริหารการสอนประจาบทที่ 1 ………………………………………………………………………….. 1
บทท่ี 1 ความรูเ้ บ้ืองต้นเกยี่ วกบั จติ วทิ ยา …………………………………………………………………. 5

บทนา …………………………………………………………………………………………………………… 5
ความเปน็ มาของจติ วิทยา ……………………………………………………………………………….. 5
ความหมายของจิตวทิ ยา ………………………………………………………………………………… 9
ความหมายของพฤติกรรมมนุษย์ ……………………………………………………………………… 10
จดุ มุ่งหมายของการศึกษาจติ วทิ ยา …………………………………………………………………… 11
วธิ ีการศึกษาจิตวิทยา …………………………………………………………………………………….. 12
ความสาคัญของจิตวทิ ยา ……………………………………………………………………………….. 14
แนวความคิดของกล่มุ จิตวิทยา ………………………………………………………………………. 15
สาขาวิชาจติ วทิ ยาทมี่ คี วามสัมพันธก์ บั จิตวิทยาสาหรบั ครู ………………………………….. 37
สรุป ……………………………………………………………………………………………………………. 40
ใบกจิ กรรม ………………………………………………………………………………………………….. 41
คาถามท้ายบท …………………………………………………………………………………………….. 42
เอกสารอา้ งอิง ……………………………………………………………………………………………… 43

แผนบริหารการสอนประจาบทที่ 2 ………………………………………………………………………… 45
บทที่ 2 พัฒนาการของผูเ้ รยี น ……………………………………………………………………………….
49
บทนา ………………………………………………………………………………………………………….
49
ความหมายของพัฒนาการ …………………………………………………………………………… 49
51
องค์ประกอบท่ีมีอิทธพิ ลตอ่ พัฒนาการ …………………………………………………………… 56

หลักท่วั ไปของพฒั นาการ ………………………………………………………………………………

3

สารบญั

หนา้

ทฤษฎเี ก่ยี วกับการพัฒนาการของมนษุ ยแ์ ละการนาไปใชใ้ น 58
การจัดการเรยี นการสอน ………………………………………………………………………… 90
สรปุ ……………………………………………………………………………………………………… 91
ใบกจิ กรรม ……………………………………………………………………………………………. 92
คาถามทา้ ยบท ……………………………………………………………………………….......... 93
เอกสารอา้ งองิ ………………………………………………………………………………..........

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทท่ี 3 ………………………………………………………………… 95
บทท่ี 3 จิตวิทยาการศึกษา …………………………………………………………………………… 99
99
บทนา …………………………………………………………………………………………………. 99
105
จติ วิทยาการศึกษา ……………………………………………………………………………….. 110
ความแตกตา่ งระหวา่ งบุคคล …………………………………………………………………. 122
แรงจูงใจ ……………………………………………………………………………………………..
การเรยี นรู้ในศตวรรษที่ 21 ………………………………………………………………… 125
จติ หา้ ลักษณะของผู้เรยี นทจ่ี าเป็นสาหรับอนาคต 130
(Five Minds for the Future) ………………………………………………………………. 131
สรปุ ………………………………………………………………………………........................ 132
ใบกจิ กรรม ………………………………………………………………………………………….. 133
คาถามทา้ ยบท ……………………………………………………………………………………..
เอกสารอา้ งองิ ……………………………………………………………………………………..

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทท่ี 4 …………………………………………………………………… 135
บทท่ี 4 จติ วิทยาการเรยี นรู้ ………………………………………………………………………………
139
บทนา ……………………………………………………………………………………………………
139
ความหมายของการเรียนรู้ ………………………………………………………………………. 139
141
กระบวนการของการเรียนรู้ ……………………………………………………………………… 143

ประเภทของการเรยี นรู้ ……………………………………………………………………………

4

สารบญั

หน้า

ปัจจัยด้านผู้เรยี นที่มีผลตอ่ การเรียนรู้ …………………………………………………………… 144
ปัจจัยที่สง่ เสรมิ บรรยากาศการเรยี นรู้ ………………………………………………………….. 145
ลลี าการเรียนรู้ …………………………………………………………………………………………. 149
ทฤษฎีการเรียนรู้ …………………………………………………………………………………….. 153
ระบบ และปัจจยั ท่ีสง่ เสรมิ การจดั การเรียนรู้ในศตวรรษท่ี 21 ………………………… 173
สรปุ ……………………………………………………………………………………………………….. 177
ใบกิจกรรม ……………………………………………………………………………………………… 178
คาถามทา้ ยบท ……………………………………………………………………………………….. 180
เอกสารอา้ งอิง …………………………………………………………………………………………. 181

แผนบริหารการสอนประจาบทที่ 5 ……………………………………………………………………… 183
บทท่ี 5 สตปิ ัญญาและความถนัดของผเู้ รยี น …………………………………………………………
187
บทนา ……………………………………………………………………………………………………….
ความหมายของสติปัญญา …………………………………………………………………………… 187
ประวตั คิ วามเป็นมาของการวัดสติปญั ญา ……………………………………………………… 187
องคป์ ระกอบของสติปญั ญา ………………………………………………………………………… 189
ทฤษฎที างสติปัญญา …………………………………………………………………………………. 194
ความหมายของความถนดั …………………………………………………………………………… 196
ความแตกต่างระหวา่ งสติปัญญากบั ความถนดั ……………………………………………… 211
ทฤษฎเี กย่ี วกับการวดั ความถนดั ………………………………………………………………… 212
ประเภทของความถนดั ……………………………………………………………………………… 213
แบบทดสอบความถนัด ……………………………………………………………………………… 214
ประโยชนข์ องแบบทดสอบความถนัด …………………………………………………………. 215
ตวั อยา่ งแบบทดสอบความถนัด ………………………………………………………………… 216
การสง่ เสริมความถนดั ของผเู้ รียน ……………………………………………………………… 216
สรปุ ……………………………………………………………………………………………………….. 219
ใบกจิ กรรมท่ี 5.1 ……………………………………………………………………………………. 221
223

5

สารบัญ

หนา้

ใบกิจกรรมที่ 5.2 ……………………………………………………………………………….. 224
คาถามทา้ ยบท ……………………………………………………………………………………. 228
เอกสารอา้ งอิง ……………………………………………………………………………………. 229

แผนบริหารการสอนประจาบทท่ี 6 …………………………………………………………………… 231
บทท่ี 6 จิตวิทยาเด็กพิเศษ ………………………………………………………………………………..
233
บทนา …………………………………………………………………………………………………….
233
ความหมายเด็กพเิ ศษและการศกึ ษาพิเศษ ………………………………………………….. 233
237
ประเภทและลักษณะของเด็กพเิ ศษ …………………………………………………………… 253
การจัดการศึกษาสาหรับเดก็ ท่ีมีความต้องการพเิ ศษ ……………………………………. 258
258
สรปุ ……………………………………………………………………………………………………… 260
261
ใบกิจกรรม …………………………………………………………………………………………….
คาถามทา้ ยบท ………………………………………………………………………………………

เอกสารอา้ งอิง ………………………………………………………………………………………..

แผนบรหิ ารการสอนประจาบทที่ 7 ……………………………………………………………………. 263
บทท่ี 7 ความรู้เบ้ืองต้นเกยี่ วกบั การแนะแนวและระบบดูแลชว่ ยเหลือนกั เรยี น ………..
267
บทนา ……………………………………………………………………………………………………..
ความหมายของการแนะแนว ……………………………………………………………………. 267
ประวัตคิ วามเปน็ มาของการแนะแนวในประเทศไทย …………………………………… 267
ความสาคัญและความจาเป็นของการแนะแนว …………………………………………… 269
เปา้ หมายของการแนะแนว ………………………………………………………………………. 270
ขอบข่ายการดาเนินงานการแนะแนว ………………………………………………………… 272
ความสมั พันธร์ ะหวา่ งปรชั ญาการแนะแนวและหลกั การแนะแนว …………………. 272
บรกิ ารแนะแนว ……………………………………………………………………………………… 274
276
มาตรฐานการแนะแนว …………………………………………………………………………… 285
ระบบการดูแลช่วยเหลือนักเรียน ……………………………………………………………… 296

สารบัญ 6

สรุป ……………………………………………………………………………………………….. หน้า
ใบกจิ กรรม ……………………………………………………………………………………… 305
คาถามทา้ ยบท ………………………………………………………………………………… 306
เอกสารอ้างอิง …………………………………………………………………………………. 307
308
แผนบรหิ ารการสอนประจาบทท่ี 8 ……………………………………………………………
บทที่ 8 ความรูเ้ บ้ืองต้นเกย่ี วกับการให้คาปรึกษา …………………………………………. 309
313
บทนา ……………………………………………………………………………………………… 313
ความหมายของการใหค้ าปรกึ ษา ………………………………………………………… 313
ความแตกต่างระหวา่ งการให้คาปรกึ ษา กบั จิตบาบัด ……………………………. 315
จุดมุง่ หมายของการใหค้ าปรึกษา ………………………………………………………. 315
ขอบข่ายของการให้คาปรึกษา …………………………………………………………. 318
หลักการของการให้คาปรึกษา …………………………………………………………… 319
องคป์ ระกอบเบ้ืองต้นของการให้คาปรกึ ษา ………………………………………… 320
ประเภทของการให้คาปรึกษา …………………………………………………………… 321
ทฤษฎกี ารให้คาปรึกษา …………………………………………………………………… 324
กระบวนการในการให้คาปรกึ ษา ………………………………………………………. 328
ทกั ษะการใหค้ าปรึกษา …………………………………………………………………… 330
สรุป ……………………………………………………………………………………………… 343
ใบกจิ กรรมที่ 8.1 …………………………………………………………………………. 344
ใบกจิ กรรมท่ี 8.2 ………………………………………………………………………… 346
คาถามท้ายบท ………………………………………………………………………………. 348
เอกสารอ้างองิ ………………………………………………………………………………. 349

สารบญั ตาราง 7

ตารางที่ 2.1 ตัวอย่างคุณลักษณะต่าง ๆ ที่ยนี สเ์ ด่น และยนี ส์ด้อยควบคมุ ............ หน้า
ตารางท่ี 2.2 ความผิดปกติ ความพิการ หรอื โรคภัยไขเ้ จ็บทางพันธกุ รรม 53
54
ทเ่ี กดิ จากยนี ส์ปกติ ……………………………………………………………………. 61
ตารางที่ 2.3 ข้ันพฒั นาการทางความคดิ ตามแนวคดิ ของ เพียเจต์ …………………….. 193
ตารางที่ 5.1 อธิบายถึงระดับเกณฑภ์ าคเชาวน์ปญั ญา ……………………………………. 194
ตารางที่ 5.2 มธั ยฐานของ t ระหว่างคะแนนไอคิวของเครือญาติ 212
274
จาแนกตามความคลา้ ยทางพนั ธกุ รรมและการเลยี้ งดู …………………… 274
ตารางที่ 5.3 แสดงให้เหน็ ถงึ ความแตกตา่ งระหวา่ งสติปัญญา กับความถนดั ………… 286
ตารางที่ 7.1 การจัดกจิ กรรมทั้งภายใน และภายนอกโรงเรยี น ใหค้ รอบคลุม 287
289
ขอบข่ายการดาเนนิ งานแนะแนว ………………………………………………….
ตารางท่ี 7.2 อธบิ ายความสัมพนั ธ์ระหว่างปรัชญาการแนะแนวและ 291
292
หลกั การจดั การแนะแนว …………………………………………………………….
ตารางท่ี 7.3 มาตรฐานการแนะแนวดา้ นนักเรียน …………………………………………….. 293
ตารางท่ี 7.4 มาตรฐานการแนะแนวด้านกระบวนการ ……………………………………….
ตารางที่ 7.5 มาตรฐานการแนะแนวด้านปจั จัย …………………………………………………. 294
ตารางที่ 7.6 อธบิ าย มาตรฐานแนะแนวด้านผู้เรยี นตาม 316

มาตรฐานที่ 1 มคี วามรูจ้ กั ตนเอง เขา้ ใจตนเองและ
เหน็ คณุ ค่าของตนเองและผูอ้ ่ืน ……………………………………………………..
ตารางท่ี 7.7 อธบิ ายมาตรฐานแนะแนวด้านผ้เู รียนตามมาตรฐานท่ี 2
มีความสามารถในการแสวงหาและใชข้ ้อมลู สารสนเทศ ……………………
ตารางที่ 7.8 อธบิ ายมาตรฐานแนะแนวด้านผเู้ รียนตามาตรฐานที่ 3
มีความสามารถในการตดั สนิ ใจและแกป้ ัญหา
ไดอ้ ยา่ งเหมาะสม ……………………………………………………………………….
ตารางที่ 7.9 อธบิ ายมาตรฐานแนะแนวดา้ นผเู้ รียน มาตรฐานที่ 4
มีความสามารถในการปรบั ตัวและ
การดารงชีวิตอยา่ งมีความสุข ……………………………………………………….
ตารางที่ 8.1 ตารางทแ่ี สดงใหเ้ ห็นความแตกต่างระหวา่ ง
การใหค้ าปรึกษากบั จติ บาบัด ……………………………………………………….

8

สารบัญภาพ

หน้า

ภาพที่ 1.1 จอหน์ ลอ็ ค (John Locke) ……………………………………………………………………. 6
ภาพที่ 1.2 Wilhelm Wundt (นั่ง) กบั เพอื่ นร่วมงานในห้อง
8
ปฏิบตั กิ ารทางจิตวทิ ยาของเขาครั้งแรก ………………………………………………….. 16
ภาพท่ี 1.3 วิลเฮ็ลม แมกซ์ วุ้นด์ (Wilhelm Max Wundt) ………………………………………… 17
ภาพที่ 1.4 จอหน์ ดวิ อี้ (John Dewey) ………………………………………………………………….. 18
ภาพท่ี 1.5 วิลเล่ยี ม เจมส์ (William James) …………………………………………………………… 19
ภาพที่ 1.6 จอห์น บ.ี วัตสนั (John B. Watson) ……………………………………………………… 20
ภาพที่ 1.7 อีวาน พาฟลอฟ (Ivan Petrovich Pavlov) …………………………………………… 21
ภาพท่ี 1.8 เอด็ เวิรด์ แอล. ธอรน์ ไดค์ (Edward L. Thorndike) ……………………………… 22
ภาพที่ 1.9 บี.เอฟ.สกนิ เนอร์ (Burrhus Frederic Skinner) ……………………………………… 22
ภาพท่ี 1.10 ซกิ มนั ด์ ฟรอยด์ (Sigmund Freud) …………………………………………………… 24
ภาพท่ี 1.11 รูปแบบโครงสรา้ งบุคลกิ ภาพของซกิ มันด์ ฟรอยด์ …………………………………… 30
ภาพที่ 1.13 แมก็ ซ์ เวอรไ์ ทเมอร์ (Max Wertheimer) ……………………………………………. 31
ภาพท่ี 1.14 วลู ฟ์แกง โคหเ์ ลอร์ (Wolfgang Kohler) …………………………………………… 31
ภาพท่ี 1.15 เครทิ คอฟกา (Kurt Koffka) …………………………………………………………… 33
ภาพที่ 1.16 อบั ราฮัม มาสโลว์ (Abraham H. Maslow) ………………………………………… 33
ภาพที่ 1.17 คาร์ล โรเจอร์ส (Carl Rogers) …………………………………………………………… 51
ภาพที่ 2.1 โครโมโซมเพศชายและหญงิ ………………………………………………….................
ภาพท่ี 2.2 การปฏิสนธิ สเปอรม์ รวมกับไข่ทปี่ ีกมดลูก เกดิ การปฏิสนธิ 52

ไดเ้ ซลลป์ ฏสิ นธหิ รอื ไซโกต เดนิ ทางมาฝังตวั ที่ผนังมดลูก ………………………… 57
ภาพท่ี 2.3 แสดงให้เห็นวา่ เด็กทุกคนจะมีพัฒนาการทางการ 58

เคล่ือนไหวเปน็ ไปตามลาดบั ขน้ั ที่เหมือนกัน
แต่อัตราพัฒนาการไมเ่ หมือนกนั บางคนเรว็ บางคนช้า …………………………
ภาพที่ 2.4 จอง พีอาเจต์ (Jean Piaget) …………………………………………………………………

9

สารบัญภาพ

หน้า

ภาพท่ี 2.5 ภาพแสดงการทดลอง Piaget ในขัน้ ประสาทสัมผัสและ 62
การเคลอ่ื นไหว (Sensorimotor Stage) ....................................................
63
ภาพที่ 2.6 ภาพท่ีแสดงถงึ การทดลอง ในข้ันก่อนปฏบิ ัตกิ าร
(Preoperation Stage) ........................................................................... 68
70
ภาพท่ี 2.7 ซกิ มนั ด์ ฟรอยด์ “Sigmund Freud in the office 71
of his Vienna home looking at a manuscript.”
Getty Images ........................................................................................... 72
72
ภาพท่ี 2.8 พฒั นาการของเด็กที่ตรงกับขน้ั ปาก (Oral Stage) ..................................... 76
ภาพที่ 2.9 พัฒนาการของเด็กท่ีตรงกบั ข้ันทวาร (Anal Stage) ................................... 82
ภาพท่ี 2.10 พฒั นาการของเดก็ ท่ีตรงกับขน้ั ข้นั อวัยวะเพศตอนตน้ 84
88
(Phallic stage) ........................................................................................ 111
ภาพที่ 2.11 พัฒนาการของเด็กที่ตรงกบั ขัน้ แฝง (Latency Stage) ............................ 113
ภาพที่ 2.12 อีรกิ ฮอมเบอร์เกอร์ อีริคสนั (Erik Homburger Erikson) ....................... 120
ภาพท่ี 2.13 แสดงวกิ ฤตในแต่ละลาดับข้ันตอน (1-8) ................................................... 129
ภาพที่ 2.14 ลอว์เรนซ์ โคลเบริ ์ก (Lawrence Kohlberge) ......................................... 142
ภาพที่ 2.15 ภาพแสดงลาดับข้ันพฒั นาจริยธรรม ตามแนวคดิ ของ Kohlberge ........... 146
ภาพที่ 3.1 แผนผงั แสดงให้เหน็ กระบวนการจงู ใจ .......................................................
ภาพท่ี 3.2 แรงขับและแรงจูงใจ ................................................................................... 154
ภาพที่ 3.3 แสดงความต้องการทั้ง 5 ลาดับขัน้ ตามทฤษฎีการจงู ใจของมาสโลว์ ............. 155
ภาพท่ี 3.4 จิต 5 ลกั ษณะท่ีจาเปน็ สาหรบั อนาคต .........................................................
ภาพท่ี 4.1 กระบวนการของการเรยี นรู้ .........................................................................
ภาพท่ี 4.2 ภาพหอ้ งเรยี นที่มีอปุ กรณ์ท่ีส่งเสริมการเรยี นรู้ในศตวรรษท่ี 21 ...................
ภาพท่ี 4.3 การทดลองทฤษฎกี ารเรียนรู้แบบลองผิดลองถูก ของ ธอร์นไดค์

ในภาพยังแสดงถึงถึงกราฟการทดลองของแมวในการใชเ้ วลา
ออกจากกล่องและจานวนครั้งของการทดลอง ...............................................
ภาพที่ 4.4 แผนภูมิแสดงการเรียนรู้แบบลองผดิ ลองถูกของ ธอร์นไดค์ ...........................

