หนังสือ พลวัตภูมิปัญญาผ้าลำพูน

2 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

3 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ชื่่�อหนัังสืือ พลวััตภููมิิปััญญาผืืนผ้้าลำพููน (The dynamics of wisdom in the fabric of Lamphun city) จััดทำโดย สำนัักงานพััฒนาชุุมชนจัังหวััดลำพููน ที่่�ปรึึกษา นายสัันติิธร ยิ้้�มละมััย ผู้้ว่่าราชการจัังหวััดลำพููน นายปรีีชาเกีียรติิ บุุณยเกีียรติิ ครููศิิลป์์แผ่่นดิิน ปราชญ์์ผ้้าไหมยกดอกลำพููน นายชีีระโชติิ สุุนทรารัักษ์์ ผู้้เชี่่�ยวชาญด้้านผ้้าลำพููน นางบำเพ็็ญ เมืืองมููล ผู้้เชี่่�ยวชาญด้้านผ้้าลำพููน รศ.ดร.โขมสีี มีีภัักดีี ผู้้เชี่่�ยวชาญด้้านประวััติิศาสตร์์ล้้านนา คณะทำงานอำนวยการผลิิต นายประจัักษ์์จิิตร สายนะทีี พััฒนาการจัังหวััดลำพููน นางนิิตยา ดีีสุุวรรณ์์ ผู้้อำนวยการกลุ่่มงานสารสนเทศการพััฒนาชุุมชน นางสาวสมหมาย ประทุุมเทพ ผู้้อำนวยการกลุ่่มงานยุุทธศาสตร์์การพััฒนาชุุมชน นางสาวปภาวริินทร์์ เลิิศกุุลดิิลก นัักวิิชาการพััฒนาชุุมชนชำนาญการ นายอำนาจ จรพิิบููล นัักวิิชาการพััฒนาชุุมชนปฏิิบััติิการ นายกฤษฎา ง้้าวกาเขีียว นัักวิิชาการพััฒนาชุุมชนปฏิิบััติิการ บรรณาธิิการอำนวยการ นายอธิิวิิทย์์ จิิระนลทรััพย์์ กรรมการผู้้จััดการ บริิษััท ฑููครีีเอชั่่�น จำกััด เรีียบเรีียง ดร.วรดาภา พัันธุ์์เพ็็ง ผู้้เชี่่�ยวชาญด้้านสัังคมวิิทยาเพื่่�อการจััดการทรััพยากรการท่่องเที่่�ยว คณะทำงาน นางสาวนรากร บุุญคง นัักวิิชาการศึึกษา และสืืบค้้นข้้อมููล นายวััชรากรณ์์ ศรีีทอง ผู้้ช่่วยนัักวิิจััยเชิิงสัังคมศาสตร์์และสืืบค้้นข้้อมููล นายสุุทธิิพงษ์์ สุุถาลา นัักวิิชาการศึึกษา และศิิลปกรรม นางสาวสุุวารีี ยอดศรีีวรรณ ผู้้ช่่วยนัักวิิจััยเชิิงสัังคมศาสตร์์และพิิสููจน์์อัักษร ผู้้�จััดพิิมพ์์ สำนัักพิิมพ์์ บริิษััท สมาร์์ท เพลส จำกััด อำเภอสารภีีจัังหวััดเชีียงใหม่่ พิิมพ์์ครั้้�งที่่�๑ พุุทธศัักราช ๒๕๖๗ จำนวน ๒๐ เล่่ม ลิิขสิิทธิ์์�โดย สำนัักงานพััฒนาชุุมชนจัังหวััดลำพููน ข้้อมููลทางบรรณานุุกรมของสำนัักหอสมุุดแห่่งชาติิ National Library of Thailand Cataloging in Publication Data สำนัักหอสมุุดแห่่งชาติิ. เลขมาตรฐานสากลประจำหนัังสืือ = International Standard Book Number-ISBN. เลขมาตรฐานสากลประจำหนัังสืือ....... ชื่่�อเรื่่�อง........ ISBN ......

4 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

5 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน คำนิิยม จัังหวััดลำพููนได้้กำหนดแนวทางการพััฒนาจัังหวััดภายใต้้วิิสััยทััศน์์ “เมืืองเศรษฐกิิจสร้้างสรรค์์ บนความพอเพีียง” และหนึ่่�งในประเด็็นการพััฒนาจัังหวััดกำหนดไว้้ว่่า “ลำพููนจะเป็็นเมืืองแห่่งอุุตสาหกรรม หััตถอุุตสาหกรรม และเศรษฐกิิจสร้้างสรรค์์” โดยมุ่่งยกระดัับให้้อุุตสาหกรรมและหััตถอุุตสาหกรรมในจัังหวััดลำพููน มีีความสร้้างสรรค์์และสร้้างมููลค่่าเพิ่่�มทางเศรษฐกิิจ จากทุุนวััฒนธรรมและภููมิิปััญญา ดัังนั้้�น การดำเนิินงานตามโครงการหนึ่่�งตำบล หนึ่่�งผลิิตภััณฑ์์หรืือ OTOP จึึงเป็็นแนวคิิดสำคััญของการพััฒนา เศรษฐกิิจสร้้างสรรค์์(Creative Economy) ของจัังหวััดลำพููน เพื่่�อสร้้างงาน สร้้างอาชีีพ สร้้างรายได้้ให้้แก่่ ผู้้ผลิิต ผู้้ประกอบการในชุุมชน และกระตุ้้นเศรษฐกิิจฐานรากของจัังหวััดลำพููน โดยความร่่วมมืือของทุุกภาคส่่วนเพื่่�อร่่วมกัันขัับเคลื่่�อนการพััฒนาจัังหวััดลำพููน ภายใต้้แนวคิิด “ลำพููนไม่่ลำพััง รวมพลัังเพื่่�อลำพููน” จัังหวััดลำพููน ได้รั้บัพระกรุุณาธิคุิุณจากสมเด็จ็พระเจ้้าลููกเธอเจ้้าฟ้้าสิริิวััณณวรีีนารีรัีัตนราชกััญญา ในคราวเสด็จ็เยี่่�ยมจัังหวััดลำพููน เมื่่�อวัันที่่� 5 มีีนาคม 2563 ทรงให้้ความสนพระทััยผ้้าลำพููนและมีีรัับสั่่�งกัับช่่างทอผ้้าให้้ช่่วยกัันอนุุรัักษ์์ผ้้าทอภาคเหนืือซึ่่�งเป็็นส่่วนหนึ่่�ง ของมรดกภููมิิปััญญาของประเทศไทยไว้้ให้้คนรุ่่นหลััง โดยให้้ใช้้วิิธีีการที่่�เป็็นมิิตรกัับสิ่่�งแวดล้้อมและใช้้สีีธรรมชาติิในการย้้อมผ้้า รวมทั้้�งให้้นำผ้้าย้้อมสีีธรรมชาติิไปพััฒนาเป็็นผลิิตภััณฑ์์รููปแบบต่่าง ๆ เพื่่�อเพิ่่�มมููลค่่าให้้กัับผลิิตภััณฑ์์ผ้้าของจัังหวััดลำพููน ด้้วยน้้อมสำนึึกในพระกรุุณาธิิคุุณของสมเด็็จพระเจ้้าลููกเธอ เจ้้าฟ้้าสิิริิวััณณวรีีนารีีรััตนราชกััญญา จัังหวััดลำพููน จึึงมีีความมุ่่งมั่่�น ตั้้�งใจที่่�จะสนัับสนุุน ส่่งเสริิม และพััฒนาผู้้ผลิิต ผู้้ประกอบการผ้้าของจัังหวััดลำพููน ทั้้�ง (1) ผ้้ายกดอก (ทั้้�งไหมและฝ้้าย) (2) ผ้้าฝ้้ายทอมืือ (3) ผ้้าชนเผ่่าหรืือชาติิพัันธุ์์ และ (4) ผ้้าบาติิกและผ้้ามััดย้้อม ด้้วยการส่่งเสริิมการย้้อมผ้้าด้้วยสีีธรรมชาติิและสนัับสนุุนให้้กลุ่่มผู้้ผลิิต ผู้้ประกอบการผ้้าลำพููนเข้้าร่่วมโครงการประกวดผ้้าลายพระราชทาน ทั้้�งผ้้าลายขอเจ้้าฟ้้าสิิริิวััณณวรีีฯ ผ้้าขิิดลายนารีีรััตนราชกััญญา และผ้้าลายดอกรัักราชกััญญา โดยมีีผลสำเร็็จที่่�เป็็นความภาคภููมิิใจร่่วมกัันของชาวจัังหวััดลำพููน จากการได้้รัับรางวััลการประกวด ผ้้าลายพระราชทาน ถึึง 2 ปีีโดยในปีี2565 ได้้รัับรางวััลระดัับประเทศ จำนวน 4 ประเภท 7 รางวััล ประกอบด้้วย (1) ประเภทผ้้า เทคนิิคสร้้างสรรค์์ จำนวน 1 รางวััล (2) ประเภทผ้้ายกเล็็ก ไหมยกดิ้้�น จำนวน 3 รางวััล (3) ประเภทผ้้ายกแบบมีีสัังเวีียน ไหมยกไหม หรืือไหมยกดิ้้�นที่่�มีีสัังเวีียน จำนวน 2 รางวััล (4) ประเภทผ้้าจก จำนวน 1 รางวััล และในปีี2566 ได้้รัับรางวััลระดัับประเทศ จำนวน 6 รางวััล ได้้แก่่ (1) รางวััลเหรีียญทอง ประเภทผ้้ายกใหญ่่ จำนวน 1 รางวััล (2) รางวััลเหรีียญเงิิน ประเภทผ้้ายกใหญ่่ จำนวน 1 รางวััล(3) รางวััลเหรีียญเงิิน ประเภทผ้้ายกเล็็ก จำนวน 1 รางวััล(4) รางวััลเหรีียญนาก ประเภทผ้้ายกเล็็ก จำนวน 1 รางวััลและ (5) รางวััลชมเชย ประเภทผ้้ายกเล็็ก จำนวน 2 รางวััล เพื่่�อเป็็นการสืืบสานอนุุรัักษ์์ศิิลป์์ผ้้าถิ่่�นไทยดำรงไว้้ในแผ่่นดิิน และสืืบสาน รัักษา ต่่อยอดภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน จัังหวััดลำพููนจึึงได้้ สนับัสนุุนงบประมาณตามแผนปฏิิบัติัิราชการประจำปีีของจัังหวััดลำพููน ประจำปีีงบประมาณ พ.ศ. ๒๕๖๖ ในการดำเนิินกิจิกรรมพััฒนาระบบ การจััดการองค์์ความรู้้ภููมิิปััญญาท้้องถิ่่�นและการถ่่ายทอดเรื่่�องราวของผ้้าลำพููน ตามโครงการพััฒนาผ้้าลำพููนสู่่เศรษฐกิจิสร้้างสรรค์์เพื่่�อบัันทึึก องค์์ความรู้้ภููมิิปััญญาผ้้าลำพููนในทุุกประเภท รวบรวมเป็็นตำราผ้้าลำพููน ภายใต้้ชื่่�อ “พลวััติิภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน” ทั้้�งนี้้�เพื่่�อประชาสััมพัันธ์์ ผ้้าลำพููนให้้เป็็นที่่�รู้้จัักอย่่างกว้้างขวาง และเพื่่�อให้้คนรุ่่นหลัังได้้ศึึกษา ค้้นคว้้า พััฒนา สืืบสาน รัักษา ต่่อยอด เป็็นมรดกทางวััฒนธรรมของ จัังหวััดลำพููนสืืบไป นายสัันติิธร ยิ้้�มละมััย ผู้้ว่่าราชการจัังหวััดลำพููน

6 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

7 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน สารบััญ หน้้า คำนิิยม สารบััญ สารบััญภาพ โครงการพััฒนาผ้้าลำพนสู่่เศรษฐกิิจสร้้างสรรค์์ ความเป็็นมาของโครงการ วััตถุุประสงค์์ การดำเนิินกิิจกรรม บทนำ รฦกลำพููน :หริิภุุญไชย มหาอาณาจัักรแห่่งมนต์์เสน่่ห์์แหล่่งอารยธรรมอัันงดงาม ประวััติิศาสตร์์เมืืองลำพููน นิิเวศวััฒนธรรมแห่่งผืืนผ้้า :การเดิินทางแห่่งวิิถีีชีีวิิตและความเชื่่�อ ผ้้ากัับพััฒนาการแห่่งการนำเส้้นใยธรรมชาติิมาสู่่การเป็็ นเครื่่�องนุ่่งห่่ม ผ้้ากัับการประกอบพิิธีีกรรมตามความเชื่่�อ ผ้้ากัับการใช้้ประโยชน์์ในชีีวิิตประจำวััน ตอนที่ ่� 1 ปฐมบทอััตลัักษณ์์ภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน มรดกหััตถกรรมจากเส้้นไหม ความวิิจิิตรแห่่งผ้้ายกดอกนครลำพููน ผ้้าไหมยกดอกลำพููนกัับการได้้รัับความนิิยมในระดัับสากล ฉลองพระองค์์ผ้้าไทย สมเด็ ็ จพระนางเจ้้าสุุทิิดา พััชรสุุธาพิิมลลัักษณ พระบรมราชิินีี ผ้้าฝ้้ายยกดอกลำพููน :องค์์ความรู้้�จากราชสำนัักผสานเข้้ากัับเส้้นใยท้้องถิ่่�น มนต์์รัักแห่่ง “ป่่าซาง” แหล่่งหััตถกรรมฝ้้ายทอมืือที่่�เลื่่�องชื่่�อไม่่แพ้้สาวงาม วิิถีีชาติิพัันธุ์์ :ความหลากหลายของวััฒนธรรม และศิิลปะแห่่งอััตลัักษณ์์บนลายผ้้า ผ้้าบาติิก การเดิินทางแห่่งหััตถศิิลป์์จากถิ่่�นชวาสู่่ดิินแดนล้้านนา 5 7 10 18 18 18 18 19 20 20 28 28 28 30 34 35 43 45 47 47 49 50

8 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน สารบััญ (ต่่อ) หน้้า ตอนที่ ่� 2 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน พลวััตภููมิิปััญญาผ้้ายกดอกลำพููน อััตลัักษณ์์ผ้้ายกดอกลำพููน ลวดลายอััตลัักษณ์์ผ้้ายกดอกลำพููน กระบวนการผลิิตผ้้ายกดอกลำพููน • เส้้นใยไหม • เส้้นใยฝ้้าย • เครื่่�องทอผ้้า หรืือกี่่� • การฟอกเส้้นใยไหม • การฟอกเส้้นใยฝ้้าย • การย้้อมเส้้นใยไหมด้้วยสีีธรรมชาติิ • การย้้อมเส้้นใยฝ้้ายด้้วยสีีธรรมชาติิ • วิิธีีการทอผ้้าไหมยกดอกลำพููน และผ้้าฝ้้ายยกดอกลำพููน การตรวจสอบคุุณภาพในการผลิิตผ้้ายกดอกลำพููน • ผ้้าไหมยกดอกลำพููน • ผ้้าฝ้้ายยกดอกลำพููน พลวััตวิิถีีการดำรงอยู่่ของผ้้ายกดอกลำพููน พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าฝ้้ายทอมืือลำพููน อััตลัักษณ์์ผ้้าฝ้้ายทอมืือลำพููน ลวดลายอััตลัักษณ์์ผ้้าฝ้้ายทอมืือลำพููน กระบวนการผลิิตฝ้้ายทอมืือลำพููน • เส้้นใยฝ้้าย • เครื่่�องทอผ้้า หรืือ กี่่� • กระบวนการผลิิตเส้้นใยฝ้้าย • วิิธีีการทอผ้้าฝ้้ายทอมืือลำพููน พลวััตวิิถีีการดำรงอยู่่ของผ้้าฝ้้ายทอมืือ 53 54 56 57 62 62 63 63 69 70 71 76 77 82 82 85 86 88 88 90 91 91 91 95 98 99

9 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน สารบััญ (ต่่อ) หน้้า พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าชนเผ่่า/ผ้้าชาติิพัันธุ์์ลำพููน อััตลัักษณ์์ผ้้าทอชนเผ่่า/ผ้้าชาติิพัันธุ์์ ลวดลายอััตลัักษณ์์ผ้้าทอชนเผ่่า/กลุ่่มชาติิพัันธุ์์ • กลุ่่มชาติิพัันธุ์์ไทลื้้�อ • กลุ่่มชาติิพัันธุ์์กะเหรี่่�ยง กระบวนการผลิิตผ้้าชนเผ่่า /ผ้้าชาติิพัันธุ์์ • เส้้นใยฝ้้าย • เครื่่�องทอผ้้า หรืือกี่่� • กี่่�พื้้�นเมืืองแบบโบราณ (กลุ่่มชาติิพัันธุ์์ไทลื้้�อ) • กี่่�เอว หรืือกี่่�แบบห้้างหลััง (กลุ่่มชาติิพัันธุ์์กะเหรี่่�ยง) • วิิธีีการทอผ้้าชนเผ่่า /กลุ่่มชาติิพัันธุ์์ • การทอผ้้าด้้วยกี่่�พื้้�นเมืืองแบบโบราณ (กลุ่่มชาติิพัันธุ์์ไทลื้้�อ) • การทอผ้้าด้้วยเครื่่�องทอแบบห้้างหลััง หรืือกี่่�เอว (กลุ่่มชาติิพัันธุ์์กะเหรี่่�ยง) พลวััตวิิถีีการดำรงอยู่่ของผ้้าชนเผ่่า/ผ้้าชาติิพัันธุ์์ จัังหวััดลำพููน พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าบาติิกลำพููน อััตลัักษณ์์ผ้้าบาติิกลำพููน กระบวนการผลิิตผ้้าบาติิกลำพููน • อุุปกรณ์์ในการผลิิตผ้้าบาติิกลำพููน • วิิธีีการผลิิตผ้้าบาติิกลำพููน (แบบฟรีีแฮนด์์(Freehand) และแบบพิิมพ์์ลาย (Block)) พลวััตวิิถีีการดำรงอยู่่ของผ้้าบาติิกลำพููน ตอนที่ ่� 3 ลายผ้้าพระราชทาน ความสำเร็ ็ จของการพััฒนาผ้้าลำพููน ผู้้�ว่่าราชการจัังหวััดลำพููนและผู้้�บริิหารจัังหวััดลำพููน ร่่วมส่่งเสริิมและพััฒนาภููมิิปััญญา ผ้้าลำพููน ผลผลิิตจากการพััฒนาผ้้าไทยให้้มีีความร่่วมสมััยตามพระดำริิ สมเด็ ็ จพระเจ้้าลููกเธอ เจ้้าฟ้้าสิิริิวััณณวรีี นารีีรััตนราชกััญญา ภายใต้้กระบวนการส่่งเสริิมภููมิิปััญญา และพััฒนาผ้้าไทย ผ่่านโครงการ “ผ้้าไทยใส่่ให้้สนุุก” 100 100 100 100 104 107 107 107 107 108 110 110 110 113 114 114 115 115 116 117 118 125 127

10 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน สารบััญ (ต่่อ) หน้้า ปราชญ์์และผู้้�เชี่่�ยวชาญด้้านผ้้าทอลำพููน o ครููศิิลป์์แผ่่นดิิน ปราชญ์์ผ้้าไหมยกดอกลำพููน o ผู้้เชี่่�ยวชาญด้้านประวััติิและการพััฒนาผ้้ายกดอกลำพููน o ผู้้เชี่่�ยวชาญประเภทผ้้าฝ้้ายทอมืือ จัังหวััดลำพููน o ผู้้เชี่่�ยวชาญประเภทผ้้าชนเผ่่า/กลุ่่มชาติิพัันธุ์์ จัังหวััดลำพููน o ผู้้เชี่่�ยวชาญประเภทผ้้าบาติิก จัังหวััดลำพููน แผนที่ ่�ตั้้�งร้้านค้้าผู้้�ผลิิต ผู้้�ประกอบการผ้้าจัังหวััดลำพููน ทำเนีียบผู้้�ผลิิต ผู้้้้้�ประกอบการผ้้า จัังหวััดลำพููน บรรณานุุกรม ภาคผนวก • บััญชีีรายชื่่�อผู้้ผลิิต ผู้้้้ประกอบการผ้้า จัังหวััดลำพููน 135 136 138 139 140 142 143 144 182 185 186

11 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน สารบััญภาพ หน้้า ภาพที่่� 1 ตราสััญลัักษณ์์ประจำจัังหวััดลำพููน ภาพที่่� 2 พระนางจามเทวีี ภาพที่่� 3 อนุุสาวรีีย์์สามกษััตริิย์์ ภาพที่่� 4 พระเจ้้ากาวิิละ ภาพที่่� 5 พระบาทสมเด็ ็ จพระพุุทธยอดฟ้้าจุุฬาโลกมหาราช ภาพที่่� 6 ตระกููลเชื้้�อเจ้้าเจ็็ดตน ภาพที่่� 7 เจ้้าอิินทวิิชยานนท์์(วััยหนุ่่ม) ภาพที่่� 8 เจ้้าอิินทวิิชยานนท์์(วััยชรา) ภาพที่่� 9 พระราชชายาเจ้้าดารารััศมีี ภาพที่่� 10 เจ้้าแก้้วนวรััฐ ภาพที่่� 11 เจ้้าแก้้วนวรััฐ ภาพที่่� 12 เจ้้าจัักรคำขจรศัักดิ์์� ภาพที่่� 13 เจ้้าจัักรคำขจรศัักดิ์์� ภาพที่่� 14 ผ้้าเช็็ดหลวง ภาพที่่� 15 ตุุง ภาพที่่� 16 ผ้้าห่่อคััมภีีร์์ ภาพที่่� 17 เส้้นใยไหม ภาพที่่� 18 ตััวหนอนไหม ภาพที่่� 19 รัังไหม ภาพที่่� 20 เส้้นใยฝ้้าย ภาพที่่� 21 ฝ้้ายเฮอร์์ซููทุุม ภาพที่่� 22 ฝ้้ายพัันธุ์์สีีตุ่่น ภาพที่่� 23 ฝ้้ายพัันธุ์์สีีขาว ภาพที่่� 24 พระวิิมาดาเธอ พระองค์์เจ้้าสายสวลีีภิิรมย์์กรมพระสุุทธาสิินีีนาฏ ปิิยมหาราชปดิิวรััดา ภาพที่่� 25 พระตำหนัักดาราภิิรมย์์ ภาพที่่� 26 ดอกกุุหลาบ “จุุฬาลงกรณ์์” ภาพที่่� 27 ผ้้าสมปัักปููม ภาพที่่� 28 พระราชชายาเจ้้าดารารััศมีีทรงผ้้าลุุนตยาอาฉิิก ภาพที่่� 29 พระรููปลงสีีเจ้้าแม่่ทิิพเกสร พระชายาในพระเจ้้าอิินทวิิชยานนท์์ เจ้้าหลวงเชีียงใหม่่องค์์ที่่� 7 ภาพที่่� 30 ผ้้าซิ่่�นยกดอกไหมทองของแม่่เจ้้าทิิพเกสร (เทพไกรสร) 19 21 22 22 23 23 24 24 24 25 25 26 26 29 29 30 30 31 31 31 31 32 32 35 36 36 37 38 38 38