10

สารบัญภาพ

หน้า

ภาพที่ 4.5 การทดลองของ พาฟลอฟ (Ivan Petrovich Pavlov) ……………………………….. 158
ภาพที่ 4.6 แสดงให้เหน็ เครื่องมอื การทดลองของพาฟลอฟ …………………………………………. 159
ภาพท่ี 4.7 แสดงให้เหน็ ถึงข้ันตอนการทดลองของพาฟลอฟ ……………………………………….. 160
ภาพที่ 4.8 การทดลองการเรยี นรู้แบบวางเงอ่ื นไขของ สกินเนอร์ ……………………………….. 164
ภาพท่ี 4.9 การทดลองของโคห์เลอร์ …………………………………………………………………………. 169
ภาพท่ี 4.10 ภาพท่อี ธบิ ายกฎแห่งความแนน่ อนหรือชดั เจน (Law of Pragnanz) …………… 170
ภาพที่ 4.11 ภาพท่ีอธบิ ายกฎแห่งความคล้ายคลงึ (Law of Similarity) ………………………. 171
ภาพที่ 4.12 ภาพทอ่ี ธบิ ายกฎแห่งความใกลเ้ คยี ง (Law of Proximity) ………………………… 171
ภาพที่ 4.13 ภาพที่อธบิ ายกฎแหง่ ความสมบูรณ์ (Law of Closure) …………………………… 171
ภาพท่ี 4.14 ภาพทีที่อธิบายกฎแหง่ ความต่อเนื่อง (Law of Continuity) …………………….. 172
ภาพที่ 4.15 ภาพทีอ่ ธบิ ายกฎแหง่ ความคงที่ (Low of Stability) ……………………………….. 172
ภาพที่ 5.1 ตวั อย่างแบบทดสอบเชาวนป์ ญั ญาของสแตนฟอรด์ บิเนต์
190
(Stanford-Binet Intelligence Test) …………………………………………………… 196
ภาพที่ 5.2 ชารล์ สเพียรแ์ มน (Charles Spearman) ………………………………………………. 197
ภาพที่ 5.3 หลยุ ส์ แอล เธอร์สโตน (Louis L. Thurstone) ……………………………………….. 198
ภาพท่ี 5.4 กิลฟอร์ด (Guilford) …………………………………………………………………………….. 201
ภาพท่ี 5.5 ความสามารถทางสมองของคนมีองค์ประกอบ 120 ชนิด ………………………… 201
ภาพท่ี 5.6 จอง เพียเจต์ (Jean Piaget) …………………………………………………………………. 205
ภาพท่ี 5.7 โฮวาร์ด การ์ดเนอร์ (Howard Garner) …………………………………………………….
ภาพที่ 5.8 ภาพแสดงภาพรวมของทฤษฎพี หปุ ญั ญา 208

(The Multiple Intelligence Theory) …………………………………………………. 220
ภาพท่ี 5.9 ความสัมพันธร์ ะหว่างบรกิ ารแนะแนวและการส่งเสรมิ 238
240
ความถนัดของผู้เรียน …………………………………………………………………………… 241
ภาพท่ี 6.1 แสดงใหเ้ หน็ ถึงลกั ษณะของเด็กปัญญาเลศิ ทีม่ ีไอคิวสงู ………………………………..
ภาพที่ 6.2 อกั ษรเบรลล์ ระบบการเขยี นหนังสือสาหรบั คนตาบอด ……………………………
ภาพท่ี 6.3 การใช้ภาษามือ สาหรบั ชว่ ยเหลอื ผ้มู คี วามบกพรอ่ งทางการได้ยนิ ………………

11

สารบัญภาพ

หน้า

ภาพที่ 6.4 แสดงใหเ้ หน็ ถงึ ความบกพรอ่ งทางการเรียนร้ทู างดา้ นภาษา 246
การเขยี น สะกดคา ………………………………………………………………………………… 284
284
ภาพท่ี 7.1 อธิบายความหมายของการแนะแนว ………………………………………………………..
ภาพที่ 7.2 อธิบายบริการแนะแนวทัง้ 5 บรกิ าร ………………………………………………………. 300
ภาพที่ 7.3 แผนภมู แิ สดงกระบวนการดาเนนิ งานตามระบบ 300
315
การดูแลช่วยเหลอื นักเรียนของครูที่ปรกึ ษา ……………………………………………..
ภาพที่ 7.4 หน้าปกภาพยนตร์ Freedom Writers ………………………………………………… 318
ภาพที่ 8.1 การให้คาปรกึ ษานกั เรียนในโรงเรยี น ………………………………………………………
ภาพท่ี 8.2 การใหค้ าปรึกษามเี ปา้ หมายเพ่ือใหค้ วบคมุ ตนเองได้ 319
329
ไม่วิตกกงั วลเกินกว่าเหตแุ ละมองเห็นปัญหาตามความเป็นจริง ………………… 331
ภาพที่ 8.3 ขอบขายในการใหค้ าปรกึ ษาคอื ชว่ ยใหน้ ักเรียนวางแผนในอนาคต 335
337
ของตนในดา้ นการศกึ ษา อาชีพ ส่วนตวั และสังคมได้ ………………………………
ภาพที่ 8.4 กระบวนการให้คาปรึกษาของ ดร.จนี แบร่ี …………………………………………… 338
ภาพที่ 8.5 การฟงั เปรยี บเสมอื นหวั ใจของการช่วยเหลอื ผู้มาขอรับคาปรกึ ษา ……………. 339
ภาพท่ี 8.6 ทักษะการใหก้ าลังใจ …………………………………………………………………………..
ภาพท่ี 8.7 การจดั ท่ีน่งั ในการใหค้ าปรึกษา …………………………………………………………… 341
ภาพท่ี 8.8 แสดงใหเ้ ห็นว่าผู้ให้คาปรกึ ษาต้องระวังทัศนะ คา่ นยิ ม

และความคิดของตนในการฟงั …………………………………………………………….
ภาพท่ี 8.9 การจดบันทึกหลังการให้คาปรกึ ษา ……………………………………………………..
ภาพท่ี 8.10 คณุ ลักษณะของผู้ใหค้ าปรกึ ษา มีความเมตตา

เห็นอกเหน็ ใจ มคี วามเข้าใจ และ
พรอ้ มทจี่ ะให้ความชว่ ยเหลอื ……………………………………………………………….

แผนบรหิ ารการสอน
(Course Syllabus)

รหัสวิชา ED15101
ช่ือรายวชิ า จิตวทิ ยาสาหรับครู (Psychology for Teachers)
หนว่ ยกิต 3 (2-2-5)
ผสู้ อน อาจารย์มัทนียา กายแก้ว
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

คาอธบิ ายรายวชิ า
ศึกษาทฤษฎีเกี่ยวกับจิตวิทยาพ้ืนฐาน จิตวิทยาพัฒนาการ จิตวิทยาการเรียนรู้ จิตวิทยา

การศกึ ษา จิตวิทยาสาหรับเดก็ พเิ ศษ การแนะแนวและการให้คาปรกึ ษา แนวทางการช่วยเหลือผู้เรียน
และส่งเสริมความถนัดความสนใจของผู้เรียน ปฏิบัตินาหลักจิตวิทยาไปใช้ในการจัดการเรียนรู้ ให้
เหมาะสมกับพัฒนาการทางสมอง แบบการเรียนร้ศู กั ยภาพและความถนดั ของผูเ้ รียน

จุดประสงค์ท่ัวไป
ในการเรยี นการสอนวิชาจติ วทิ ยาสาหรับครนู ้ี มีจดุ ประสงค์เพื่อใหน้ ักศกึ ษา
1. มคี วามรูค้ วามเข้าใจและประยุกตจ์ ติ วทิ ยาพน้ื ฐาน จิตวิทยาพัฒนาการ จติ วทิ ยาการเรยี นรู้

จิตวทิ ยาการศึกษา จติ วทิ ยาสาหรับเด็กพเิ ศษ การแนะแนว และการใหค้ าปรกึ ษา ในการจัดการเรียน
การสอนได้

2. มคี วามรูค้ วามเขา้ ใจความถนัดและความสนใจของผู้เรยี น และสามารถจัดกจิ กรรมสง่ เสรมิ
ความถนดั และความสนใจของผูเ้ รียนได้

3. สามารถออกแบบกิจกรรมการเรียนรูโ้ ดยนาหลักจติ วิทยามาประยุกต์ใช้ให้สอดคล้องกับ
พฒั นาการทางสมองของผูเ้ รียนได้

4. สามารถนาหลักจติ วทิ ยาไปใช้ในการจัดการเรยี นรู้ได้
5. มีเจตคติที่ดีต่อการใชจ้ ติ วิทยาสาหรบั ครูในการปฏบิ ตั หิ น้าที่ของความเป็นครู

2

เนือ้ หา ความรู้เบอ้ื งตน้ เก่ียวกับจิตวิทยา 8 ช่วั โมง
บทท่ี 1
บทนา
บทที่ 2
ความเป็นมาของจติ วิทยา

พัฒนาการของการศึกษาจิตวิทยา

ความหมายของจติ วทิ ยา

ความหมายของพฤติกรรมมนุษย์

จุดมงุ่ หมายและความสาคญั ของการศึกษาจติ วิทยา

วธิ กี ารศกึ ษาจิตวิทยา

ความสาคญั ของจติ วิทยา

แนวคิดทฤษฎีของกลุ่มนักจติ วทิ ยา

สาขาจิตวิทยาท่มี ีความสัมพนั ธ์กับจิตวทิ ยาสาหรบั ครู

สรุป

ใบกจิ กรรม

คาถามทา้ ยบทท่ี 1

เอกสารอา้ งองิ

พัฒนาการของผู้เรียน 8 ชัว่ โมง

บทนา

ความหมายของพฒั นาการ

องค์ประกอบท่ีมอี ทิ ธพิ ลต่อพัฒนาการ

หลกั ทั่วไปของพฒั นาการ

ทฤษฏีเกีย่ วกบั พัฒนาการของมนษุ ยแ์ ละการนาไปใชใ้ นการจัดการเรยี นการสอน

สรปุ

ใบกจิ กรรม

คาถามทา้ ยบทท่ี 2

เอกสารอา้ งองิ

บทที่ 3 ความร้เู บ้ืองตน้ เกี่ยวกับจิตวิทยาการศึกษา 3
บทท่ี 4 บทนา 8 ชั่วโมง
จิตวิทยาการศึกษา
ความแตกต่างระหวา่ งบุคคล 8 ชวั่ โมง
แรงจงู ใจ
การเรียนรู้ในศตวรรษท่ี 21
จติ ห้าลักษณะของผูเ้ รยี นที่จาเปน็ สาหรบั อนาคต
สรปุ
ใบกิจกรรม
คาถามท้ายบทท่ี 3
เอกสารอ้างองิ

จิตวิทยาการเรียนรู้
บทนา
ความหมายของการเรียนรู้
กระบวนการเรยี นรู้
ประเภทของการเรียนรู้
ปจั จยั ดา้ นผเู้ รยี นทม่ี ีผลต่อการเรียนรู้
ปจั จยั ที่สง่ เสรมิ บรรยากาศการเรยี นรู้
ลลี าการเรยี นรู้
ทฤษฎีการเรียนรู้
ระบบและปัจจยั ที่สง่ เสริมการเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21
สรุป
ใบกจิ กรรม
คาถามท้ายบทที่ 4
เอกสารอา้ งองิ

4

บทที่ 5 สติปัญญาและความถนัดของผเู้ รยี น 8 ชั่วโมง
บทท่ี 6 บทนา 4 ช่ัวโมง
ความหมายของสตปิ ญั ญา
ประวตั ิความเป็นมาของการวัดสติปัญญา
องค์ประกอบของสตปิ ัญญา
ทฤษฎีทางสติปัญญา
ความหมายความถนดั
ความแตกตา่ งของสติปญั ญากับความถนัด
ทฤษฎีเก่ียวกับการวัดความถนัด
ประเภทของความถนัด
แบบทดสอบความถนดั
ประโยชน์ของแบบทดสอบความถนดั
ตัวอย่างของแบบทดสอบความถนดั
การสง่ เสริมความถนดั ของผูเ้ รียน
สรปุ
ใบกจิ กรรม
คาถามท้ายบทท่ี 5
เอกสารอ้างองิ

จิตวทิ ยาเด็กพิเศษ
บทนา
ความหมายของเด็กพิเศษและการศกึ ษาพิเศษ
ประเภทและลักษณะของเด็กพเิ ศษ
การจดั การศึกษาสาหรับเดก็ ที่มคี วามต้องการพเิ ศษ
สรุป
ใบกจิ กรรม
คาถามทา้ ยบทท่ี 6
เอกสารอ้างอิง

5

บทที่ 7 ความรเู้ บอ้ื งตน้ เกยี่ วกับการแนะแนว- 8 ชว่ั โมง
บทที่ 8 และระบบดูแลชว่ ยแหลอื นกั เรยี น
ความหมายของการแนะแนว
ประวัตคิ วามเปน็ มาของการแนะแนว
ความสาคญั และความจาเป็นของการแนะแนวในประเทศไทย
เป้าหมายของการแนะแนว
ขอบข่ายการดาเนินงานการแนะแนว
ความสมั พันธร์ ะหว่างปรัชญาการแนะแนวและหลกั การแนะแนว
บริการแนะแนว
มาตรฐานการแนะแนว
ระบบการดูแลช่วยเหลือนักเรียน
สรปุ
ใบกจิ กรรม
คาถามท้ายบทท่ี 7
เอกสารอ้างองิ

ความรเู้ บ้ืองต้นเกีย่ วกับการให้คาปรกึ ษา 8 ชั่วโมง
ความหมายของการใหค้ าปรึกษา
ความแตกตา่ งระหวา่ งการให้คาปรึกษากบั จติ บาบัด
จดุ มงุ่ หมายของการให้คาปรกึ ษา
ขอบข่ายของการใหค้ าปรึกษา
หลักการของการให้คาปรึกษา
องค์ประกอบเบื้องต้นของการให้คาปรกึ ษา
ประเภทของการให้คาปรึกษา
ทฤษฎีการให้คาปรึกษา
กระบวนการใหค้ าปรึกษา
ทกั ษะการให้คาปรึกษา
ข้อควรคานงึ ในการใหค้ าปรึกษา
คุณลักษณะของผู้ใหค้ าปรึกษา
จรรยาบรรณของผใู้ หค้ าปรึกษา
สรุป

6

ใบกจิ กรรม
คาถามทา้ ยบทที่ 8
เอกสารอ้างองิ

กจิ กรรมการเรียนการสอน
1. อธบิ ายทฤษฎแี ละแนวทางฝึกปฏิบตั ิ ดว้ ย Microsoft Power-point และ ภาพยนตร์ /

หนังส้ัน /วดี ทิ ศั น์ / คลปิ วดี ีโอ / กรณตี ัวอยา่ ง / บทความ
2. จัดการเรียนการสอนด้วยกระบวนการเรยี นรจู้ ากประสบการณ์ (Experiential

Learning ) จัดการเรียนรูแ้ บบใช้ปญั หาเป็นฐาน (Problem-Based Learning) การจดั การเรียนรู้โดย
ใชเ้ ทคนคิ จิ๊กซอว์ (Jigsaw)

3. อภิปราย ซกั ถาม และร่วมกนั สรุปในเน้อื หาสาระที่สาคัญ
4. ให้นกั ศกึ ษาศึกษาคน้ คว้าเพ่ิมเตมิ จากเนื้อหาในเอกสารประกอบการสอน และนาเสนอ
หน้าช้นั เปน็ รายกลุม่
5. ใหน้ กั ศกึ ษาทาแบบทดสอบและแบบฝกึ หัดทา้ ยบทเรียนเป็นรายบคุ คล
6. ใหน้ ักศึกษาทากิจกรรมกลุ่มภายในหอ้ งเรียนตามใบกจิ กรรม/เน้อื หาสาระในแต่ละบท
7. ให้นักศกึ ษาฝกึ ปฏบิ ัติในบทบาทสมมตุ ิ
8. ใหน้ กั ศึกษาสรุปเน้อื หาสาระเปน็ แผนภูมิความคดิ (Mind map)
9. ร่วมกนั สรปุ กจิ กรรม และเสนอแนวทางในการปรบั ใชใ้ นชีวติ ประจาวนั และการประกอบ
วิชาชีพ

สอ่ื การเรยี นการสอน
1. นาเสนอเน้อื หาสาระด้วย Microsoft Power-point
2. ภาพยนตร์ /หนังส้นั /วดี ิทศั น์ / คลปิ วีดีโอ / กรณตี ัวอย่าง / บทความ
3. เอกสารประกอบการสอนวิชาจิตวิทยาสาหรบั ครู
4. ตารา/งานวิจัยทีเ่ กย่ี วข้องกับจติ วิทยา

แหล่งการเรยี นรู้
1. สานักวิทยบรกิ ารมหาวทิ ยาลัยราชภฏั อุดรธานี
2. ห้องสมุดคณะครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภฏั อดุ รธานี
3. แหล่งการเรยี นรู้ทางอนิ เตอร์เนต็ เก่ยี วกับจิตวทิ ยา
4. เฟสบ๊กุ เพจ (Facebook Page) ของสมาคม / มลู นธิ ิ / จิตแพทย์ เกี่ยวกบั จิตวทิ ยา

7

การประเมนิ ผลการเรียนรู้

กจิ กรรมที่ วิธีการประเมนิ สัปดาหท์ ี่ สัดส่วนของการ
ประเมิน ประเมนิ ผล
1 สอบกลางภาค 20%
สอบปลายภาค 8 40%
16 30%
2 การทางานเด่ียว / จบั คู่ /งานกลุ่ม และผลงาน ตลอดภาค
การนาเสนอรายงาน การศกึ ษา 10%
การส่งงานตามท่ีมอบหมาย
การทาใบกจิ กรรม ตลอดภาค
การทาแบบฝึกหัดทา้ ยบทเรยี น การศึกษา
การฝึกปฏิบตั ิการทางจิตวิทยา

3 การเขา้ ช้ันเรยี น
การมสี ว่ นรว่ มอภิปรายเสนอความ
คิดเห็นในชนั้ เรยี น

การประเมนิ ผล (เกณฑก์ ารใหค้ ะแนน)
การประเมนิ ผล กาหนดเกณฑ์การใหร้ ะดับผลการเรียน ดังนี้

ได้คะแนนรวมร้อยละ 80 ขน้ึ ไป ได้ระดับผลการเรยี น A
ไดค้ ะแนนรวมร้อยละ 75-79 ไดร้ ะดับผลการเรยี น B+
ได้คะแนนรวมรอ้ ยละ 70-74 ได้ระดบั ผลการเรยี น B
ไดค้ ะแนนรวมร้อยละ 65-69 ไดร้ ะดบั ผลการเรยี น C+
ได้คะแนนรวมร้อยละ 60-64 ได้ระดบั ผลการเรียน C
ได้คะแนนรวมร้อยละ 55-59 ได้ระดบั ผลการเรยี น D+
ได้คะแนนรวมรอ้ ยละ 50-54 ได้ระดับผลการเรยี น D
ไดค้ ะแนนรวมร้อยละตา่ กวา่ 50 ไดร้ ะดับผลการเรียน F
ส่งงานไม่ครบ/ขาดสอบกลางภาค/ไม่ร่วมกิจกรรมในช้ันเรยี นได้ระดบั ผลการเรียน I

แผนบริหารการสอนประจาบทท่ี 1
ความรเู้ บ้อื งต้นเก่ยี วกบั จติ วิทยา

จุดประสงค์เชิงพฤตกิ รรม

หลังจากได๎ศกึ ษาบทเรียนน้ีแล๎ว นกั ศกึ ษาควรมีพฤตกิ รรม ดงั น้ี
1. บอกความเปน็ มาและพฒั นาการของการศกึ ษาจติ วิทยาได๎
2. อธบิ ายความหมายของจติ วทิ ยาและพฤติกรรมได๎
3. อธบิ ายจุดมงุํ หมายและความสาคญั ของการศกึ ษาจติ วทิ ยาได๎
4. บอกวิธีการศึกษาจิตวิทยาได๎
5. อธบิ ายความคล๎ายคลึงและความแตกตํางของแนวคิดทฤษฎีทางจิตวิทยากลุํมตํางๆ ได๎
6. บอกความสัมพนั ธข์ องสาขาจิตวิทยาตาํ งๆ กบั จิตวทิ ยาสาหรบั ครไู ด๎

เนื้อหาสาระ

1. ความเป็นมาของจติ วิทยา
2. พัฒนาการของการศกึ ษาจติ วทิ ยา
3. ความหมายของจิตวิทยา
4. ความหมายของพฤติกรรมมนุษย์
5. จุดมงุํ หมายและความสาคญั ของการศกึ ษาจิตวทิ ยา
6. วิธกี ารศึกษาจิตวทิ ยา
7. ความสาคญั ของจิตวิทยา
8. แนวคดิ ทฤษฎีของกลุมํ นักจิตวทิ ยา
9. สาขาจิตวทิ ยาทม่ี ีความสัมพนั ธ์กบั จติ วิทยาสาหรับครู

กิจกรรมการเรียนการสอน

สปั ดาหท์ ่ี 1 (4 ชั่วโมง)
1. ปฐมนิเทศนกั ศึกษา ดงั น้ี

1.1 สารวจความคาดหวงั นักศึกษาที่มีตํอ เนื้อหาวชิ าจิตวิทยา รูปแบบการจัดการเรยี นการ
สอนในวิชา และคุณลักษณะท่ีต๎องการในอาจารยผ์ ๎ูสอน

1.2 ชีแ้ จงแผนบรหิ ารการสอนโดยภาพรวม เกี่ยวกับเนือ้ หา รปู แบบการสอน กจิ กรรมใน
หอ๎ งเรียน เกณฑก์ ารใหค๎ ะแนน

1.3 สร๎างข๎อตกลงรวํ มกนั ในการศกึ ษาในรายวชิ านี้

2

2. อธบิ ายเน้ือหา และสรปุ เน้ือหาสาระสาคัญประกอบการนาเสนอด๎วย Microsoft PowerPiont
ในหวั ขอ๎ ความเป็นมาและพฒั นาการของการศกึ ษาจติ วทิ ยา ความหมายจิตวทิ ยา ความหมายพฤติกรรม
จดุ มํุงหมายและความสาคัญของการศึกษาจติ วทิ ยา วธิ ีการศึกษาจิตวทิ ยา

3. ใหน๎ กั ศึกษาอภปิ ราย ซกั ถามและรํวมกันสรปุ

สปั ดาหท์ ่ี 2 (4 ช่ัวโมง)
1. ทบทวนสง่ิ ท่ไี ด๎เรียนร๎ูไปในสปั ดาห์ท่แี ล๎ว
2. ใหน๎ กั ศึกษาชมภาพยนตรเ์ รื่อง The General’s Daughter และพูดคุยแลกเปล่ียน ถงึ สาเหตุ
การเกดิ พฤติกรรมของตัวละครในภาพยนตร์
3. อธบิ ายเนอื้ หา สาระสาคัญประกอบการนาเสนอดว๎ ย Microsoft PowerPiont ในหัวขอ๎ เรอ่ื ง
แนวคิดทฤษฎีของกลมุํ นักจิตวทิ ยา
4. แบํงกลุมํ นักศึกษาเป็น 6 กลมุํ ตามแนวคดิ นักจติ วิทยาแตํละกลมุํ และรํวมกนั อภปิ ราย ตอบ
คาถามตามใบกจิ กรรม
5. ให๎ตอบคาถามท๎ายบทและนาสํงในสัปดาห์หน๎า

ส่ือการเรียนการสอน

1. การนาเสนอดว๎ ย Microsoft PowerPoint
2. ภาพยนตร์เร่ือง The General’s Daughter
3. เอกสารประกอบการเรยี นการสอน “ความร๎เู บอ้ื งต๎นเกย่ี วกบั จิตวทิ ยา”
4. ตาราหรอื หนงั สือเรยี นเกย่ี วกบั ความร๎ูเบ้อื งตน๎ เกีย่ วกับจติ วทิ ยา ได๎แกํ
นุชลี อปุ ภยั . (2555). จิตวิทยาการศึกษา. พมิ พค์ ร้งั ที่ 2. กรงุ เทพฯ: สานกั พมิ พแ์ หงํ จฬุ าลงกรณ์
มหาวิทยาลัย.
เติมศักดิ์ คทวณชิ . (2546) จติ วทิ ยาทั่วไป. กรุงเทพฯ : ซเี อด็ ยเู คช่นั .
ปราณี รามสูตร. (2545). พฤตกิ รรมมนษุ ยก์ บั การพัฒนาตน. กรงุ เทพฯ: ธนะการพิมพ์.
ธัญญภสั ร์ ศริ ธัชนราโรจน์. (2559). จิตวิทยากับการพัฒนาตน. กรุงเทพฯ : สานักพิมพ์แหํงจุฬาลงกรณ์
มหาวิทยาลยั .

3

แหล่งการเรียนรู้

1. สานักวิทยบริการมหาวทิ ยาลัยราชภัฏอุดรธานี
2. หอ๎ งสมดุ คณะครศุ าสตร์ มหาวิทยาลยั ราชภฏั อุดรธานี

3. แหลงํ การเรยี นรท๎ู างอินเตอร์เนต็ เกีย่ วกับ“ความร๎เู บอ้ื งต๎นเก่ยี วกับจติ วทิ ยา”

3.1 คลนิ ิกสขุ ภาพจิต นายแพทยเ์ จษฎา / Facebook
3.2 กรมสขุ ภาพจติ www.dmh.go.th

4

การวัดและการประเมินผล เครอ่ื งมือ/วิธีการ การประเมนิ ผล

จดุ ประสงค์ 1. ซกั ถาม แลกเปล่ยี น 1. นกั ศึกษาตอบคาถาม
พดู คุย ถูกต๎องไดร๎ ๎อยละ 80
1. บอกความเป็นมาและพัฒนาการของ 2. สงั เกตพฤติกรรมการ 2. สังเกตพฤติกรรมในการเข๎า
การศกึ ษาจิตวิทยาได๎ รํวมกิจกรรม รํวมกจิ กรรมกลํุม/ความ
2. อธิบายความหมายของจิตวิทยาและ 3. สังเกตการณ์นาเสนอ สนใจ/ความรํวมมือ/ความ
พฤติกรรมได๎ หน๎าช้นั เรียน กระตือรือรน๎ อยใูํ นระดบั ดี
3. อธบิ ายจุดมํุงหมายและความสาคญั ของ 4. ใบกิจกรรม 3. การนาเสนอหน๎าชัน้ อยูํใน
การศึกษาจติ วิทยาได๎ 5. แบบฝึกหดั ท๎ายบท ระดับดี
4. บอกวธิ ีการศึกษาจติ วิทยาได๎ 4. นักศกึ ษาบอกความ
5. อธิบายความคล๎ายคลึงและความแตกตําง คล๎ายคลึงกันของแตํละทฤษฏี
ของแนวคิดทฤษฎีทางจิตวิทยากลํมุ ตาํ งๆ ได๎ ได๎ 80%
6. บอกความสัมพันธ์ของสาขาจติ วทิ ยาตาํ งๆ 5. นกั ศกึ ษาทาแบบฝึกหดั
กับจิตวิทยาสาหรับครูได๎ ถกู ต๎องร๎อยละ 80

5

บทที่ 1
ความร้เู บอ้ื งต้นเกย่ี วกบั จติ วทิ ยา

บทนา

มนุษย์นั้นมีความสนใจและพยายามค๎นหาความจริงเก่ียวกับตนเองต้ังแตํสมัยโบราณแล๎ว โดยใช๎
วิธีการคาดคะเนความจริงและหาเหตุผลสํวนตัว ตํอมานักปราชญ์ต๎องการค๎นหาความหมายของชีวิต
วําชีวิตที่ดีนั้นควรเป็นอยํางไร ความร๎ูสึกนึกคิดของตนแท๎จริงแล๎วมาจากไหน จิตวิญญาณคืออะไร โดย
ปรัชญาที่ได๎น้ันจะประกอบไปด๎วยความนึกคิด อุดมคติ และทัศนคติสํวนตัวของนักปราญ์ ระยะตํอมา
มนษุ ยจ์ งึ เรม่ิ สนใจค๎นหาข๎อเทจ็ จริงมากขึ้น(เป็นวิทยาศาสตร์มากข้ึน) กลํุมที่สนใจปรากฏการณ์ธรรมชาติ
ไดค๎ น๎ พบสาขาวิชาแตกแขนงออกไป กลมํุ ท่ีค๎นคว๎าเกี่ยวกับมนุษย์ ก็แตกแขนงวิชาเป็น “จิตวิทยา” ดังน้ัน
จิตวิทยาจึงเป็นอกี วชิ าหนึ่ง ที่แยกมาจากปรัชญา การตีความของวิชาน้ีจงึ มีความซับซ๎อน และแตกตํางกัน
ไปจนทาให๎เกิด กลมุํ แนวคดิ ทางจิตวทิ ยา เกดิ ข้นึ หลายกลมุํ

ศาสตร์ทางด๎านจิตวิทยา เป็นศาสตร์ท่ีสาคัญสาหรับ “ครู” ในบทน้ีจึงถือวําเป็นจุดเริ่มต๎นตํอ
การทาความเข๎าใจคาวํา “จิตวิทยา” ได๎เป็นอยํางดี โดยความรู๎เบ้ืองต๎นประกอบไปด๎วยเนื้อหาดังน้ี
ความเป็นมาของจิตวิทยา ความหมายของจิตวิทยา วิธีการศึกษาทางจิตวิทยา ความสาคัญของจิตวิทยา
แนวคิดทางจิตวิทยา และสาขาทางจิตวิทยาที่เกี่ยวข๎องกับจิตวิทยาสาหรับครู แตํละเน้ือหาจะทาให๎เรา
เข๎าใจและอธิบายได๎วําพฤติกรรมตํางๆ ของมนุษย์เกิดข้ึนได๎อยํางไร อีกท้ังนาความร๎ูทางจิตวิทยาท่ีได๎ไป
พยากรณพ์ ฤติกรรม และสามารถ ช้ีให๎เห็นแนวทางการกระทาเพื่อที่จะนาไปสํูการพัฒนาให๎เกิดประโยชน์
สงู สุด ประสบความสาเรจ็ และดาเนนิ ชวี ิตอยํางมคี วามสขุ ตามอตั ภาพของแตลํ ะบุคคลตํอไป

1. ความเป็นมาของจิตวทิ ยา

การศึกษาจิตวิทยา มีประวัติความเป็นมาอันยาวนานนับแตํสมัยกํอนคริสต์ศตวรรษ โดยเป็น
เนื้อหาสํวนหน่ึงของวิชาปรัชญา ยังมิได๎แยกตัวเป็นรายวิชาหน่ึงเชํนปัจจุบัน ดังที่ แฟรงค์ เจ. บรูโน
(Bruno, 1980, p 17 อ๎างถงึ ใน ปราณี รามสูต, 2545 : 6-7) ได๎กลําวถึง นักปรัชญาโบราณหลายทํานที่มี
บทบาทตํอการบุกเบิกจิตวิทยา และทัศนะของปราชญ์หลายทํานเหลําน้ันยังเป็นที่กลําวถึงและมีสํว น
เกี่ยวข๎องกับเน้ือหาจิตวิทยาในปัจจุบันน้ี ไมํวําจะเป็นเพลโต (Plato) อริสโตเติล (Aristotle) โธมัส
อาควินลั (Thomas Aquinas) เซนต์ ออกัสตนิ (St. Agustine) เรณ เดส์คาร์ทส์ (Rene Descartes) หรือ
แม๎กระท่ัง จอห์น ล็อค (John Locke) ได๎กลําวถึงความหมายของ “จิตวิทยา” วําเป็นวิทยาศาสตร์สาขา
หน่ึงที่มํุงศึกษาเร่ืองราวท้ังหมดที่เกี่ยวกับพฤติกรรมของบุคคล คาจากัดความนี้เป็นคาจากัดความที่
สมัยใหมํใช๎กันมากท่ีสุดในปัจจุบัน โดยเริ่มใช๎เม่ือปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 น้ีเอง แตํความหมายเร่ิมแรก

6

จิตวิทยามิได๎เป็นเชํนน้ี การทราบความหมายของจิตวิทยาแตํละสมัยจะชํวยให๎เข๎าใจความเป็นมาของ
จติ วทิ ยาไดด๎ ีขึน้

“จิตวิทยา” เป็นคาที่แปลมาจากภาษาอังกฤษวํา “Psychology” คาน้ีเริ่มใช๎ครั้งแรกเม่ือ ค.ศ.
1590 โดยมีรากศัพท์มาจากภาษากรีก 2 คาคือ ไซคี (Psyche) แปลวํา วิญญาณ หรือจิต และโลกอส
(Logos) แปลวํา ศึกษาหรือความร๎ู หรือศาสตร์ เม่ือรวมกันแล๎วคาวํา “จิตวิทยา” จึงหมายถึง ศาสตร์ ท่ี
ศึกษาเก่ียวกับจิตวิญญาณ (Psychology is a Science of Soul) ท่ีใช๎ชื่อดังน้ีเพราะมีการศึกษาเร่ิมแรก
ในหมํูนักปรัชญาชาวกรีก คือ เพลโต (427-347 กํอน ค.ศ.) และอริสโตเติล (384-322 กํอน ค.ศ.) เน๎น
ศึกษาเรื่องจิตและวิญญาณได๎แตํงตาราเกี่ยวกับวิญญาณขึ้นชื่อ เดอ อานิมา (De Anima) จัดวําเป็นตารา
จิตวิทยาเลํมแรกของโลก ผลงานอ่ืนๆ ท่ีเป็นตาราจิตวิทยาของทําน ได๎แกํ หนังสือช่ือจิตวิญญาณ
(Concerning the Soul) และความทรงจา (Concerning Memory) โดยเน๎นศึกษาท่ีเรื่องวิญญาณ
ชาวกรีกโบราณเช่ือวําวิญญาณมีจริง ตํอมาจอห์น ล็อค (John Locke, ค.ศ. 1632-1704) ปราชญ์
ชาวองั กฤษผนู๎ ้เี ปน็ ผ๎บู ุกเบกิ ท่ีสาคัญอีกคนหนึ่ง เน๎นศึกษาเร่ืองจิตสานึก (Conscious Mind) ซ่ึงเป็นสภาพ
ที่บุคคลรู๎ตัววําเป็นใครกาลังคิดอะไร กาลังทาอะไร ฯลฯ มีคา อธิบายพฤติกรรมตํางๆ อยํางทันสมัย และ
มีความเชื่อวํากายและจิตแยกกันไมํออก และจิตของมนุษย์จะเป็นอยํางไรยํอมขึ้นอยูํกับสภาพแวดล๎อม
ส่ิงแวดล๎อมสํงผลให๎บุคคลคิด แสดงออก หรือมีคุณสมบัติใดๆ แตกตํางกันและเช่ือวําบุคคลหากอยูํใน
ส่ิงแวดล๎อมที่ดีก็จะเสริมสร๎างบุคคลให๎ได๎ดี บุคคลถ๎าหากอยูํในสิ่งแวดล๎อมท่ีไมํดีก็จะทาให๎ทาสิ่งท่ีไมํดี
ไดง๎ าํ ย

ภาพที่ 1.1 จอห์น ลอ็ ค (John Locke)
ท่มี า : https://leonardooh.wordpress.com/locke/

7

การศึกษาค๎นควา๎ ทางจิตวทิ ยายคุ ตํอมา รวมทั้งการใหค๎ าจากดั ความของจิตวทิ ยาท่ีเปลี่ยนไป โดย
การบุกเบิกของนักจิตวิทยายุคใหมํสาหรับสมัยนั้นหลายคน เชํน จอห์น บี. วัตสัน (John B. Watson,
ค.ศ. 1878-1958) กุสตาฟ เฟซเนอร์ (Gustav Fechner, ค.ศ. 1801-1887) วิลเฮส์ม วุนด์ (Wilhelm
Wundt, ค.ศ. 1872-1920) และ จี. สแตนเลย์ ออล (G. Stanley Hall) ทิชเชนเนอร์ (B.E. Titchener,
ค.ศ. 1867-1927) แคทแทล (James Cattell) และวิลเลี่ยม เจมล์ (William James) ช่ืงจะได๎กลําวถึง
ผลงานบางประการของทํานเหลําน้ี ทีม่ ีอีทธพิ ลตํอศาสตร์ทางจติ วทิ ยาในปัจจุบัน ดงั น้ี

กุสตาฟ เฟชเนอร์ (Gustav Fechner,ค.ศ. 1801-1887) นักฟิสิกส์และนักปรัชญา
ชาวเยอรมัน ผู๎บกุ เบิกทสี่ าคัญอกี คนหน่ึงของจิตวิทยาได๎ทาการศึกษาทดลองเก่ียวกับความสัมพันธ์ระหวําง
สงิ่ เร๎าและการสมั ผสั โดยที่อธบิ ายวําจติ ใจของมนษุ ย์จะเปลี่ยนแปลงไดก๎ ็ตํอเม่อื มีสิ่งเร๎าภายนอกมากระตุ๎น
และได๎ใหค๎ วามสาคัญกับสิ่งเร๎าภายนอก และปฏิกิรยิ าทางรํางกายอนั มีผลตํอจิตใจ

จอหน์ บ.ี วตั สัน (John B. Watson,ค.ศ. 1878-1958) เปน็ นักจติ วิทยาชาวอเมริกันที่ได๎ชื่อวํา
เป็น “บิดาจิตวิทยาแนวใหมํ” เป็นผ๎ูที่ให๎คาจากัดความของจิตวิทยาวําเป็นศาสตร์ที่ศึกษาเก่ียวกับ
พฤติกรรม (Psychology is a Science of Behavior) เขาเปน็ ผูน๎ าของนักจิตวิทยาในกลุํมพฤติกรรมนิยม
ทเ่ี ชอ่ื วําจิตไมํมตี วั ตน ถ๎าตอ๎ งการทราบจติ ของใครกต็ ๎องศกึ ษาจากพฤติกรรมของคนน้ันๆ เพราะพฤติกรรม
ก็คือการแสดงออกของจิตซ่ึงเราสามารถสังเกตหรือใช๎เคร่ืองมือวัดได๎จากแนวคิดท่ีเก่ียวกับวิธีศึกษาเชํนน้ี
จึงบุกเบิกให๎วิชาจิตวิทยาเป็นวิทยาศาสตร์ โดยเลิกวิธีศึกษาแบบนั่งคิดน่ังเขียนอยํูกับท่ี (Armchair
Method) เป็นการศึกษาโดยมีการเก็บข๎อมูลจากพฤติกรรมท่ีบุคคลแสดงออก แล๎วนาข๎อมูลน้ันๆ มาแปล
ความหมายอยํางมีระเบียบโดยใช๎วิธีการทางสถิติเข๎าชํวย ด๎วยผลงานดังกลําวเขาจึงได๎ชื่อวําเป็นบิดาแหํง
จติ วทิ ยาแนวใหมํ