12 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน สารบััญภาพ (ต่่อ) หน้้า ภาพที่่� 31 เจ้้าหญิิงส่่วนบุุญ ชายาในเจ้้าหลวงจัักรคำขจรศัักดิ์์� ภาพที่่� 32 เจ้้าหญิิงลำเจีียก (ณ ลำพููน) เกษมสัันต์์ ธิิดาองค์์โตของพลตรีีเจ้้าหลวงจัักรคำขจรศัักดิ์์� ภาพที่่� 33 เจ้้าพงษ์์แก้้ว ณ ลำพููน ภาพที่่� 34 สถานีีรถไฟหััวลำโพง ภาพที่่� 35 ภาพถ่่ายนางเลิิศ ยััสมานิิตย์์ ช่่างทอผ้้าของโรงทอผ้้า เจ้้าหญิิงส่่วนบุุญ ณ ลำพููน ตำบลในเมืือง อำเภอเมืืองลำพููน ภาพที่่� 36 พระฉายาลัักษณ์์สมเด็ ็ จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์�พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง ในฉลองพระองค์์ชุุดไทยสีีทองสว่่าง ภาพที่่� 37 พระฉายาลัักษณ์์ของสมเด็ ็ จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์�พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง ภาพที่่� 38 ฉลองพระองค์์ตััดเย็ ็ บจากพระภููษาโบราณของสมเด็ ็ จพระพัันวััสสาอััยยิิกาเจ้้า เป็็นผ้้าไหมยกทองลายดอกสี่่�กลีีบ ภาพที่่� 39 สมเด็ ็ จพระนางเจ้้าสุุทิิดา พััชรสุุธาพิิมลลัักษณ พระบรมราชิินีี ทรงฉลองพระองค์์ด้้วยชุุดผ้้าไทย ร่่วมงานพระราชพิิธีีบรมราชาภิิเษก พระบาทสมเด็ ็ จพระวชิิรเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว ภาพที่่� 40 ชุุดไทยบรมพิิมาน พระภููษาผ้้าไหมยกดอกลำพููน ลายพิิกุุลถมเกสร ภาพที่่� 41 สมเด็ ็ จพระนางเจ้้าฯ พระบรมราชิินีีทรงชุุดไทยบรมพิิมาน พระภููษาผ้้ายกลำพููนสัังเวีียน ภาพที่่� 42 ฉลองพระองค์์ชุุดไทยจิิตรลดา ผ้้าไหมยกดอกลำพููนลายจงกลนีี ภาพที่่� 43 ฉลองพระองค์์ชุุดไทยอมริินทร์์พระภููษาผ้้าไหมยกดอกลำพููน ลายภููเขากระดัังงา ภาพที่่� 44 ผ้้าฝ้้ายทอยกดอกลำพููน ภาพที่่� 45 โรงงานผ้้าฝ้้ายทอมืือในป่่าซาง เมื่่�อครั้้�งอดีีต ภาพที่่� 46 นางสาวสุุชีีลา ศรีีสมบููรณ์์นางสาวไทย พ.ศ.2497 ภาพที่่� 47 ภาพถนนทางหลวงหมายเลข 11 กรมทางหลวง ภาพที่่� 48 “ชุุดสีีดา” นำชุุดไทลื้้�อมาตีีความ ตััดเย็ ็ บและเรีียงเรีียงใหม่่ ภาพที่่� 49 ผ้้าบาติิกลาย Udan Liris เป็็นลวดลายที่่�สงวนไว้้สำหรัับพระมหากษััตริิย์์ ภาพที่่� 50 ภาพบรรยากาศการทำผ้้าบาติิกในชุุมชน ประเทศอิินโดนีีเซีียสมััยก่่อน ภาพที่่� 51 ลายผ้้าบาติิกของประเทศอิินโดนีีเซีีย ภาพที่่� 52 ลายผ้้าบาติิกของประเทศไทย ภาพที่่� 53 ชุุดประจำชาติิMiss Universe 19๘๘ ครั้้�งที่่� (๓๑) 39 39 40 41 42 43 44 44 45 45 46 46 46 47 48 48 49 50 51 51 51 51 55

13 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน สารบััญภาพ (ต่่อ) หน้้า ภาพที่่� 54 อแมนดา ชาลิิสา ออบดััม มิิสยููนิิเวิิร์์สไทยแลนด์์2020 สวมใส่่ชุุดไทยจิิตรลดา ภาพที่่� 55 ชุุดผ้้าไหมยกดอกลำพููนในมิิวสิิควิิดีีโอ LALISA ออกแบบโดย ASAVA ภาพที่่� 56 ผ้้าไหมยกดอกลายพิิกุุลโบราณ ภาพที่่� 57 ตราสััญลัักษณ์์สิ่่�งบ่่งชี้้�ทางภููมิิศาสตร์์(GI) ภาพที่่� 58 ตััวอย่่างการออกแบบลวดลายผ้้าบนกระดาษกราฟ ภาพที่่� 59 ลายดอกแก้้ว ภาพที่่� 60 ลายดอกเข็ ็ ม ภาพที่่� 61 ลายดอกพิิกุุล ภาพที่่� 62 ลายดอกพุุดตาน (โบราณ) ภาพที่่� 63 ลายหางนกยููง ภาพที่่� 64 ลายผีีเสื้้�อ ภาพที่่� 65 ลายนาคเกี้้�ยว ภาพที่่� 66 ลายพุ่่มข้้าวบิิณฑ์์ ภาพที่่� 67 ลายแก้้วชิิงดวง ภาพที่่� 68 เส้้นไหมย้้อมสีีสัังเคราะห์์ ภาพที่่� 69 เส้้นไหมและดิ้้�นทอง ภาพที่่� 70 เส้้นฝ้้าย ภาพที่่� 71 กี่่�พื้้�นเมืืองประยุุกต์์ ภาพที่่� 72 เสาหลัักขาตั้้�ง ภาพที่่� 73 ไม้้คาน ภาพที่่� 74 ไม้้รองนั่่�ง ภาพที่่� 75 ไม้้ม้้วนผ้้า ภาพที่่� 76 ไม้้หาบ ภาพที่่� 77 ไม้้เหยีียบ ภาพที่่� 78 ตะกอย่่ำ หรืือตะกอเขาย่่ำ ภาพที่่� 79 ตะกอดอก หรืือตะกอเขาดอก ภาพที่่� 80 ฟืืม ภาพที่่� 81 รอก ภาพที่่� 82 แปรงหวีีด้้าย ภาพที่่� 83 กระสวยผ้้าไหมและผ้้าฝ้้าย 55 56 57 57 58 59 59 59 60 60 60 61 61 61 62 63 63 64 64 64 64 65 65 65 65 65 66 66 66 66

14 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน สารบััญภาพ (ต่่อ) หน้้า ภาพที่่� 84 หลอดด้้ายพุ่่งภาพที่่� 85 หลอดด้้ายยืืนภาพที่่� 86 อาจารย์์ปรีีชาเกีียรติิบุุณยเกีียรติิภาพที่่� 87 หััวม้้วนแบบใบพััดภาพที่่� 88 คานไม้้ขนาบบริิเวณด้้านข้้างซ้้ายขวาของฟืื ม ภาพที่่� 89 คานรัับตะกอดอกภาพที่่� 90 ไม้้ม้้วนผ้้าภาพที่่� 91 เส้้นใยไหมธรรมชาติิ ก่่อนการฟอก ภาพที่่� 92 กระบวนการฟอกเส้้นใยไหมภาพที่่� 93 เส้้นใยไหมธรรมชาติิกหลัังการฟอกภาพที่่� 94 กระบวนการฟอกเส้้นใยฝ้้ายภาพที่่� 95 วััสดุุธรรมชาติิที่่�นิิยมนำมาใช้้ย้้อมผ้้าทอภาพที่่� 96 การย้้อมเส้้นไหมแบบย้้อมเย็็นภาพที่่� 97 การย้้อมเส้้นไหมแบบย้้อมร้้อนภาพที่่� 98 สารส้้ม (Alum)ภาพที่่� 99 จุุนสีี(มอร์์แดนท์์ทองแดง)ภาพที่่� 100 เฟอรััสซััลเฟต (มอร์์แดนท์์เหล็็ก)ภาพที่่� 101 น้้ำปููนใสภาพที่่� 102 น้้ำด่่าง หรืือน้้ำขี้้�เถ้้าภาพที่่� 103 มอร์์แดนท์์สนิิมเหล็็กภาพที่่� 104 น้้ำโคลนภาพที่่� 105 สารแทนนิินในลููกหมากและเปลืือกเพกาภาพที่่� 106 น้้ำถั่่�วเหลืืองย้้อมภาพที่่� 107 เกลืือแกงภาพที่่� 108 เส้้นไหมที่่�ผ่่านการย้้อมสีีธรรมชาติิภาพที่่� 109 เส้้นฝ้้ายย้้อมสีีธรรมชาติิภาพที่่� 110 อุุปกรณ์์กรอไหม / ฝ้้ายภาพที่่� 111 กระบวนการสาวหััวม้้วน (เตรีียมเส้้นยืืน)ภาพที่่� 112 อุุปกรณ์์สาวเส้้นไหมหรืือฝ้้ายภาพที่่� 113 อุุปกรณ์์สาวเส้้นไหมหรืือฝ้้าย 66 67 67 68 68 68 68 69 70 70 71 72 73 73 74 74 74 74 75 75 75 75 75 76 76 77 78 78 79 80

15 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน สารบััญภาพ (ต่่อ) หน้้า ภาพที่่� 114 การเข้้าหััวม้้วนภาพที่่� 115 การดั้้�นดอกภาพที่่� 116 การทอผ้้ายกดอกภาพที่่� 117 รููปมาตรฐานผ้้ายกดอก GIภาพที่่� 118 ตราสััญลัักษณ์์Royal Thai Silk นกยููงสีีทองภาพที่่� 119 ตราสััญลัักษณ์์Classic Thai Silk นกยููงสีีเงิินภาพที่่� 120 ตราสััญลัักษณ์์Thai Silk นกยููงสีีน้้ำเงิินภาพที่่� 121 ตราสััญลัักษณ์์Thai Silk Blend นกยููงสีีเขีียวภาพที่่� 122 รููปตรานนกยููงบนผ้้าไหมภาพที่่� 123 ตราสััญลัักษณ์์“ลำพููน แบรนด์์”ภาพที่่� 124 ลายบััวเครืือภาพที่่� 125 ลายบััวคว่่ำ / บััวหงายภาพที่่� 126 กี่่�พื้้�นเมืืองภาพที่่� 127 ไม้้ม้้วนผ้้า ตะกอ และฟืืมภาพที่่� 128 การเก็็บฝ้้ายภาพที่่� 129 การอิ้้�วฝ้้ายภาพที่่� 130 การดีีดฝ้้าย ภาพที่่� 131 การล้้อฝ้้าย ภาพที่่� 132 การเข็็นฝ้้ายภาพที่่� 133 การเปีียฝ้้ายภาพที่่� 134 การฟอกและย้้อมสีี ภาพที่่� 135 การกวัักฝ้้าย ภาพที่่� 136 การค้้นหููก ภาพที่่� 137 การสืืบหููก ภาพที่่� 138 การปั่่�นหลอด ภาพที่่� 139 การทอ ภาพที่่� 140 การทอผ้้าฝ้้ายจากกี่่�พื้้�นเมืืองแบบโบราณ (กี่่�กระตุุก)ภาพที่่� 141 เครื่่�องแต่่งกายชาติิพัันธุ์์ไทลื้้�อภาพที่่� 142 ลายขะแจ๋๋หลงตู้้ภาพที่่� 143 ลายขอโงดภาพที่่� 144 ลายดอกควััก 81 82 82 83 84 84 84 84 85 85 90 90 93 94 96 96 96 96 96 96 96 96 97 97 97 97 98 101 102 102 103

16 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน สารบััญภาพ (ต่่อ) หน้้า ภาพที่่� 145 ลายบััวเครืือ ภาพที่่� 146 เครื่่�องแต่่งกายชาติิพัันธุ์์กะเหรี่่�ยงและปกาเกอะญอ ภาพที่่� 147 ลายน้้ำไหล ภาพที่่� 148 ลายเมล็็ดฟัักทอง ภาพที่่� 149 ลายดอกพริิก ภาพที่่� 150 ลายแมงมุุม ภาพที่่� 151 กี่่�พื้้�นเมืืองแบบโบราณ (กลุ่่มชาติิพัันธุ์์ไทลื้้�อ) ภาพที่่� 152 แผ่่นหนัังหนา ภาพที่่� 153 ไม้้กระทบผ้้า ภาพที่่� 154 ไม้้กลมเรีียว ภาพที่่� 155 ไม้้ยึึดเส้้นด้้ายทั้้�งหมด ภาพที่่� 156 ไม้้สํําหรัับพัันผ้้าเป็็นไม้้ท่่อนกลม ภาพที่่� 157 ไม้้เรีียวเล็็ก ภาพที่่� 158 ไม้้ช่่วยแยกด้้าย ภาพที่่� 159 เส้้นไหมไนล่่อน ภาพที่่� 160 ไม้้ขนาด ภาพที่่� 161 กระบวนการทอผ้้ากลุ่่มชาติิพัันธุ์์ไทลื้้�อ ด้้วยกี่่�ทอผ้้าแบบพื้้�นเมืือง ภาพที่่� 162 การทอผ้้าด้้วยกี่่�เอว ภาพที่่� 163 ลวดลายผ้้าชนเผ่่า ภาพที่่� 164 ตััวอย่่างลวดลายผ้้าบาติิกบนผืืนผ้้าไหม ภาพที่่� 165 ตััวอย่่างลวดลายผ้้าบาติิกบนผืืนผ้้าฝ้้าย ภาพที่่� 166 ตััวอย่่างบล็็อกพิิมพ์์สำหรัับการทำลวดลายผ้้าบาติิกแบบพิิมพ์์ลาย ภาพที่่� 167 การเตรีียมเทีียนที่่�ใช้้สำหรัับเขีียนลวดลายลงบนผืืนผ้้า ภาพที่่� 168 หลัังจากเขีียนลวดลายด้้วยเทีียนแล้้วเสร็ ็ จ ภาพที่่� 169 จัันติ้้�ง ใช้้สำหรัับการเขีียนลวดลายด้้วยเทีียนลงบนผ้้าบาติิก ภาพที่่� 170 บล็็อกพิิมพ์์สำหรัับการทำลวดลายผ้้าบาติิกแบบพิิมพ์์ลาย ภาพที่่� 171 การวาดลวดลายด้้วยการเขีียนเทีียน ภาพที่่� 172 การสร้้างลวดลายด้้วยการใช้้บล็็อกพิิมพ์์ พิิมพ์์ลวดลาย ภาพที่่� 173 การลงสีีหลัังจากการเขีียนลวดลาย หรืือการพิิมพ์์ลวดลาย ภาพที่่� 174 ผ้้าลายพระราชทาน“ผ้้ามััดหมี่่�ลายขอเจ้้าฟ้้าสิิริิวััณณวรีีฯ” ภาพที่่� 175 ผ้้าลายพระราชทาน“ผ้้าขิิดลายนารีีรััตนราชกััญญา” ภาพที่่� 176 ผ้้าลายพระราชทาน “ผ้้าลายดอกรัักราชกััญญา” ประเภทผ้้าบาติิก 103 104 105 105 106 106 107 108 108 109 109 109 109 109 109 110 110 112 113 114 115 115 115 115 116 116 116 116 116 118 119 120

17 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน สารบััญภาพ (ต่่อ) หน้้า ภาพที่่� 177 ผ้้าลายพระราชทาน “ผ้้าลายดอกรัักราชกััญญา” ประเภทผ้้ามััดหมี่่� ภาพที่่� 178 ผ้้าลายพระราชทาน “ผ้้าลายดอกรัักราชกััญญา” ประเภทผ้้ายก ภาพที่่� 179 ผ้้าบาติิกลายพระนามาภิิไธยสิิริิกิิติ์์� ภาพที่่� 180 สมเด็ ็ จพระเจ้้าลููกเธอ เจ้้าฟ้้าสิิริิวััณณวรีีนารีีรััตนราชกััญญา ภาพที่่� 181 นายสัันติิธร ยิ้้�มละมััย ผู้้ว่่าราชการจัังหวััดลำพููน ภาพที่่� 182 ภาพถ่่ายชุุดแต่่งงานของ ม.ร.ว.หญิิง ภาณีีพิิจิิตร เกษมสัันต์์ ตััดจากผ้้าไหมยกดอกสีีงาช้้าง โดยช่่างจากโรงทอผ้้าเจ้้าลำเจีียก ภาพที่่� 183 ภาพการทอผ้้าในอดีีตเมืืองลำพููน ภาพที่่� 184 ภาพถ่่ายเจ้้าพงษ์์แก้้ว ณ ลำพููน ผู้้สืืบทอดโรงทอผ้้าจากเจ้้าหญิิงส่่วนบุุญ ภาพที่่� 185 ภาพถ่่ายสมเด็ ็ จย่่าเสด็ ็ จเยี่่�ยมและทอดพระเนตร การทอผ้้าไหมยกดอกโรงทอเจ้้าพงษ์์แก้้ว ภาพที่่� 186 ภาพถ่่ายนางสาวพััชริินทร์์ตาบุุรีีนางสาวลำพููน พ.ศ. ๒๔๙๘ ภาพที่่� 187 ภาพถ่่ายช่่างทอผ้้าโรงทอผ้้าเจ้้าลำเจีียก ณ ลำพููน ภาพที่่� 188 ภาพถ่่ายโรงทออิินทพาณิิชย์์ ภาพที่่� 189 ภาพถ่่ายเทศกาลวัันสงกรานต์์อำเภอป่่าซาง ในอดีีต ภาพที่่� 190 ภาพถ่่ายครููหว่่องเหย่่งกง(ยืืนซ้้าย)และนัักเรีียนทอผ้้า โรงทอคำแหว้้น ภาพที่่� 191 ภาพถ่่ายครููหว่่องเหย่่งกง (คนกลางแถวบนสุุด) และนัักเรีียนทอผ้้าโรงทอแม่่บััวเขีียวอิิสระ ภาพที่่� 192 ภาพถ่่าย ๓ สาวงาม ประจำร้้านค้้าโรงงานทอผ้้าผ่่องพรรณ ภาพที่่� 193 ภาพถ่่าย ผู้้เข้้าประกวดธิิดาสงกรานต์์อำเภอป่่าซาง ภาพที่่� 194 ภาพถ่่าย เจ้้าหน้้าที่่�กระทรวงอุุตสาหกรรม ในพ.ศ. ๒๔๕๘ ภาพที่่� 195 ภาพถ่่ายนางสาวนุุจิิรา เพ็็ญสิิทธิ์์�นางสาวลำพููนประจำปีี พ.ศ.๒๕๐๘ ภาพที่่� 196 ภาพถ่่าย ผู้้เข้้าประกวดธิิดาสงกรานต์์ในขบวนรถแห่่อำเภอป่่าซาง ภาพที่่� 197 นางรำในงานสัักการะพระธาตุุหริิภุุญชััย ในอดีีต 121 122 123 125 126 129 129 129 130 130 130 131 131 131 132 132 133 133 133 134 134

18 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน โครงการพััฒนาผ้้าลำพููนสู่่เศรษฐกิิจสร้้างสรรค์์ ความเป็็นมาของโครงการ จัังหวััดลำพููนเป็็นจัังหวััดที่่�มีีอััตลัักษณ์์ที่่�โดดเด่่นด้้านงานศิิลปหััตถกรรมด้้าน “ผ้้าทอ” เช่่น ผ้้ายกดอก ทั้้�งที่่�เป็็นผ้้าไหมยกดอก และ ผ้้าฝ้้ายยกดอก ผ้้าบาติิก รวมถึึงผ้้าทอกลุ่่มชาติิพัันธุ์์ในจัังหวััดลำพููน ได้้แก่่กะเหรี่่�ยง ไทยอง ไทลื้้�อ ไทยวน มอญ โดยที่่�งานหััตถกรรมทอผ้้า พื้้�นบ้้านดัังกล่่าว เป็็นงานฝีมืีือที่่�เชื่่�อมโยงศิิลปวััฒนธรรมประเพณีีและวิถีิีการดำรงชีวิีิตตามกาลเวลาและการหล่่อหลอมให้้เหมาะสมกับัสภาพ การเปลี่่�ยนแปลงของสัังคมจนเป็็นเอกลัักษณ์์ภููมิิปััญญาเหล่่านี้้�สร้้างขึ้้�นด้ว้ยฝีมืีือเชิิงศิิลปะเพื่่�อถ่่ายทอดเรื่่�องราว และสะท้้อนคุุณค่่าของชุุมชน วััฒนธรรมความเป็็นอยู่่ที่่�แสดงออกอย่่างประณีีตสวยงาม ซึ่่�งทัักษะในงานฝีีมืือเหล่่านี้้�ได้้ถููกถ่่ายทอดจากรุ่่นสู่่รุ่่น จึึงทำให้้งานศิิลปหััตถกรรม การทอผ้้าพื้้�นบ้้านเป็็นสิ่่�งที่่�บอกเรื่่�องราว (Story) ความเป็็นมาของเชื้้�อชาติิชุุมชนนั้้�นได้้เป็็นอย่่างดีีและได้้รัับการสืืบสาน รัักษา และต่่อยอด จากบรรพบุุรุุษ และสร้้างชื่่�อเสีียงให้้แก่่จัังหวััดลำพููนมาอย่่างต่่อเนื่่�อง จนทำให้้จัังหวััดลำพููนกลายเป็็นศููนย์์กลางด้้านการผลิิตผ้้าแหล่่งสำคััญ ในประเทศไทย ด้้วยจัังหวััดลำพููนจะมีีงานหััตถศิิลป์์ด้้านการทอและผลิิตผ้้าดัังกล่่าวข้้างต้้น จึึงเป็็นที่่�มาของกระบวนการจััดเก็็บองค์์ความรู้้ การจััดการความรู้้ผ้้าอย่่างลำพููนอย่่างเป็็นระบบ เพื่่�อให้้ผู้้สนใจงานหััตถกรรมผ้้าลำพููนได้้สืืบค้้น และพััฒนาต่่อยอดองค์์ความรู้้ สำนัักงานพััฒนาชุุมชนจัังหวััดลำพููน จึึงได้้ดำเนิินการพััฒนาระบบการจััดการองค์์ความรู้้ภููมิิปััญญาท้้องถิ่่�น และการถ่่ายทอด เรื่่�องราวของผ้้าลำพููน ตามโครงการพััฒนาผ้้าลำพููนสู่่เศรษฐกิจิสร้้างสรรค์ ปี์ ีงบประมาณ พ.ศ. 2566 ขึ้้�น เพื่่�อบัันทึึกองค์์ความรู้้และพััฒนาการ ผ้้าลำพููนในทุุกประเภทให้้คนรุ่่นหลัังได้้ศึึกษา ค้้นคว้้า พััฒนา สืืบสาน รัักษา และต่่อยอด เป็็นมรดกทางวััฒนธรรมของจัังหวััดลำพููนสืืบไป วััตถุุประสงค์์ การดำเนิินการกิจิกรรมพััฒนาระบบการจััดการองค์์ความรู้้ภููมิิปััญญาท้้องถิ่่�นและการถ่่ายทอดเรื่่�องราวของผ้้าลำพููนภายใต้้โครงการ พััฒนาผ้้าลำพููนสู่่เศรษฐกิิจสร้้างสรรค์์ มีีวััตถุุประสงค์์ของการดำเนิินงาน ดัังนี้้� 1. เพื่่�อสืืบค้้นและจััดการความรู้้ภููมิิปััญญา เรื่่�องราวภููมิิปััญญาท้้องถิ่่�น อััตลัักษณ์์เอกลัักษณ์์และพััฒนาการของผ้้าลำพููน ทั้้�งผ้้ายกดอก ผ้้าฝ้้าย ผ้้าบาติิก และผ้้าชนเผ่่า 2. เพื่่�อจััดทำเป็็นบัันทึึกภููมิิปััญญา เรื่่�องราวผ้้าลำพููน อัันเป็็นองค์์ความรู้้ ผ่่านการรวบรวมเป็็นตำราผ้้าลำพููน และประชาสััมพัันธ์์ ให้้เป็็นที่่�รู้้จัักอย่่างกว้้างขวาง การดำเนิินกิิจกรรม แผนการดำเนิินกิจิกรรมภายใต้กิ้จิกรรมพััฒนาระบบการจััดการองค์์ความรู้้ภููมิิปััญญาท้้องถิ่่�นและการถ่่ายทอดเรื่่�องราวของผ้้าลำพููน ภายใต้้โครงการพััฒนาผ้้าลำพููนสู่่เศรษฐกิิจสร้้างสรรค์์ จำเป็็นต้้องมีีกระบวนการสืืบค้้นและวิิธีีการจััดการองค์์ความรู้้ เรื่่�องราวภููมิิปััญญา ท้้องถิ่่�น อััตลัักษณ์์เอกลัักษณ์์และพััฒนาการของผ้้าลำพููน ทั้้�งผ้้ายกดอก ผ้้าฝ้้าย ผ้้าบาติิก และผ้้าชนเผ่่า เพื่่�อรวบรวมเป็็นเล่่มตำรา โดยมีีเนื้้�อหาที่่�ครอบคลุุมครบทุุกกระบวนการ เช่่น กระบวนการย้้อมผ้้า กระบวนทอผ้้า รวมถึึงที่่�มาของการปรากฏลวดลายบนผืืนผ้้าอัันมีี ความสอดคล้้องกัับวิิถีีชีีวิิต ประเพณีีของชาวจัังหวััดลำพููน