วิลเฮส์ม วุนด์ (Wilhelm Wundt, ค.ศ. 1872-1920) นักชีววิทยาและนักจิตวิทยาชาว
อเมริกัน เป็นอีกผู๎หนึ่งที่สนใจเรื่องการสารวจตนเองและโครงสร๎างการทางานของจิตเมื่อบุคคลได๎รับ
ประสบการณ์ และได๎รบั การยกยํองวาํ เป็น “บิดาแหํงจิตวิทยาการทดลอง” ซ่ึงตั้งห๎องทดลองทางจิตวิทยา
ข้ึนเป็นแหํงแรกของโลกท่ีประเทศเยอรมนีเม่ือ ค.ศ. 1879 โดยทาการทดลองเก่ียวกับเรื่องจิตสานึก
การรับสัมผัสทางตา ความจา และความต้ังใจ ผ๎ูรํวมงานของเขามีหลายคนท่ีมีช่ือเสียง เชํน จี. แสตนเลย์
ฮอล (G. Stanley Hall) กุสตาฟ เฟชเนอร์ และเจมส์ เอ็ม. แคทเทล (James M. Cattell) และเน่ืองจาก
ค.ศ. 1879 เป็นปีแรกที่มีห๎องทดลองทางจิตวิทยาอยํางเป็นทางการ นักจิตวิทยาสมัยหลังๆ จึงถือกันวํา
ค.ศ. 1879 นี้เป็นปีแรกเร่ิมของจิตวิทยาในฐานะเป็นวิทยาศาสตร์แขนงหนึ่งซ่ึงชํวยให๎ความร๎ูด๎าน
พฤติกรรมอยํางกว๎างขวาง และมีความเป็นวิทยาศาสตรม์ ากข้ึน ชํวยให๎คาอธิบายพฤติกรรมมีเหตุมีผลและ
ขยายตัวกา๎ วหนา๎ ในวงการตํางๆ มากขน้ึ

8

ภาพที่ 1.2 Wilhelm Wundt (น่งั ) กบั เพอื่ นรวํ มงานในห๎องปฏิบตั ิการทางจิตวิทยาของเขาครง้ั แรก
ทม่ี า : https://en.wikipedia.org/wiki/Wilhelm_Wundt

2. พฒั นาการของการศึกษาจิตวิทยา

จะเห็นได๎วําความเป็นมาของจิตวิทยาหากแบํงยุคแหํงการพัฒนาทางจิตวิทยา สามารถแบํงได๎
2 ยคุ เฟลดแ์ มน (Feldman, 1994 :13-15) สรุปยคุ ของพฒั นาการได๎ดงั น้ี

2.1 ยุคกํอนที่จิตวิทยาจะเป็นวิทยาศาสตร์ (Presciencetific) คือ เป็นยุคปรัชญาเร่ิมตั้งแตํสมัย
แนวคิดของนักปรัชญาชาวกรีก ได๎แกํ เพลโตหรืออริสโตเติล ท่ีได๎กลําวถึงปัญหาเก่ียวกับพฤติกรรมของ
มนุษยเ์ ปน็ ตน๎ มาจนถงึ กลางครสิ ต์ศตวรรษที่ 19

2.2 ยุคท่ีจิตวิทยาได๎รับการยอมรับวําเป็นวิทยาศาสตร์ (Sciencetific) คือ เริ่มต้ังแตํวิลเฮล์ม
วุนด์ (Wilhelm Wundt) ได๎สร๎างห๎องทดลองหรือห๎องปฏิบัติการทางจิตวิทยาข้ึนเป็นครั้งแรกของโลก
ทีเ่ มืองไลป์ซิก (Leipzig) ประเทศเยอรมนี ใน ค.ศ. 1879

กํอนคริสต์ศตวรรษที่ 19 จิตวิทยาคือวิชาที่วําด๎วยการศึกษาค๎นคว๎าเก่ียวกับเรื่องวิญญาณ หรือ
ความในใจของสิงมีชีวิต (Psychology is The Study of Soul or Mind) แตํหลังคริสต์ศตวรรษที่ 19
จิตวิทยานั้นเป็นวิชาที่วําด๎วยการศึกษาค๎นคว๎าเกี่ยวกับพฤติกรรมตํางๆ ของส่ิงมีชีวิต ( Psychology
is The Study of Behavior) โดยในปัจจุบันมีนักวิชาการหลายทํานกลําวตรงกันวํา จิตวิทยาเน๎นศึกษา
พฤติกรรมของมนุษย์เป็นหลักและได๎รับการยอมรับวําเป็นศาสตร์ที่มีประโยชน์ตํอสังคมในทุกสาขาอาชีพ
ในปัจจุบนั

9

3. ความหมายของจิตวิทยา

จอห์น บี.วัตสัน (John B. Watson: 1913 อ๎างถึงใน เติมศักด์ิ คทวณิช, 2546:12) เป็น
นักจิตวิทยาคนแรกทไี่ ดใ๎ หน๎ ิยามเกี่ยวกบั จิตวิทยาไว๎วาํ “จติ วทิ ยาเปน็ วิชาทศี่ ึกษาเก่ียวกับพฤติกรรม”

ฮิลการ์ด (Hilgard: 1971 อ๎างถึงใน เติมศักดิ์ คทวณิช, 2546:12) กลําววํา “จิตวิทยาเป็น
ศาสตรท์ ศี่ ึกษาพฤตกิ รรมของมนุษย์และสัตวอ์ ืน่ ”

มอร์แกน (Morgan, 1986 อ๎างอิงใน นภดล มีไชยโย, 2546 :3) กลําววํา จิตวิทยา หมายถึง
ศาสตร์ที่ศึกษาเก่ียวกับพฤติกรรม (Behavior) ของมนุษย์และสัตว์โดยวิธีทางวิทยาศาสตร์ และนาความร๎ู
ดงั กลาํ วไปประยุกตใ์ ชเ๎ พื่อสํงเสริมความเปน็ อยํูหรอื แกป๎ ญั หาในการดาเนินชีวิตประจาวัน

ลาเฮย์ (Lahey, 2004: 4-5) กลําววํา จิตวิทยา มาจาก Psyche + Science = Psychology
ดังนัน้ จิตวิทยาคอื วทิ ยาศาสตร์ที่มํุงศึกษาพฤติกรรมและกระบวนการทางจิตของมนุษย์ (The Science of
Behavior and Mental Processes) ซึ่งมาจาก 4 สํวนหลักคือ ความคิดเห็น (Private Thoughts)
อารมณ์ (Emotions) ความร๎ูสึก (Feelings) และแรงจูงใจ (Motives) ซ่ึงบุคคลอ่ืนสามารถสังเกตได๎
โดยตรง

เกรมา (Girma, 2005: 3-5 อ๎างถึงใน กฤตวรรณ คาสม, 2557 : 4) ได๎อธิบายวํา จิตวิทยา คือ
คาที่มาจากภาษากรีก 2 คา คือ “Psyche” และ “Logos” โดยคาวํา “Psyche” หมายถึง วิญญาณ
และ “Logos” หมายถึง การศึกษา ดังนั้นความหมายด้ังเดิมของจิตวิทยาจึงหมายถึง การศึกษาเก่ียวกับ
เร่ืองของวญิ ญาณ หรอื จิตวิญญาณ แตตํ ํอมานักปรัชญา ได๎ให๎ความหมายของคาวํา “Psyche” หมายถึง
จิตใจ เนื่องจากจิตวิทยาเร่ิมสนใจในการศึกษาจิตใจของบุคคลหรือกระบวนการทางจิตใจ เนื่องจาก
การศกึ ษาเกยี่ วกบั กระบวนการทางจิตของมนุษยไ์ มเํ ป็นรูปธรรม และไมํสามารถวัดได๎ ดังน้ันในเวลาตํอมา
คาวาํ “จิตวิทยา” จึงถูกให๎ความหมายวํา เป็นวทิ ยาศาสตร์ของพฤติกรรมและกระบวนการทางจิตของท้ัง
คนและสัตว์ ซ่ึงประกอบด๎วยคา 2 คา คือ คาวํา “วิทยาศาสตร์ (Science)” และ “พฤติกรรม
(Behavior)” วิทยาศาสตร์เป็นศาสตร์ท่ีศึกษาเกี่ยวกับข๎อเท็จจริงและหลักการเฉพาะวิชา ซ่ึงเป็นการ
รวบรวมข๎อเท็จจริงเพ่ือใช๎ในการอธิบายอยํางมีเปูาหมาย นาไปสํูการสร๎างทฤษฎี และทฤษฎีทาง
วิทยาศาสตรจ์ ะสามารถอธิบายข๎อเทจ็ จริงเหลํานน้ั จากการสร๎างเง่อื นไขทางวทิ ยาศาสตร์ ซ่ึงจะชํวยทานาย
อนาคตท่ีจะเกิดขึ้นได๎ เชํน ชีววิทยา อธิบายการเจริญเติบโตและพัฒนาการของส่ิงมีชีวิต กายวิภาควิทยา
อธิบายเกย่ี วกับโครงสร๎างของรํางกายมนุษย์ สรีรวทิ ยา อธิบายเก่ียวกับหน๎าที่ของระบบตํางๆ ของรํางกาย
มนษุ ย์ ในทานองเดียวกนั จิตวทิ ยาในเชิงวทิ ยาศาสตร์ เปน็ ศาสตรท์ ่ีวําด๎วยระบบที่เกี่ยวกับพฤติกรรมของ
มนษุ ย์ แรงจูงใจ ความรสู๎ กึ อารมณ์ ความคดิ และการกระทาของมนุษย์ โดยค๎นหาและอธิบายภายใต๎กฎ
และหลักการของพฤติกรรม โดยมีจุดมํุงหมายเพ่ือบรรยาย อธิบาย ทานาย และนาไปสํู การปรับ
พฤตกิ รรมของมนษุ ย์

10

เฟลด์แมน (Feldman, 2011: 5) อธิบายวํา ปัจจุบันจิตวิทยาเป็นวิทยาศาสตร์ที่มุํงศึกษา
พฤตกิ รรมของมนษุ ย์ (Behavior) และกระบวนการทางานของจติ (Mental Processes) เพ่ือให๎เข๎าใจรวม
ไปถึง 7 สํวนคือความสามารถในการคิด (Thoughts) อารมณ์ (Emotions) การรับร๎ู (Perceptions)
กระบวนการให๎เหตุผล (Reasoning Processes) การจา (Memories) และกระบวนการและโครงสร๎าง
การทางานของระบบชีววทิ ยาในรํางกาย (Biological Activities)

จากที่กลําวมา สามารถอธิบายได๎วํา จิตวิทยาเป็นศาสตร์ท่ีศึกษาเกี่ยวกับพฤติกรรมของมนุษย์
และสัตว์ ดว๎ ยวธิ ีการศกึ ษาพฤติกรรมและกระบวนการที่เปน็ วทิ ยาศาสตร์

4. ความหมายของพฤติกรรมมนษุ ย์

จิตวิทยา เป็นศาสตร์ท่ีศึกษาเกี่ยวกับพฤติกรรม และ “พฤติกรรม”ก็มีความหมายที่กว๎างขวาง
และซับซอ๎ น เพอ่ื ใหเ๎ กิดความชดั เจน ควรทาความเขา๎ ใจความหมายท่ีมนี กั วิชาการใหไ๎ ว๎ ดังน้ี

ลาเฮย์ (Lahey, 2004: 5) กลําววํา พฤติกรรมเป็นการกระทาของบุคคลที่สามารถสังเกตได๎
โดยตรง และการกระทาทสี่ ามารถวัดได๎

เฟลด์แมน (Feldman, 2011: 5) อธิบายวํา พฤติกรรมคือการกระทาท่ีแสดงออกโดยสังเกตและ
ประเมินได๎จากความสามารถในการคิด (Thoughts) อารมณ์ (Emotions) การรับรู๎ (Perceptions)
กระบวนการให๎เหตุผล (Reasoning Processes) การจา (Memories) และกระบวนการ และโครงสร๎าง
การทางานของระบบชวี วิทยาในรํางกาย

กมลรตั น์ กรีทอง (2546 : 5) อธิบายวาํ คาวํา “พฤติกรรม” (Behavior) หมายถึง การกระทาทุก
อยํางที่เกิดข้ึนในสิ่งมีชีวิต ไมํวําจะรู๎ตัวหรือไมํร๎ูตัว และไมํวําบุคคลอ่ืนจะสังเกตการกระทาน้ันได๎หรือไมํก็
ถือวาํ เป็นพฤติกรรมท้ังสิ้น แบํงได๎ 2 ประเภท ดงั นี้

1. พฤตกิ รรมภายนอก (Overt Behavior) เป็นพฤติกรรมท่ีเกดิ ขึ้นแลว๎ บคุ คลอ่นื สามารถ
สงั เกตเห็นได๎ชัดเจน แยกไดอ๎ ีกเปน็ 2 ชนิด ดงั นี้

1.1 พฤติกรรมแบบโมลา (Molar Behavior) หมายถึง พฤติกรรมที่บุคคลอื่นสังเกตได๎โดย
ไมํต๎องอาศัยเคร่ืองมืออุปกรณ์ทางวิทยาศาสตร์ชํวยบุคคลสามารถรับรู๎ได๎โดยตรงจากประสาทสัมผัส เชํน
การอํานหนังสือ การตอบคาถาม การรอ๎ งเพลง การเคลือ่ นไหวของรํางกาย ซ่ึงบุคคลอ่ืนสังเกตได๎โดยอาศัย
ประสาทสัมผสั

1.2 พฤติกรรมแบบโมเลกุล (Molecular Behavior) หมายถึง พฤติกรรมท่ีต๎องอาศัย
เคร่ืองมอื อุปกรณ์ หรอื การวเิ คราะห์ทางวทิ ยาศาสตร์ชํวยในการสังเกต บุคคลไมํสามารถรับร๎ูจากประสาท
สมั ผัสได๎โดยตรง เชํน การทางานของกลา๎ มเนื้อ การทางานของคล่ืนสมองและคล่ืนหัวใจ การเปล่ียนแปลง
ของเคมีหรือปริมาณน้าตาลในกระแสโลหิต การเปล่ียนแปลงของเคมีไฟฟูาท่ีผิวหนัง การทางานของ
กระเพาะอาหารและลาไส๎ ปฏิกิรยิ าชีวเคมภี ายในรํางกาย เชํน พฤติกรรมเหลาํ นี้บคุ คลไมํสามารถสังเกตได๎
ด๎วยตาเปลํา หรืออวยั วะรับสัมผสั ทั้งห๎า คอื ตา หู จมูก ลนิ้ และผวิ สัมผัส

11

2. พฤติกรรมภายใน หรอื “ความในใจ” (Covert Behavior) เปน็ พฤตกิ รรมท่ีเจ๎าตัวเทํานั้นที่
จะร๎ูดี ถ๎าไมํบอกใคร บุคคลผ๎ูกระทาจะรู๎ตัวดีที่สุดบุคคลอื่นต๎องอาศัยการคาดเดา สามารถสรุปได๎วํา
พฤตกิ รรมภายในมี 4 ประเภท ดงั น้ี

2.1 การร๎สู ึก (Sensing) หมายถงึ การตอบสนอง (Response) ตอํ สงิ เร๎า (Stimulus) ด๎วย
อวัยวะรับสัมผัสเพียงสํวนใดสํวนหน่ึง ซ่ึงเป็นกระบวนการแรกท่ีเกิดขึ้นในรํางกายของสิ่งมีชีวิตตํางๆ เชํน
การไดก๎ ลน่ิ การรส๎ู ึกขม การได๎ยนิ เสยี งเพลง ฯลฯ

2.2 การรับร๎ู (Perceiving) หมายถึง การตีความท่ีได๎จากการสัมผัสเพื่อให๎เกิดความหมาย
ซึ่งมีความจาเป็นเพราะจะทาให๎เข๎าใจส่ิงเร๎าน้ัน เชํน การได๎ยินเสียงแตรสัญญาณรถไฟที่กาลังจะผํานมา
การเห็นสญั ญาณไฟแดงที่สแี ยก ฯลฯ

2.3 การจา (Remembering) หมายถึง ความสามารถในการเก็บรวบรวมประสบการณ์
หรือสิ่งเร๎าท่ีเคยผํานมา ท้ังความคิด ภาพความทรงจาตํางๆ แล๎วสามารถดึงออกมาใช๎ในเวลาท่ีต๎องการ
เชนํ การจาหนา๎ คนทเ่ี ก็บกระเป๋าของเราแล๎วเอามาคนื การจาหน๎าคนท่เี คยเป็นแฟนได๎ ฯลฯ

2.4 การคิด (Thinking) และการตัดสินใจ (Decision Making) หมายถึง การเก็บข๎อมูล
หรือสิ่งเร๎าตํางๆ มาวิเคราะห์ สังเคราะห์ การจินตนาการ เชํน การคิดข๎อดีข๎อเสียในการเรียนตํอปริญญา
โทสาขาจิตวิทยา การตดั สนิ ใจแตํงงานเมื่อเกิดการต้งั ครรภ์ ฯลฯ

เรียม ศรีทอง (2542 : 5) กลําววํา พฤติกรรมคือการกระทาของมนุษย์อาจสังเกตเห็นได๎ชัดเจน
ได๎แกํ การกระทาทางกาย เชนํ การยืน เดิน นัง่ นอน การทางาน หรือการใชร๎ ํางกาย ดาเนินกิจกรรมตํางๆ
เรียกวํา “กายกรรม” และการกระทาทางวาจา เชํน การพูด สนทนา การทักทาย และการติดตํอสื่อสาร
หรือการใช๎ภาษาด๎านอื่นๆ เรียกวํา “วจีกรรม” สํวนการกระทาท่ีซับซ๎อนมากข้ึนยากตํอความเข๎าใจ ต๎อง
ติดตามสังเกต วิเคราะห์ ตีความ และประเมินคํา เป็นการกระทาทางใจ เชํน การคิด การจา การลืม
การเรยี นรู๎ เรยี กวาํ “มโนกรรม” โดยท้งั 3 ลักษณะ มิไดแ๎ ยกจากกัน แตํมักจะเกิดขึน้ รํวมกนั เสมอ

จากความหมายจะกลําวได๎วํา พฤติกรรมคือการกระทาของบุคคลในทุกลักษณะ ทั้งท่ีเป็นโดย
ธรรมชาติหรือจงใจกระทา เป็นสิ่งท่ีบุคคลร๎ูตัวและไมํร๎ูตัวก็ได๎ พฤติกรรมจะครอบคลุมการกระทาที่
สามารถสงั เกต หรือวัดได๎ โดยใช๎ท้ังประสาทสัมผัสธรรมดาหรือใช๎เคร่ืองมือวัด รวมไปถึงการใช๎เคร่ืองมือ
กระต๎ุนส่ิงที่เป็น ความรู๎สึก นึกคิด และการรับร๎ูข๎างในของบุคคล ให๎เกิดเป็นพฤติกรรมที่สามารถทาการ
สงั เกตและวัดได๎

5. จุดม่งุ หมายของการศกึ ษาจิตวิทยา

ลาเฮย์ (Lahey, 2004: 5) กลําววํา จดุ มํุงหมายในการศึกษาพฤติกรรมมี 4 ประการ ดงั นี้
5.1 เพ่ือบรรยาย (Describe) พฤติกรรมของบุคคล ชํวยให๎เข๎าใจพฤติกรรมและกระบวนการ

ทางจิตของบคุ คล ตลอดจนความสมั พนั ธ์ที่เกิดขน้ึ จากพฤติกรรมด๎วยวิธีทางวิทยาศาสตร์เพื่อเป็นพื้นฐานที่

12

ชํวยให๎บุคคลเกิดความเข๎าใจได๎ ยกตัวอยําง การศึกษาพฤติกรรมทางเพศของนักศึกษาในการใช๎ถุงยาง
อนามัยเพ่ือปอู งกันการตัง้ ครรภ์ในวัยเรยี น เชํน การติดเช้ือเอดส์ ฯลฯ

5.2 เพ่ือพยากรณ์ (Predict) พฤติกรรมของบุคคล ในบางกรณีนักจิตวิทยาสามารถพยากรณ์
อนาคตของผู๎เรียนหรือผ๎ูมารับคาปรึกษาได๎ ยกตัวอยําง การใช๎แบบทดสอบวัดความถนัดทางอาชีพ และ
สามารถให๎ขอ๎ มูลงานและอาชีพทถี่ นัดได๎

5.3 เพ่ือเข๎าใจ (Understand) พฤติกรรมของบุคคลเราสามารถเข๎าใจพฤติกรรมและ
กระบวนการทางจติ ของมนุษย์ สามารถชี้แจงขยายความส่ิงท่ีเกิดขึ้นเนื่องจากการศึกษาท่ีมากพอ อยํางไร
กต็ าม ทฤษฎที างจิตวทิ ยาเป็นพ้ืนฐานสวํ นหนึง่ ท่ีจะชวํ ยใหเ๎ กิดความเขา๎ ใจพฤติกรรมเทํานั้น

5.4 เพ่ือช้ีให๎เห็นแนวทางหรือควบคุม (Influence) สุดท๎ายนักจิตวิทยาต๎องทาได๎คือ เพ่ือ
นาไปสํูการวางแนวทางที่จะนาไปสูํพฤติกรรมไปในทิศทางท่ีจะเกิดประโยชน์สูงสุด จากท่ีได๎อธิบาย
พฤติกรรม ทาความเขา๎ ใจพฤติกรรม และพยากรณพ์ ฤตกิ รรมแล๎ว ยกตวั อยําง เราจะชํวยผ๎ูปกครองให๎ดูแล
นักเรียนท่ีมักมีพฤติกรรมสํงเสียงดังโวยวายให๎มีพฤติกรรมดีขึ้นได๎อยํางไร? แนวทางไหนที่จะชํวยให๎
นกั เรียนเลือกเรยี นตามอาชีพที่ตนถนัด

จากท่กี ลําวมาจะเห็นวํา จิตวิทยาเป็นศาสตร์ที่ศึกษาเก่ียวกับพฤติกรรมของมนุษย์และสัตว์ ด๎วย
วธิ ีการศึกษาพฤตกิ รรมและกระบวนการทีเ่ ปน็ วทิ ยาศาสตร์ โดยศึกษาการกระทาของบุคคลในทุกลักษณะ
ท้ังที่เป็นโดยธรรมชาติหรือจงใจกระทา เป็นส่ิงท่ีบุคคลร๎ูตัวและไมํร๎ูตัวก็ได๎ พฤติกรรมจะครอบคลุมการ
กระทาที่สามารถสังเกต หรือวัดได๎ โดยใช๎ท้ังประสาทสัมผัสธรรมดาหรือใช๎เครื่องมือวัด รวมไปถึงการใช๎
เครื่องมือกระตุ๎นส่งิ ทเ่ี ปน็ ความร๎ูสกึ นึกคดิ และการรับร๎ูข๎างในของบคุ คล ให๎เกิดเป็นพฤติกรรมท่ีสามารถ
ทาการสังเกตและวัดได๎ โดยมีจุดมุํงหมายเพื่อ ทาความเข๎าใจพฤติกรรม สามารถอธิบายพฤติกรรมท่ี
เกิดข้ึนได๎ ทานายพยากรณ์พฤติกรรมของบุคคล และรวมไปถึงเพ่ือวางแนวทางที่จะนาพฤติกรรมไปใน
ทศิ ทางท่ีจะเกิดประโยชนส์ งู สดุ ได๎

6. วธิ กี ารศกึ ษาจิตวทิ ยา

วธิ ีทนี่ ักจิตวิทยาใช๎ในการศกึ ษาจติ วทิ ยา อาจแบํงได๎เป็น 2 ใหญํๆ คอื วิธธี รรมชาติ และวิธีทดลอง
(ปรียาพร วงคอ์ นุตรโรจน์, 2551: 19) ดงั น้ี

6.1 วิธกี ารศึกษาแบบธรรมชาติ (Natural Method)
6.1.1 การตรวจสอบตนเองหรือการพินิจภายใน (Introspection) หมายถึงการให๎บุคคล

สารวจตรวจสอบตนเอง ด๎วยการย๎อนทบทวนการกระทาและความร๎ูสึกนึกคิดของตนเองในอดีตท่ีผํานมา
แลว๎ รายงานความรส๎ู ึกออกมา โดยการอธบิ ายถึงสาเหตุและผลของการกระทากิจกรรมตํางๆ เชํน ต๎องการ
ทราบวําทาไมเด็กนักเรียนคนหน่ึงจึงชอบพูดปดเสมอๆ ก็เลําสาเหตุหรือเหตุการณ์ในอดีตท่ีเป็นเหตุให๎มี
พฤตกิ รรมเชํนนน้ั ก็จะทาใหท๎ ราบที่มาของพฤติกรรมและได๎แนวทางในการชํวยเหลือ การตรวจสอบตนเอง
จะได๎รับข๎อมูลตามความเป็นจริงและเป็นประโยชน์ เพราะผ๎ูรายงานมีประสบการณ์และอยูํในเหตุการณ์นั้น

13

จริง หากผู๎รายงานจดจาเหตุการณ์ได๎แมํนยาจะมีความจริงในการรายงานอยํางซื่อสัตย์ไมํปิดบัง และ
บิดเบือนความจริง แตํหากผ๎ูรายงานจาเหตุการณ์หรือเรื่องราวไมํได๎ หรือ ไมํต๎องการรายงานข๎อมูลที่
แท๎จริงให๎ทราบ ก็จะทาให๎การตีความหมายของเร่ืองราวหรือเหตุการณ์ผิดพลาดไมํตรงตามข๎อเท็จจริง
(อารยี ์ พนั ธม์ ณี, 2546 :20)

6.1.2 การสังเกต (Observation) หมายถึง การสังเกตในสภาพการณ์จริงๆ เชํน สังเกต
พฤติกรรมการเลํนของเด็กในสนามฟุตบอล ผ๎ูสังเกตจะไมํพยายามทาอะไรท่ีกระทบกระเทือนสภาพการณ์
ตามท่ีเป็นจริง พฤติกรรมท่ีสังเกตได๎จึงเป็นพฤติกรรมท่ีเกิดข้ึนตามธรรมชาติ การปูองกันไมํให๎ผ๎ูถูกสังเกต
ร๎ูตัวจึงเป็นสิ่งสาคัญ โดยทั่วไปผู๎สังเกตจะเข๎ารํวมในฐานะผู๎รํวมกิจกรรม และสังเกตพฤติกรรมของคนอ่ืนๆ
ไปดว๎ ย หรอื ไมกํ ต็ อ๎ งใช๎วธิ ีอืน่ ๆ ท่ีไมํใหผ๎ ถู๎ กู สังเกตรต๎ู ัว (ปรยี าพร วงค์อนุตรโรจน์, 2551: 19-20)

6.1.3 การสัมภาษณ์ (Interview) เป็นการสนทนาอยํางมีจุดมุํงหมาย ฉะน้ันคาถามท่ีถามจึง
ต๎องใช๎ภาษาที่เหมาะสม มีการวางแผนไว๎ลํวงหน๎า และการสัมภาษณ์จะประสบความสาเร็จ หาก
ผ๎สู ัมภาษณม์ ีความเป็นกันเอง และสร๎างสัมพันธ์กับผู๎ถูกสัมภาษณ์อยํางดี (ปรียาพร วงค์อนุตรโรจน์, 2551:
23)

6.1.4 การสารวจ (Survey) เป็นการศึกษากลุํมบุคคลเป็นจานวนมากๆ โดยมีการสุํมตัวอยําง
(Randomization) จากประชากรท้ังหมดมาทาการศึกษา ซึ่งในการศึกษาอาจใช๎วิธีการสังเกตหรือสัมภาษณ์
กลํุมตัวอยําง การให๎กลุํมตัวอยํางตอบแบบสอบถาม หรือทาแบบทดสอบ หรืออาจใช๎หลายวิธีรํวมกัน
ข้นึ อยํูกับจุดมุงํ หมายที่ศึกษาวําตอ๎ งการทราบเร่ืองใดบา๎ ง (นชุ ลี อุปภัย, 2555: 15)

6.1.5 การศึกษารายกรณี (Case Study) เป็นการศึกษาบุคคลหรือกลุํมบุคคลใดบุคคลหนึ่ง
อยาํ งละเอยี ดโดยใชว๎ ิธกี ารตาํ งๆ เป็นระยะเวลานานพอสมควร เพื่อจะได๎ทราบพัฒนาการ แนวโน๎มและปัจจัย
ตํางๆ ที่มีผลตํอบุคคลนั้น (นุชลี อุปภัย, 2555:15) การศึกษาบุคคลเป็นรายกรณีจาเป็นต๎องศึกษา
รายละเอียดตํางๆ ของผ๎ูท่ีต๎องการศึกษา ต้ังแตํเร่ืองประวัติ เรื่องราวของครอบครัว ประวัติพัฒนาการ
ประวัติสุขภาพ ผลสมั ฤทธ์ิทางการเรียน ความสนใจ ความถนัด เป็นต๎น และในการรวบรวมข๎อมูลอาจใช๎
เทคนิคตํางๆ เชํน การสงั เกต การสมั ภาษณ์ การทดสอบ เป็นต๎น ทั้งนี้เพ่ือเป็นการประมวลให๎ได๎ข๎อมูลให๎
ละเอียดและตรงประเด็นมากที่สุด เพื่อประโยชน์ในการวิเคราะห์หาทาง ชํวยเหลือตํอไป
(อารยี ์ พนั ธ์มณี, 2546: 21)

6.2 วิธที ดลอง (Experimental Study)
ปรียาพร วงค์อนุตรโรจน์ (2551: 24-25) กลําววํา วิธีการศึกษาพฤติกรรมของบุคคล โดย

การสร๎างสถานการณ์บางอยํางข้ึนมา หรือเปล่ียนแปลงสิ่งแวดล๎อมที่เป็นอยํูตามที่ผ๎ูศึกษาต๎องการ แล๎ว
คอยสังเกตพฤติกรรมท่ีเป็นผลของการเปล่ียนแปลงน้ัน บางคร้ังการทอลองสามารถทาในสภาพธรรมชาติ
เชํน การทดลองกับนักเรียนในห๎องเรียน เรียกวํา เป็นการทดลองในสนาม (Field Experiment) การควบคุม
ตัวแปรในการทดลองในสนาม ไมํสามารถทาให๎รัดกุมทุกอยําง หากต๎องการควบคุมตัวแปรอยํางรัดกุม
แนํนอน การทดลองต๎องทาในห๎องปฏิบัติการเรียกวํา การทดลองในห๎องปฏิบัติการ ในการศึกษาด๎วยวิธี

14

ทดลองควรคานึงถึง 1) จุดมํุงหมายของการทดลอง โดยวางจุดมํุงหมายให๎แนํชัด เพ่อื แกป๎ ัญหาและหา
ข๎อเท็จจริง เพื่อพัฒนาทฤษฎี หรือเพ่ือทดสอบทฤษฎีวําถูกต๎องหรือเป็นไปตามหลักการหรือไมํ 2) ตัวแปร
(Variable) หมายถึง ส่ิงท่ีเปลี่ยนแปลงคําได๎ ในการทดลองตัวแปรที่ผู๎วิจัยเป็นผ๎ูเปลี่ยนคําเรียกวํา ตัวแปร
ต๎นหรือตัวแปรอิสระ (Independent Variable) สํวนตัวแปรที่เป็นผลตามมาเรียกวํา ตัวแปรตาม
(Dependent Variable) เพราะเป็นตัวแปรที่มีคําแปรผันตามคําของตัวแปรอิสระ ความสัมพันธ์ระหวําง
ตัวแปรอิสระและตัวแปรตามจึงเป็นเหตุเป็นผล โดยท่ีตัวแปรอิสระเป็นเหตุ สํวนตัวแปรตามเป็นผล
3) การควบคุม (Control) การควบคุมตัวแปรตํางๆ ให๎คงที่ เป็นสิ่งท่ีควรคานึงถึงมากท่ีสุด แล๎วแปรผัน
เฉพาะตัวแปรต๎นที่ต๎องการศึกษาเทําน้ัน การควบคุมตัวแปรอื่นๆ ให๎คงท่ี กระทาโดยการให๎มีเงื่อนไข
2 เงื่อนไข เงื่อนไขหนึ่งเป็นเงื่อนไขทดลอง (Experimental Condition) สํวนอีกเงื่อนไขหนึ่งเป็นเง่ือนไข
ควบคุม (Control Condition) เง่ือนไขทั้งสองแตกตํางกันที่เงื่อนไขทดลองมีการแปรผันตัวแปรต๎น สํวน
เง่อื นไขควบคุมไมมํ ี

วิธีการธรรมชาติ และวิธีการทดลองแตกตํางกันท่ีบทบาทของผู๎วิจัยในวิธีการศึกษาธรรมชาติ ผ๎ูวิจัย
ไมํแตะต๎องส่ิงแวดล๎อมที่เป็นอยํูแม๎แตํนิดเดียว จะทาหน๎าท่ีสังเกต บันทึก รวบรวม และวิเคราะห์
ปรากฏการณ์ท่ีตนศึกษาเพื่อสรุปเป็นผลการวิจัย พฤติกรรมท่ีสังเกตและบันทึกเป็นพฤติกรรมที่เกิด
ในสภาพเป็นจริงตามธรรมชาติ เชํน การศึกษาชีวิตความเป็นอยูํของนักศึกษาในหอพัก สํวนวิธีทดลอง
ผ๎วู ิจยั จงใจเปล่ียนแปลงสิ่งแวดล๎อมหรือสถานการณ์อยํางใดอยํางหนึ่ง แล๎วคํอยสังเกตพฤติกรรมที่เป็นผล
ของการเปลี่ยนแปลงนี้ เชํน การศึกษาเปรียบเทียบวิธีการสอน 2 วิธี วําวิธีใดจะมีประสิทธิภาพตํอความ
สัมฤทธผิ ลของผเ๎ู รียน

7. ความสาคญั ของจิตวทิ ยา

แอคคนิ สนั (Atkinson et al, 1993: 3 อ๎างถงึ ใน ปราณี รามสูต, 2545 :4-5) ได๎สรุปความสาคัญ
ของจติ วทิ ยาได๎ดงั นี้

7.1 จิตวิทยาชํวยให๎ผ๎ูศึกษาเกิดความเข๎าใจตนเอง คือโดยธรรมชาติของมนุษย์น้ันมักให๎
ความสนใจตนเองมากกวําผู๎อ่ืน และอยากรู๎อยากเห็นเก่ียวกับตนเอง การศึกษาจิตวิทยาซึ่งให๎คาตอบ
เก่ียวกับธรรมชาติของมนุษย์ในแงํมุมตํางๆ จึงชํวยให๎ผ๎ูศึกษานาไปเปรียบเทียบกับตนและเกิดความเข๎าใจ
ตนเองไปด๎วย จากความเข๎าใจตนเองดังกลําวนี้ จะชํวยให๎มนุษย์ร๎ูจักยอมรับตนเอง และได๎แนวทางในการ
จัดการกับตนเองอยํางมีประสิทธิภาพมากข้ึน เชํน อาจจะเป็นการปรับตน พัฒนาตน หรือเลือกเส๎นทาง
ชวี ิตทเ่ี หมาะสมกับตนเอง

7.2 จิตวิทยาชํวยให๎ผู๎ศึกษาเกิดความเข๎าใจผู๎อ่ืน คือ ศาสตร์ทางจิตวิทยาซึ่งเป็นข๎อสรุปธรรมชาติ
พฤติกรรมของคนสํวนใหญํน้ัน นอกจากชํวยให๎ผ๎ูศึกษาเกิดความเข๎าใจพฤติกรรมของบุคคลท่ัวไปแล๎วยัง
เป็นแนวทางใหเ๎ ข๎าใจพฤติกรรมของผ๎ูที่อยูํแวดล๎อมด๎วย อันอาจจะเป็นบุคคลในครอบครัว กลํุมเพื่อนหรือ
บคุ คลภายนอก ความเข๎าใจดังกลําวสํงผลให๎เกิดการยอมรับในข๎อดี ข๎อจากัดของกันและกัน ชํวยให๎มีการ

15

ปรบั ตัวเขา๎ หากนั และยงั ชํวยการจดั การตัวบคุ คลให๎เหมาะสมกับงานหรือการเรียน หรือกิจกรรมตํางๆ ได๎
ดีมากขึน้

7.3 จิตวิทยาชํวยให๎ได๎แนวทางในการวางกฎเกณฑ์ทางสังคม คือกฎเกณฑ์ทางสังคม เชํน
กฎหมายบ๎านเมือง ระเบียบปฏิบัติ หรือแนวปฏิบัติบางประการ มักเกิดข้ึนหรือถูกยกรํางข้ึนโดยอาศัย
พ้ืนฐานความเข๎าใจเก่ียวกับธรรมชาติพฤติกรรมมนุษย์ ตัวอยํางเชํน จิตวิทยาซ่ึงชํวยให๎เกิดความเข๎าใจใน
เรอื่ งความตอ๎ งการการยอมรบั ความต๎องการสทิ ธิเสรีภาพและความเสมอภาคของคน สํงผลให๎กฎหมายวํา
ด๎วยสิทธิมนุษยชน หรือการจัดให๎มีวันเด็กแหํงชาติ ปีสากลสาหรับผ๎ูสูงอายุ หรือเกิดองค์กรบางลักษณะท่ี
ทางานในด๎านการให๎โอกาสท่ีเทําเทยี มกนั สาหรับบุคคลบางกลํมุ หรอื สาหรบั ผ๎ูดอ๎ ยโอกาสบางประเภท

7.4 จิตวิทยาชํวยบรรเทาปัญหาพฤติกรรมและปัญหาสังคม คือ ความรู๎ทางจิตวิทยาในบางแงํมุม
ชํวยให๎ผ๎ูศกึ ษาเกิดความเขา๎ ใจในอทิ ธิพลของสงิ่ เร๎าและสิ่งแวดล๎อมที่มีผลตํอการหลํอหลอมบุคลิกภาพบาง
ลักษณะ เชํน อิทธิพลของสื่อมวลชนบางประเภท รายการโทรทัศน์บางลักษณะที่สํงผลให๎เด็กเกิด
พฤติกรรมก๎าวร๎าวอยากทาลาย หรือเกิดความเช่ือท่ีผิด หรือเกิดการลอกเลียนแบบอันไมํเหมาะสม ซึ่งมี
ผลกระทบตํอการกระทาในเชิงลบ ฯลฯ จากความเข๎าใจดังกลําวไปสูํการคัดเลือกส่ิงท่ีนาเสนอทาง
สื่อมวลชนให๎เปน็ ไปในทางสร๎างสรรค์ เพอ่ื เสริมสร๎างพฤตกิ รรมของเด็กและ ผ๎ูใหญํในสังคมอยํางเหมาะสม
นอกจากน้ัน จากคาอธิบายของจิตวิทยาในเร่ืองเจตคติของบิดามารดา บางประการที่สํงผลให๎เด็กมี
ลักษณะเบี่ยงเบนไป ก็อาจจะเป็นแนวคิดแกํบิดามารดาในการปรับพฤติกรรมการเล้ียงลูก เพ่ือให๎เด็ก
เจรญิ เติบโตอยํางเหมาะสมตํอไป