19 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน บทนำ จัังหวััดลำพููน ตั้้�งอยู่่ทางภาคเหนืือตอนบนของประเทศไทย เป็็นพื้้�นที่่�ที่่�มีีศัักยภาพในการพััฒนาเป็็นศููนย์์กลางความเจริิญของ ภาคเหนืือตอนบน และอนุุภููมิิภาคลุ่่มน้้ำโขง หรืือพื้้�นที่่�สี่่�เหลี่่�ยมเศรษฐกิิจร่่วมกัับจัังหวััดเชีียงใหม่่ จัังหวััดลำพููนนั้้�นมีีขนาดเล็็กที่่�สุุดของ ภาคเหนืือ มีีพื้้�นที่่�ทั้้�งหมดประมาณ 4,505.882 ตร.กม. หรืือประมาณ 2,815,675 ไร่่ คิิดเป็็นร้้อยละ 4.85 ของพื้้�นที่่�ภาคเหนืือตอนบน ลัักษณะทางด้้านภููมิิศาสตร์์อาณาเขตจัังหวััดลำพููนจรดกัับพื้้�นที่่�จัังหวััดอื่่�น 3 จัังหวััด ทิิศเหนืือ จรดอำเภอสารภีีอำเภอสัันกำแพง อำเภอแม่่ออน จัังหวััดเชีียงใหม่่ ทิิศตะวัันออก จรดอำเภอห้้างฉััตร อำเภอสบปราบ อำเภอเสริิมงาม จัังหวััดลำปาง ทิิศใต้้ จรดอำเภอเถิิน อำเภอแม่่พริิก จัังหวััดลำปาง อำเภอสามเงา จัังหวััดตาก ทิิศตะวัันตก จรดอำเภอฮอด อำเภอจอมทอง อำเภอหางดง อำเภอสัันป่่าตอง จัังหวััดเชีียงใหม่่ ลัักษณะทางด้้านภููมิิอากาศตามตำแหน่่งที่่�ตั้้�ง อยู่่ในเขตร้้อนที่่�ค่่อนไปทางเขตอากาศอบอุ่่นในช่่วงฤดููหนาวมีีอากาศเย็็นค่่อนข้้าง หนาว แต่่เนื่่�องจากอยู่่ลึึกเข้้าไปในแผ่่นดิินห่่างไกลจากทะเลจึึงมีีฤดููแล้้งยาวนาน และอากาศร้้อนถึึงร้้อนจััดในช่่วงฤดููร้้อน มีีสภาพภููมิิอากาศ แตกต่่างกัันอย่่างชััดเจน 3 ช่่วงฤดูู ฤดููร้้อน ช่่วงเดืือนมีีนาคม – ช่่วงเดืือนเมษายน ฤดููฝน ช่่วงเดืือนพฤษภาคม – ช่่วงเดืือนตุุลาคม ฤดููหนาว ช่่วงเดืือนพฤศจิิกายน - ช่่วงเดืือนกุุมภาพัันธ์์ ฤดููหนาวและฤดููร้้อนเป็็นช่่วงฤดููแล้้งมีีระยะเวลาติิดต่่อกัันประมาณ 6 เดืือน ส่่วนในช่่วงระยะเวลาถััดจากนั้้�นเป็็นช่่วงฤดููฝนมีีระยะ เวลาติิดต่่อกัันประมาณ 6 เดืือนเช่่นกััน อากาศช่่วงนั้้�นไม่่ร้้อนเท่่ากัับในฤดููร้้อน และไม่่หนาวเย็็นเท่่าฤดููหนาว เป็็นอุุณหภููมิิปานกลางระหว่่าง สองฤดููข้้างต้้น ตราสััญลัักษณ์์ประจำจัังหวััดลำพููน คืือ พระธาตุุหริิภุุญชััย “เจดีีย์์ในดวงตรา หมายถึึงพระธาตุุหริิภุุญชััยซึ่่�งกล่่าวว่่ามีีพระบรมธาตุุของ พระพุุทธเจ้้าประดิิษฐานอยู่่นัับเป็็นปููชนียีสถานสำคััญเป็็นที่่�เคารพนัับถืือของชาวเมืือง และจัังหวััดใกล้้เคีียง” คำขวััญประจำจัังหวััดลำพููน ได้้แก่่“พระธาตุุเด่่น พระรอดขลััง ลำไยดััง กระเทีียมดีี ประเพณีีงาม จามเทวีี ศรีีหริิภุุญไชย” ต้้นไม้้ประจำจัังหวััด ได้้แก่่ “ต้้นก้้ามปููหรืือจามจุุรีีแดง” ดอกไม้้ประจำจัังหวััด ได้้แก่่“ดอกทองกวาว” ภาพที่่� 1 ตราสััญลัักษณ์์ประจำจัังหวััดลำพููน ที่่�มา: สำนัักงานจัังหวััด https://www.lamphun.go.th/office

20 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน รฦกลำพููน : เมืืองโบราณหริ ิ ภุุญไชย มหาอาณาจัักร แห่่งมนต์์เสน่ ่ ห์ ์ แหล่่งอารยธรรมอั ั นงดงาม รฦกลำพููน :เมืืองโบราณหริิภุุญไชยมหาอาณาจัักรแห่่งมนต์์เสน่่ห์์แหล่่งอารยธรรมอัันงดงาม ประวั ั ติิศาสตร์์เมืืองลำพููน “ลำพููน” เมืืองโบราณอัันมีปีระวััติศิาสตร์์ยาวนานนับัแต่่สมััยก่่อนพุุทธกาล มาจนถึึงปััจจุุบััน ระยะเวลากว่่าพัันปีีก่่อเกิิดเป็็นตำนาน และเรื่่�องเล่่าบอกกล่่าวแก่่คน รุ่่นหลัังให้้ได้้เรีียนรู้้ สร้้างความเข้้าใจเกี่่�ยวกัับเหตุุอัันก่่อให้้เกิิดการเปลี่่�ยนแปลงในทุุก ๆ ด้้าน จำแนกได้้เป็็น 3 ยุุค ดัังนี้้้� “ยุุคอาณาจัักรหริิภุุญไชย” รากฐานอารยธรรมที่่�เจริิญรุ่่งเรืืองในทุุกด้้าน ทั้้�งด้้านเศรษฐกิจ ิการทหาร ประเพณีี วััฒนธรรม รากฐานทางด้้านภาษา อาณาจัักรหริิภุุญไชยมีีผัังเมืืองเป็็นรููป “หอยสัังข์์” มีีต้้นแบบจากวััฒนธรรมทวารวดีีโดยผัังเมืืองรููปหอยสัังข์์นี้้�ใช้้เรีียกผัังเมืืองรััฐรุ่่นโบราณ ในสมััยทราวดีี ลัักษณะเมืืองมีีรููปทรงยาวรีีขนานคดโค้้งไปตามแม่่น้้ำ เมืืองหริิภุุญไชย นัับเป็็นราชธานีีแห่่งแรกของภาคเหนืือ โดยกลุ่่มผู้้นำที่่�ทรงคุุณธรรม กลุ่่มนัักพรตฤาษีีผู้้มีี บทบาทในการสร้้างเมืืองแต่่แรกเริ่่ม �ได้้สร้้างบ้้านแปงเมืืองขึ้้�นมาเฉลิมินามว่่า“หริภุิุญไชย นคร”ตามหลัักฐานด้้านตำนานฝ่่ายวััดอาทิ ชิินกาลมาลีปีกรณ์์ตำนานมููลศาสนาตำนาน พระธาตุุหริิภุุญไชย ได้้ระบุุว่่า ฤๅษีีวาสุุเทพ (ตำแหน่่ง) ในยุุคนั้้�น เป็็นผู้้อััญเชิิญราชธิิดา กษััตริิย์์ละโว้้นามว่่า “พระนางจามเทวีี” เป็็นปฐมกษััตริิย์์แห่่งอาณาจัักรหริิภุุญไชย ด้้วยสรรเสริิญว่่าพระนางทรงมีีรููปงาม มีีศีีล และมีีปรีีชา ในปีีพ.ศ. 120๔ พระนางทรง นำเอาอารยธรรมชั้้�นสููงแบบทวารวดีีขึ้้�นมาทางแม่่น้้ำปิิงสู่่ดิินแดนภาคเหนืือเป็็นครั้้�งแรก รวบรวมชนพื้้�นเมืืองกลุ่่มต่่างๆเข้้าด้้วยกััน ภายใต้้การปกครองแบบทศพิิธราชธรรมทรง ประกาศพระพุุทธศาสนาให้้เลื่่�องลืือไกลด้้วยการสร้้างวััดวาอารามกระจายทั่่�วดิินแดน ทรงขยายอาณาเขตความเจริิญไปยัังลุ่่มน้้ำต่่าง ๆ อาทิิเมืืองเขลางค์์นคร อาลััมพางค์์ (ลำปาง) แห่่งลุ่่มน้้ำวััง เวีียงเถาะ เวีียงท่่ากาน เวีียงมะโน เวีียงฮอด หริิภุุญไชย เมืืองโบราณที่่�มีีอายุุกว่่า 1,343 ปีีตามพงศาวดารโยนกบอกเล่่าถึึงตำนานการสร้้างเมืืองหริิภุุญไชย โดยฤาษีีวาสุุเทพ เป็็นผู้้เกณฑ์์กลุ่่มเมงคบุุตร ซึ่่�งเป็็นชนพื้้�นเมืืองของลุ่่มแม่่น้้ำปิิงมาร่่วมสร้้างเมืืองหริิภุุญไชยขึ้้�นระหว่่างพื้้�นที่่�แม่่น้้ำกวงและแม่่น้้ำปิิง ครั้้�นเมื่่�อ สร้้างเมืืองเสร็็จจึึงได้้ส่่งทููตเชิิญสตรีีเชื้้�อสายกษััตริิย์์เมืืองละโว้้พระนาม “จามเทวีี” มาเป็็นปฐมกษััตริิย์์ปกครองเมืืองหริิภุุญไชย กระทั่่�งต่่อมา ในสมััยพระยายีีบาเป็็นผู้้ปกครองนคร อาณาจัักรหริิภุุญไชยได้้สิ้้�นสุุดลงและตกอยู่่ภายใต้้การปกครองของพญามัังรายมหาราช ผู้้ซึ่่�งรวบรวม แคว้้นทางเหนืือเข้้าเป็็น “อาณาจัักรล้้านนา” ถึึงแม้้ว่่าอาณาจัักรหริิภุุญไชยจะอยู่่ภายใต้้การปกครองของอาณาจัักรล้้านนาอย่่างสมบููรณ์์ แต่่ความเป็็นอััตลัักษณ์์ที่่�โดดเด่่นแห่่งวััฒนธรรมหริิภุุญไชยยัังคงถููกถ่่ายทอดมรดกทางศิิลปะและวััฒนธรรมแก่่ผู้้ที่่�เข้้ามาปกครองในรััชสมััย ต่่อมาอย่่างสม่่ำเสมอ ดัังหลัักฐานที่่�ปรากฏในเวีียงกุุมกาม และคงความสำคััญเรื่่�อยมา จนกระทั่่�งสมััย “สมเด็็จพระเจ้้ากรุุงธนบุุรีี” หรืือ “สมเด็จ็พระเจ้้าตากสิินมหาราช”เมืืองหริภุิุญไชยภายใต้้อาณาจัักรล้้านนาได้้เข้้ามาเป็็นส่ว่นหนึ่่�งของราชอาณาจัักรสยาม และมีีเจ้้าผู้้ครองนคร สืบต่ื ่อกัันมาในนาม “เมืืองลำพููน” จนถึึงยุุคแห่่งการปฏิิรูปูการปกครองเป็็นรูปูแบบมลฑลเทศาภิบิาลเมื่่�อเจ้้าผู้้ครองนครองค์สุ์ุดท้้าย“พลตรีี เจ้้าจัักรคำขจรศัักดิ์์�” ถึึงแก่พิ่ ิราลััยเมืืองลำพููนจึึงเปลี่่�ยนเป็็น “จัังหวััดลำพููน” ที่่มี�ีตำแหน่่งผู้้ว่่าราชการจัังหวััดเป็็นผู้้ปกครองสืบมืาจนถึึงปััจจุบัุัน

21 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน บั้้�นปลายพระชนม์์ชีีพทรงสละราชสมบััติิให้้แก่่พระราชโอรสฝาแฝด เจ้้ามหัันตยศและเจ้้าอนัันยศเป็็นผู้้ครองอาณาจัักรหริิภุุญไชยและ เขลางค์์นครตามลำดับด้ัว้ยคุุณงามความดีที่่�ทรงกระทำไว้้ขจรขจายเกิิน คณานัับ จึึงได้้รัับฉายาเป็็นพระแม่่เมืือง - พระมิ่่�งเมืืองของชาวเมืือง หริิภุุญไชย” สืืบมา ด้้วยพระนางจามเทวีีปฐมกษััตริิย์์แห่่ง นครหริิภุุญไชยมีีเชื้้�อสายจากอาณาจัักรละโว้้ จึึงทำให้้หริิภุุญไชย รัับอิิทธิิพลทางด้้านความเชื่่�อ ศาสนา ศิิลปวััฒนธรรมจากอาณาจัักร ทวารวดีีภาคกลางในช่่วงพุุทธศตวรรษที่่� 1๔ – 1๕ อาณาจัักร หริิภุุญไชยได้้สืืบต่่อยาวนานมาถึึง 620 ปีี มีีกษััตริิย์์ครองราชสมบััติิ ทั้้�งหมด 50 พระองค์์การที่่�อาณาจัักรหริิภุุญไชยมีีอายุุยาวนาน มาถึึง ๖ ศตวรรษนัับเป็็นรากฐานทางประวััติิศาสตร์์ที่่�สำคััญแห่่งการ อ้้างอิิงถึึงความรุ่่งเรืืองและศิิลปวััฒนธรรมที่่มี�ีความเด่่นชััดและทรงพลััง ศิิลปวััฒนธรรมหริิภุุญไชยนั้้�นผ่่านการผสมผสานจากหลายอารยธรรม เช่่น อารยธรรมอิินเดีีย อารยธรรมพุุกาม อารยธรรมเขมรโบราณ ผสมผสานกัับวััฒนธรรมพื้้�นถิ่่�น รวมถึึงเมื่่�อรวมเข้้ากัันกัับสยามก็็ได้้รัับ ส่่งอิิทธิิพลซึ่่�งกัันและกััน ความเป็็นวััฒนธรรมพื้้�นเมืืองวััฒนธรรมพุุกาม วััฒนธรรมขอม จนถึึงวััฒนธรรมสยาม ผ่่านกาลเวลาที่่�ยาวนานจนเป็็นที่่�เลื่่�องลืือถึึง ความงดงามในดิินแดนภาคเหนืือแห่่งราชอาณาจัักรไทยจนถึึงปััจจุบัุัน “ยุุคอาณาจัักรล้้านนา” สืืบเนื่่�องจากความอุุดมสมบรููณ์์และความมั่่�งคั่่�งของ อาณาจัักรหริิภุุญไชย จึึงเป็็นสาเหตุุให้้ในปีีพ.ศ. 1824 พญามัังราย แห่่งหิิรััญนครเงิินยาง (เชีียงแสน) ทรงแผ่่อำนาจเข้้ายึึดอาณาจัักร หริิภุุญไชย ซึ่่�งรวมไปถึึงเมืืองเขลางค์์นครในสมััยพญายีีบาได้้สำเร็็จ ด้้วยเหตุุว่่าเมืืองหริิภุุญไชยเป็็นเมืืองแห่่งพระธาตุุถืือเป็็นศููนย์์กลาง แห่่งศิิลปะอัันล้้ำค่่า และความเจริิญรุ่่งเรืืองทางพุุทธศาสนา ชััยภููมิิอาจไม่่เหมาะสมแก่่การเป็็นศููนย์์กลางของการปกครอง และการค้้า จึึงเป็็นเหตุุให้้พญามัังรายทรงเลืือกตั้้�งมั่่�นอยู่่ เวีียงกุุมกามชั่่�วระยะหนึ่่�ง ทั้้�งให้้ขุุนฟ้้าครองเมืืองหริิภุุญไชยแทน จนกระทั่่�งเกิิดเหตุุทำให้้ย้้ายราชธานีีอีีกครั้้�ง แล้้วทรงสร้้างเมืือง เชีียงใหม่่ในปีีพ.ศ. 1839 สืืบเนื่่�องเป็็น “นพบุุรีีนครพิิงค์์ เชีียงใหม่่”โดยมีพ่ี่อขุุนรามคำแหงมหาราชแห่่งอาณาจัักรสุุโขทััยและ พญางำเมืืองแห่่งอาณาจัักรภููกามยาว เป็็นองค์์ที่่�ปรึึกษาในการสร้้าง เมืืองเชีียงใหม่่เพื่่�อเป็็นราชธานีีซึ่่�งนัับเป็็นพระญาติิและพระสหาย ร่่วมสำนัักอาจารย์์เดีียวกััน เมื่่�ออาณาจัักรหริิภุุญไชยตกอยู่่ใต้้อำนาจ ของล้้านนา จึึงทำให้้เกิิดการเปลี่่�ยนแปลงรููปแบบศิิลปกรรมไปตาม แบบวััฒนธรรมของเชีียงแสนก่่อนที่่�จะพััฒนาเป็็นล้้านนาในระยะ ต่่อมา ภาพที่่� 2 พระนางจามเทวีี ที่่�มา: ภาพถ่่ายโดย วรดาภา พัันธุ์์เพ็็ง

22 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน “ยุุคเก็็บผัักใส่่ซ้้า เก็็บข้้าใส่่เมืือง” อาณาจัักรล้้านนามีีความเจริิญรุ่่งเรืืองมาโดยตลอด จนกระทั่่�ง ปีีพ.ศ. 2101 อาณาจัักรล้้านนาได้้เสีียเอกราชให้้แก่่พระเจ้้าบุุเรงนอง กษััตริย์ิ์ของพม่่า จึึงทำให้้อาณาจัักรล้้านนาตกอยู่่ภายใต้้การปกครอง ของพม่่านัับตั้้�งแต่่นั้้�นมาจนล่่วงเลยเวลามากว่่า 200 ปีี ต่่อมาใน ปีีพ.ศ. 2317 พระเจ้้ากรุุงธนบุุรีีร่่วมกัับพระเจ้้ากาวิิละ และ พระยาจ่่าบ้้านทำศึึกสงครามขัับไล่่พม่่าออกจากสยามรวมถึึง ดิินแดนล้้านนา จนกระทั่่�งในปีีพ.ศ. 2339 จึึงสามารถขับัไล่่ได้้สำเร็จ ็ หากแต่่เมืืองเชีียงใหม่่ขณะนั้้�นอยู่่ในสภาพทรุุดโทรม ปราศจากผู้้คน เป็็นเหตุุให้้พระเจ้้ากาวิิละต้้องกวาดต้้อน นำเอากลุ่่มคนที่่�มีีเชื้้�อชาติิ ภาษา และการใช้้ตััวหนัังสืือใกล้้เคีียงกัับไทยวนเชีียงใหม่่มาร่่วมกััน พััฒนาบ้้านเมืือง ดัังนั้้�น กลุ่่มชาติิพัันธุ์์จากเมืืองยอง เชีียงตุุง เชีียงรุ่่ง และสิิบสองปัันนา จึึงได้้เดิินทางอพยพมาตั้้�งถิ่่�นฐานในเมืืองเชีียงใหม่่ เป็็นจำนวนมาก โดยส่่วนใหญ่่เป็็นชาติิพัันธุ์์ไทลื้้�อมากถึึงร้้อยละ 70 ในการอพยพนี้้�เอง นัับเป็็นการรวบรวมผู้้คนที่่�เป็็นช่่างฝีีมืือรวมถึึง ชาวบ้้านเข้้าไปช่่วยฟื้้�นฟููเมืืองเชีียงใหม่่ตามที่่�พระเจ้้ากาวิิละทรง รัับสั่่�งให้้ไปตั้้�งถิ่่�นฐานตามสถานที่่�ต่่าง ๆ ของเชีียงใหม่่-ลำพููน โดยมีี กลุ่่มช่่างที่่มี�ีความสามารถกระจายอยู่่ตามแต่่ละพื้้�นที่่�เช่่น ช่่างเครื่่�องเงิิน ช่่างเครื่่�องเขิิน ช่่างหล่่อ ช่่างทอเป็็นต้้น โดยรวมระยะเวลาในการฟื้้�นฟูู และตั้้�งเมืืองเชีียงใหม่่-ลำพููนจนแล้้วเสร็็จ ในช่่วงระยะแห่่งการฟื้้�นฟูู เมืืองเชีียงใหม่่นี้้�เองจึึงนัับได้้ว่่าเป็็น “ยุุคเก็็บผัักใส่่ซ้้า เก็็บข้้าใส่่เมืือง” ต่่อมาในปีีพ.ศ. 2345 สมััยพระบาทสมเด็็จพระพุุทธ ยอดฟ้้าจุุฬาโลกมหาราช แห่่งกรุุงรััตนโกสิินทร์์ ได้้แต่่งตั้้�งพระเจ้้า กาวิิละเป็็นเจ้้าผู้้ครองนครเชีียงใหม่่หรืืออาณาจัักรล้้านนาเดิิม ให้้มีี ฐานะเป็็นเจ้้าประเทศราชขึ้้�นตรงต่่อสยามนัับตั้้�งแต่่นั้้�นมา ภายหลััง จากการที่่�พระเจ้้ากาวิิละขึ้้�นครองราชย์์เป็็นเจ้้าผู้้ครองนครเชีียงใหม่่ ขณะนั้้�นนครลำพููนยัังคงเป็็นเมืืองที่่�ไม่่มีีผู้้ปกครอง ความทราบ ถึึงพระบาทสมเด็็จพระพุุทธเลิิศหล้้านภาลััย ในปีีพ.ศ. 2358 จึึงโปรดเกล้้าแต่่งตั้้�งพระยาคำฟั่่�นเป็็น “พระยาลำพููนไชย”เจ้้าผู้้ครอง นครลำพููนองค์์ที่่� 1 โดยพระยาคำฟั่่�นเป็็นโอรสลำดัับที่่� 8 ในเจ้้าฟ้้า สิิงหาราชธานีีกัับแม่่เจ้้าจัันทา แห่่งราชวงศ์์ทิิพย์์จัักร เจ้้าผู้้ครองนคร ลำปาง และเป็็นพระอนุุชาของพระเจ้้ากาวิิละ หนึ่่�งในเจ้้าชายทั้้�ง 7 พระองค์์ที่่�ได้้ทรงช่่วยกัันต่่อสู้้อริิราชศััตรููให้้ออกไปจากล้้านนาอย่่าง เกรีียงไกร เป็็นเหตุุให้้มีีพระสมััญญาว่่า “พระเจ้้าเจ็็ดตน” จากนั้้�น ในปีีต่่อมาพระบาทสมเด็็จพระพุุทธเลิิศหล้้านภาลััยทรงแต่่งตั้้�ง “พระยาลำพููนไชย” ภาพที่่� 3 อนุุสาวรีีย์์สามกษััตริิย์์ ที่่�มา :ศููนย์์มรดกเมืืองเทศบาลนครเชีียงใหม่่ City Heritage Centre Chiang Mai Municipal https://www.facebook.com/photo/?fbid ภาพที่่� 4 พระเจ้้ากาวิิละ ที่่�มา :สำนัักบริิหารศิิลปวััฒนธรรม จุุฬาลงกรณ์์มหาวิิทยาลััย https://www.cuartculture.chula.ac.th/news/10929/ รฦกลำพููน :เมืืองโบราณหริิภุุญไชยมหาอาณาจัักรแห่่งมนต์์เสน่่ห์์แหล่่งอารยธรรมอัันงดงาม