7.5 จิตวิทยาชํวยเสริมสร๎างพัฒนาคุณภาพชีวิต คือ เน่ืองจากจิตวิทยามีผลตํอชีวิต และมีผลตํอ
สังคมในหลายแงํมุมดังที่ได๎กลําวมานี้ จึงจัดเป็นอีกวิชาหน่ึงท่ีนําศึกษาสาหรับนักศึกษาทุกสาขาวิชาและ
บุคคลทั่วไป โดยศึกษาเพื่อให๎เกิดความรู๎ความเข๎าใจท่ีแท๎จริง แล๎วนาไปประยุกต์ใช๎ท้ังชีวิต สํวนตัวและ
การทางานในอาชีพสาขาตํางๆ โดยเฉพาะอยํางย่ิงสาหรับครูต๎องเรียนรู๎ให๎เกิดความเข๎าใจศาสตร์จิตวิทยา
อยํางถํองแท๎ อีกทัง้ ต๎องพยายามนาไปประยกุ ตใ์ ชใ๎ หเ๎ กิดประโยชนม์ ปี ระสทิ ธิภาพ และประสิทธิผลสูงสุดใน
การจดั กจิ กรรมการเรยี นการสอน

8. แนวความคิดของกล่มุ จติ วทิ ยา

ปราณี รามสูต และจารัส ด๎วงสุวรรณ (2555 : 12) อธิบายวํา กลุํมแนวคิดของจิตวิทยา
(Perspectives in Psychology) มหี ลายกลํมุ โดยแอตคินสันและคณะ (Atkinson et al., 1993: 33) แตํ
ละกลํุมมีชื่อตํางๆ กันตามการให๎เหตุผลท่ีตํางกันเก่ียวกับที่มาของพฤติกรรม แตํพฤติกรรมของมนุษย์มี
หลากหลายท้ังประเภทและที่มา จึงควรศึกษาแนวคิดของทุกกลุํมเพื่อให๎เข๎าใจพฤติกรรม และเพ่ือเป็น
ชํองทางในการนาแนวคิดไปใช๎ ทัง้ ยงั ชวํ ยให๎ทาการศึกษาค๎นคว๎าดว๎ ยตวั เองตํอไป นักจิตวิทยาในแตํละกลุํม
ท่ีมารวมกันเป็นกลุํมเนื่องจากทุกคนตํางเห็นตรงกันในเร่ืองหลักการและวิธีการศึกษาพฤติกรรมและ
ความสนใจ ยกตัวอยํางนามาเสนอ 6 กลุํม ได๎แกํ กลุํมโครงสร๎างจิต กลํุมหน๎าที่จิต กลํุมพฤติกรรมนิยม

16

กลํุมเกสตัลท์ กลุํมจิตวิเคราะห์ และกลุํมจิตวิทยามนุษย์นิยม เพื่อให๎เห็นชํองทางในการนาแนวคิดของ
แตํละกลุํมไปใช๎ ท้งั ยงั อาจชวํ ยให๎เหน็ ชอํ งทางขยายขอบเขตการศึกษาให๎กวา๎ งขวางข้ึนตามความสนใจ โดย
จะกลําวถงึ ผ๎ูนา และการนาแนวคิดของนักจิตวิทยาแตํละกลุํมไปประยุกต์ใชโ๎ ดยสงั เขป

8.1 กลุ่มโครงสร้างจติ

ภาพที่ 1.3 วลิ เฮ็ลม แมกซ์ ว๎นุ ด์ (Wilhelm Max Wundt)
ที่มา : http://www.art-prints-on-demand.com/kunst/noartist/w/wilhelmwundt.jpg

กฤตวรรณ คาสม (2557 :8-9) ได๎กลําวถึงความเป็นมา หลักการและแนวคิดสาคัญของกลํุม
วํา นักจิตวิทยากลํุมโครงสร๎างจิต (Structuralism) นี้ได๎ถูกริเริ่มโดย วิลเฮ็ลม ว๎ุนด์ (Wilhem Wundt)
นักวิทยาศาสตรช์ าวเยอรมัน ไดส๎ รา๎ งห๎องทดลองทางจิตวทิ ยาขึน้ เป็นครง้ั แรก ในปี ค.ศ. 1879 ท่ีเมืองไลท์
ซกิ (Leipzig) ประเทศเยอรมัน

8.1.1 หลกั การและแนวคิดสาคญั ของจิตวิทยาโครงสรา๎ งจิต
ก ลํุ ม โ ค ร ง ส ร๎ า ง จิ ต ไ ด๎ ศึ ก ษ า โ ค ร ง ส ร๎ า ง ข อ ง จิ ต แ ล ะ เ ชื่ อ วํ า สิ่ ง ที่ ป ร ะ ก อ บ ข้ึ น ม า เ ป็ น จิ ต นั้ น
ประกอบด๎วย

การสัมผัส (Sensation) คือ การทางานของอวัยวะรับสัมผัสทั้ง 5 อันได๎แกํ หู ตา จมูกล้ิน
และผิวหนัง โดยการตอบสนองตํอส่งิ เรา๎ นัน้ ๆ เชํน ตามองเห็น จมกู ได๎กลิ่น เปน็ ตน๎

ความร๎ูสึก (Feeling) คือ การตีความหรือแปลความหมายของการสัมผัส เชํน ตามองเห็น
สิ่งเร๎าก็ตคี วามหมายวํา สวย นําเกลยี ด หู ไดย๎ ินเสียงก็ตีความวาํ ไพเราะ เป็นตน๎

จินตภาพ (Image) คือ การคิดและวิเคราะห์ ตลอดจนการจดจาประสบการณ์ตํางๆ
ทีไ่ ด๎รับจากการสัมผสั และการร๎สู ึก

เม่ือโครงสร๎างท้ัง 3 เหลํานี้ มารวมเข๎าด๎วยกันแล๎วประกอบข้ึนเป็นโครงสร๎างของจิตที่เรา
ร๎จู กั คือ การรบั ร๎ู (Perception) อารมณ์ (Emotion) และความรู๎ (Knowledge) น่นั เอง

17

อยํางไรก็ตามจากแนวความคิดของว๎ุนด์นี้ ได๎มีการพัฒนาเพ่ิมขึ้นโดย เอ็ดวาร์ด ทิเชอร์เนอร์
(Tichener Edward B.) นักจิตวิทยาชาวอังกฤษ ซึ่งเป็นศิษย์เอกของ วุ๎นด์ และเป็นผู๎นาแนวคิดทาง
จิตวิทยานี้ไปเผยแพรํในอเมริกา กลุมํ แนวคดิ โครงสรา๎ งทางจิตใช๎วิธีศกึ ษาดว๎ ยการตรวจสอบตนเอง หรือวิธี
พินิจภายใน (Introspection) โดยให๎เจ๎าตัวบรรยายความร๎ูสึกหรือสิ่งที่เกิดขึ้นภายในใจให๎ทราบ เพราะ
ตนเองยอํ มเข๎าใจในความคดิ ความรสู๎ ึกการตัดสินใจของตนเองได๎ดีกวําผู๎อื่น ความสาคัญของโครงสร๎างจิตที่
มตี อํ การดาเนินชวี ติ ของมนุษย์คือ

1 ความเช่ือในเร่ืององค์ประกอบของบุคคล ยอมรับวํา บุคคลประกอบด๎วย รํางกายและ
จิตใจ จิตใจยงั แบํงยํอยได๎ เชนํ สํวนเกยี่ วกับการคิด ความจา ความรักสวยรักงาม ฯลฯ

2. การยอมรบั เอาระเบียบวธิ ีทว่ี าํ ด๎วยการแยกจิตออกฝึกเป็นสํวนๆ (Method of Mental
of Formal Discipline) มาใช๎ในการจัดการศึกษา นักการศึกษาเช่ือวําบุคคลมีลักษณะอยํางเดียวกับวัตถุ
(Material) หรือเครื่องจักร หากต๎องการฝึกจิตธาตุสํวนใดให๎มีความสามารถต๎องฝึกฝนเร่ืองนั้นโดยเฉพาะ
เชํน ด๎านความจาต๎องให๎ทํองจา ด๎านการคิดต๎องให๎เรียนวิชาที่สํงเสริมการคิด เชํน คณิตศาสตร์ เป็นต๎น
ทั้งน้ีเพราะความเชื่อที่วําจิตของคนเราแยกออกเป็นสํวนๆ ดังนั้น ถ๎าต๎องการให๎สํวนไหนมีความสามารถ
มที ักษะทางใดก็ต๎องมงํุ ฝกึ สํวนนั้นมากเป็นพเิ ศษ

8.2 กลุ่มหนา้ ที่ของจิต

ภาพที่ 1.4 จอห์น ดิวอ้ี (John Dewey)
ที่มา : http://www.stephenhicks.org/2009/11/13/john-dewey-on-

education-as-socialization/

18

ภาพที่ 1.5 วิลเล่ียม เจมส์ (William James)
ทมี่ า : https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9c/William_James_b1842c.jpg

กลุํมหน๎าท่ีของจิต (Functionalism) เกิดขึ้นในสหรัฐอเมริกาเม่ือ ค.ศ. 1900 ผ๎ูให๎กาเนิดหรือ
ผนู๎ ากลํุมคอื จอหน์ ดวิ อี้ (John Dewey, 1859-1952) คณบดคี ณะวชิ าการศึกษาแหํงมหาวิทยาลัยชิคาโก
วิลเล่ียม เจมส์ (William James, 1842-1910) ศาสตราจารย์วิชาจิตวิทยาแหํงมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ด
ผู๎เขียนตาราจิตวิทยาช่ือ Principles of Psychology และวูดเวอร์ธ (Woodworth) และเจมส์ แองเกลล์
(James Angell)

8.2.1 หลักการและแนวคดิ สาคัญของจิตวทิ ยากลมุํ หน๎าทจี่ ิต
แนวความคิดในการที่จะอธิบายการทางานของจิตน้ัน กลุํมหน๎าท่ีของจิตได๎รับอิทธิพลมาจาก
แนวคิดทฤษฏีวิวัฒนาการ (theory of evolution) ของชาร์ลส์ ดาร์วิน (Charles Darwin, 1809-1882)
ทอ่ี ธบิ ายไวว๎ ําความสามารถในการปรับสภาพรํางกายของส่ิงมีชีวติ ให๎เขา๎ กบั สง่ิ แวดลอ๎ มจะมผี ลตํอการดารง
อยํูหรือการสูญส้ินเผําพันธุ์ของสิ่งมีชีวิตชนิดน้ัน จากแนวคิดนี้เองทาให๎กลํุมหน๎าที่ของจิต มุํงศึกษาวําจิต
ทาหน๎าท่ีอะไร ทางานอยํางไร โดยกลํุมนี้มองวําการทางานของจิตเป็นภาวะท่ีไมํมีการหยุดน่ิง และมีการ
ปรับตัวกับส่ิงแวดล๎อมตลอดเวลา และเชื่อวํา ถ๎าจะทาความเข๎าใจถึงการปรับตัวของสิ่งมีชีวิตนั้น ต๎อง
ศึกษาถึงหน๎าท่ีของจิตตํอการปรับตัว รวมถงึ อากัปกิริยาที่แสดงออกให๎เห็น

นอกจากน้ีจอห์น ดิวอี้ (John Dewey) ได๎แสดงแนวคิดท่ีสาคัญและมีชื่อเสียงไปทั่วโลก คือ
“การเรียนร๎ูเกิดจากการกระทา” (Learning by Doing) ซ่ึงสนใจการทางานของจิตโดยเฉพาะในเร่ือง
การเรียนรู๎ การเรียนร๎ูของมนุษย์เกิดจากความสัมพันธ์ระหวํางมนุษย์กับส่ิงแวดล๎อมโดยตรงเกิดจากการท่ี
มนุษย์ลงมือปฏิบัติ จะชํวยให๎มนุษย์มีประสบการณ์มากข้ึน จอห์น ดิวอ้ี มีความเชื่อวํา สิ่งสาคัญที่ทาให๎
มนุษย์ปรับตัวเข๎ากับส่ิงแวดล๎อมได๎เหมาะสมหรือไมํ ข้ึนอยํูกับประสบการณ์ (Experience) สํวนวิลเลี่ยม

19

เจมส์ มีความเชื่อวําสัญชาตญาณ (Instinct) เป็นสํวนที่ทาให๎มนุษย์สามารถปรับตัวเข๎ากับสิ่งแวดล๎อมได๎
(ธนั ญภสั ร์ ศริ ธัชนราโรจน์, 2559 :17)

8.3 กลมุ่ พฤติกรรมนยิ ม

ภาพท่ี 1.6 จอหน์ บี. วัตสัน (John B. Watson)
ที่มา : http://www.quien.net/wp-content/uploads/John-Broadus-Watson-300x298.jpg

กลํุมพฤติกรรมนิยม (Behaviorism) เกิดขึ้นในประเทศสหรัฐอเมริกาเม่ือ คศ.1913 โดย
จอหน์ บี. วัตสัน (John B. Watson, ค.ศ. 1878-1958) ท่ีประกาศแนวคิดในหนังสือ จิตวิทยาในทัศนะ
ของนักพฤติกรรมนิยม (Psychology as the Behaviorist Views It) และ ในปี ค.ศ. 1930
กลํุมพฤติกรรมนิยมมี แนวคิดสาคัญคือ พฤติกรรมทุกอยํางของมนุษย์จะต๎องมีสาเหตุ (All behaviors
are Caused) เม่อื ราํ งกาย (Organism) ถกู เร๎ากจ็ ะมีการตอบสนองเกิดข้นึ โดยแนวคิดพฤติกรรมนิยมน้ี
ได๎อาศัยแนวคิดของนักจิตวิทยารัสเซีย คือ อีวาน พาฟลอฟ (Ivan Petrovich Pavlov:1849-1936) กับ
ลูกศิษย์ชื่อเบชทีเร (Bechterey) ที่ค๎นพบเรื่องการเกิดปฏิกิริยาตอบสนองเพราะการวางเงื่อนไข
(Conditioned Response) นั้นคือ มนุษย์และสัตว์เกิดมาพร๎อมๆ กับพฤติกรรมสะท๎อน ซ่ึง
จะตอบสนองตํอส่ิงเร๎าธรรมชาติโดยอัตโนมัติและไมํมีเง่ือนไข แตํในส่ิงแวดล๎อมก็มีส่ิงเร๎าบางอยํางที่เป็น
กลางไมํกํอให๎เกิดกิริยาสะท๎อน แตํสามารถที่จะเหน่ียวนาเช่ือมโยงให๎เกิดการตอบสนองได๎ถ๎านาไปจับคูํ
กับตวั เรา๎ ทางธรรมชาติน้ัน ซึ่งถือวําเป็นการวางเง่ือนไขตัวเร๎าและการตอบสนองหรือการตอบสนองแบบ
ถํายโยง (Associative Response) ซึ่งวัตสันใช๎การศึกษาของ พาฟลอฟ สรุปให๎เห็นวํา พฤติกรรมของ
มนษุ ยเ์ กิดขึน้ จากการแสดงการตอบสนองตอํ สิ่งเรา๎ และตอบสนองตํอกันไปเรื่อย ๆ จะกํอให๎เกิดการเรียนรู๎
และสรา๎ งเปน็ พฤตกิ รรมท่ถี าวรได๎

20

ภาพท่ี 1.7 อีวาน พาฟลอฟ (Ivan Petrovich Pavlov)
https://en.wikipedia.org/wiki/Ivan_Pavlov

8.2.1 หลกั การและแนวคิดสาคญั ของจติ วทิ ยากลํมุ พฤติกรรมนยิ ม
อุบลวรรณา ภวกานันท์และคณะ (2554 :11-12) กลําววํา Watson ไมํเห็นด๎วยกับวิธีพินิจ
ภายใน (Introspection) ซึ่งเป็นวิธีการศึกษาพฤติกรรมตามแนวกลุํมโครงสร๎างจิต และไมํเช่ือวําจะ
สามารถศึกษาจิตได๎ เพราะจิตไมํมีตัวตน ไมํทราบวําตั้งอยํูท่ีไหน จึงศึกษาแตํพฤติกรรมซึ่งเกิดจาการ
ตอบสนองตํอส่ิงเร๎า พฤติกรรมท่ีสังเกตเห็นได๎และที่แสดงออกมารวมท้ังสามารถสังเกตได๎โดยตรงด๎วย
ประสาทสัมผัสทั้ง 5 หรือเคร่ืองมือวัดท้ังหลาย วิธีการศึกษาของกลุํมพฤติกรรมนิยมสํวนมากใช๎วิธีการ
ทดลอง (Experimentation) ประกอบกับการสังเกตอยํางมีแบบแผน (Formal Observation) แล๎ว
บันทึกเป็นหลักฐานโดยเน๎นเร่ืองความสัมพันธ์ระหวํางส่ิงเร๎า (Stimulus) กับการตอบสนอง (Response)
จึงเป็นเหตุให๎การศึกษาทางจิตวิทยาในศตวรรษท่ี 19-20 เปล่ียนเป็นการศึกษาเร่ืองพฤติกรรม มีผลให๎
สาขาวิชาจิตวิทยาเป็นวิทยาศาสตร์ท่ีวําด๎วยพฤติกรรม (The Science of Behavior) นักจิตวิทยาท่ีมี
ชื่อเสียงของกลมํุ Behaviorism ไดแ๎ กํ เอด็ เวิร์ด แอล. ธอร์นไดค์ (Edward L. Throndike) และคลาร์ค
แอล. ฮัลล์ (Clark L. Hull) ท่ีได๎ตั้งทฤษฏีเกี่ยวกับพฤติกรรมการเรียนร๎ูของมนุษย์ขึ้นและมีความสาคัญ
อยํางมากตํอสาขาจิตวิทยาการศึกษาและระบบในการจัดการศึกษาจนปัจจุบัน กลุํมพฤติกรรมนิยมน้ีใช๎
การศึกษาทดลองกับสัตว์ด๎วยระเบียบวิธีทางวิทยาศาสตร์ (Scientific Method) หรือระเบียบวิธีแบบ
ปรนัย (Objective Method) ที่มุํงปรับปรุงเน้ือหาสาคัญของวิชาจิตวิทยาให๎ได๎มาตรฐานเดียวกันกับ
วทิ ยาศาสตรแ์ ขนงอนื่

21

ภาพท่ี 1.8 เอ็ดเวริ ์ด แอล. ธอร์นไดค์ (Edward L. Thorndike)
ท่ีมา : http://cdn.quotationof.com/images/edward-thorndike-4.jpg
นักจิตวิทยาอีกหนึ่งทํานที่มีชื่อเสียงในกลํุมนี้คือ บี.เอฟ.สกินเนอร์ (Burrhus Frederic
Skinner:1902-1992) ท่ีเชื่อในทฤษฏีการเรียนร๎ูแบบลงมือกระทาและกฎแหํงการเสริมแรง เขาเช่ือ
วํา กระบวนการเสริมแรงคือ พลังกระต๎ุนสาคัญที่จะกํอให๎เกิดพฤติกรรมที่เกิดขึ้นมาจากประสบการณ์
โดยตรงของการได๎รางวัลที่จะมีการทาซ้า และการนาส่ิงที่เป็นอุปสรรคออกจากบุคคล เพื่อเป็นผลตํอการ
กระทาสิ่งที่ต๎องการซ้า และเน๎นความสัมพันธ์ของพฤติกรรมที่เกิดจากการเรียนรู๎จะโยงไปสัมพันธ์กับ
พฤติกรรมอืน่ ๆ ดว๎ ย เชนํ การไดร๎ างวัลทพ่ี งึ พอใจจะจงู ใจให๎ทางานบรรลุเปูาหมาย เป็นต๎น ทาให๎มีการ
นาไปประยุกต์ใช๎อยํางแพรํหลาย โดยเฉพาะในเรื่องเก่ียวกับการเรียนการสอน ชีวิตในการทางานและ
สังคม นอกจากน้ีสกินเนอร์ยังให๎ความสนใจในเรื่องการปรับปรุงและพัฒนาบุคลิกภาพทั้งของเด็กและ
ผู๎ใหญํมากกวําเร่ืองราวเก่ียวกับบุคลิกภาพด๎านอ่ืน ความร๎ูจากการศึกษาค๎นคว๎าของเขาได๎นาไปใช๎แก๎ไข
พฤตกิ รรมและบุคลกิ ภาพท่เี ป็นปญั หาไดผ๎ ลดี เชนํ ในการทาจติ บาบดั การชํวยเหลือนักเรียนนักศึกษาท่ี
มีปัญหาในการเรียนรู๎และการปรับตัว แตํจะเน๎นเฉพาะพฤติกรรมภายนอกที่เห็นได๎ชัดเจนเทําน้ัน
ไมํเจาะลึกลงไปถึงพฤติกรรมภายใน เชํน แรงจูงใจใต๎สานึก ข๎อขัดแย๎งภายในจิตใจ จะแก๎ไขแตํสํวน
อาการของโรคมิใชํสมมุตฐิ านของโรค

22

ภาพที่ 1.9 บี.เอฟ.สกนิ เนอร์ (Burrhus Frederic Skinner)
ท่มี า : http://www.nndb.com/people/297/000022231/
8.4 กลุ่มจิตวเิ คราะห์

ภาพที่ 1.10 ซกิ มนั ด์ ฟรอยด์ (Sigmund Freud)
ท่ีมา : https://www.pinterest.com/UgurGkm/sigmund-freud/
ผู๎นาในกลํุมน้ีคือ ซิกมันด์ ฟรอยด์ (Sigmund Freud, ค.ศ. 1856-1939) อัลเฟรด แอดเลอร์
(Alfred Adler, ค.ศ. 1870-1937) และคาร์ล จี. จุง (Carl G. Jung, ค.ศ. 1875-1961) และนักจิตวิทยา
ซ่ึงเป็นผู๎นาคนสาคัญคือ ซิกมันด์ ฟรอยด์ จิตแพทย์ชาวยิว ลาเฮย์ (Lahey, 2004: 13-14) กลําววํา
ฟรอยด์เปน็ ผู๎ศึกษาคน๎ คว๎าโดยให๎ความสาคญั ของ “จิตใต๎สานึก” (Unconscious mind) คือ กระบวนการ
ทางจิตท้ังหมดท่ีเราไมํรู๎ตัว (All Mental Activity of Which We are Unaware) วํามีอิทธิพลตํอ
พฤติกรรมกลมุํ นจ้ี ดั เป็น “คลื่นลูกที่หนึ่ง” (The First Force) ท่ีก๎าวออกมาจากจิตวิทยายุคเดิมและศึกษา
การรักษาโรคตํางๆ ที่เก่ียวกับโรคประสาท วิธีการรักษาผู๎ปุวยที่ฟรอยด์นิยมใช๎ คือ การวิเคราะห์ทางจิต

23

(Psychoanalysis) โดยใช๎เทคนิคท่ีเรียกวํา การพูดระบายความคิดอยํางอิสระ (free association) เป็น
เทคนิคที่ขอให๎ผู๎ปุวยพูดทุกอยํางทันทีที่มีอะไรผํานเข๎ามาในสมอง โดยนอนในทําท่ีสบายบนโซฟา โดย
ฟรอยดจ์ ะจดสิ่งทคี่ นไข๎เลาํ ออกมา

8.4.1 หลกั การและแนวคิดสาคญั ของจิตวิทยากลุมํ จติ วเิ คราะห์
8.4.1.1 ลักษณะจิตของมนุษย์
ฟรอยดไ์ ดแ๎ บํงจติ ของมนุษยอ์ อกเป็น 3 ระดับ สรุปได๎ดังน้ี
1) จิตสานึก (Conscious Mind) เป็นสภาพที่ร๎ูตัววําคือใคร อยํูท่ีไหน ต๎องการ

อะไร การแสดง พฤติกรรมแสดงออกไปตามหลักเหตุผล สอดคล๎องกับหลักแหํงความเป็นจริง (Principle
of Reality)

2) จิตกํอนสานึกหรือจิตก่ึงสานึก (Subconscious Mind or Preconscious
Mind) เป็นจิตที่สะสมประสบการณ์สภาพที่เราไมํร๎ูตัวในขณะนั้นแตํสามารถเรียกความทรงจานั้นออกมา
ไดแ๎ ละแสดงออกมาในจติ สานกึ ได๎ รวมถึงเป็นสภาพความทรงจาท่ีสะสมไว๎ในลักษณะลางเลือน เชํน ความ
ทุกข์ในอดีตถ๎าไมํหวนคิดถึงก็อาจไมํรู๎สึกอะไร แตํถ๎าน่ังทบทวนเหตุการณ์น้ันทีไรก็ทาให๎ร๎ูสึกทุกข์ทุกคร้ังที่
คิดถึง

3) จิตใต๎สานึก (Unconscious Mind) เลียเฮย์ (Leahey, 1987: 208-209) ได๎
อธิบายวําเป็นกระบวนการที่ตํอเนื่อง เป็นสํวนของพฤติกรรมภายในที่เจ๎าตัวไมํร๎ูสึกตัว และมีอิทธิพลตํอ
พฤติกรรมมากที่สุดซ่ึงฟรอยด์ให๎ความสาคัญกับจิตสํวนน้ีมาก (Unconscious Mind) เกิดจากบุคคลเจอ
ประสบการณ์บางอยาํ งท่ีเจา๎ ตัวพยายามเกบ็ กดไว๎ หรอื พยามยามจะลมื ในทีส่ ดุ กเ็ หมอื นจะลืมไปจริงๆ แตํ
ที่จริงแล๎วถูกกดทับอยูํในสํวนลึกข๎างใน รอคอยแคํสถานการณ์และจังหวะท่ีมากระต๎ุนและถูกผลักดัน
ออกมาเป็นพฤติกรรมของมนุษย์ โดยจะร๎ูได๎จากการวิเคราะห์ความฝัน (Dreams) การแสดงออกทาง
อารมณ์ท่ีผิดปกติ (Neuroses) พฤติกรรมท่ีผิดปกติ (Behavioral Errors) รากฐานของกลไกทางจิตทุก
ชนิดท่ี ฟรอยด์ คน๎ พบ จะได๎จากการบาบัด และลว๎ นมาจากจติ ใตส๎ านึก

ลาเฮย์ (Lahey, 2004: 467) กลําววํา พลังสํวนท่ีสาคัญอันหน่ึง ได๎แกํ พลังทางเพศ ฟรอยด์ยังได๎
แสดงความเห็นเรื่องพลังจิต (Psychic Energy) วํามี 3 สํวน ได๎แกํ อิด (Id) อีโก๎ (Ego) และซูเปอร์อีโก๎
(Super Ego) ซึ่งทั้ง 3 สํวนน้ีเป็นแรงขับให๎กระทาการตํางๆ ตามพลังน้ันๆ แสดงการทางานของจิตดัง
แสดงในภาพก๎อนน้าแข็ง (Iceblog) เปรียบกับโครงสร๎างบุคลิกภาพของฟรอยด์ ดังแสดงในภาพท่ี 1.11
(Freud’s Model of Personality Structure)

24

ภาพท่ี 1.11 รูปแบบโครงสร๎างบุคลิกภาพของซกิ มันด์ ฟรอยด์
(Freud’s Model of Personality Structure)

ที่มา : http://photos1.blogger.com/blogger/1938/1406/1600/freudself.jpg

8.4.1.2 โครงสรา๎ งบุคลิกภาพ
รูปแบบโครงสร๎างบุคลิกภาพของซิกมันด์ ฟรอยด์ (Freud’s Model of
Personality Structure) อธบิ ายไดด๎ ังนี้

1) อดิ (Id) เป็นสํวนทต่ี ดิ ตวั มาโดยกาเนดิ คือ แรงขับตามสัญชาตญาณ เป็นสํวน
ของจติ ท่กี ระต๎นุ ใหบ๎ ุคคลแสดงพฤตกิ รรมตามหลกั แหํงความพอใจถา๎ บุคคลใดแสดงพฤติกรรมตาม(Id) คือ
พฤติกรรมน้ันๆ เพ่ือสนองความต๎องการของตนเอง เป็นสํวนหนึ่งของจิตใจท่ียังไมํได๎รับการขัดเกลา สํวน
ใหญเํ ปน็ สัญชาตญาณ เชนํ ความตอ๎ งการทางเพศ ความต๎องการทาลายลา๎ งฯลฯ

2) อีโก๎ (Ego) เป็นพลังสํวนที่ผํานขบวนการเรียนร๎ูมาแล๎ว และเป็นสํวนหน่ึงของ
จิตใจที่อาศัยเหตุผลและหลักความเป็นจริง (Ego) เป็นสํวนที่ควบคุมการแสดงพฤติกรรมของบุคคล ให๎
ดาเนินไปอยํางเหมาะสม ทั้งภายใต๎อิทธิพลของ (Id) และ (Super Ego) หาก(Ego)ได๎รับขบวนการสร๎าง
การเรียนร๎ูที่เขม๎ แข๎งและมปี ระสิทธิภาพจะทาให๎เกิด (Ego)ท่ีเข๎มแข็ง ทางานประนีประนอมได๎เป็นอยํางดี
แตํหาก (Ego)ถูกขบวนการสร๎างการเรียนรู๎ท่ีบกพรํองไป สํงผลให๎ (Ego) ไมํสามารถจัดการความขัดแย๎งที่
เกิดขึ้นได๎ (Ego )ก็จะหาทางออกด๎วยวิธีทางจิตวิทยาท่ีฟรอยด์เรียกวํา กลวิธานการปูองกันตนเอง
(Freud’s Defense Mechanisms)

3) ซูเปอร์อีโก๎ (Super Ego) เป็นพลังจากสังคมที่เกี่ยวกับหลักศีลธรรม คุณธรรม
จริยธรรม อุดมคติในการดาเนินชีวิตท่ีเกิดจากการอบรม สั่งสอน เป็นพลังสํวนที่ควบคุมให๎บุคคลแสดง

25

พฤติกรรมสอดคล๎องกับที่ได๎เรียนกฎเกณฑ์ วัฒนธรรม ความรู๎สึกผิดชอบช่ัวดี ศีลธรรม ซ่ึงฟรอยด์ เซื่อวํา
เป็นผลมาจากการอบรมเลย้ี งดแู ละกระบวนการหลํอหลอมของสงั คม

8.4.1.3 กลวธิ านปกปอู งตนเอง (Defense Mechanisms)
ประนอม สโรชมาน (2547 :5-11) ได๎พูดถึงความหมายกลวิธานปกปูองตนเองและ
ประเภทกลวธิ านปกปอู งตนเองไว๎ ดงั น้ี

1) ความหมายของกลวธิ านปกปอู งตนเอง
กลวิธานปกปูองตนเองเป็นกระบวนการทางจิตท่ีมีขึ้น เพ่ือปกปูองบุคคลให๎พ๎นจาก
ความทุกข์ ความกลัว หรือวิตกกังวล ด๎วยการบิดเบือนความจริงให๎อยูํในรูปใดรูปหน่ึง แบบช่ัวคราว
เพื่อให๎ (Ego) ได๎คลายความรู๎สึกเหลํานั้น เป็นแนวความคิดท่ีซิกมันด์ฟรอยด์ ได๎มาจากการเฝูาสังเกตวิธี
ปฏิบัติตนของมนุษย์ซ้าๆ และรวบรวมกระบวนการทางจิตวิทยาตํางๆ แล๎วต้ังขึ้นเป็นข๎อสมมติ
(Hypothetical Constructs) เพ่อื ใหส๎ ามารถอธิบายพฤตกิ รรมบางอยาํ งได๎
แนวความคิดของฟรอยด์ในเรื่องนี้ไมํส๎ูจะซับซ๎อน กลําวคือ สถานการณ์ตํางๆ มากมาย
กํอให๎เกิดความข๎องคับใจความขัดแย๎งความเครียด สิ่งเหลํานี้ทาให๎เกิดเป็นสภาพอารมณ์ที่เรียกวําวิตก
กังวล คนที่อยูํในภาวะวิตกกังวลจะรู๎สึกหวั่นไหว และไมํสบายใจอยํางบอกไมํถูก ภาวะเชํนนี้มักจะทาให๎
บุคคลต๎องเผชิญกับตนเองและรู๎ได๎ถึงความบกพรํองของตนเอง ซ่ึงเป็นส่ิงท่ีบุคคลทนไมํได๎มากที่สุด แตํ
บุคคลสามารถใช๎กลไกทางจิตตํางๆ จัดการให๎ความวิตกกังวลเบาบางหรือหมดส้ินไป จึงมีบางคนเรียกกล
วธิ านปกปอู งตนเองอีกชอื่ หนึง่ วาํ การปกปูองทางจิตวิทยา (Psychological Defense) หรือบางคนเน๎นถึง
การดารงมโนภาพตามอุดมการณ์ของตนไว๎ให๎ได๎ เมื่อความวิตกกังวลหมดส้ินไป จึงเรียกกลวิธานน้ีวํา กล
วธิ านปกปูองอตั ตา (Ego-Defense Mechanisms)
ถึงแม๎ฟรอยด์จะเชื่อวํา สํวนใหญํแล๎วกลวิธานปกปูองตนเองเกิดขึ้นอยํางไมํร๎ูตัว แตํ
ก็ยังคงเป็นกุศโลบายที่มีเหตุมีผลเป็นพ้ืนฐานด๎วยเหตุนี้นักจิตวิทยาบางคนจึงตีความวํากลวิธานเหลํานี้
พัฒนามาได๎ เน่ืองจากได๎รับการเสริมแรง (Reinforcement) กลําวคือ กลวิธานเหลําน้ีได๎รับการเสริมแรง
ทางลบ ด๎วยการทาใหค๎ วามวิตกกังวลที่เกิดมาจากความรู๎สานึกผิด ความเศร๎าหดหํู ความกลัว หรือปัญหา
ทางจิตวิทยาอ่ืนๆ ลดลงหรือหมดไปได๎ เม่ือเป็นเชํนนี้จึงมีแนวโน๎มท่ีบุคคลจะใช๎วิธีเดิมอีกในสถานการณ์
ใหมํท่ีคล๎ายๆ กันมากข้ึน แท๎จริงแล๎วกุศโลบายดังกลําวมิได๎ทาให๎ตัวปัญหาหมดไป สํวนมากมักจะเป็นแคํ
เพยี งการหลอกตัวเองไว๎ในขอบเขตอนั หนึง่ เทํานัน้
ปัจจุบัน ได๎มีผ๎ูดัดแปลงและขยายขอบเขตพฤติกรรมอันเนื่องมาจากการใช๎กลวิธาน
ปกปอู ง ตนเองออกไปกวา๎ งขวางแตอํ ยํางไรกต็ ามหลกั เกณฑโ์ ดยท่วั ไปของกลวิธานน้ีก็คือ การหลอกตัวเอง
ไว๎ช่ัวขณะ ไมํวําจะด๎วยการหนีไปจากสถานการณ์ หันเหความสนใจไปยังสิ่งอ่ืน พิทักษ์ตนเองไว๎ในที่
ปลอดภัย ทาใหค๎ วามสานกึ ผิดลดลง ฯลฯ

26

2) ประเภทของกลวธิ านปกปอู งตนเอง ( Type Defense Mechanisms)
2.1) การเกบ็ กด (Repression) เปน็ กลวธิ ีทางจติ ขั้นพื้นฐานท่ีสาคัญที่สุดในการ

ใชป๎ กปูองตนเองจากความวิตกกังวล อันอาจเกิดข้ึนมาได๎จากความขดั แย๎ง ความข๎องคับใจ การเก็บกดเป็น
การทาให๎สภาวะที่กํอให๎เกิดความขมขื่น ซึ่งอยํูในสภาพที่รู๎ตัว ได๎ซํอนตัวอยํูในสภาพไร๎สานึก เป็นต๎นวํา
เดก็ ทเ่ี กลียดพํอแมํอยํางแรงร๎ูดีวําแสดงออกมาไมํได๎ ถ๎าแสดงออกมาจะเป็นอันตรายตํอตนเอง เด็กจะเก็บ
กดความเกลียดพํอแมํเอาไว๎จนดูประหนึ่งวําหายไป แท๎จริงแล๎วความรู๎สึกดังกลําวยังไมํหมดส้ิ นไป มัน
เพียงแตํหายไปจากความร๎ูตัวได๎แตํจะยังคงอยํูในสํวนใต๎สานึกและแสดงบทบาทออกมาในรูปของ
พฤติกรรมตํางๆ หรือเปน็ บุคลิกภาพของบคุ คลนน้ั

ฟรอยด์ สังเกตเห็นได๎วํา คนไข๎ของเขามักจะระลึกถึงเรื่องราวที่ปวดร๎าวใจ หรือ
สยองขวัญในวัยเด็กไมํได๎ ถึงแม๎ในท๎ายท่ีสุดของการรักษาเขาสามารถนึกย๎อนกลับไปถึงประสบการณ์
เหลําน้ันได๎การเก็บกดเป็นการปฏิเสธตํอปัญหาที่เกิดขึ้นภายในตัวบุคคลนั้น จากสํวนท่ีรู๎ตัวได๎ให๎ไปอยํูใน
สํวนที่ไมํรู๎ตัว (จิตใต๎สานึก) ด๎วยวิธีน้ีจะทาให๎ความวิตกกังวลของเขาเงียบสงบไปได๎ช่ัวคราว การเก็บกด
สวํ นหนึ่งคือ การลืม คนลืมใช๎หน้ีท่ีขอยืมเขามา ลืมนัดที่มีกับหมอฟัน เพราะสิ่งเหลําน้ีกํอให๎เกิดความวิตก
กังวล แตํอยาํ งไรกต็ าม การลมื แบบนีม้ ใิ ชํการลมื อนั แท๎จรงิ เขาอาจจะนึกขึ้นมาได๎เม่ือความวิตกกังวลหมด
ไป คนท่ีมีข๎อขัดแย๎งระหวํางมาตรฐานทางด๎านศีลธรรมอยํางเครํงครัด และความต๎องการทางเพศอยําง
รุนแรง อาจปฏเิ สธไมํยอมรับตนเองในเร่ืองราวทางเพศ แตํเก็บกดไว๎ ดังนั้นจะเห็นได๎วําบุคคลไมํได๎เก็บกด
แตํเรื่องราวอันขมข่ืนเทํานั้น เขายังเก็บกดความต๎องการทางรํางกาย ความมุํงมาดปรารถนาและอุปสรรค
การเก็บกดประสบการณ์ท่ีจะกํอให๎เกิดความวิตกกังวลไว๎ในสํวนไร๎สานึกเป็นตัวนาให๎เกิดกลวิธานอื่นๆ
ตามมา