23 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ให้้เป็็นพระยาอุุปราชเมืืองเชีียงใหม่่และเป็็นเจ้้าผู้้ครองนครเมืือง เชีียงใหม่่ลำดัับที่่� 3 ในเวลาต่่อมา “ยุุคแห่่งการเจริิญสััมพันธั ไมตรีีระหว่่างสยามและล้้านนา” การเชื่่�อมสััมพัันธ์์ทางเครืือญาติิระหว่่างผู้้ครองนครด้้วย การสมรส นัับเป็็นหนึ่่�งในจารีีตที่่�รััฐแห่่งเอเชีียตะวัันออกเฉีียงใต้้นิิยม กระทำเพื่่�อสร้้างสััมพัันธไมตรีีและนัับเป็็นหนึ่่�งในกุุศโลบายทางการ ทููตที่่�ใช้้เพื่่�อสร้้างสััมพัันธ์์ระหว่่างอาณาจัักร ทั้้�งนี้้�พระบาทสมเด็็จ พระจุุลจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว แห่่งสยาม ได้้ทรงใช้้พิิธีีการทููตนี้้�สร้้างฐาน อำนาจในช่่วงระยะของการขึ้้�นครองราชย์์ จึึงได้้มีีการสู่่ขอธิิดาของ ผู้้มีีอำนาจหรืือเจ้้าผู้้นครต่่าง ๆ มาเป็็นเจ้้าจอม เนื่่�องจากการสร้้าง ความสััมพัันธ์์ที่่�แน่่นแฟ้้นที่่�ดีีที่่�สุุด คืือการสร้้างความสััมพัันธ์์ในเชิิง เครืือญาติิโดยเฉพาะอย่่างยิ่่�งการสร้้างเครืือญาติิระหว่่างอาณาจัักร สยามกัับอาณาจัักรล้้านนา โดย “พระราชชายาเจ้้าดารารััศมีี” เป็็นผู้้เชื่่�อมความสััมพัันธ์์อัันแน่่นแฟ้้นนี้้�เจ้้าดารารััศมีีมีีเชื้้�อสายวงศ์์ เจ้้าเจ็็ดตนทั้้�งทางพระบิิดาและพระมารดา เป็็นบุุตรในเจ้้าอิินทวิิชยา นนท์์ซึ่่�งในขณะนั้้�นได้้รัักษาการในตำแหน่่งเจ้้าผู้้ครองนครเชีียงใหม่่ สืืบต่่อจากพระเจ้้ากาวิิโลรสสุุริิยวงศ์์เมื่่�อพระราชชายาเจ้้าดารารััศมีี ทรงพระเยาว์์ได้้ทรงศึึกษาอัักษรไทยเหนืือไทยใต้้และทรงเข้้าพระทััย ในขนบธรรมเนีียมขััติิยประเพณีีเป็็นอย่่างดีี จนกระทั่่�งปีีพ.ศ. 2429 เป็็นปีีที่่�สยามเริ่่�มมีีความมั่่�นคง ทางการเมืือง พระบาทสมเด็็จพระจุุลจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่หััวทรง โปรดเกล้้าให้้จััดการสถาปนาตำแหน่่ง“สมเด็จ็พระบรมโอรสาธิิราชฯ สยามมกุุฏราชกุุมาร” ในครานั้้�นเจ้้าดารารััศมีีมีีพระชนม์์ได้้ 13 ชัันษา ได้้ทรงติิดตามพระเจ้้าอิินทวิิชยานนท์์พระบิิดามาร่่วม พระราชพิิธีีสมโภช ทั้้�งนี้้�พระบาทสมเด็็จพระจุุลจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว ทรงพระกรุุณาโปรดเกล้้าฯ ให้้เจ้้าดารารััศมีีเข้้ารัับราชการฝ่่ายใน นัับตั้้�งแต่่นั้้�นเป็็นต้้นมา การเข้้ารัับราชการฝ่่ายในของเจ้้าดารารััศมีี ในครั้้�งนั้้�นถืือเป็็นการปฏิิบัติัที่่ิมี�นัีัยความสำคััญต่่อล้้านนามาก ทำให้้เกิิด การยอมรับัการปฏิิบัติัิตามสนธิสัิัญญาเชีียงใหม่่(TreatyofChiangmai) ฉบัับแรก พ.ศ. 2416 ถืือเป็็นการผนวกนครเชีียงใหม่่เข้้าเป็็น ส่่วนหนึ่่�งของอาณาเขตสยามตั้้�งแต่่นั้้�นเป็็นต้้นมา และในครา เดีียวนั้้�นเอง พระเจ้้าอิินวิิชยานนท์์ได้้รัับพระราชทานเครื่่�องราช อิิสริิยาภรณ์์ปฐมจุุลจอมเกล้้า ซึ่่�งนัับเป็็นเจ้้าประเทศราชพระองค์์ เดีียวที่่�ได้้รัับพระราชทานในครั้้�งนั้้�น ต่่อมาในปีีพ.ศ. 2451 พระเจ้้าอิินทวโรรสสุุริิยวงศ์์เจ้้าผู้้ครองนครเมืืองเชีียงใหม่่องค์์ ถััดมาพระเชษฐาต่่างพระมารดาของเจ้้าดารารััศมีีได้้เสด็็จลงมาสยาม เพื่่�อเข้้าเฝ้้าพระบาทสมเด็็จพระจุุลจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว ในครั้้�งนั้้�น เจ้้าดารารััศมีีได้้กราบบัังคมทููลลาเพื่่�อกลัับไปเยี่่�ยมพระประยููรญาติิ ที่่�เชีียงใหม่่เป็็นครั้้�งแรกหลัังจากจากมาเป็็นเวลา 21 ปีีการนี้้�พระบาท สมเด็็จพระจุุลจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว (รััชกาลที่่� 5) ทรงพระกรุุณาโปรด เกล้้าฯ สถาปนาพระราชอิิสริิยยศขึ้้�นเป็็น “พระราชชายา” ซึ่่�งเป็็น ตำแหน่่งพิิเศษที่่�ไม่่เคยปรากฏมาก่่อน ภาพที่่� 5 พระบาทสมเด็็จพระพุุทธยอดฟ้้าจุุฬาโลกมหาราช ที่่�มา: RATTANAKOSINBLOG https://rattanakosinblog.wordpress.com/2016/09/11/%E0%B8 ภาพที่่� 6 เชื้้�อเจ้้าเจ็็ดตน ที่่�มา: เพจเฟสบุุค หอปููมละกอน https://www.facebook.com/368182236725733/photos /a.368274690049821/1353213031555977

24 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน พระราชชายาเจ้้าดารารััศมีีมีีความจงรัักภัักดีีในพระบาทสมเด็็จ พระจุุลจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่หััวและได้้ทรงปฏิิบััติิหน้้าที่่�อย่่างดีียิ่่�ง นอกจากนั้้�นยัังทรงปฏิิบััติิให้้เป็็นที่่�ทรงพระเมตตาของเจ้้านายใน ราชวงศ์์จัักรีีและเป็็นที่่�รัักใคร่่นัับถืือของข้้าราชการชั้้�นผู้้ใหญ่่ผู้้น้้อย ด้้วยเหตุุนี้้�จึึงทำให้้เจ้้านายฝ่่ายเหนืือมีีโอกาสได้้สนิิทสนมกัับเจ้้านาย ในราชวงศ์์จัักรีีรวมถึึงข้้าราชการในราชสำนััก ภาพที่่� 7 เจ้้าอิินทวิิชยานนท์์(วััยหนุ่่ม) ที่่�มา: เพจเฟสบุุค เชีียงใหม่่ที่่�คุุณไม่่เคยเห็็น https://www.facebook.com/unseencnx ภาพที่่� 8 เจ้้าอิินทวิิชยานนท์์(วััยชรา) ที่่�มา: เพจเฟสบุุค เชีียงใหม่่ที่่�คุุณไม่่เคยเห็็น https://www.facebook.com/unseencnx ภาพที่่� 9 พระราชชายาเจ้้าดารารััศมีี ที่่�มา:สำนัักบริิหารศิิลปวััฒนธรรม จุุฬาลงกรณ์์มหาวิิทยาลััย https://www.cuartculture.chula.ac.th/news/7217/ รฦกลำพููน :เมืืองโบราณหริิภุุญไชยมหาอาณาจัักรแห่่งมนต์์เสน่่ห์์แหล่่งอารยธรรมอัันงดงาม

25 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน จนกระทั่่�ง พ.ศ. 2457 ในแผ่่นดิินพระบาทสมเด็็จ พระมงกุุฎเกล้้าเจ้้าอยู่่หัว ัเจ้้าแก้ว้นวรััฐ พระเชษฐาต่่างมารดาซึ่่�งรัักษา การเจ้้าผู้้ครองนครเชีียงใหม่่องค์ที่่์�9 ได้้เดิินทางลงมากรุุงเทพมหานคร เพื่่�อเข้้าเฝ้้าทููลละอองธุุลีีพระบาท พระบาทสมเด็็จพระมงกุุฎเกล้้า เจ้้าอยู่่หััว ในครั้้�งนั้้�นพระราชชายาเจ้้าดารารััศมีีได้้ขอพระราชทาน พระบรมราชานุุญาตทููลลากลัับไปประทัับ ณ เมืืองเชีียงใหม่่อย่่าง ถาวรพร้้อมกัับเจ้้าแก้้วนวรััฐ ในบั้้�นปลายพระชนม์์ชีีพพระราชชายา เจ้้าดารารัศมีั ปีระทับัอยู่่พระตำหนัักดาราภิิรมย์์ณสวนเจ้้าสบายอำเภอ แม่ริ่ม ิ จัังหวััดเชีียงใหม่ อั่ ันเป็็นตำหนัักที่่�พระบาทสมเด็จ็พระมงกุุฎเกล้้า เจ้้าอยู่่หััว (รััชกาลที่่� 6) สร้้างพระราชทานเป็็นที่่�ประทัับให้้ พระราชชายาเจ้้าดารารััศมีีในขณะนั้้�นทรงพระกรณีียกิิจทั้้�งทางด้้าน การเกษตรและศิิลปวััฒนธรรม ทรงสร้้างสวนทดลองการเกษตรชื่่�อ “สวนเจ้้าสบาย” อยู่่บริิเวณภายในตำหนัักดาราภิิรมย์์เนื่่�องจาก ทรงสนพระทััยในการเกษตรและทรงทดลองปลููกดอกกุุหลาบพัันธุ์์ ใหม่่ๆ ที่่�ทรงได้้มาจากสมาคมกุุหลาบแห่่งอัังกฤษที่่�ทรงเป็็นสมาชิิก และพัันธุ์์ที่่�โปรดที่่�สุุดเป็็นกุุหลาบดอกใหญ่่สีีชมพููมีีกลิ่่�นหอม จึึงทรง ตั้้�งชื่่�อพัันธุ์์กุุหลาบ ดอกใหญ่สี่ชมพูีูเพื่่�อถวายเป็็นพระบรมราชานุุสรณ์์ แด่่พระบรมราชสวามี นั้้ ี �นว่่า“จุุฬาลงกรณ์์” อีีกทั้้�งทรงส่่งเสริมกิจิกรรม การทอผ้้า รวบรวมช่่างผู้้ชำนาญการทอผ้้ายก ผ้้าซิ่่�นตีีนจก และตั้้�ง โรงทอผ้้าขึ้้�นในพระตำหนัักเพื่่�อฝึึกสอนช่่างทอให้้มีีความรู้้ ความชำนาญมากขึ้้�น ภายหลัังพระญาติิจากนครลำพููนได้้มาศึึกษา การทอผ้้าซิ่่�นยกดอก และได้้นำวิิธีีการทอผ้้าซิ่่�นยกดอกจากพระราช ชายาเจ้้าดารารััศมีีไปฝึึกให้้แก่่คนในคุ้้มหลวงที่่�เมืืองลำพููนจนเกิิด ความชำนาญ ทั้้�งนี้้�พระราชชายาเจ้้าดารารัศมีั ีโปรดให้้ทอผ้้าซิ่่�นยกดอก สำหรับัเจ้้านายฝ่่ายเหนืือเพื่่�อใช้้สวมใส่่ในงานรับัเสด็จ็พระบาทสมเด็จ็ พระปกเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว (รััชกาลที่่� 7) และสมเด็็จพระนางเจ้้า รำไพพรรณีีคราวที่่�เสด็็จเลีียบมณฑลพายััพ ในปีีพ.ศ. 2469 จัังหวััดลำพููนเป็็นหนึ่่�งในดิินแดนล้้านนาที่่มี�ีเจ้้านายฝ่่ายเหนืือมีี อำนาจในการปกครองตนเองค่่อนข้้างมากในฐานะเจ้้าประเทศราชของ สยาม กระทั่่�งสยามได้้ขยายการปกครองรวบอำนาจเจ้้าประเทศราช และผนวกดิินแดนล้้านนาเข้้ามาเป็็นส่่วนหนึ่่�งของสยาม จนกระทั่่�ง ระบอบเจ้้าประเทศราชสิ้้�นสุุดลงในปีีพ.ศ. 2486 เป็็นเหตุุให้้ สายราชวงศ์์ทิิพย์์จัักรหรืือเจ้้าเจ็็ดตนที่่�ครองเมืืองเชีียงใหม่่ ลำพููน และลำปาง รวมถึึงสายราชวงศ์์แพร่่หรืือเทพวงศ์์และราชวงศ์์น่่าน หรืือภููคา ได้้ถููกลดบทบาททางการเมืืองการปกครอง และเศรษฐกิิจ จนถึึงรััชสมััยพระบาทสมเด็็จพระปกเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว รััชกาลที่่� 7 เจ้้าแก้้วนวรััฐ เจ้้าผู้้ครองนครเชีียงใหม่่ได้้ถึึงแก่่พิิราลััยเมื่่�อ พ.ศ. 2482 และเจ้้าจัักรคำขจรศัักดิ์์�เจ้้าผู้้ครองนครลำพููนได้ถึ้ึงแก่พิ่ ิราลััย เมื่่�อ พ.ศ. 2486 จากนั้้�นเมืืองเชีียงใหม่่และเมืืองลำพููนได้้สิ้้�นสุุด ตำแหน่่งเจ้้าผู้้ครองนครนัับตั้้�งแต่่นั้้�นเป็็นต้้นมา นัับได้้ว่่าระบบเจ้้าประเทศราชได้้ถึึงกาลสิ้้�นสุุดอย่่างเป็็น ทางการ นัับจากปีีพ.ศ. 2317 ที่่�ราชวงศ์์ทิิพย์์จัักรและชาวล้้านนา เข้้าสวามิิภัักดิ์์�ต่่อสมเด็็จพระเจ้้ากรุุงธนบุุรีี ล่่วงเลยถึึงปีีพ.ศ. 2486 ที่่�เจ้้าจัักรคำขจรศัักดิ์์�เจ้้าผู้้ครองนครลำพููนองค์์สุุดท้้ายถึึงแก่่พิิราลััย รวมเป็็นระยะเวลากว่่า 170 ปีี ที่่�ล้้านนาดำรงฐานะเป็็นประเทศราช ของสยาม ถืือเป็็นที่่�สิ้้�นสุุดแห่่งอาณาจัักรล้้านนาอย่่างสมบููรณ์์ ภาพที่่� 10 เจ้้าแก้้วนวรััฐ ที่่�มา:สำนัักบริิหารศิิลปวััฒนธรรม จุุฬาลงกรณ์์มหาวิิทยาลััย https://www.cuartculture.chula.ac.th/news/11283/ ภาพที่่� 11 เจ้้าแก้้วนวรััฐ ที่่�มา:สำนัักบริิหารศิิลปวััฒนธรรม จุุฬาลงกรณ์์มหาวิิทยาลััย https://www.cuartculture.chula.ac.th/news/11283/

26 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 12 เจ้้าจัักรคำขจรศัักดิ์์� ที่่�มา: บริิษััท มติิชน จำกััด (มหาชน) https://www.silpamag.com/history/article_41190#google_vignette ภาพที่่� 13 เจ้้าจัักรคำขจรศัักดิ์์� ที่่�มา: เพจเฟสบุุค หมายเหตุุหริิภุุญไชย https://www.facebook.com/photo.php?fbid=60773967140371 1&set=pb.100065030490565.-2207520000&type=3 รฦกลำพููน :เมืืองโบราณหริิภุุญไชยมหาอาณาจัักรแห่่งมนต์์เสน่่ห์์แหล่่งอารยธรรมอัันงดงาม

27 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

28 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน นิิเวศวััฒนธรรมแห่่งผืืนผ้้า: การเดิ ิ นทางแห่่งวิิถีีชีีวิิตและความเชื่่�อ วััฒนธรรมแห่่งผืืนผ้้าภาพสะท้้อนของความเชื่่�อผ่่านภููมิิปััญญาถ่่ายทอดสืืบกัันมาจากรุ่่นสู่่รุ่่น เมื่่�อมองย้้อนกลัับไปในยุุคสมััยก่่อน ประวััติิศาสตร์์ มนุุษย์์ปราศจากองค์์ความรู้้ ดำเนิินชีีวิิตอยู่่ด้้วยการล่่าสััตว์์หาของป่่า และพััฒนาสะสมการเรีียนรู้้จากประสบการณ์์ จนนำ มาสู่่การเกิิดวิิวััฒนาการวิิถีีแห่่งการยัังชีีพ โดยอาศััยทรััพยากรสิ่่�งแวดล้้อมรอบตััวมาปรัับใช้้เพื่่�อการดำรงอยู่่ และ “สิ่่�งทอ”นัับเป็็นหนึ่่�งใน วิิวััฒนาการของมนุุษย์์ที่่�เกิิดจากการนำเส้้นใยธรรมชาติิมาแปรรููปและถัักทอเป็็นเครื่่�องนุ่่งห่่ม นัับเป็็น 1 ในปััจจััย 4 ที่่�มีีความสำคััญต่่อ การดำรงชีีพ ต่่อมาจึึงมีีการพััฒนารููปแบบสิ่่�งทอให้้เป็็นไปตามยุุคสมััย เส้้นใยที่่�ถููกถัักทอขึ้้�นเป็็นเครื่่�องนุ่่งห่่มผ่่านกระบวนการเป็็น “ผืืนผ้้า” ได้้สะท้้อนถึึงวิถีิชีวิีิต ค่่านิิยม ความเชื่่�อตลอดจนภููมิิปััญญาของผู้้ถัักทอ ที่่�ได้สื้บต่ื ่อกัันมาจากรุ่่นสู่่รุ่่นและมีีความลื่่�นไหลไปตามพลวััตของสัังคม ในยุุคนั้้�น ๆ ผ้้ากัับพััฒนาการแห่่งการนำเส้้นใยธรรมชาติิมาสู่่การเป็็น เครื่่�องนุ่่งห่่ม แม้้ว่่าไม่่พบหลัักฐานที่่�แน่่ชััดสำหรัับการอธิิบายแหล่่ง กำเนิิดของการทอผ้้าในพื้้�นที่่�ประเทศไทย หากแต่่การทอผ้้าเป็็นงาน ศิิลปหััตถกรรมที่่�เก่่าแก่่ที่่�สุุดอย่่างหนึ่่�งที่่�มนุุษย์์ในสมััยประวััติิศาสตร์์ แสวงหาพืืชในท้้องถิ่่�นที่่�มีีเส้้นใยแข็็งแรง เช่่น ปอ ป่่าน กััญชา กล้้วย สัับปะรด มาปั่่�นเป็็นเกลีียวเชืือก ถัักทอเป็็นตาข่่าย และพััฒนากลาย มาเป็็นผืืนผ้้า ผ้้านัับเป็็นเป็็นวััสดุุสำหรัับการผลิิตเครื่่�องนุ่่งห่่ม ถืือเป็็น ปััจจััยพื้้�นฐานในการดำรงชีีวิิตของมนุุษย์์ควบคู่่ไปกัับอาหาร และที่่� อยู่่อาศััย การทอผ้้าในอดีีตมัักนิิยมทอใช้้ในครััวเรืือน และเป็็นงาน ศิิลปหััตถกรรมของสตรีีในพื้้�นที่่�เอเชีียตะวัันออกที่่�เรีียนรู้้สืบืทอดกัันภายใน ครอบครััว เป็็นการบ่่มเพาะนิิสััยให้้มีีความละเอีียด มีีระเบีียบ และ มีีความอดทน ด้้วยอดีีตสตรีีจำเป็็นต้้องเรีียนรู้้วิิธีีการทอผ้้าจากการ เฝ้้าสัังเกตและการส่่งต่่อองค์์ความรู้้วิธีิีการโดยคำบอกเล่่าจากมารดา สู่่บุุตรธิิดาซึ่่�งเรีียนรู้้การทอผ้้าผ่่านเครื่่�องมืือที่่�ใช้้ทอผ้้าหรืือ“กี่่�”และ วิิธีีการทอสร้้างลวดลายจากง่่ายไปสู่่ลวดลายวิิจิิตรสำหรัับประกอบ งานพิิธีีสำคััญของชุุมชนได้้ลวดลายบนผืืนผ้้ายัังบ่่งบอกถึึงสถานะ ทางสัังคมของผู้้ส่่วมใส่่นอกจากนี้้�การทอผ้้ามีีอััตลัักษณ์์ที่่�แตกต่่าง กัันออกไปตามพื้้�นถิ่่�น ทั้้�งเทคนิิคการย้้อมผ้้า เทคนิิคการทอผ้้า และ การใช้้วััสดุุร่่วมในกระบวนการทอผ้้า เช่่น ผ้้าแพรไหม ผ้้าสัักหลาด ผ้้ายกดิ้้�นเงิินดิ้้�นทองและผ้้าพิิมพ์์ ดัังนั้้�น การทอผ้้าจึึงเป็็นการส่่งต่่อ องค์์ความรู้้ที่่�สำคััญในกลุ่่มของสตรีีเพื่่�อใช้้เป็็นพื้้�นที่่�ในการแสดง บทบาทต่่อชุุมชนในอดีีต และชุุมชนบางพื้้�นที่่�ในปััจจุุบัันที่่�ยัังคง สานต่่อค่่านิิยมของสตรีีตามความเชื่่�อดั้้�งเดิิมที่่�สืืบต่่อกัันมา ผ้้ากัับการประกอบพิิธีีกรรมตามความเชื่่�อ “ผ้้า” นอกจากเป็็นเครื่่�องนุ่่งห่่มที่่�บ่่งบอกที่่�สถานะทาง สัังคม ผ้้ายัังมีีความสำคััญในการประกอบพิธีิีกรรมต่่างๆไม่ว่่ ่าจะเป็็น ผ้้าขาว ผ้้าดิบ ผ้ิ ้าสบง ผ้้าจีวีร ผ้้าห่่อคัมภีัร์ี์ธงหรืือตุุง ผ้้าวา ล้ว้นสะท้้อน ถึึงวััฒนธรรม วิิถีีชีีวิิต ความเชื่่�อที่่�มีีอยู่่ในแต่่ละท้้องถิ่่�น ยกตััวอย่่าง ดัังต่่อไปนี้้� รฦกลำพููน :เมืืองโบราณหริิภุุญไชยมหาอาณาจัักรแห่่งมนต์์เสน่่ห์์แหล่่งอารยธรรมอัันงดงาม

29 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน “ผ้้าเช็็ดหลวง” ผ้้าทอชนิิดหนึ่่�งของกลุ่่มชาติพัิันธุ์์ไทลื้้�อ เป็็นผืืนผ้้าสี่่�เหลี่่�ยมมีีลัักษณะคล้้ายตุุง มีีวิิธีีการทอโดยใช้้ฝ้้าย สีีขาวทอด้้วยการขิิดหรืือจกเป็็นลวดลายต่่าง ๆ เน้้นสีีดำและ แดง ชาวไทลื้้�อนิิยมทำผ้้าเช็็ดหลวงเพื่่�อถวายวััดเช่่นเดีียวกัับ การถวายตุุงโดยนำไปแขวนไว้้ในวิิหารเพื่่�อถวายแก่่พระพุุทธรูป ู ในช่่วงงานเทศกาลออกพรรษา และงานธรรมเทศน์์มหาชาติิ ลวดลายของผ้้าเช็็ดหลวงนิิยมทอเป็็นรููปคน รููปสััตว์์เช่่น มอม นกหััสดีีลิิงค์์ลวดลายดอกไม้้และลวดลายเรขาคณิิต โครงสร้้างและลวดลายของผ้้าเช็็ดหลวงได้้รัับอิิทธิิพลมาจาก ความเชื่่�อดั้้�งเดิิมในการนัับถืือผีี สิ่่�งศัักดิ์์�สิิทธิ์์�เหนืือธรรมชาติิ ก่่อนที่่�จะนัับถืือศาสนาพุุทธ ถืือเป็็นสััญลัักษณ์์ที่่�สืืบทอดจาก ความเชื่่�อดั้้�งเดิิม และนำมาปรัับใช้้ในพิิธีีกรรม เช่่น การถวาย เป็็นพุุทธบููชา หรืือเพื่่�ออุุทิิศให้้แก่่บรรพบุุรุุษ “ตุุง” หรืือธง ทำจากผ้้าหรืือกระดาษที่่�มีีลัักษณะ เป็็นรููปสี่่�เหลี่่�ยมผืืนผ้้า ตกแต่่งลวดลายสวยงาม ตุุงถืือเป็็น สััญลัักษณ์์ขององค์์ประกอบทางสถาปััตยกรรมภายในทาง พุุทธศาสนาที่่�มีีความหมายแตกต่่างกัันตามรููปแบบวััสดุุที่่�ใช้้ ทำ และลัักษณะรููปแบบของการประกอบพิิธีีกรรม ตุุง ในคติิ ทางล้้านนาสามารถผลิิตได้้จากวััสดุุหลากหลายประเภท เช่่น ผ้้า ไม้้โลหะ ด้้ายกระดาษ เพื่่�อใช้้ห้้อยหรืือประดัับในสถานที่่� ต่่าง ๆ ใช้้เป็็นเครื่่�องบููชาพระพุุทธรููป หรืือเป็็นเครื่่�องสัักการะ บูชูาพระพุุทธเจ้้าโดยส่ว่นมากมัักพบการใช้ตุ้ ุงในการประกอบ พิธีิีกรรมทั้้�งงานมงคลและอวมงคลรวมไปถึึงใช้ป้ระกอบในการ อุทิุศส่ิว่นกุศุลให้้แก่ผู้้ที่่ ่ล่�ว่งลับ ั ใช้้ในพิธีิีการสะเดาะเคราะห์์เพื่่�อ ให้้หลุุดพ้้นจากสิ่่�งอกุุศล และการอุุทิิศบุุญกุุศลให้้แก่่ตนเอง ในภพนี้้�หรืือภพหน้้า ซึ่่�งนัับเป็็นความเชื่่�อที่่�สืืบทอดกัันมา ในชุุมชนแถบภาคเหนืือจากอดีีตจนถึึงปััจจุุบััน “ผ้้าห่่อคััมภีีร์์” คััมภีีร์์ใบลาน เป็็นการบัันทึึก ลายลัักษณ์์อัักษรลงบนใบลาน กล่่าวถึึงเรื่่�องราวเกี่่�ยวกัับ พระธรรมคำสอนในพระไตรปิิฎก สมเด็จ็พระสัมมัาสัมพุัุทธเจ้้า รวมถึึงบัันทึึกเหตุุการณ์์และเรื่่�องราวอัันเกี่่�ยวกับปั ระวััติศิาสตร์์ โหราศาสตร์์ วรรณกรรม พงศาวดาร กฎหมายโบราณ ตำรายา เวทมนตร์์คาถา ซึ่่�งใบลานนั้้�นเป็็นวััสดุุที่่�มีีความ เปราะบาง ผุุกร่่อนไปตามระยะเวลา จึึงจำต้้องมีีการคััดลอก ขึ้้�นใหม่่อยู่่เสมอ ทั้้�งต้้องอาศััยความชำนาญของผู้้จารที่่�มีี ความรู้้ด้้านอัักขระโบราณในการคััดลอก โดยเชื่่�อว่่าการสร้้าง คััมภีีร์์การจารหรืือการคััดลอกคััมภีีร์์ใบลานถวายวััดเป็็นการ สืบืทอดพระพุุทธศาสนา บุุรุษทีุ่่�เป็็นผู้้จารจะได้้อานิิสงส์ยิ่่์ �งใหญ่่ ส่ว่นสตรีที่่มี�ีแรงศรััทธาจะนำเอาเส้้นผมของตนถัักเป็็นสายผููก คัมภีัร์ี์ใบลาน ถวายเป็็นผ้้าห่่อคัมภีัร์ีจ์ ะได้้อานิิสงส์์เช่่นเดีียวกััน ผ้้าห่่อคััมภีีร์์ในปััจจุุบัันมัักพบเห็็นจากวััสดุุที่่�หลากหลาย เช่่น ผ้้าไหม ผ้้าต่่วน ผ้้าซิ่่�น ผ้้าลายขิิด ผ้้าทอยกดอก ผ้้าทอยกดิ้้�น มีีไม้้ปัันจั๊๊�กหรืือไม้้ฉลากสำหรัับสลัักชื่่�อผู้้สร้้าง วัันเดืือนปีีและ สถานที่่�สร้้างระบุุไว้้โดยไม้้ปัันจั๊๊�กจะมีีทั้้�งสีีทองและสีีของไม้้ ธรรมดา ขึ้้�นอยู่่กัับความต้้องการของผู้้สร้้างผ้้าห่่อคััมภีีร์์นั้้�น ภาพที่่� 14 ผ้้าเช็็ดหลวง ที่่�มา: ฐานข้้อมููลเครื่่�องมืือเครื่่�องใช้้พื้้�นบ้้าน Traditional Objects of Everyday Use https://www.sac.or.th/databases/traditional-objects/th/equipment-detail.php?ob_id=230 ภาพที่่� 15 ตุุง ที่่�มา: สถาบัันส่่งเสริิมศิิลปหััตถกรรมไทย(องค์์การมหาชน) https://db.sac.or.th/museum/article/56

30 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ผ้้ากัับการใช้้ประโยชน์์ในชีีวิิตประจำวััน “ผ้้า” เป็็นหนึ่่�งในความจำเป็็นขั้้�นพื้้�นฐานของการ ดำรงชีวิีิตและเป็็นสััญลัักษณ์ที่่์ �แสดงถึึงระดับชั้้�นของคนในสัังคม ในอดีีต มัักจะนิิยมใช้้เส้้นฝ้้ายในการทอผ้้าสำหรัับนุ่่งห่่ม การทอฝ้้ายนั้้�นมีี ขั้้�นตอนและกระบวนการในการผลิิตนับัแต่่การปลููกฝ้้ายไปจนกระทั่่�ง ทอเป็็นผืืนที่่�ไม่่ซัับซ้้อน การดููแลรัักษาผืืนผ้้าที่่�ทอจากเส้้นฝ้้ายนั้้�น เรีียบง่่ายกว่่าผืืนผ้้าที่่�ทอจากเส้้นไหม เนื่่�องจากเส้้นฝ้้ายเป็็นเส้้นใย ธรรมชาติิที่่�ได้้จากพืืชที่่�ทนต่่อแสงแดดและความร้้อนได้้ดีีในขณะ เส้้นไหมเป็็นเส้้นใยธรรมชาติิที่่�ได้้จากสััตว์์ โดยได้้จากรัังของตััวไหม ซึ่่�งไม่่ทนต่่อแสงแดดความร้้อนรวมถึึงไม่่ทนต่่อกรด ด่่างและสารเคมีอื่่ี�นๆ หากแต่ผ้่ ้าทอที่่�ทำจากเส้้นไหมจะมีีเอกลัักษณ์์เฉพาะตัวที่่ ั �แตกต่่างจาก ผ้้าทอทั่่�วไป คืือ เนื้้�อผ้้ามีีแสงแวววาวเป็็นมัันเลื่่�อม และมีีความหนา แน่่นน้้อยจึึงทำให้้มีีน้้ำหนัักเบา สวมใส่่สบายโดยผู้้สวมใส่่จะรู้้สึึกเย็็น เมื่่�ออากาศร้้อน และจะรู้้สึึกอุ่่นเมื่่�ออากาศหนาว อีีกทั้้�งผ้้าไหมย้้อมสีี ติิดง่่าย และพิิมพ์์ลวดลายได้้สวยงาม ด้้วยเหตุุจากกระบวนการผลิิต ที่่ซั�บซ้ั ้อนจากสิ่่�งมีชีวิีิตการถัักทอที่่ต้�้องใช้้ความประณีีตและการดููแล รัักษาที่่�ต้้องพิิถีีพิิถััน จึึงทำให้้ผ้้าไหมเป็็นผ้้าที่่�มีีราคาแพงกว่่าผ้้าฝ้้าย หลายเท่่าตััว อีีกทั้้�งผ้้าไหมนิิยมนำมาตััดเย็็บเป็็นเสื้้�อผ้้าและเครื่่�องใช้้ ที่่�ให้้ความงดงามหรููหราเพื่่�อวาระพิิเศษ ไม่่นิิยมใช้้ตััดเสื้้�อผ้้าที่่�สำหรัับ ใส่่ในประจำวัันเท่่าใดนััก เนื่่�องจากมีีราคาค่่อนข้้างแพงตามที่่�กล่่าว ดัังนั้้�น ผ้้าไหม จึึงเป็็นที่่�นิิยมในกลุ่่มชนชั้้�นสููงผู้้มีีฐานะในอดีีตที่่�มีีกำลััง จ่่ายในการเข้้าถึึงความหรููหรานั้้�น จนทำให้้ผ้้าไหมถููกเปรีียบเสมืือน เครื่่�องประดัับที่่�สามารถยกระดัับทางชนชั้้�นให้้แก่่ผู้้สวมใส่่ได้้ เส้้นใยที่่�นิิยมใช้้ในกระบวนการทอผ้้า มีี2 ประเภท ได้้แก่่ “เส้้นใยไหม” ไหมเป็็นเส้้นใยโปรตีีนธรรมชาติิที่่�ได้้จาก หนอนไหมหรืือแมลงอื่่�น ๆ ที่่�สร้้างเส้้นใยในกระบวนการผลิิตผ้้าไหมนั้้�น มีขั้้ี�นตอนวิธีิีการที่่ซั�บซ้ั ้อนหลายขั้้�นตอน โดยเริ่่มจ�ากการผลิิตเส้้นไหม ซึ่่�งได้้จากการเลี้้�ยงหนอนไหม พัันธุ์์ไหมที่่�มีีอยู่่ในประเทศไทยได้้รัับ การควบคุุมดููแล โดยกรมหม่่อนไหม กระทรวงเกษตรและสหกรณ์์ ได้้แบ่่งพัันธุ์์ไหมออกเป็็น 3 ประเภท ได้้แก่่ ไหมพัันธุ์์ไทยพื้้�นบ้้าน เช่่น พัันธุ์์นางน้้อยศรีีสะเกษ พัันธุ์์นางลาย พัันธุ์์นางเหลืือง เป็็นต้้น ไหมพัันธุ์์ไทยปรัับปรุุง เป็็นไหมพัันธุ์์ใหม่่ที่่�พััฒนาขึ้้�นในประเทศไทย โดยนำสายพัันธุ์์ต่่าง ๆ มาผสมกััน และไหมพัันธุ์์ต่่างประเทศ โดยส่ว่ นใหญ นำเข้้ามาจากสาธารณรััฐประชาชนจีีน เกาหลี ญี่่ปุ่่�น ทั้้�งนี้้� หนอนไหม ในแต่่ละสายพัันธุ์์จะมีีความแตกต่่างของจำนวนไข่่ไหม ต่่อแม่่อายุุของหนอนไหม ลัักษณะของรัังไหม การเป็็นดัักแด้้สมบููรณ์์ เปลืือกรััง การผลิิตความยาวของเส้้นไหมหน่่วยเป็็นเมตร และขนาด เส้้นไหมหน่่วยเป็็นดีีเนีียร์์ เส้้นไหมนั้้�นเกิิดจากส่่วนของต่่อมไหม ต่่อมไหมมีีอยู่่ใน ตััวหนอนไหมมาตั้้�งแต่่กำเนิิดและพััฒนาอย่่างรวดเร็็ว เมื่่�อหนอนไหม มีีอายุปุระมาณ 1 เดืือนและได้รั้บัอาหารเต็มที่่ ็ จ�ากนั้้�นไม่่เกิิน 5-7 วััน หนอนไหมจะสุุกพร้้อมที่่�จะทำรััง เส้้นไหมเมื่่�อยัังอยู่่ในต่่อมไหมจะมีี ลัักษณะเป็็นของเหลว เมื่่�อต่่อมไหมเจริิญเต็็มที่่� จนเข้้าไปเบีียดส่่วน ของกระเพาะอาหารจะทำให้้หนอนไหมไม่่สามารถกิินอาหารต่่อไปได้้ ต่่อมไหมจะเกิิดกระบวนการบีบตัีวัเองให้้ของเหลวที่่�อยู่่ข้้างในพ่่นออก มาทางรููพ่่น จึึงเกิิดเป็็นเส้้นใยไหมขึ้้�น ซึ่่�งในช่่วงที่่�หนอนไหมสุุกนี้้�เอง จะต้้องเร่่งเก็็บหนอนไหมใส่่ “จ่่อ” เป็็นภาชนะที่่�มีีลัักษณะเหมืือน รัังเขาวงกต ทำจากไม้้ไผ่่สานแล้ว้นำผ้้ามาปิิดไว้้เพื่่�อให้้เกิิดความอบอุ่่น เป็็นเวลา 3 วััน หลัังจากครบกำหนด เมื่่�อเปิิดจ่่อจะพบกัับรัังไหม สีีเหลืืองทองที่่�ปกคลุุมตััวดัักแด้้ไว้้ภายใน ซึ่่�งในระยะนี้้�เป็็นช่่วงที่่� เหมาะสมที่่�สุุดสำหรัับการนำรัังไหมมาต้้มเพื่่�อสาวเอาเส้้นไหม เนื่่�องจากหากปล่่อยทิ้้�งไว้้นานดัักแด้้ในรัังไหมจะกลายเป็็นผีีเสื้้�อ บิินออกจากรัังไหม ส่่งผลให้้รัังไหมยุุบตััวไม่่สามารถสาวไหมออก มาใช้้งานได้้กระบวนการสาวเส้้นไหมออกจากรััง เริ่่�มจากการนำ รัังไหมลงไปต้้มในน้้ำร้้อนให้้เส้้นไหมค่่อย ๆ คลายตััวออกมา แล้้วจึึง กวัักเข้้า“อััก” หรืือทางอีีสานเรีียกว่่า“กวััก”เป็็นเครื่่�องคััดเส้้นด้้ายหรืือ เส้้นไหม จากนั้้�นนำเส้้นไหมมาตีีเกลีียวด้้วยเครื่่�องมืือแบบภููมิิปััญญา ตามแต่่ละพื้้�นที่่�เพื่่�อให้้เส้้นไหมมีีความเหนีียวนุ่่มไม่่ขาดง่่ายเวลาใช้้งาน จากนั้้�นนำไปต้ม้ ในน้้ำด่่างเพื่่�อลอกเอากาวไหมออกเนื่่�องจากกาวไหม เป็็นตััวทำให้้เส้้นไหมไม่่ติิดสีีเวลาย้้อม เมื่่�อเสร็็จสิ้้�นกระบวนการจะได้้ เส้้นไหมที่่�พร้้อมนำไปทอเป็็นผืืนผ้้าไหมต่่อไป ภาพที่่� 16 ผ้้าห่่อคััมภีีร์์ ที่่�มา: ศููนย์์มานุุษยวิิทยาสิิริินธร (องค์์การมหาชน) https://db.sac.or.th/museum/article/56 ภาพที่่� 17 เส้้นใยไหม ที่่�มา: ด่่านเหนืือฝ้้าย https://www.praflie.com/article รฦกลำพููน :เมืืองโบราณหริิภุุญไชยมหาอาณาจัักรแห่่งมนต์์เสน่่ห์์แหล่่งอารยธรรมอัันงดงาม

31 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน “เส้้นใยฝ้้าย” คืือ ปุุยเส้้ยใยสีีขาวที่่�หุ้้มเมล็็ดของ ต้้นฝ้้าย โดยต้้นฝ้้ายเป็็นพัันธุ์์ไม้้ที่่�อยู่่ในสกุุลกอสไซเพีียม (Gossypium) วงศ์มั์ ัลเวซีอีี(Malvaceae) หรืือรู้้จะกัันดีีในชื่่�อ วงศ์ชบ์า ต้้นฝ้้ายจััดเป็็นพืชืใบเลี้้�ยงคู่่ที่่�กระจายพัันธุ์์ในประเทศ เขตร้้อน และเป็็นไม้้ต้้นขนาดเล็็กหรืือไม้้พุ่่มขนาดกลาง หากแต่่ในทางการเกษตร ต้้นฝ้้ายจะถููกจััดให้้อยู่่ในประเภท พืืชล้้มลุุก เนื่่�องจากต้้นฝ้้ายที่่�มีีอายุุในช่่วง 2 - 3 ปีี มัักเริ่่�มให้้ ผลผลิิตน้้อยทำให้้ต้้องทำการเพาะปลููกใหม่่ทุุกปีี ผลของฝ้้าย มีีลัักษณะรููปไข่่ ช่่วงปลายแคบแหลม ผิิวเกลี้้�ยงยาวประมาณ 4-5 เซนติิเมตร ภายในผลแบ่่งออกเป็็นช่่องเท่่ากัับจำนวน ช่่องในรัังไข่่ ผลฝ้้าย เรีียกอีีกชื่่�อหนึ่่�งว่่า “สมอฝ้้าย” โดยสมอ ฝ้้ายจะปริิออกเมื่่�อแก่่และดัันเมล็็ดซึ่่�งห่่อหุ้้มด้้วยปุุยเส้้นใย สีีขาว (lint)และเส้้นใยสั้้�น (fuzzfibers)ออกมาซึ่่�งปุุยเส้้นใย สีีขาวนี้้�สามารถนำมาปั่่�นเป็็นเส้้นใย และใช้้ทอเป็็นผืืนผ้้าหรืือ เครื่่�องนุ่่งห่่มได้้สายพัันธุ์์ต้้นฝ้้ายที่่�นิิยมปลููกมากที่่�สุุด คืือฝ้้าย เฮอร์ซู์ทุูม มีุถิ่่ี�นกำเนิิดจากประเทศเม็็กซิิโกและอเมริิกากลาง ในช่่วงการปฎิิวััติิอุุตสาหกรรม ครั้้�งที่่�๑ ได้้เริ่่�มมีีเครื่่�องจะช่่วย หีีบฝ้้ายและปั่่�นฝ้้ายเพื่่�อใช้้ในอุุตสาหกรรมสิ่่�งทอ จึึงทำให้้ ต้้นฝ้้ายกลายเป็็นพืชืเศรษฐกิจิของอเมริิกา ด้ว้ยเนื้้�อเส้้นใยฝ้้าย ที่่�สามารถซึึมซัับเหงื่่�อ และระบายความร้้อนได้้อย่่างรวดเร็็ว ส่่งผลให้้ฝ้้ายได้้กลายเป็็นเส้้นใยจากธรรมชาติิที่่�นิิยมใช้้ทอ เป็็นเสื้้�อผ้้าและเครื่่�องแต่่งกายอัันดับัหนึ่่�งของโลกนับัแต่นั้้่ �นมา ภาพที่่� 18 ตััวหนอนไหม ที่่�มา: บริิษััท วิิทย์์ไจย่่า จำกััด ( ศููนย์์ผลิิตไข่่ไหม ) https://www.thaitechno.net ภาพที่่� 19 รัังไหม ที่่�มา: บริิษััท วิิทย์์ไจย่่า จำกััด ( ศููนย์์ผลิิตไข่่ไหม ) https://www.thaitechno.net ภาพที่่�๒0 เส้้นใยฝ้้าย ที่่�มา: บริิษััท วิินนาร์์การ์์เม้้นท์์ จำกััด https://www.winnaargarment.com/content/6785 ภาพที่่�๒1 ฝ้้ายเฮอร์์ซููทุุม ที่่�มา: The machine Denim https://themachinedenim.blogspot.com/2015/04/blog-post_99. html

32 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน สำหรัับประเทศไทยได้้มีีการปลููกฝ้้าย และปั่่�นทอ เพื่่�อทำเป็็นเครื่่�องนุ่่งห่มม่าแต่่โบราณ หลัักฐานเท่่าที่่จ�ะอ้้างอิิงได้ คื้ ือ จากพุุทธบััญญัติัิให้้พระภิิกษุุใช้้ผ้้าเป็็นเครื่่�องห่่มครองได้้6 ชนิิด ซึ่่�งได้้รวมถึึงผ้้าฝ้้ายด้้วย โดยผ้้าฝ้้ายมีีชื่่�อเป็็นภาษาบาลีีว่่า “กััปปา สิิคพััตร”ซึ่่�งเป็็นสิ่่�งที่่�อาจแสดงได้ว่้่าเมื่่�อพุุทธศาสนาเข้้ามาสู่่อาณาจัักร ที่่�เคยปรากฏในพื้้�นที่่�ไทย ผู้้คนในสมััยนั้้�นต่่างก็รู้้จ็ะวิธีิีการปลููกฝ้้ายและ วิธีิีการทอผ้้าแล้ว ้ ฝ้้ายพัันธุ์์พื้้�นเมืืองที่่นิ�ิยมปลููกกัันทั่่ว�ไปในประเทศไทย สามารถแยกชนิิดได้้ตามสีีของปุุยฝ้้าย โดยแบ่่งออกเป็็น 2 ชนิิด คืือ พัันธุ์์สีีตุ่่น มีีปุุยฝ้้ายเป็็นสีีน้้ำตาลอ่่อน และพัันธุ์์สีีขาว มีีปุุยฝ้้าย เป็็นสีีขาว จากข้้อมููลข้้างต้้น เห็็นได้้ว่่าผืืนผ้้าและวิิถีีชีีวิิตมีีความ เชื่่�อมโยงสอดคล้้องซึ่่�งกัันและกัันโดยผ่่านการถัักทอท่่ามกลาง แรงบัันดาลใจของผู้้ทอผ้้าที่่�เก็็บเกี่่�ยวประสบการณ์์ในแต่่ละยุุคสมััย มาถัักทอผ่่านเส้้นใยไหม และใยฝ้้ายที่่�ถููกทำให้้เกิิดลวดลายด้้วยฝีีมืือ ที่่ป�ระณีีตเปรีียบเสมืือนการบัันทึึกเรื่่�องเล่่าในแต่่ละสัังคมผ่่านลวดลาย และสีีสัันที่่�โลดแล่่นบนผืืนผ้้าเพื่่�อบอกเล่่าวิิถีีชีีวิิต ขนบธรรมเนีียม ประเพณีีและวััฒนธรรมซึ่่�งเกิิดจากภููมิิปััญญาของบรรพชนและ การปรัับเปลี่่�ยนนวััตกรรมการผลิิตเรื่่�อยมาจากอดีีตสู่่ปััจจุุบััน ตำรา “พลวััตภููมิิปััญญาบนผืืนผ้้านครลำพููน” ถููกจััดทำขึ้้�นเพื่่�อรวบรวม ภููมิิปััญญา เทคนิิคการรัังสรรค์์ผืืนผ้้าแห่่งนครลำพููนให้้คนรุ่่นหลััง ได้้มีีโอกาสศึึกษาเรีียนรู้้ สร้้างความภาคภููมิิใจให้้แก่่ชาวลำพููนสืืบไป ภาพที่่�๒2 ฝ้้ายพัันธุ์์สีีตุ่่น ที่่�มา: กรมวิิชาการเกษตร https://www.doa.go.th/ ภาพที่่� 23 ฝ้้ายพัันธุ์์สีีขาว ที่่�มา: บริิษััท มติิชน จำกััด (มหาชน) https://www.technologychaoban.com รฦกลำพููน :เมืืองโบราณหริิภุุญไชยมหาอาณาจัักรแห่่งมนต์์เสน่่ห์์แหล่่งอารยธรรมอัันงดงาม

33 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

34 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ตอนที่ ่� 1 ปฐมบทอััตลัักษณ์ ์ ภููมิ ิปััญญา ผ้้าลำพููน

35 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ปฐมบทอััตลัักษณ์ ์ ภููมิ ิปััญญาผ้้าลำพููน มรดกหััตถกรรมจากเส้้นไหม ความวิ ิ จิิตรแห่่งผ้้ายกดอกนครลำพููน เมื่่�อครั้้�งสมเด็็จพระจุุลจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว (รััชกาลที่่� 5) เสด็็จสวรรคต เมื่่�อวัันที่่� 23 ตุุลาคม พ.ศ. 2453 พระบาทสมเด็็จ พระมงกุุฎเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว (รััชกาลที่่�๖) เถลิิงถวััลยราชสมบััติิ สืืบต่่อมา ครานั้้�น พระราชชายาเจ้้าดารััศมีีได้้ขอพระราชทาน พระบรมร าชานุุญาตเสด็็จกลัับนครเชีียงใหม่่อย่่างถาวร พระบาทสมเด็็จพระมงกุุฎเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว จึึงได้้พระราชทานสร้้าง ตำหนัักดาราภิิรมย์์อำเภอแม่ริ่ม ิ จัังหวััดเชีียงใหม่่เพื่่�อเป็็นที่่ป�ระทับ ั ทั้้�งนี้้�ในช่ว่งที่่�พระราชชายาเจ้้าดารารัศมีั ีได้ป้ระทับภั ายในเขตพระราชฐานชั้้�นใน ราชสำนัักฝ่่ายใน เรื่่�องราวการใช้้ชีีวิิตประจำวัันภายในพระตำนัักของ พระราชชายาฯ พร้้อมด้้วยเหล่่าพระญาติิและข้้าหลวงที่่�ตามเสด็็จ ได้มี้ีการดำรงรัักษาวััฒนธรรมประเพณีีของล้้านนาไว้้อย่่างเหนีียวแน่่น โดยเฉพาะเรื่่�องการแต่่งกายที่่�ยัังคงนุ่่งซิ่่�น แต่่งกายพื้้�นเมืือง จึึงทำให้้ แตกต่่างจากชาววัังทั่่�วไปที่่�มัักห่่มผ้้าสไบ และนุ่่งโจงกระเบนสีีตามวััน ซึ่่�งเป็็นไปตามธรรมเนีียมชาววัังของสยาม ข้้าหลวงของพระราชชายาเจ้้าดารารััศมีี ส่่วนมาก จะ เ ป็็นพระญาติิและกุุ ลธิิดาของเจ้้านายฝ่่ายเห นืื อ โดยพระราชชายาฯ ได้้ทรงส่่งข้้าหลวงเข้้ามาร่่วมเป็็นข้้าหลวง ในพระตำหนัักของพระวิิมาดาเธอ พระองค์์เจ้้าสายสวลีีภิิรมย์์ กรมพระสุุทธาสิินีีนาฏ ปิิยมหาราชปดิิวรััดา ซึ่่�งทรงเป็็น พระอััครชายาในพระบาทสมเด็็จพระจุุลจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว เนื่่�องด้้วยพระวิิมาดาเธอฯ ทรงมีีบทบาทสำคััญในฐานะทรงเป็็น ผู้้เชี่่�ยวชาญศิิลปวััฒนธรรมและประเพณีีของราชสำนัักฝ่่ายใน วิิชางานฝีีมืือ งานประดิิษฐ์์ งานดอกไม้้สด บายศรีีงานแกะสลัักผััก ผลไม้้การทำผ้้าตาดทอง ลายดิ้้�นทอง จนเป็็นที่่�เลื่่�องลืือว่่า กุุลธิิดาผู้้ใดได้้เข้้ามาอยู่่ในสำนัักพระวิมิาดาเธอฯ จะต้้องเป็็นผู้้ที่่�ได้รั้บั การอบรมด้้วยสมบััติิกุุลสตรีีทุุกประการ ภาพที่่� 24 พระวิิมาดาเธอ พระองค์์เจ้้าสายสวลีีภิิรมย์์กรมพระสุุทธาสิินีีนาฏ ปิิยมหาราชปดิิวรััดา ที่่�มา: พิิพิิธภััณฑสถานแห่่งชาติิพระนครคีีรีี https://www.finearts.go.th/pranakornkeereemuseum/view/36253