2.2) การทาปฏิกริ ยิ าตรงกันข๎าม (Reaction Formation) เป็นกลวิธานอีกแบบ
หนึ่ง ท่ีมีเพ่ือลดความสานึกผิดด๎วยการกดส่ิงที่รู๎สึกจริงๆ และแสดงออกมาเป็นปฏิกิริยาท่ีตรงกันข๎ามโดย
สน้ิ เชิง ลกู ทีเ่ กลียดพํอของตน ไมอํ าจจะยอมรบั ความร๎ูสึกอันเห้ียมโหดน้ีได๎ เพราะทาให๎เกิดความกลัวและ
วิตกกังวล เขาจะเก็บกด (repress) ความรู๎สึกเกลียดไว๎ในสํวนไร๎สานึก และย้ากับตัวเองด๎วยการแสดง
ออกมาในอีกแบบหน่ึง ซึ่งตรงกันข๎ามกับความร๎ูสึกจริงๆ วําเขารักพํอมาก พํอเป็นพํอที่ดีท่ีสุดในโลก (แตํ
ความเกลียดของเขาจะแสดงออกมาในรูปของการพูดเลํน ความฝัน ฯลฯ ซึ่งเป็นพฤติกรรมไร๎สานึก) ทาง
พฤติกรรม มกั จะถูกสงลัยวําเปน็ การวางรปู ปฏิกิรยิ า ชายทีท่ าตัวเป็นหนํุมเนื้อหอมมีหญิงรุมตอมกันเกรียว
หรือแม๎แตํเข๎าในขบวนการตํอต๎านรักรํวมเพศ แสดงเชํนนั้น เพ่ือหักห๎ามความต๎องการรักรํวมเพศท่ีตน
พยายามเกบ็ กดเอาไว๎ บางคนแสวงหาอภสิ ิทธ์ิด๎วยการตํอส๎ูเพ่ือสิทธิอันเทําเทียมด๎วยวิธีการอันแยบยล แตํ
ทง้ั น้มี ไิ ด๎หมายความวาํ นกั ตอํ สห๎ู รอื ผ๎ตู อํ ต๎านทุกคนจะทาเพ่ือซํอนเร๎นแรงจูงใจท่ีตรงกันข๎ามของตนเสมอไป
ถ๎าพิจารณาโดยถํองแท๎แล๎วจะเห็นความแตกตํางในพฤติกรรมของผู๎ท่ีทาด๎วยความสานึกในสังคมกับผ๎ูท่ี
กาลงั ปลอมแปลงและซอํ นเร๎นเร่อื งราวของตน คาพังเพยของไทยในเรอื่ งน้ี ก็คือ “ปากหวาน กน๎ เปรย้ี ว”

27

2.3) การหาข๎ออ๎าง (Rationalization) เป็นปฏิกิริยาหนึ่งในหลายๆ แบบท่ีมีตํอ
ความข๎องคับใจและความผิดหวัง คนมักจะร๎ูจักกันในคาพังเพยวํา “องํุนเปร้ียว มะนาวหวาน”
จากนิทานอีสป เรอ่ื ง สนุ ัขจงิ้ จอกกับองุํน เม่ือสุนัขจ้ิงจอกพยายามจะตะกายเอาองุํนท่ีดูสวยงามนํากิน แตํ
พยายามเออ้ื มเทําไรก็ไมถํ งึ จงึ เลกิ ลม๎ ความตัง้ ใจและบอกตวั เองวาํ องุํนเปร้ียว ความจริงแล๎วปฏิกิริยาเชํนน้ี
มแี ตํกบั มนุษย์เทํานั้น การที่บอกตัวเองวํา “องุํนเปรี้ยว” น้ัน ทาให๎เปูาหมายท่ีตนต๎องการจะบรรลุแตํทา
ไมํได๎ลดคุณคําลงไป ความข๎องคับใจ ความเครียด และความวิตกกังวลก็จะลดตามไปด๎วย นักเรียนที่สอบ
ตก ไมํวําเป็นเพราะเรียนหนังสือไมํเป็น หรือมัวแตํเพลิดเพลินเท่ียวสนุกไป มักจะอ๎างวําที่สอบตก เพราะ
ครสู อนไมดํ ี หนงั สือหาย วันท่สี อบตนไมสํ บาย การหาข๎ออ๎างเชนํ นี้เป็นการปลอบใจตัวเอง หรือทาให๎ความ
สานึกผิดของตนลดลง เม่ือบุคคลสามารถหาเหตุผลมาบอกกับตัวเอง หรือผู๎อื่นได๎ท้ังๆ ท่ีเหตุผลที่อ๎างนั้น
เปน็ เพียงเหตุผลท่ี (ดู) ดีแตํมิใชํเหตุผลอันแท๎จริง บุคคลจะซํอนแรงจูงใจอันแท๎จริง และอ๎างส่ิงอื่นมาแทน
คนท่ีไมํได๎รับเชิญไปในงานเล้ียง (ท่ีตนเองก็อยากไป) จะบอกวํา ไมํเห็นจะอยากไป ขี้เกียจแตํงตัว รถติด
ฯลฯ ข๎ออา๎ งทั้งหลายนัน้ ดูสมเหตสุ มผลและอาจจะจริง แตหํ าใชเํ หตผุ ลอนั แท๎จริงของพฤตกิ รรมนัน้ ๆ

2.4) การโยนความผิดไปท่ีอื่น (Projection) เป็นกลวิธานท่ีคุ๎มครองตนจาก
ความนํากลัวที่ คาดวําจะได๎รับจากสังคมด๎วยการพุํงความผิดไปท่ีคนอื่น ทุกคนมีลักษณะนิสัยหรือ
คุณสมบัติที่ไมํเป็นที่ต๎องการ ซ่ึงเจ๎าตัวเองไมํร๎ู บุคคลพิทักษ์ตัวไว๎ไมํให๎ร๎ูถึงคุณสมบัติอันไมํพึงปรารถนา
ดว๎ ยการคดิ วํา คนอ่นื เป็นเชนํ นน้ั อยํางรนุ แรง บางคนชอบนนิ ทาวาํ ร๎ายผ๎ูอน่ื บางคนอยากจะโกงหรือทารุณ
โหดร๎ายกบั ผอ๎ู ่นื การท่ีจะยอมรับวําตนเปน็ เชนํ น้นั เป็นการทาให๎ “ตนเอง” มอี ุดมการณท์ ่ีเลวทราม บุคคล
จงึ ปลอบตัวเองดว๎ ยการคิดวําคนอื่นรอบข๎างคอยแตํนินทาวําร๎ายตน หรือใครๆ ก็โกงกันท้ังนั้น หรือคนอ่ืน
ทั้งโหดร๎ายและขาดความปรานี ดังน้ันถ๎าบุคคลจะวําร๎ายคนอื่น หรือจะโกงบ๎าง จะโหดร๎ายกับคนอ่ืนบ๎าง
ก็ไมํใชํเพราะตนเองไมํดี ตนเพยี งแตทํ าในสง่ิ ทสี่ าสมแล๎วเทําน้ัน แท๎จริงแล๎วการพํุงความผิดไปที่คนอ่ืนเป็น
รูปแบบหนึ่งของการหาข๎ออ๎าง คนชํางอิจฉามักจะชอบวําคนอื่นอิจฉาตน กลวิธานนี้ตรงกับคาพังเพยของ
ไทยทวี่ ํา “วําแตํเขาอเิ หนาเปน็ เอง”

2.5) การระบายไปท่ีอ่ืน (Displacement) เป็นอีกวิธีหนึ่งที่มีเพี่อพิทักษ์ตนเอง
ให๎พ๎นจากอันตราย ดว๎ ยการระบายความกา๎ วรา๎ วรุกรานทไ่ี มํสามารถแสดงกับคนหนึ่งได๎ ไปแสดงกับอีกคน
(สิง่ ) หนึ่ง คนที่ถูกเจ๎านายติเตียนถึงแม๎จะโกรธเจ๎านายสักเพียงไร น๎อยคนนักจะกล๎าแสดงออกมาโดยตรง
แตเํ ขาจะเก็บความโกรธน้นั มาระบายกับภรรยาหรือลกู หลานทบ่ี า๎ น บางตาราก็เรียกกลวิธานน่ใี ห๎ชัดเจนลง
ไปวํา การระบายความก๎าวร๎าวไปท่ีอื่น (Displacement of Aggression) เพ่ือให๎แตกตํางออกไปจากการ
ทดแทน (Sublimation) บางตารากก็ ลาํ วรวมกันไปเป็นเรื่องเดียว

แตอํ ยาํ งไรกต็ าม หลกั การของการระบายไปท่ีอื่น ก็คือ การให๎ผ๎ูอื่นหรือส่ิงอ่ืนมา
รับปฏิกิริยาท่ีเกิดจากอารมณ์และความก๎าวร๎าวรุกรานของบุคคลแทนผ๎ูซ่ึงบุคคลอยากจะแสดง แตํไมํกล๎า
ทา เพราะเกรงอันตรายที่อาจจะเกิดข้ึนได๎ เด็กเล็กๆ ท่ีต๎องสูญเสียความเป็นศูนย์กลางของความสนใจใน
บ๎านให๎กับน๎องที่เกิดใหมํ อยากจะทาร๎ายน๎องแตํไมํกล๎าทาเพราะกลัวจะถูกลงโทษ จึงหันไประบายความ

28

โกรธของตนกับของเลํนหรือกับคนเลี้ยง การทาลายข๎าวของตํางๆ หรือการรังแกเพ่ือนท่ีเล็กกวําของเด็กๆ
จงึ มกั เป็นสัญญาณทแ่ี สดงถงึ ความขอ๎ งคับใจในตัวเดก็ เราเรยี กบุคคลทเี่ ปน็ เหยอื่ ของการระบายความโกรธ
วํา “แพะรับบาป” แพะรับบาปอาจจะเป็นคนหรือกลํุมคนที่ถูกกลําวโทษในข๎อปัญหาที่เกิดข้ึนอยํางขาด
ความเป็นธรรม

2.6) การทดแทน (Sublimation) เป็นการขจัดความปรารถนาที่ดูนําอายและ
ทาให๎เกิดความข๎องคับใจ (โดยเฉพาะความปรารถนาทางเพศ) ด๎วยการมีกิจกรรมอ่ืนที่เป็นการสร๎างสรรค์
และเป็นที่ยอมรับของสังคมแทน ฟรอยด์ เช่ือวํา ศิลปะ ดนตรี การเต๎นรา โคลงกลอนการสืบค๎นทาง
วทิ ยาศาสตร์และกิจกรรม สร๎างสรรค์อ่ืนๆ เกือบท้ังหมดเป็นการเปลี่ยนพลังทางเพศ (libido Energy) ให๎
กลายเป็นพฤติกรรมท่ีกํอให๎เกิดประโยชน์ และเป็นที่ยอมรับภายใต๎การบัญชาของ Super Ego ฟรอยด์
กลําวถึง ความปรารถนาที่รุนแรงเกือบทุกอยํางสามารถทดแทนได๎ เป็นต๎นวํา บุคคลท่ีก๎าวร๎าวมากๆ
อาจจะหันไปมีอาชีพเป็นนักมวย ทหารอาชีพ บุคคลท่ีชอบกลําวเท็จอาจจะทดแทนด๎วยการเป็นนักเลํา
นิทาน นักเขยี นนยิ าย

2.7) การชดเชย (Compensation) เป็นพฤติกรรมที่เกิดจากความพยายาม
อยํางยิ่งท่ีบุคคลพยายามทาเพ่ีอเอาชนะข๎อบกพรํอง หรือความล๎มเหลวบางอยํางของตน ด๎วยความเช่ือ
ที่วํา ทุกคนต๎องการร๎ูสึกวําตนมีคําและได๎รับผลสาเร็จไมํทางหน่ึงก็ทางใด บุคคลที่มีข๎อบกพรํองหรือ
จุดอํอนไมํวําจะคิดข้ึนมาเองหรือเป็นจริงๆ สํวนมากจะมุมานะพยายามเอาดีในทางอ่ืนเพี่อเอาชนะความ
ด๎อยของตน คนตัวเต้ียพยายามอยํางสุดความสามารถจนได๎เป็นนักกีฬามีช่ือเสียง อาทิ เฮเลน เคลเลอร์
(Helen Keller) ทง้ั หูหนวกและตาบอดมาแตกํ าเนิด พยายามเอาชนะความพิการของตน จนกลายเป็นนัก
คิด และนักเขียนท่ีได๎รับความยกยํองจากบุคคทั่วไป การชดเชยนี้อาจจะมีได๎ทั้งในทางสร๎างสรรค์และทาง
ลบ เด็กที่เรียนไมํเกํงหรือรู๎ดีวําตนต่าด๎อยกวําเพ่ือนๆ ในสถานภาพทางสังคม อาจจะชดเชยด๎วยการเป็น
นกั กีฬามีฝมี อื หรอื กลายเป็นอันธพาลไปก็ได๎

2.8) การถดถอย (Regression) เปน็ การย๎อนกลบั ไปมีพฤติกรรมที่งํายกวํา และ
ใช๎การได๎ในอดีต เด็กท่ีเคยเป็นศูนย์กลางของความรักความเอาใจใสํ เมื่อมีน๎องใหมํมาแยํงความสนใจของ
พํอแมํ และของคนอ่ืนๆ ในบ๎าน เกิดความคับข๎องใจ วิตกกังวล อาจจะย๎อนกลับไปมีพฤติกรรมแบบทารก
ทาเปน็ ชํวยตนเองไมไํ ด๎ ปัสสาวะรดท่ีนอน ดูดน้ิว พูดไมํชัด ท้ังนี้ เพราะเม่ือตอนยังเล็กอยํู พฤติกรรมแบบ
น้ีได๎เคยทาให๎พํอแมํสนใจ การถดถอยเม่ือเกิดความข๎องคับใจ ผ๎ูใหญํบางคนอาจจะถดถอยไปมีพฤติกรรม
แบบเด็กๆ กไ็ ด๎ เป็นต๎นวํา รอ๎ งไห๎แผลงฤทธอิ์ าละวาด การว่ิงกลบั ไปหาแมทํ ่ีบา๎ นเมื่อมีปัญหาครอบครัว ถือ
เปน็ การถดถอยของผใ๎ู หญํเชํนกัน

2.9) การฝันเฟื่อง (Fantasy) เป็นการทาความพอใจให๎แกํตนเอง โดยการฝัน
หรือจินตนาการทเี่ ปน็ วธิ ีหนีไปจากความจริงที่วําตนต่าต๎อย หรือหนีจากความไมํสมปรารถนา ด๎วยการฝัน
กลางวัน การฝันกลางวันน้ีมีในระดับตํางๆ กัน บางคนก็เป็นแตํเพียงเหมํอบ๎างเป็นครั้งคราว บางคนเป็น
เอามากขนาดถูกความฝันเพ๎อครอบงาเสียจนหลุดพ๎นไปจากสภาพความเป็นจริง เด็กนักเรียนท่ีชอบเหมํอ

29

หรอื นั่งใจลอยในห๎องเรียนมากๆ สะท๎อนให๎เห็นถึงการขาดความสมปรารถนาในเร่ืองใดเร่ืองหน่ึง พวกหนี
ความจรงิ ด๎วยการฝนั เพ่อื ง อาจจะแสดงออกในรูปของการหมกหมุํนกับภาพยนตร์หรือโทรทัศน์มากเกินไป
การอํานหนังสือการต์ ูนหรอื วรรณกรรมประเภทเพอ๎ ฝัน นบั ได๎วาํ เป็นทางออกอยํางหนงึ่ ของการฝันเฟื่อง

2.10) การปฏิเสธ (Denial) เป็นวิธีที่จะปูองกันบุคคลไว๎ได๎ ด๎วยการไมํยอมรับ
ความจริงจากสภาพภายนอกท่ีปวดร๎าวเกินกวําจะเผชิญได๎ โดยท่ัวไปสํวนมากจะเป็นเร่ืองเกี่ยวกับความ
ตาย ความเจ็บไข๎ ความอาย ความกลัว พํอแมํที่ได๎รับรายงาน และผลการวินิจฉัยโรคอยํางละเอียด
รอบคอบจากแพทยว์ าํ ลูกของตนเป็นมะเร็งในเม็ดเลอื ดและจะต๎องเสียชีวิตในเวลาอันส้ัน ทนไมํได๎ท่ีจะรับ
ความจริงน้ี ความรู๎สึกแรกของพํอแมํจะบอกวําไมํจริงแพทย์ไมํเกํงวินิจฉัยโรคผิด ห๎องปฏิบัติการทางาน
สบั สนหยบิ เอาผลการวิเคราะหโ์ รคของคนอื่นมาให๎ ฯลฯ บุคคลพวกนเ้ี กิดการปฏเิ สธ อยํางนอ๎ ยกช็ ่วั คราว

รูปแบบของการปฏิเสธขนาดเบาบางก็คือ คนที่ทาไมํร๎ูเร่ืองราววําคนอ่ืนรังเกียจ
ตน บางคนสงั เกตไมํได๎ (เพราะไมํอยากจะรับรู๎) ถึงสัญญาณตํางๆ ที่บอกให๎ทราบวําคูํสมรสของตนกาลังมี
บุคคลอื่นเข๎ามาแทรก เพราะการรับรู๎เร่ืองราวตํางๆ เหลําน้ีกํอให๎เกิดความวิตกกังวล เด็กท่ีพํอแมํพร่า
ส่ังสอนและติเตียนอยูํตลอดเวลา มักจะไมํได๎ยินเรื่องราวที่พํอแมํพูดด๎วย เพราะเด็กเกิดกลวิธานปกปูอง
ตนเองด๎วยการปฏเิ สธที่จะได๎ยินเสยี งของพอํ แมทํ ี่กํอใหเ๎ กดิ ความวติ กกังวลเสยี แลว๎

2.11) การหันไปทาสิ่งอ่ืน (Escape into Activity) เป็นการหนีจากสภาวะ
ความเป็นจรงิ ในอีกรูปแบบหนึ่ง คือหันเหความสนใจจากเรื่องที่กํอให๎เกิดความเครียดหรือวิตกกังวลไปหา
กิจกรรมอ่ืน นักเรียนที่เรียนไมํเกํงจะร๎ูสึกวําตนไมํมีคําในสภาพห๎องเรียน อาจจะทุํมตัวเองกับกีฬาหรือ
กิจกรรมทางสังคมอ่ืนๆ เพื่อหันเหจิตใจไปกับเรื่องอื่น มีคนไมํน๎อยที่ทํุมเวลาให๎กับงานจนเกือบจะไมํได๎
สนใจเรื่องราวของครอบครัวบางคนอาจจะเป็นเพราะต๎องการหนีจากภรรยาที่ตนสุดแสนจะเบื่อหนําย ถ๎า
การหนีจากปัญหาบางอยํางไปหากิจกรรมแล๎วไมํทาให๎ปัญหาเพ่ิมมากขึ้น เทําๆ กับกิจกรรมท่ีทาน้ัน เกิด
ประโยชนใ์ นทางสร๎างสรรค์ กลวธิ านนกี้ ็จะมีคํายิ่ง บางคร้ังการหนีจากปัญหากลับทาให๎เกิดปัญหาซับซ๎อน
ขึ้นอีก เชํน เด็กที่เรียนไมํดี แล๎วไมํสนใจการเรียน เอาแตํวาดรูปเลํน หรือหนีจากห๎องเรียนไปกํอความ
วุนํ วาย กจ็ ะทาให๎เกิดผลเสียตามมาอีกมากมาย

2.12) การสรา๎ งเกราะกาบังใจ (Emotional Insulation) เป็นการพยายามที่จะ
วางอุเบกขา หรือทาตัวให๎หํางเหินจากสถานการณ์ท่ีกํอให๎เกิดความหวั่นไหวทางอารมณ์ เพื่อหลีกเสียง
ความสะเทือนใจหรือชอกช้าใจ เด็กที่จาต๎องพรากจากพํอแมํที่ตนเคยรักมากํอน ไมํวําจะเน่ืองมาจาก
สงครามความตาย หรือการสมรสใหมํ มักจะดารงชีวิตตํอไปอยํางปฏิเสธการมีความสัมพันธ์ใกล๎ชิดทางใจ
กับคนอื่น ไมํยอมที่จะรักหรือวางใจใคร การถอยหนีแบบนี้ทาให๎เด็กเติบโตกลายเป็นคนจิตใจแข็งกร๎าว
และเยน็ ชา

คนที่ต๎องทางานเกี่ยวข๎องกับความเป็นความตายอยํูประจา เป็นต๎นวํา แพทย์
ทหารในสนามรบ ถ๎าจะโศกเศร๎าสะเทือนใจไปกับสภาพการณ์เหมือนกับคนทั่วๆ ไปคงจะไมํได๎ การวางเฉย
กับเรื่องราวดังกลําวอาจจะจาเป็นในการทางานเชํนนี้ จึงมีบางคนเรียกกลวิธานน้ีวํา การใช๎สติปัญญา