36 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ด้้วยพระเนตรที่่�กว้้างไกล พระราชชายาฯ ทรงเล็็งเห็็น ความสำคััญของวิิชางานฝีีมืือทั้้�งหลายนี้้�นอกเหนืือจากการสาน ความสััมพัันธ์์ยัังเป็็นการรัับทอดและผสมผสานศิิลปวััฒนธรรม ในแบบดั้้�งเดิมิของเชีียงใหม่่และแบบราชสำนัักฝ่่ายในของสยาม อีีกทั้้�ง ทรงได้้แรงบัันดาลใจจากช่่างทอในราชสำนัักสยามที่่�เป็็นชาวปัักษ์์ใต้้ จากนครศรีีธรรมราช และไชยา สุุราษฎร์์ธานีีเพื่่�อการอนุุรัักษ์์และ ต่่อยอด พระราชชายาฯทรงให้้เหล่่าข้้าหลวงได้้นำความรู้้เทคนิิควิธีิีการ ทอผ้้าที่่�ได้้ร่่ำเรีียนมาจากราชสำนัักฝ่่ายใน รวมถึึงเทคนิิคของช่่างทอ จากแต่่ละท้้องถิ่่�น นำมาปรัับใช้้และได้้ร่่วมฝึึกสอน ฝึึกหััดให้้ทายาท รุ่่นหลัังได้้เรีียนรู้้ และสืืบทอดอย่่างไม่่ขาดสายจนถึึงปััจจุุบััน ทั้้�งนี้้�ระหว่่างที่่�พระราชชายาเจ้้าดารารััศมีีทรงใช้้ พระตำหนัักดาราภิิรมย์์ปฏิิบััติิพระกรณีียกิิจทั้้�งทางด้้านการเกษตร และศิิลปวััฒนธรรม ทรงสร้้างสวนทดลองการเกษตรชื่่�อ “สวนเจ้้า สบาย”อยู่่บริิเวณภายในตำหนัักดาราภิิรมย์์เนื่่�องจากทรงสนพระทััย ในการเกษตรและทรงทดลองปลููกดอกกุุหลาบพัันธุ์์ใหม่่ๆ ที่่�ทรงได้้ มาจากสมาคมกุุหลาบแห่่งอัังกฤษที่่�ทรงเป็็นสมาชิิก และพัันธุ์์ที่่�โปรด ที่่สุ�ุดเป็็นกุุหลาบดอกใหญ่สี่ชมพูีมีูีกลิ่่�นหอม จึึงทรงตั้้�งชื่่�อพัันธุ์์กุุหลาบ ดอกให ญ่่สีีชมพูู เ พื่่�อถวายเ ป็็นพระ บ ร ม ร าชา นุุสร ณ์์ แด่่พระบรมราชสวามีีนั้้�นว่่า “จุุฬาลงกรณ์์” นอกเหนืือจากการเกษตร พระราชชายาเจ้้าดารารัศมีัยัีังทรง สนพระทััยในศิิลปะการทอผ้้าเนื่่�องจากเป็็นวััฒนธรรมที่่สื�บืทอดกัันมา แต่่โบราณรวมถึึงได้รั้บัเทคนิิควิธีิีการทอผ้้า ประดับผ้ั ้าจากราชสำนัักสยาม ด้ว้ยพระองค์ต้์ ้องการส่่งเสริมกิจิกรรมการทอผ้้า จึึงมีีพระดำริิให้้จััดตั้้�ง โรงทอผ้้าขึ้้�นในพระตำหนััก พร้้อมทั้้�งถ่่ายทอดความรู้้เทคนิิควิธีิีการทอ ผ้้ายกดอกจากราชสำนัักสยามให้้แก่่พระญาติิเจ้้านายฝ่่ายเหนืือ ทั้้�งนี้้�สามารถกล่่าวได้้ว่่า “ต้้นตำรัับของการทอผ้้ายกลำพููน” นั้้�นเริ่่�มมาจากการที่่�พระราชชายาเจ้้าดารารััศมีีทรงได้้แรงบัันดาล ใจมาจากช่่างทอในราชสำนัักสยามด้้วยกััน หากแต่่เป็็นช่่างทอ ชาวปัักษ์์ใต้้จากนครศรีีธรรมราช และไชยา สุุราษฎร์์ธานีี ที่่�ใช้้เทคนิิค การทอผ้้ายกดอกด้้วยไหมและดิ้้�นทองได้้อย่่างพริ้้�วไหว และจากการ ที่่�พระองค์์ได้้ทรงส่่งข้้าหลวงเข้้าร่่วมเป็็นข้้าหลวงในพระตำหนัักของ พระวิิมาดาเธอ พระองค์์เจ้้าสายสวลีีภิิรมย์์ฯ อีีกทั้้�งต่่อมาได้้มีีการ แลกเปลี่่�ยนเรีียนรู้้ทางด้้านวััฒนธรรมผ้้าทอกับปัระเทศเพื่่�อนบ้้าน เช่่น “ผ้้าสมปัักปููม” ที่่�จะถููกสั่่�งผลิิตขึ้้�นที่่�ประเทศกััมพููชา (ขอมโบราณ) แล้้วจึึงส่่งเข้้ามาในราชสำนัักสยาม ทั้้�งนี้้� ผ้้าสมปัักปููม เป็็นผ้้าไหม ทอมืือโบราณที่่�มีีลวดลายวิิจิิตรประณีีต เกิิดจากเทคนิิคการมััดหมี่่� ปฐมบทอััตลัักษ ณ์์ภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 2๕ พระตำหนัักดาราภิิรมย์์ ที่่�มา: สำนัักบริิหารศิิลปวััฒนธรรม จุุฬาลงกรณ์์มหาวิิทยาลััย https://www.cuartculture.chula.ac.th/ ภาพที่่� 2๖ ดอกกุุหลาบ “จุุฬาลงกรณ์์” ที่่�มา :สำนัักบริิหารศิิลปวััฒนธรรม จุุฬาลงกรณ์์มหาวิิทยาลััย :https://www.cuartculture.chula.ac.th

37 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ให้้เกิิดเป็็นผ้้าทอที่่�มีีกรวยเชิิง 2 ชั้้�น หรืือ 3 ชั้้�น หรืือในบางผืืนจะทอ ให้้มีีกรวยเชิิงพิิเศษ โดยมีีขอบสัังเวีียนบนล่่าง และลวดลายบริิเวณ ท้้องผ้้าตามแบบโบราณที่่มี�ีการสืบืทอดกัันมาอย่่างยาวนาน ซึ่่�งถืือเป็็น วิิธีีการทอผ้้าที่่�ยากและต้้องใช้้ทัักษะเชิิงช่่างชั้้�นสููง ในกระบวนการ ผลิิตผ้้าสมปัักปููมจึึงต้้องใช้้ระยะเวลาในการทอนานหลายเดืือน จึึงจะออกมาเป็็นผืืนผ้้าที่่มี�ีความประณีีตงดงาม ด้ว้ยเหตุนีุ้้ ผ้�้าสมปัักปูมู จึึงเป็็นผ้้าโบราณชนิิดหนึ่่�งที่่�พระมหากษััตริิย์์จะพระราชทานให้้เป็็น เครื่่�องยศแก่่ขุุนนางตามยศตามตำแหน่่ง หรืือผู้้ที่่�รัับราชการ มีีบรรดาศัักดิ์์�ต่่างๆในราชสำนััก เริ่่�มมีีการใช้้นัับตั้้�งแต่่สมััย กรุุงศรีีอยุุธยาจนถึึงสมััยรััตนโกสิินทร์์ในราชสำนัักสยาม นิิยมใช้้ นุ่่งกัันในเขตพระราชวัังเฉพาะช่่วงเวลาเข้้าเฝ้้า ฯ หรืือนุ่่งเฉพาะใน พระราชพิิธีีสำคััญต่่าง ๆ ภาพที่่� 2๗ ผ้้าสมปัักปููม ที่่�มา :ผ้้าสมปัักปููม ภููมิิปััญญาผ้้าโบราณที่่�ใกล้้สููญหาย ศููนย์์ส่่งเสริิมศิิลปาชีีพระหว่่างประเทศ (องค์์การมหาชน) www.sacit.or.th. รวมถึึงการประยุุกต์์เทคนิิคการทอจากลวดลาย “ผ้้าซิ่่�นลุุนตยาอาฉิิก” ที่่�มีีความหมายว่่า “ผ้้าที่่�ทอด้้วยกระสวยร้้อยอััน” ซึ่่�งเป็็น ซิ่่�นที่่�พระราชชายาเจ้้าดารารััศมีีทรงโปรดมากที่่�สุุด โดยซิ่่�นที่่�ท่่านสวมใส่่นั้้�นได้้มีีการประยุุกต์์จากการนำตีีนจกไหมคำมาต่่อเชิิงซิ่่�นด้้านล่่าง ดัังปรากฏในภาพถ่่ายส่ว่ นใหญ่่ของพระราชชายาฯซึ่่�งแท้จริ้ ิงแล้วที่่ ้ม�าของตัวซิ่่ ั �นนั้้�นเป็็นซิ่่�นจากราชสำนัักมััณฑะเลย์์ของพม่่า ที่่มี�ีลวดลายสวยงาม เป็็นรููปเกลีียวคลื่่�นด้้วยเส้้นโค้้งเว้้าที่่�อ่่อนช้้อยซ้้อนกัันหลายชั้้�นเป็็นแนวพาดขวาง ซึ่่�งมีีนััยยะแฝงถึึงพุุทธศิิลป์์ของพม่่า เช่่น ลวดลายที่่�คล้้าย คลื่่�นทะเลสีีทัันดร หรืือคล้้ายลายเมฆบนสวรรค์์เป็็นต้้น โดยลวดลายที่่�สวยงามเหล่่านั้้�นเกิิดจากเทคนิิคการทอแบบเกาะหรืือล้้วง รวมถึึง เทคนิิคการทอให้้เกิิดลายนููนเป็็นบางช่่วง

38 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน จากความชื่่�นชอบงานหััตถกรรมส่ว่นพระองค์์พระราชชายา เจ้้าดารารัศมีัจึีึงได้้ทรงคิิดค้้นเทคนิิคการทอผ้้าใหม่่ๆ จากประสบการณ์์ ที่่�ได้้เรีียนรู้้ช่ว่งที่่�พำนัักอยู่่ในราชสำนัักสยาม และจากการได้มี้ีโอกาส พบเห็็นผืืนผ้้าทอที่่�มีีลวดลายจากแหล่่งวััฒนธรรมที่่�หลากหลาย จากกระบวนการเหล่่านี้้� จึึงเป็็นที่่�มาของการสร้้างสรรค์์ลวดลาย อััตลัักษณ์ด้์ว้ยเทคนิิคการทอเฉพาะของพระองค์์เอง ร่วมกั่บมีั ีเรื่่�องเล่่า ที่่�สืืบต่่อกัันมาว่่า เมื่่�อครั้้�งที่่�พระราชชายาฯ พบว่่าผ้้าซิ่่�นยกดอกของ พระองค์์มีีเหลืืออยู่่เพีียงผืืนเดีียว คืือ ผ้้าซิ่่�นยกดอกไหมทองของ แม่่เจ้้าทิิพเกสร (เทพไกรสร) ที่่�พระราชชายาฯ ได้้รัับมอบไว้้เป็็น มรดก พระองค์์จึึงต้้องการประดิิษฐ์์ผ้้าทอยกดอกชนิิดเดีียวกัันนี้้�ขึ้้�น มาอีีกหลายผืืน และพร้้อมคิิดค้้นลวดลายอื่่�น ๆ จนเป็็นผลสำเร็็จ ด้้วยพระองค์์เอง จึึงนัับว่่าผ้้าซิ่่�นยกดอกไหมทองของแม่่เจ้้าทิิพเกสร (เทพไกรสร) ถืือเป็็นต้้นแบบแห่่งความรััก ความผููกพััน และหนึ่่�งใน แรงบัันดาลใจแห่่งการริิเริ่่มป�ระดิษฐ์ิผ้์ ้าไหมทอยกดอกกระทั่่�งเป็็นการ สืบืสานเทคนิิคกระบวนการทอเฉพาะตัว ัการคิิดค้้นลวดลายอััตลัักษณ์์ จนกลายเป็็น “ผ้้าไหมยกดอกลำพููน” ที่่�มีีการผสมผสานของเทคนิิค จากหลากหลายวััฒนธรรมโดยเชื่่�อมโยงเข้้ากัับวััฒนธรรมล้้านนา จึึงทำให้้ผ้้าไหมยกดอกลำพููนมีีความละเอีียดของลวดลาย ความอ่่อนช้้อย และความนููนต่่ำของลวดลายที่่�ไม่่เหมืือนท้้องถิ่่�นใด ปฐมบทอััตลัักษ ณ์์ภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 2๘ พระราชชายาเจ้้าดารารััศมีีทรงผ้้าลุุนตยาอาฉิิก ที่่�มา : กรุุงเทพธุุรกิิจ https://www.bangkokbiznews.com/lifestyle/1007076 ภาพที่่� 2๙ พระรููปลงสีีเจ้้าแม่่ทิิพเกสร พระชายาในพระเจ้้าอิินทวิิชยานนท์์ เจ้้าหลวงเชีียงใหม่่องค์์ที่่� 7 ที่่�มา: เพจเฟสบุุค History museum https://www.facebook.com/colouredbysebastianpeet/photos/ ภาพที่่�๓0 ผ้้าซิ่่�นยกดอกไหมทองของแม่่เจ้้าทิิพเกสร (เทพไกรสร) ที่่�มา: สำนัักบริิหารศิิลปวััฒนธรรม จุุฬาลงกรณ์์มหาวิิทยาลััย https://www.cuartculture.chula.ac.th/news/7857/

39 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน จากนั้้�นพระราชายาฯ จึึงถ่่ายทอดเทคนิิควิธีิีการทอ“ผ้้าไหม ยกดอก” ให้้แก่่เจ้้าหญิิงส่่วนบุุญ ชายาในเจ้้าหลวงจัักรคำขจรศัักดิ์์� (เจ้้าผู้้ครองนครลำพููนองค์์สุุดท้้าย) และเจ้้าหญิิงลำเจีียก (ณ ลำพููน) เกษมสัันต์ ธิ์ ิดาองค์์โตของพลตรีีเจ้้าหลวงจัักรคำขจรศัักดิ์์ จ�นกลายเป็็น ต้้นกำเนิิดอััตลัักษณ์์เฉพาะของผ้้าไหมยกดอกลำพููนจนถึึงปััจจุุบััน “ผ้้าไหมยกดอกลำพููน”ได้ถูู้กริิเริ่่ม�เผยแพร่่องค์์ความรู้้เทคนิิค วิธีิีกระบวนการทอโดย“เจ้้าหญิิงลำเจีียก(ณ ลำพููน) เกษมสัันต์์” ด้ว้ย ในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููนยัังไม่่เคยมีีการใช้้เส้้นใยไหมมาเข้้าสู่่กระบวนการ ทอด้้วยเทคนิิคยกดอกมาก่่อน และด้้วยผ้้าทอยกดอกเป็็นผ้้าทอที่่� จำเป็็นต้้องอาศััยช่่างทอที่่�มีีฝีีมืือขั้้�นสููง มีีความชำนาญและมีีวิิริิยะ ในการทอผ้้า ด้ว้ยความประณีีตในกระบวนการผลิิตและความสวยงาม ของลวดลายบนผืืนผ้้า ส่่งผลให้้ผ้้าไหมยกดอกลำพููนได้้รัับความนิิยม จนเป็็นที่่�รู้้จัักแพร่่หลายในราชสำนัักสยาม ถืือเป็็นพระราช กรณีียกิิจที่่�พระราชชายาเจ้้าดารารััศมีีได้้ประทานมรดกทาง วััฒนธรรมอัันสำคััญแก่่พระญาติิและข้้าหลวงจนถึึงพสกนิิกร ทั้้�งหลาย ผ้้าทอยกดอกลำพููน คืือตัวัอย่่างที่่ป�ระจัักษ์์ถึึงพระปรีชีาชาญ ของพระราชชายาเจ้้าดารารัศมีั ที่่สื�บืสานต่่อโดยเจ้้าหญิิงส่ว่นบุุญ และ เจ้้าหญิิงลำเจีียก ทั้้�งสองท่่านได้้นำความรู้้เทคนิิควิิธีีการทอผ้้ายกดอก ที่่�ได้้เรีียนรู้้มาจากพระราชชายาฯ นำมาถ่่ายทอดแก่่ข้้าหลวง และ เผยแพร่่สู่่สาธารณชน โดยการเริ่่ม�จััดตั้้�งโรงทอผ้้าไหมยกดอกขึ้้�นครั้้�งแรกในคุ้้มของ เจ้้าหญิิงลำเจีียก ตั้้�งอยู่่ใกล้้บริิเวณคุ้้มเจ้้าหลวงลำพููน จากคำแนะนำ ของพระราชชายาเจ้้าดารารัศมีั ีโดยโรงทอภายในคุ้้มเจ้้าหญิิงลำเจีียกนั้้�น ได้้ทำวิิธีีการเริ่่�มตั้้�งแต่่กระบวนการปลููกหม่่อนเลี้้�ยงไหม การกวัักไหม การย้้อมไหม การเขีียนลาย การคััดลาย การขึ้้�นหููก การขึ้้�นฟืืม ภาพที่่�๓1 เจ้้าหญิิงส่่วนบุุญ ชายาในเจ้้าหลวงจัักรคำขจรศัักดิ์์� ที่่�มา:เพจเฟสบุุค หมายเหตุุหริิภุุญไชย https://www.facebook.com/photo.php? ภาพที่่� 32 เจ้้าหญิิงลำเจีียก (ณ ลำพููน) เกษมสัันต์์ ธิิดาองค์์โตของ พลตรีีเจ้้าหลวงจัักรคำขจรศัักดิ์์� ที่่�มา:เพจเฟสบุุค หมายเหตุุหริิภุุญไชย https://www.facebook.com/photo.php?

40 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ปฐมบทอััตลัักษ ณ์์ภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ผููกตะกรอ จนกระบวนการทอ ทุุกขั้้�นตอนกระบวนการทอผ้้าไหมยก ดอกนี้้�ได้้เกิิดขึ้้�นจากภายในคุ้้มเจ้้าหญิิงลำเจีียกแทบทั้้�งสิ้้�น ในยุุคนั้้�น นับัได้ว่้่าการจััดสร้้างโรงทอในพระตำหนัักดาราภิิรมย จัังหวััดเชีียงใหม่่และการจััดสร้้างโรงทอในคุ้้มเจ้้าหญิิงลำเจีียกจัังหวััด ลำพููน จึึงเปรีียบเสมืือนเป็็นต้้นธารให้้เกิิด ผ้้าไหมยกดอกลำพููน ที่่�ได้้เผยแพร่่องค์์ความรู้้สู่่กลุ่่มช่่างทอสตรีี ที่่�จากเดิิมมีีความรู้้การทอ พื้้�นฐานลวดลายพื้้�นบ้้านต่่างๆ เช่่น ลายดอกพิิกุุล ลายกรอบสี่่�เหลี่่�ยม ข้้าวหลามตััด การทอตีีนจก ลายเรขาคณิิต ยัังขาดความอ่่อนช้้อย ไหวพริ้้�วของลวดลาย กระทั่่�งได้้เรีียนรู้้เทคนิิคการทอแบบยกดอก ด้้วยเทคนิิคการทอที่่�ทำให้้ลวดลายอ่่อนช้้อยอย่่างเห็็นได้้ชััดว่่า ดููแปลกตากว่่าผ้้าทอพื้้�นเมืืองทั่่�วไป ต่่อมากลุ่่มช่่างทอสตรีี ผู้้ที่่�ได้้ผ่่าน การเรีียนรู้้การทอผ้้าจากคุ้้มเจ้้าหญิิงลำเจีียก ได้้นำเทคนิิคการทอผ้้าไหมยกดอกนี้้�ไปประยุุกต์์ใช้้ทำมาหา เลี้้�ยงชีีพจนสืืบลููกสืืบหลาน ทั้้�งนี้้�อาจมีีการเปลี่่�ยนเส้้นใยที่่�ใช้้ในการ ทอจากเส้้นใยไหมเปลี่่�ยนเป็็นเส้้นใยฝ้้ายเพื่่�อทดแทนตามวััสดุุพื้้�นถิ่่�น ที่่�หาได้ง่้่ายและราคาไม่สูู่งมากนัักแต่่กระนั้้�นก็นั็บั ได้ว่้่าจากการก่่อตั้้�ง โรงทอเจ้้าหญิิงลำเจีียก เป็็นจุุดเริ่่�มต้้นที่่�ทำให้้ผ้้าทอลำพููนได้้ถููก เผยแพร่สู่่ ่สาธารณชน โดยเฉพาะ“ผ้้าไหมยกดอกลำพููน” ถืือเป็็นงาน หััตกรรมที่่�สร้้างชื่่�อเสีียง และสร้้างอุุตสาหกรรมในครััวเรืือนของชาว ลำพููนสืืบเนื่่�องมาจนถึึงปััจจุุบััน “เจ้้าพงษ์์แก้้ว ณ ลำพููน” ชายาของเจ้้าพััฒนา ณ ลำพููน ผู้้เป็็นโอรสของเจ้้าหลวงจัักรคำขจรศัักดิ์์� ผู้้รัับหน้้าที่่�สืืบสานการ ทอผ้้าไหมยกดอกลำพููนต่่อจาก “เจ้้าหญิิงลำเจีียก”นัับเป็็นหนึ่่�งใน บุุคคลสำคััญ ในการพััฒนาผ้้าไหมยกดอกลำพููน ด้้วยเจ้้าพงษ์์แก้้วนั้้�น ได้้รัับการถ่่ายทอดวิิธีีการทอผ้้าด้้วยกี่่�พื้้�นเมืืองจากเจ้้าหญิิงลำเจีียก จนสามารถเป็็นผู้้สืืบทอดการทอผ้้ายกดอกโบราณที่่�สวยงามประจำ คุ้้มลำพููน ทั้้�งยัังเป็็นผู้้ริิเริ่่�มการบัันทึึกลวดลายผ้้าทอลงบนกระดาษ กราฟ เพื่่�อป้้องกัันการสููญหายของลวดลาย และเพื่่�อส่่งต่่อลวดลาย ให้ช่้่างทอชาวลำพููน สามารถทอลวดลายต่่อเนื่่�องกัันได้้อย่่างที่่ป�รากฏ ในปััจจุุบััน อีีกทั้้�ง เจ้้าพงษ์์แก้้วได้้ทำการเปิิดกิิจการโรงทอผ้้าขนาด ย่่อมขึ้้�น เพื่่�อเป็็นสถานที่่�ฝึึกสอนให้้ประชาชนทั่่�วไปได้้เรีียนรู้้ และ ฝึึกหััดการทอผ้้ายกดอก ไม่่ว่่าจะเป็็นการทอผ้้ายกดอกจากเส้้นใย ไหมหรืือจากเส้้นใยฝ้้าย ทั้้�งนี้้�เพื่่�อเป็็นการพััฒนาองค์์ความรู้้ เทคนิิค และฝีีมืือในการทอผ้้าของชาวลำพููนให้้มีีความประณีีตมากขึ้้�น จนสามารถนำไปต่่อยอดประกอบอาชีีพเป็็นช่่างทอผ้้า และสามารถ จััดตั้้�งอุุตสาหกรรมภายในครััวเรืือนเป็็นผู้้ประกอบการผ้้าทอได้้ ภาพที่่� 33 เจ้้าพงษ์์แก้้ว ณ ลำพููน ที่่�มา: เพจเฟสบุ๊๊�ค เจ้้านายฝ่่ายเหนืือ https://www.facebook.com/tipjakarathiwong

41 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 34 สถานีีรถไฟหััวลำโพง ที่่�มา: เว็็บไซต์์soimilk https://www.soimilk.com/events/news/100-years-bangkok-trainstation ช่่วงรััชสมััยพระบาทสมเด็็จพระมงกุุฎเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว (รััชกาลที่่� 6) ผ้้าไหมยกดอกลำพููนเป็็นที่่�นิิยมอย่่างมากในราชสำนัักสยาม และในสัังคมชั้้�นสููง ด้้วยการมีีเส้้นทางคมนาคมเชื่่�อมต่่อกัันภายในพระนคร อีีกทั้้�งสถานีีรถไฟหััวลำโพงได้้ก่่อสร้้างแล้้วเสร็็จและเปิิดใช้้งาน ในปีีพ.ศ. 2459 จนได้้กลายเป็็นศููนย์์รวมทรััพยากรจากภููมิิภาคต่่างๆ ทั้้�งทางใกล้้และไกล โดยกิิจการรถไฟนี้้�มีีส่่วนผลัักดัันให้้เกิิด ความเจริิญทั้้�งในพระนครและนอกพระนครอย่่างรวดเร็็ว ต่่อมาในปีีพ.ศ. 24๖๔ รถไฟสายเหนืือได้้เปิิดเส้้นทางการเดิินรถเป็็นครั้้�งแรก จากสถานีีกรุุงเทพสู่่สถานีีรถไฟเชีียงใหม่่ นัับเป็็นประตููบานใหญ่่ที่่�เปิิดต้้อนรัับผู้้คนที่่�หลากหลายได้้เข้้ามาสััมผััสกัับวััฒนธรรม วิิถีีชีีวิิต ธรรมชาติิอัันงดงามแห่่งดิินแดนภาคเหนืือเสมืือนการพลิิกหน้้าประวััติิศาสตร์์ทุุกมิิติิ ทั้้�งด้้านเศรษฐกิิจ สัังคม การเมืืองการศึึกษา โดยเฉพาะ การติิดต่่อธุุรกิิจการค้้า จากการพััฒนาระบบคมนาคมจากสยามสู่่ภาคเหนืือ ส่่งผลให้้เมืืองลำพููนได้้กลายเป็็นแหล่่งส่่งออกผ้้าไหมชั้้�นดีีสู่่สยามภาคกลาง เนื่่�องจากการขนส่่งสิินค้้าที่่�มีีความสะดวกรวดเร็็วมากขึ้้�น อีีกทั้้�งความงดงามของผ้้าไหมยกดอกจากคุ้้มหลวงลำพููนที่่�ทอส่่งให้้ราชสำนัักสยาม ตามประเพณีีเนื่่�องจากเป็็นหนึ่่�งในเครื่่�องราชบรรณาการ ความงดงามของผืืนผ้้านั้้�นต่่างเป็็นที่่�เลื่่�องลืือไปถึึงกลุ่่มข้้าราชบริิพาร ข้้าราชการ ชนชั้้�นปกครอง รวมถึึงประชาชนผู้้มีีฐานะต่่างต้้องการผ้้าไหมยกดอกลำพููนมาใช้้ในการตััดเย็็บเป็็นเครื่่�องแต่่งกายสำหรัับงานพิิธีีการสำคััญ ด้ว้ยความนิิยมนี้้ จึ�ึงก่่อให้้เกิิดการขยายตัวัของกิจิการโรงทอผ้้าในเมืืองลำพููน เพื่่�อเป็็นฐานผลิิตผ้้าทอส่่งออกสู่่ตลาดภาคกลาง จนทำให้้เมืืองลำพููน ในขณะนั้้�นกลายเป็็นแหล่่งหััตถอุุตสาหกรรม ผ้้าไหมยกดอกที่่มี�ชื่่ี�อเสีียงที่่สุ�ุดในประเทศไทยกลุ่่มช่่างทอสตรีผู้้ที่่�ได้ผ่้่านการเรีียนรู้้จากคุ้้มเจ้้าหญิิง ลำเจีียกและเจ้้าพงษ์์แก้ว ้รวมถึึงผู้้ที่่�สนใจต่่างนิิยมเปิิดกิจิการโรงทอผ้้าเพื่่�อรองรับัการผลิิตผ้้าไหมยกดอกลำพููนส่่งขายให้กั้บักลุ่่มผู้้บริิโภคในภาคกลาง โดยโรงทอผ้้าที่่�มีีชื่่�อเสีียงในจัังหวััดลำพููนยุุคนั้้�น ได้้แก่่

42 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ปฐมบทอััตลัักษ ณ์์ภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน “โรงทอผ้้าคุ้้มเจ้้าหญิิงส่่วนบุุญ” เดิิมเป็็นสถานที่่�สำหรัับ ฝึึกหััดช่่างทอผ้้าเฉพาะในคุ้้มหลวงและเป็็นสถานที่่�ทอผ้้าไหมยกดอก นำส่่งไปยัังราชสำนัักในสยามเท่่านั้้�น ต่่อมาได้้ขยายฐานการผลิิต เพื่่�อจััดจำหน่่ายให้้แก่่บุุคคลทั่่�วไป โรงทอคุ้้มเจ้้าหญิิงส่่วนบุุญเป็็น โรงทอผ้้าที่่�ดำเนิินกิจิการสืบืทอดส่่งต่่อมายัังลููกหลาน โดยเจ้้าพงศ์์แก้ว ้ ณ ลำพููน เป็็นผู้้สืืบทอดกิิจการการโรงทอผ้้าในคุ้้มเจ้้าหญิิงส่่วนบุุญ จวบจนเจ้้าพงศ์์แก้้วถึึงแก่่อนิิจกรรม “โรงทอผ้้าเจ้้าหญิิงลำเจีียก ณ ลำพููน”เป็็นโรงทอผ้้าที่่�จััดตั้้�ง ขึ้้�นในคุ้้มหลวงเพื่่�อส่่งเสริมิและพััฒนารูปูแบบผ้้ายกดอกของลำพููนให้้ มีีความหลากหลายโดยเจ้้าหญิิงลำเจีียกได้้สนับัสนุุนการฝึึกหััดการทอ ผ้้าไหมยกดอก และผ้้าฝ้้ายยกดอก ผ่่านรููปแบบการพััฒนาลวดลาย ผ้้ายกดอกใหม่่ๆ ปััจจุุบัันโรงทอผ้้าได้้ยุุติิการดำเนิินกิิจการ และ เปลี่่�ยนแปลงเป็็นอาคารพาณิิชย์์ในบริิเวณตลาดพิิกุุลแก้้ว “โรงทอผ้้าคุุณย่่าบััวผััน โนตานนท์์” ได้้จััดตั้้�งโรงทอผ้้าไหม ยกดอก ณ บริิเวณหลัังบ้้านและในส่่วนของพื้้�นที่่�บริิเวณหน้้าบ้้านได้้ จััดทำเป็็นร้้านจำหน่่ายผลิิตภััณฑ์์ซึ่่�งในปััจจุุบัันได้้ยกเลิิกการดำเนิิน กิิจการไปแล้้ว “โรงทอผ้้าคุุณป้้าคำแหว้้น” ตั้้�งอยู่่บริิเวณ ถนนรอบเมืือง ประตููลี้้�อำเภอเมืืองลำพููน เป็็นโรงทอผ้้าและร้้านจำหน่่ายผ้้าไหม อัันมีีชื่่�อเสีียงในอดีีต ปััจจุุบัันได้้ยกเลิิกการดำเนิินกิิจการไปแล้้ว “โรงทอผ้้าคุุณป้้าทองคำ อิินทพัันธ์์” ตั้้�งอยู่่บริิเวณถนน แว่่นคำอำเภอเมืืองลำพููน ปััจจุบัุันได้้ยกเลิิกการดำเนิินกิจิการไปแล้ว ้ “โรงทอผ้้าสุวรีุย์ี์” ตั้้�งอยู่่บริิเวณ ถนนรอบเมืืองประตูลีู้้�อำเภอ เมืืองลำพููน ปััจจุุบัันได้้ยกเลิิกการดำเนิินกิิจการไปแล้้ว “โรงทอผ้้าคุุณป้้านวลแก้้ว” ตั้้�งอยู่่บริิเวณหมู่่ที่่� 1 ตำบล สัันต้้นธง ถนนลำพููน - ป่่าซาง อำเภอเมืืองลำพููน ปััจจุุบัันได้้ยกเลิิก การดำเนิินกิิจการไปแล้้ว “โรงทอผ้้าคุุณป้้านวลจัันทร์์กาญจนกมล” ตั้้�งอยู่่บริิเวณถนน ราชวงศ์์ทางด้้านทิิศเหนืือข้้างศาลากลางจัังหวััด (หลัังเก่่า) ปััจจุุบััน ได้้ยกเลิิกการดำเนิินกิิจการไปแล้้ว “โรงทอผ้้าไหมเพ็็ญศิิริิไหมไทย” โรงทอผ้้าไหมยกดอก ที่่�เน้้นเทคนิิคผสมดิ้้�นเงิินดิ้้�นทองเป็็นแหล่่งทอผ้้าไหมยกดอกสำคััญ ของจัังหวััดลำพููน โดยมีีการประยุุกต์์รููปแบบการทอผ้้าโบราณให้้ สอดคล้้องกัับยุุคสมััยได้้อย่่างสวยงาม ปััจจุุบัันได้้ยกเลิิกการดำเนิิน กิิจการไปแล้้ว “โรงทอผ้้าป้้าบุุญศรีีบุุณยเกีียรติิ” เดิิมชื่่�อ “โรงทอ ผ่่องพรรณ” ตั้้�งอยู่่บริิเวณ ถนนรอบเมืืองประตููลี้้�อำเภอเมืืองลำพููน ปััจจุุบัันดำเนิินกิิจการโดยทายาท และเปลี่่�ยนชื่่�อโรงทอเป็็น “ปรีีชา เกีียรติิไหมไทย” ปััจจุุบัันได้้ยกเลิิกการดำเนิินกิิจการไปแล้้ว ภาพที่่� 35 ภาพถ่่ายนางเลิิศ ยััสมานิิตย์์ ช่่างทอผ้้าของโรงทอผ้้าเจ้้าหญิิง ส่่วนบุุญ ณ ลำพููน ตำบลในเมืือง อำเภอเมืืองลำพููน ภาพถ่่าย พ.ศ. ๒๔๙๖ ที่่�มา: เพจเฟสบุ๊๊�ค หมายเหตุุหริิภุุญไชย https://www.facebook.com/profile.php?id=100065030490565

43 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน “ผ้้าไหมยกดอกลำพููนกัับการได้้รัับความนิิยม ในระดัับสากล” ในเดืือนมิิถุุนายน พ.ศ. 2503 พระบาทสมเด็็จ พระบรมชนกาธิิเบศร มหาภููมิิพลอดุุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิิตร (รััชกาลที่่� 9) และสมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์�พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีพัี ันปีีหลวง เสด็จ็พระราชดำเนิินเยืือนสหรััฐอเมริิกา อย่่างเป็็นทางการ โดยสมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์�ทรงมีีพระราชดำริิ ว่่าสตรีีไทยในขณะนั้้�นไม่่มีีเครื่่�องแต่่งกายที่่�เป็็นชุุดไทยหรืือ ชุุดประจำชาติิ ดัังเช่่นสตรีีชาติิอื่่�น จึึงทรงสอบถามผู้้รู้้และผู้้มีี ประสบการณ์์ ร่่วมศึึกษาประวััติิศาสตร์์อย่่างละเอีียด โดยมีีพระ ราชเสาวนีีย์์ให้้ผู้้เชี่่�ยวชาญค้้นคว้้าประวััติิศาสตร์์ธรรมเนีียมการแต่่ง กายของสตรีีไทยในราชสำนัักโบราณ และทรงพระกรุุณาโปรดเกล้้า โปรดกระหม่่อมให้้ออกแบบฉลองพระองค์์ในชุุดไทยรููปแบบต่่าง ๆ ทรงนำรููปแบบการแต่่งกายของสตรีีไทยในอดีีตเป็็นต้้นแบบ มาประยุุกต์์เข้้ากัับวิิธีีการตััดเย็็บเข้้ากัับชุุดในปััจจุุบััน เพื่่�อให้้ง่่าย ต่่อการสวมใส่่ ทั้้�งยัังคงความเป็็นไทยอย่่างกลมกลืืนและสง่่างาม สร้้างความประทัับใจให้้แก่่ผู้้ที่่�ได้้พบเห็็น รวมไปถึึงนิิตยสาร “โว้้ก” (Vogue) นิิตยสารระดับัโลก ที่่ชื่่� �นชมในพระราชจริิยวััตรอัันงดงามของ สมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์�พระบรมราชิินีีนาถพระบรมราชชนนีีพัันปีี หลวง ในฉลองพระองค์์ชุุดไทย จึึงได้้ขอพระบรมราชานุุญาตนำช่่าง ภาพมาขอพระราชทานพระฉายาลัักษณ์์เพื่่�อเผยแพร่่ในนิิตยสารโว้้ก ฉบัับเดืือนกรกฎาค ม พ .ศ. 2525 เป็็นผลให้้ผ้้าไทย มีีชื่่�อเสีียงอย่่างมากเป็็นที่่�นิิยมสวมใส่่ทั้้�งในประเทศและ ต่่างประเทศ จากนั้้�นทรงพระราชทานพระราชานุุญาตให้้ จััดพิิมพ์์สมุุดภาพ “หญิิงไทย” เผยแพร่่การแต่่งกายชุุดไทย พระราชนิิยม ที่่�ทรงพระกรุุณาโปรดเกล้้าโปรดกระหม่่อมให้้ ออกแบบสร้้างสรรค์์ ชุุดไทยพระราชนิิยม จำนวน 8 ชุุด ได้้แก่่ ชดไทยเรืือนต้้น ชุุดไทยจิิตรลดา ชุุดไทยอมริินทร์์ชุุดไทยบรมพิมิาน ชุุดไทยดุุสิิต ชุุดไทยจัักรีีชุุดไทยศิิวาลััย และชุุดไทยจัักรพรรดิิ โดย 1 ใน 8 ชุุดไทยพระราชนิิยมนั้้�น ได้้มีีการใช้้ผ้้าไหมยกดอก ลำพููนในการตััดเย็็บ จากนั้้�นในทุุกครั้้�งที่่�สมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์� พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง ตามเสด็็จพระบาท สมเด็จ็พระบรมชนกาธิิเบศร มหาภููมิิพลอดุุลยเดชมหาราชบรมนาถบพิิตร (รััชกาลที่่� 9) จะทอดพระเนตรราษฏรที่่�สวมใส่่ผ้้าไทย ผ้้าไหม มััดหมี่่�มาเฝ้้ารัับเสด็็จ ซึ่่�งล้้วนแต่่เป็็นผ้้าไหมไทยที่่�มีีลวดลายสวยงาม แตกต่่างกัันไปตามเฉพาะถิ่่�น จึึงมีีพระราชดำรััสให้้ราษฏรทอผ้้าไหม มััดหมี่่�เป็็นอาชีีพเสริิม ทั้้�งส่่งเสริิมการประกอบอาชีีพปลููกหม่่อน เลี้้�ยงไหม และการทอผ้้าไหมในทุุกพื้้�นที่่�เช่่น ผ้้ายกเมืืองนคร จัังหวััดนครศรีีธรรมราช ผ้้าไหมแพรวา จัังหวััดกาฬสิินธุ์์ ผ้้าไหมมััดหมี่่� จัังหวััดขอนแก่่น และผ้้ายกดอกลำพููน จัังหวััดลำพููน การอนุุรัักษ์์ ผ้้าไหมไทยลายโบราณตลอดจนการคิิดค้้นลายผ้้าไหมของ แต่่ละภููมิิภาค ได้้ก่่อให้้เกิิดการกระจายรายได้้และความมั่่�นคง ทางอาชีีพยัังประโยชน์์แก่่ราษฏรสืืบมา ด้้วยพระมหากรุุณาธิิคุุณ ของสมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์�พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีี พัันปีีหลวงต่่อการพััฒนาศิิลปหััตถกรรมผ้้าไหม นัับเป็็นพระราช กรณีียกิิจอัันเป็็นคุุณประโยชน์์ต่่อการพััฒนาไหมไทยนานัับประการ ทั้้�งในและต่่างประเทศ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์์จึึงได้้ถวาย พระราชสมััญญา “พระมารดาแห่่งผ้้าไทย” แด่่สมเด็็จพระนางเจ้้า สิิริิกิิติ์์�พระบรมร าชิินีีนาถ พระบรมร าชชนนีีพัันปีีหลวง เพื่่�อเฉลิิมพระเกีียรติิเนื่่�องในโอกาสมหามงคลเฉลิิมพระชนมพรรษา 80 พรรษา 12 สิิงหาคม 2555 นัับตั้้�งแต่่นั้้�นเป็็นต้้นมา ภาพที่่� 36 พระฉายาลัักษณ์์สมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์�พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง ในฉลองพระองค์์ชุุดไทยสีีทองสว่่าง ถ่่ายโดยนาย Horst P. Horst ช่่างภาพชาวเยอรมััน จากโว้้กอเมริิกา ปีี1962 ที่่�มา: เว็็บไซต์์Vogue https://www.vogue.co.th/fashion/article/queensirikitvogueus1962and65

44 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ด้ว้ยคุุณสมบัติัิเฉพาะตัวด้ั ้านโครงสร้้างเส้้นใยไหมที่่มี�ลัีักษณะ คล้้ายปริิซึึมสามเหลี่่�ยม ซึ่่�งช่่วยให้้เส้้นใยไหมสามารถสะท้้อนและ หัักเหแสงจากมุุมต่่างๆ ทำให้้ผ้้าไหมยกดอกมีีความแวววาวตาม ธรรมชาติิโดยความแวววาวดัังกล่่าวช่่วยให้้แสงสามารถสะท้้อน เป็็นเงาที่่�มีีความนุ่่มนวล ละเอีียดอ่่อน เพิ่่�มความสง่่างามแก่่ผู้้สวมใส่่ ประกอบกัับเอกลัักษณ์์ของผ้้าไหมยกดอกลำพููนอยู่่ที่่�ลวดลายยกนููน บนผืืนผ้้าที่่�สามารถสััมผััส หรืือมองเห็็นได้้ชััดเจน ด้้วยเทคนิิคการทอ ที่่�เรีียกว่่า “การยก” คืือ การยกบางเส้้น และข่่มบางเส้้น จนเกิิดเป็็น ลายนููนขึ้้�น หรืือการใช้ดิ้้้ �นเงิิน ดิ้้�นทองพุ่่งเพิ่่ม�เข้้าไปในการทอก่่อให้้เกิิด ลวดลายนููนเด่่น มีีความซัับซ้้อน งดงาม ประณีีต จึึงเกิิดความสง่่างาม จนยากที่่จ�ะหาผ้้าชนิิดไหนมาเทีียบ ด้ว้ยความวิจิิตรตระการตา หรููหรา โดดเด่่น และมีีเสน่่ห์์ เหตุุนี้้� ผ้้าไหมยกดอกลำพููน จึึงนิิยมนำมาใช้้ตััดชุุดไทย พระราชนิิยมในราชพิิธีีที่่�สำคััญ ดัังจะเห็็นในพระราชพิิธีีบรม ราชาภิิเษก พระเจ้้าอยู่่หัวรัชักาลที่่� 10 ระหว่่างวัันที่่� 4-6 พ.ค. 2562 ถืือเป็็นพระราชพิธีิีครั้้�งที่่� 12 นับตั้้�งแต่มี่ ีการสถาปนากรุุงรััตนโกสิินทร์์ มา 237 ปีีพระราชพิธีิบีรมราชาภิิเษกเป็็นการดำเนิินการตามคตินิิยม ของศาสนาพราหมณ์์เพื่่�อ “ป่่าวประกาศให้้เทวดารู้้ว่่าบััดนี้้�จะมีี พระมหากษััตริิย์์หรืือพระผู้้เป็็นเจ้้าเกิิดขึ้้�นอีีกพระองค์์หนึ่่�งแล้้ว” สมเด็็จพระเจ้้าอยู่่หััวมหาวชิิราลงกรณ บดิินทรเทพยวรางกููร รัชักาลที่่� 10 ทรงเป็็น “พระมหากษััตริย์ิ์โดยสมบููรณ์์” หลัังเข้้าพิธีิีสรง พระมุุรธาภิิเษก ทรงรัับน้้ำอภิิเษก และทรงสวมพระมหาพิิชััยมงกุุฎ ทรงเฉลิมิพระปรมาภิิไธยว่่า“พระบาทสมเด็จ็พระปรเมนทรรามาธิบดีิ ี ศรีีสิินทรมหาวชิิราลงกรณ พระวชิิรเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว” ในโอกาสนี้้�ทรงมีีพระบรมราชโองการโปรดเกล้้าฯให้้สถาปนา เฉลิิมพระเกีียรติิยศ สมเด็็จพระราชิินีีสุุทิิดา ขึ้้�นเป็็น “สมเด็็จพระนาง เจ้้าสุุทิิดา พััชรสุุธาพิิมลลัักษณ พระบรมราชิินีี” รวมถึึงพระบาท สมเด็็จพระเจ้้าอยู่่หััวมีีพระบรมราชโองการเฉลิิมพระปรมาภิิไธย พระนามาภิิไธย และสถาปนาพระฐานัันดรศัักดิ์์�พระบรมวงศ์์ ร่วม ่10 พระองค์์โดยในพระราชพิธีิีสมเด็จ็พระนางเจ้้าสุทิุิดา พัชัรสุุธา พิิมลลัักษณ พระบรมราชิินีีพระบรมวงศานุุวงษ์์ ทรงฉลองพระองค์์ ผ้้าไทยร่่วมงานพระราชพิิธีีบรมราชาภิิเษก พระบาทสมเด็็จเจ้้าอยู่่หััว โดยในแต่่ละช่่วงพิิธีีการได้้ฉลองผ้้าไทย ดัังนี้้� ช่่วงเช้้าทรงฉลองพระองค์์ไทยศิิวาลััย ด้้วยผ้้าไหมยกดอก ลำพููน ประเภทยกใหญ่่พิิเศษ ลายพิิกุุลประยุุกต์์แต่่งเชิิงพิิเศษ สีีชมพูู กลีีบบััว หลัังจากสถาปนาเฉลิมิพระเกีียรติิยศ สมเด็จ็พระราชินีิสุีทิุิดา ขึ้้�นเป็็น สมเด็็จพระนางเจ้้าสุุทิิดา พััชรสุุธาพิิมลลัักษณ พระบรม ราชิินีีทรงเปลี่่�ยนฉลองพระองค์์เป็็นชุุดไทยศิิวาลััย ด้้วยผ้้าไหม ยกดอกลำพููนประเภทยกใหญ่่พิิเศษ ลายพิิกุุลประยุุกต์์สีีโอลด์์โรส รวมถึึงข้้าราชบริิพาร และข้้าราชการ ได้้สวมใส่่ชุุดไทยพระราชนิิยม ตามธรรมเนีียมปฏิิบััติิ ภาพที่่� 37 พระฉายาลัักษณ์์ของสมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์�พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง ถ่่ายโดยนาย Henry Clarke ตีีพิิมพ์์ในโว้้กฉบัับกุุมภาพัันธ์์ปีี1965 ที่่�มา: เว็็บไซต์์Vogue https://www.vogue.co.th/fashion/article/ queensirikitvogueus1962and65 ภาพที่่� 38 ฉลองพระองค์์ตััดเย็็บจากพระภููษาโบราณของสมเด็็จพระพัันวััสสา อััยยิิกาเจ้้า เป็็นผ้้าไหมยกทองลายดอกสี่่�กลีีบ ทรงเมื่่�อคราวเสด็็จพระราช ดํําเนิินในงานถวายเลี้้�ยงพระกระยาหารคํ่่�าที่่� White House กัับประธานาธิิบดีีสหรััฐอเมริิกา นายโรนััลด์์เรแกน และนางแนนซีีเรแกน สุุภาพสตรีีหมายเลข 1 ที่่�มา: เว็็บไซต์์Vogue https://www.vogue.co.th/fashion/article/ queensirikitvogueus1962and65 ปฐมบทอััตลัักษ ณ์์ภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

45 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ฉลองพระองค์ผ้้ ์ าไทย สมเด็จพร ็ ะนางเจ้้าสุทิุิดา พััชรสุุธาพิิมลลัักษณ พระบรมราชิินีี สมเด็จ็พระนางเจ้้าสุทิุิดา พัชัรสุุธาพิมิลลัักษณ พระบรมราชินีิี ทรงมุ่่งมั่่�นสืบืสานพระราชปณิิธาน สมเด็จ็พระนางเจ้้าสิริกิติ์์�พระบรม ราชินีิีนาถ พระบรมราชชนนีพัี ันปีีหลวง ในการส่่งเสริมหัิ ัตถกรรมไทย โดยเฉพาะพระองค์นิ์ ิยมการฉลองพระองค์ด้์ว้ยผ้้าไทย ผ้้าไหมยกดอก ลำพููน และกระเป๋๋าทรงที่่�เกิิดจากภููมิิปััญญาไทย ดัังที่่�พสกนิิกรจาก หลายพื้้�นที่่�ได้้ชื่่�นชมพระบารมีีสมเด็็จพระนางเจ้้าสุุทิิดาฯ พระบรม ราชิินีีในขณะที่่�เสด็็จทรงปฏิิบััติิพระราชกรณีียกิิจ สมเด็็จพระนางเจ้้าสุุทิิดาฯ พระบรมราชิินีีทรงฉลอง พระองค์์ซึ่่�งตััดเย็็บด้้วยผ้้าไทย ผ้้าไหมยกดอกลำพููน อยู่่บ่่อยครั้้�ง ความงามสมพระเกีียรติิเป็็นที่่�จัับตายิ่่�ง ตามที่่�ทรงตั้้�งพระทััยแน่่วแน่่ ที่่�จะสืืบสานพระราชปณิิธานใน “สมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์�พระบรม ราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง” ในการเผยแพร่่ความงาม อัันมีีเอกลัักษณ์์ของผ้้าทอจากภููมิิปััญญาคนไทย และส่่งเสริิมผ้้าไทย ตลอดจนงานหััตถกรรมไทยให้้ชาวโลกรู้้จััก ดัังที่่�ได้้เสด็็จพระราชดำเนิินเยืือนสหราชอาณาจัักรของ พระบาทสมเด็็จพระวชิิรเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว และ สมเด็็จพระนางเจ้้า สุุทิิดาฯ พระบรมราชิินีีตามคำทููลเชิิญของสมเด็็จพระเจ้้าชาลส์์ที่่� 3 แห่่งสหราชอาณาจัักรบริิเตนใหญ่่และไอร์์แลนด์์เหนืือ เพื่่�อทรงร่่วม พระราชพิิธีีบรมราชาภิิเษกของสมเด็็จพระเจ้้าชาลส์์ที่่� 3 และสมเด็็จ พระราชินีิีคามิิลลา ณ มหาวิิหารเวสต์์มิินสเตอร์์กรุุงลอนดอน ระหว่่าง วัันที่่� 4 ถึึงวัันที่่� 7 พฤษภาคม พ.ศ.2566 ในครานั้้�นสมเด็็จพระนางเจ้้าสุุทิิดาฯ พระบรมราชิินีี ฉลองพระองค์์ชุุดไทยบรมพิิมาน ผ้้าไหมยกดอกลำพููน ลายพิิกุุล ถมเกสร เพื่่�อทรงร่่วมงานพระราชทานเลี้้�ยงรัับรองพระมหากษััตริิย์์ พระประมุุข ประมุุขสมาชิิกพระราชวงศ์์ต่่างประเทศ และผู้้แทนของ ประเทศต่่างๆตามคำทููลเชิิญของสมเด็จ็พระเจ้้าชาลส์ที่่์�3 แห่่งสหราช อาณาจัักรบริิเตนใหญ่่และไอร์์แลนด์์เหนืือ ณ พระราชวัังบัักกิิงแฮม วัันที่่� 6 พฤษภาคม 2566 พระบาทสมเด็็จพระวชิิรเกล้้า เจ้้าอยู่่หััว และสมเด็็จพระนางเจ้้าสุุทิิดาฯ พระบรมราชิินีีเสด็็จ พระราชดำเนิินโดยรถยนต์์พระที่่�นั่่�งจากโรงแรมเดอะแลนด์์มาร์์ค ลอนดอน ซึ่่�งเป็็นโรงแรมที่่�ประทัับแรม ไปทรงร่่วมงานพระราชพิิธีี บรมราชาภิิเษกของสมเด็็จพระเจ้้าชาลส์์ที่่� 3 แห่่งสหราชอาณาจัักร บริิเตนใหญ่่และไอร์์แลนด์์เหนืือ และสมเด็็จพระราชิินีีคามิิลลา ณ มหาวิิหารเวสต์์มิินสเตอร์์กรุุงลอนดอน การนี้้�สมเด็็จพระนางเจ้้า สุทิุิดาฯ พระบรมราชินีิีทรงฉลองพระองค์์ชุุดไทยบรมพิมิาน พระภููษา ผ้้ายกลำพููนสัังเวีียน ประเภทผ้้ายกใหญ่่ลายดอกพิิกุุลหลวง ภาพที่่� 39 สมเด็็จพระนางเจ้้าสุุทิิดา พััชรสุุธาพิิมลลัักษณ พระบรมราชิินีี ทรงฉลองพระองค์์ด้้วยชุุดผ้้าไทย ร่่วมงานพระราชพิิธีีบรมราชาภิิเษก พระบาทสมเด็็จเจ้้าอยู่่หััว เมื่่�อวัันที่่� 4 พฤษภาคม 2562 ที่่�มา: เว็็บไซต์์mgonline https://mgronline.com/onlinesection/detail/9620000044129 ภาพที่่� 40 ชุุดไทยบรมพิิมาน พระภููษาผ้้าไหมยกดอกลำพููน ลายพิิกุุลถมเกสร, 5 พ.ค. 2566 ที่่�มา: เว็็บไซต์์bangkokbiznews https://www.bangkokbiznews.com/lifestyle/art-living/1066865

46 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ชุุดไทยบรมพิิมาน เป็็น 1 ใน 8 ชุุดไทยพระราชนิิยม ที่่�สมเด็็จพระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง ทรงศึึกษาและคิิดสร้้างสรรค์์ ชุุดแต่่งกายสตรีีไทยให้้มีีความคล่่องตััวและเหมาะสมกัับวิิถีีชีีวิิต ปััจจุุบััน หลัังการตามเสด็็จ “ในหลวงรััชกาลที่่� 9” เสด็็จเยืือน 15 ประเทศในทวีีปอเมริิกาและยุุโรปเมื่่�อปีีพ.ศ. 2503 ลัักษณะ ชุุดไทยบรมพิิมาน ประกอบด้้วยเสื้้�อแขนยาว คอกลมมีีขอบตั้้�ง ตัวัเสื้้�อและซิ่่�นติิดกัันเป็็นชุุดเดีียว ตััดเย็บด้็ว้ยผ้้าไหมที่่มี�ีทองแกมหรืือ ยกทองทั้้�งตััวก็็ได้้ นุ่่งจีีบแล้้วใช้้เข็็มขััดไทยคาด ชุุดไทยบรมพิิมาน ตั้้�งตามชื่่�อ ‘พระที่่�นั่่�งบรมพิิมาน’ ในพระบรมมหาราชวััง นิิยมใช้้ในงานพระราชพิิธีีและงานพิิธีีกลางคืืนขณะที่่� “ดอกพิิกุุล” ตามคติิแต่่โบราณเชื่่�อกัันว่่า เป็็นดอกไม้้มงคลของต้้นไม้้ในสวรรค์์ ชั้้�นดาวดึึงส์์ ด้้วยเหตุุนี้้�ในพระราชพิิธีีสำคััญคืือ พระราชพิิธีี บรมราชาภิิเษกของไทย จึึงมีีการถวายดอกพิิกุุลทอง ดอกพิิกุุลเงิิน ให้้พระมหากษััตริิย์์พระองค์์ใหม่่ทรงโปรยในระหว่่างการประกอบ พระราชพิิธีี สมเด็จ็พระนางเจ้้าสุทิุิดา พัชัรสุุธาพิมิลลัักษณ พระบรมราชินีิี ได้้เลืือกใช้้ผ้้าไหมยกดอกในการตััดชุุดไทยราชนิิยม เพื่่�อเป็็นไปตาม ดำริิของสมเด็จ็พระนางเจ้้าสิริกิติ์์�พระบรมราชินีิีนาถ พระบรมราชชนนีี พัันปีีหลวง ด้้วยผ้้าไหมยกดอกลำพููน เป็็นผ้้าทอมืือที่่�ขึ้้�นชื่่�อในเรื่่�อง ความประณีีตงดงามมากที่่สุ�ุดแบบหนึ่่�งในภาคเหนืือ เป็็นวิธีิีการทอผ้้า ด้้วยการยกลวดลายให้้สููงกว่่าผืืนผ้้า ส่่วนใหญ่่นำลวดลาย มาจากธรรมชาติิโดยเฉพาะ“ลายดอกพิกุิุล” ถืือเป็็นลวดลายเอกลัักษณ์์ ของผ้้าทอยกดอกลำพููน ลายดอกพิิกุุล เป็็นลวดลายผ้้าโบราณที่่�มีี การออกแบบสำหรับัทอผ้้ายกลำพููนในอดีีต ต่่อมามีีการออกแบบลาย ดอกพิิกุุลที่่�หลากหลายขึ้้�น เช่่น พิิกุุลเครืือ พิิกุุลมีีขอบ พิิกุุลก้้านแย่่ง พิกุิุลเชิิงใหญ่ พิ่กุิุลถมเกสร พิกุิุลเล็็ก พิกุิุลใหญ่ พิ่กุิุลสมเด็จ ็และพิกุิุลกลม แต่่ละลวดลายมีีรููปแบบต่่างกัันตรงขนาดของดอกพิิกุุลและสีีสัันของ เส้้นไหม รวมทั้้�งดิ้้�นเงิินดิ้้�นทองที่่�กำหนดลงไปให้้แตกต่่างกััน อีีกทั้้�ง ลวดลายผ้้ายกลำพููน เป็็นการออกแบบเพื่่�อส่่งเสริิมให้้เกิิดความเป็็น สิิริิมงคล และสื่่�อถึึงความอ่่อนน้้อมถ่่อมตน โดยมากจะเป็็นลวดลาย ดอกไม้้เนื่่�องจากให้้ความอ่่อนหวานและสื่่�อถึึงบุุคลิิกภาพอัันอ่่อนน้้อม เห็็นได้้ว่่าผ้้าไหมยกดอกลำพููนถืือเป็็นหนึ่่�งในประเภทผ้้าไหมที่่�ได้้รัับ ความนิิยมในการตััดชุุดไทยราชนิิยมตามพิิธีีการได้้อย่่างเหมาะสม ภาพที่่� 41 สมเด็็จพระนางเจ้้าฯ พระบรมราชิินีีทรงชุุดไทยบรมพิิมาน พระภููษาผ้้ายกลำพููนสัังเวีียน ที่่�มา: มติิชน ออนไลน์์ https://today.line.me/th/v2/article/aGeVBWn ภาพที่่� 42 ฉลองพระองค์์ชุุดไทยจิิตรลดา ผ้้าไหมยกดอกลำพููนลายจงกลนีี ที่่�มา: Her Majesty Queen Suthida (Fanpage) https://twitter.com/Hermajesty2521/staภาพที่่� 43 ฉลองพระองค์์ชุุดไทยอมริินทร์์ พระภููษาผ้้าไหมยกดอกลำพููน ลายภููเขากระดัังงา ที่่�มา: ทวิิตเตอร์์ วรรธนะ ลืือมงคล ( มายด์์) https://twitter.com/yuimo4ahxb3vbuv/status/1365491166062370817 ปฐมบทอััตลัักษ ณ์์ภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

47 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ผ้้าฝ้้ายทอยกดอกลำพููน ผ้้าทอยกดอกลำพููน ไม่่ได้้มีีเพีียงแต่่การใช้้เส้้นใยไหมมาใช้้ ในกระบวนการทอผืืนผ้้ายกดอกเท่่านั้้�น หากแต่่ยัังได้้มีีการนิิยมใช้้ เส้้นใยฝ้้ายมาใช้้ในกระบวนการทอผ้้ายกดอกอีีกด้้วย ด้้วยเส้้นใยฝ้้าย เป็็นเส้้นใยที่่�นิิยมนำมาใช้้กัันมากที่่�สุุดในกระบวนการผลิิต เสื้้�อผ้้าเครื่่�องแต่่งกาย ต้้นฝ้้ายสามารถปลููกขึ้้�นได้้ดีีในแถบ ที่่�มีีอากาศอุ่่นชื้้�นและ มีี แ ด ด จัั ด เส้้นใ ย ฝ้้ า ย มีีคุุณส มบััติิ ค่่อนข้้างเหนีียว ดููดซัับน้้ำได้้ดีีระบายอากาศและความร้้อน ได้้ดีี ผ้้าที่่�ทอจากเส้้นใยฝ้้ายมีีกระบวนการดููแลรัักษาไม่่ซัับซ้้อน สามารถทำความสะอาดด้้วยสบู่่หรืือผงซัักฟอก และสามารถ รีีดด้้วยความร้้อนสููงเนื่่�องจากมีีคุุณสมบััติิทนความร้้อนได้้ดีี ในขณะที่่�ผ้้าไหมเป็็นผ้้าที่่�มููลค่่าสููง ด้้วยคุุณสมบััติิเฉพาะตััว ด้้านโครงสร้้างเส้้นใยไหมที่่�มีีความแวววาวตามธรรมชาติิ โดยความแวววาวดัังกล่่าวช่่วยให้้แสงสามารถสะท้้อนเกิิด เป็็นเงาให้้ความนุ่่มนวล ละเอีียดอ่่อน เพิ่่�มความสง่่างามแก่่ผู้้สวมใส่่ รวมไปถึึงในกระบวนการผลิิตผ้้าไหมนั้้�น มีีขั้้�นตอนวิิธีีการที่่� ซัับซ้้อน นัับจากกระบวนการเลี้้�ยงตััวไหมจนถึึงระยะเวลาไหมสุุก เพื่่�อเข้้าสู่่กระบวนการสาวไหม รวมไปถึึงกระบวนการทอเส้้นไหม ที่่�จำเป็็นต้้องอาศััยความชำนาญของช่่างทอในระดัับสููง ประกอบกัับ เส้้นไหมมีีลัักษณะที่่�ต้้องอาศััยความระมััดระวัังในช่่วงการทอผ้้า โดยระยะเวลาในการการทอผ้้าไหมจะใช้้ระยะเวลาที่่�มากกว่่าการทอ ผ้้าฝ้้าย จากคุุณสมบััติิข้้างต้้นทำให้้ผ้้าฝ้้ายยกดอกสามารถทดแทน ผ้้าไหมยกดอกได้้ในประเด็็นของความแตกต่่างด้้านราคาค่่าใช้้จ่่าย เนื่่�องด้้วยผ้้าฝ้้ายยกดอกและผ้้าไหมยกดอกมีีเทคนิิคกระบวนการทอ ที่่�ก่่อให้้เกิิดลวดลายเหมืือนกััน ต่่างกัันเพีียงในส่่วนของการเลืือก ใช้้เส้้นใย จึึงทำให้้ราคามีีความแตกต่่างกััน รวมถึึงในอดีีตจาก การที่่�คุ้้มเจ้้าหญิิงลำเจีียกเคยปลููกหม่่อนเลี้้�ยงไหมเอง กวัักไหม สาวไหม ย้้อมสีีเองหมดทุุกขั้้�นตอน ต่่อมาเมื่่�อกระจายมาสู่่ชาวบ้้าน สาธารณชนทั่่�วไป ที่่�ส่่วนมามัักมีีต้้นทุุนในการผลิิตที่่�ไม่่สููงมากนััก จึึงไม่่สามารถสู้้ราคากระบวนการผลิิตเส้้นไหมที่่�มีีราคาแพงมากได้้ จึึงเป็็นที่่ม�าของการเปลี่่�ยนวััสดุุเส้้นใยที่่�ใช้้ในการทอเปลี่่�ยนไปใช้้ใยฝ้้าย แทนในกลุ่่มชาวบ้้านทั่่�วไปกว่่าร้้อยละ ๘๐ จึึงเป็็นที่่�มาของการทำให้้ เกิิดความนิิยมในการทอผ้้าฝ้้ายยกดอกตามมาเช่่นกััน อีีกทั้้�งผู้้บริิโภคส่่วนใหญ่่สามารถเข้้าถึึงผ้้าฝ้้ายยกดอกได้้ ในราคาที่่�มีีต้้นทุุนต่่ำกว่่าผ้้าไหมยกดอก นัับว่่าผ้้าฝ้้ายยกดอก เป็็นสิินค้้าทดแทนกัันกัับผ้้าไหมยกดอก (substitute good) ด้้วยวััตถุุประสงค์์ความสวยงามของลวดลายเดีียวกััน แต่่ราคาเข้้าถึึง ได้้ง่่ายกว่่า จึึงถืือเป็็นการสร้้างทางเลืือกให้้แก่่ผู้้บริิโภคใช้้ทดแทนกััน ได้้ อีีกทั้้�งหากอ้้างอิิงถึึงความเชื่่�อในอดีีต ความแตกต่่างของการนำผ้้า มาใช้้สอยระหว่่างสามััญชนกัับคนชั้้�นสููง ซึ่่�งเห็็นได้้ชััดในโอกาสทาง พิิธีีกรรมที่่�สำคััญ โดยผ้้าไหมยกดอกนั้้�นจะถููกกำหนดเฉพาะเจ้้านาย ชนชั้้�นสููงสวมใส่่ ส่่วนสามััญชนทั่่�วไปจะสวมใส่่เครื่่�องแต่่งกายที่่�ทอ จากผ้้าฝ้้ายเท่่านั้้�น หากแต่่ลวดลายความยากง่่าย เทคนิิคการทอนั้้�น ให้้เป็็นไปตามรููปแบบและประสงค์์ของผู้้สวมใส่่ มนต์์รัักแห่่ง “ป่่าซาง” แหล่่งหััตถกรรม ฝ้้ายทอมืือที่่�เลื่่�องชื่่�อไม่่แพ้้สาวงาม เสีียงเพลงครวญหาสาวงาม “ป่่าซาง” และชื่่�นชมธรรมชาติิ แห่่งมนต์์เมืืองเหนืือ ดิินแดนแสนงามแห่่งความใฝ่่ฝัันของนัักเดิินทาง เมื่่�อ 60 กว่่าปีีก่่อน อำเภอป่่าซาง คืือแหล่่งผลิิตผ้้าฝ้้ายทอมืือที่่�มีี ชื่่�อเสีียงที่่�สุุดในภาคเหนืือ แต่่เดิิมชาวบ้้านในอำเภอป่่าซางมีีการ ทอผ้้าเพื่่�อใช้้ในครััวเรืือน ซึ่่�งเป็็นการทอผ้้าในแบบที่่�เรีียบง่่ายไม่่มีี ลวดลายสลัับซัับซ้้อน จนกระทั่่�งพระราชชายาเจ้้าดารารััศมีีได้้มีี การถ่่ายทอดองค์์ความรู้้เทคนิิคการทอผ้้าไหมยกดอกจาก ราชสำนัักสยาม ให้้แก่่เจ้้าหญิิงส่่วนบุุญ พระชายาเจ้้าจัักรคำ ขจรศัักดิ์์�และเจ้้าหญิิงลำเจีียก ธิิดาในเจ้้าจัักรคำขจรศัักดิ์์� ทั้้�ง 2 ท่่านจึึงเป็็นผู้้ริิเริ่่�มการทอผ้้าไหมยกดอกภายในคุ้้มหลวง และได้้เผยแพร่่สู่่สาธารณชนทั่่�วไป จากการแพร่่หลายของการทอผ้้า ยกดอกในตัวัเมืืองลำพููน ส่่งผลให้้การทอผ้้าฝ้้ายในพื้้�นที่่�อำเภอป่่าซาง ได้้มีีการปรัับเปลี่่�ยนรููปแบบการทอผ้้าฝ้้ายให้้มีีความวิิจิิตรประณีีต และผสมผสานเข้้ากัับเทคนิิคการทอผ้้าฝ้้ายยกดอกแบบดั้้�งเดิิม ภาพที่่� 44 ผ้้าฝ้้ายทอยกดอกลำพููน ที่่�มา : โครงการผ้้าไทยใส่่ให้้สนุุกจัังหวััดลำพููน. ผ้้ายกดอกลายดอกพิิกุุลผ้้า เอกลัักษณ์์ลำพููน, มิิถุุนายน 2564

48 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน บนเส้้นทาง ทางหลวงแผ่่นดิินหมายเลข 106 ที่่�แยกมา จากทางหลวงหมายเลข 1 โดยเริ่่�มตั้้�งแต่่อำเภอเถิิน จัังหวััดลำปาง ผ่่านอำเภอลี้้� บ้้านโฮ่่ง ป่่าซาง อำเภอเมืือง จัังหวััดลำพููน และตััดเข้้า อำเภอสารภี สู่่ ี อำเภอเมืืองจัังหวััดเชีียงใหม่่ในอดีีตเส้้นทางนี้้�เป็็นเพีียง เส้้นทางเดีียวที่่�เชื่่�อมการคมนาคมขนส่่งทางบกจากกรุุงเทพมหานคร สู่่เขตพื้้�นที่่�ภาคเหนืือตอนบน ด้้วยความที่่�อำเภอป่่าซางเป็็นทางผ่่าน และจุุดแวะพัักระหว่่างทาง จึึงทำให้้เกิิดแหล่่งการค้้าอำเภอป่่าซาง ที่่�เน้้นจำหน่่ายสิินค้้าพื้้�นเมืือง โดยเฉพาะผ้้าฝ้้ายทอมืือ ช่่วงระหว่่างปีีพ.ศ. 2495 – พ.ศ. 2520 อำเภอป่่าซาง มีีความเจริิญเติิบโตทางเศรษฐกิิจสููงสุุด เนื่่�องจากมีีห้้างร้้านหรืือ ร้้านค้้าต่่างๆ จำนวนมากได้้ทำการเปิิดจำหน่่ายผ้้าฝ้้ายทอมืือ จึึงทำให้้ กลุ่่มช่่างทอผ้้าในอำเภอป่่าซางเป็็นที่่�ต้้องการอย่่างมาก ส่่วนมาก ช่่างทอผ้้าที่่�มีีฝีีมืือในสมััยนั้้�นไม่่เลืือกเป็็นลููกจ้้างทอประจำให้้ร้้านใด ร้้านหนึ่่�ง อีีกทั้้�งสามารถตััดสิินใจเลืือกรัับจ้้างทอผ้้าส่่งร้้านค้้าได้้เอง โดยขึ้้�นอยู่่กัับราคาค่่าจ้้างที่่�สััมพัันธ์์กัับระยะเวลา ด้้วยความรุ่่งเรืืองทางการค้้าของพื้้�นที่่�อำเภอป่่าซางพร้้อม กัับมีีการจััดประกวดสาวงามลำพููน กลุ่่มผู้้ประกอบการร้้านค้้า จึึงนิิยมนำสาวงามที่่�ได้้รัับรางวััลจากเวทีีประกวดดัังกล่่าว มาเป็็น ผู้้ประชาสััมพัันธ์์ให้้กัับร้้านค้้านั้้�น ๆ ไม่่เพีียงแต่่ธุุรกิิจร้้านค้้าผ้้าฝ้้าย ทอมืือเท่่านั้้�น หากยัังรวมไปถึึงธุุรกิิจโรงแรม ร้้านอาหารที่่�ตั้้�งอยู่่ใน ตัวัอำเภอป่่าซางด้ว้ยเช่่นกััน ทำให้ชื่่้�อเสีียงความงดงามของสาวป่่าซาง โด่่งดัังไปในระดับปัระเทศ จนกระทั่่�งในปีีพ.ศ. 2497 เมื่่�อร้้านทอผ้้า ชื่่�อดัังของตระกููลคหบดีี“นัันทขว้้าง” รวมถึึงผู้้ประกอบการร้้านค้้า อื่่�น ๆ ได้้ทำการส่่งนางสาวสุุชีีลา ศรีีสมบููรณ์์ซึ่่�งมีีภููมิิลำเนาอยู่่ที่่�เขต อำเภอป่่าซางเข้้าประกวดสาวงามลำพููน จนได้รั้บคััดเลืือกเป็็นตัวัแทน ของจัังหวััดลำพููนเข้้าประกวดในเวทีีนางสาวไทยและสามารถชนะ การประกวดได้รั้บัตำแหน่่งนางสาวไทย ประจำปีีพ.ศ. 2497 ยิ่่�งทำให้้ ความงามของสาวอำเภอป่่าซางเป็็นที่่�เลื่่�องลืือและโด่่งดัังมากขึ้้�นไปอีีก จนกระทั่่�งคุุณสุุรพลสมบััติิเจริิญได้้ประพัันธ์์เพลงถึึงเสน่่ห์์ของอำเภอ ป่่าซาง ในบทเพลงชื่่�อ “ป่่าซาง” ด้้วยเช่่นกััน นัับได้้ว่่าความโด่่งดััง ของอำเภอป่่าซาง ทั้้�งเรื่่�องสาวงามและผ้้าฝ้้ายทอมืือได้้เป็็นที่่ป�ระจัักษ์์ โดยทั่่�วกััน การเกิิดขึ้้�นของจำนวนช่่างทอให้้สมััยนั้้�น นัับเป็็นผลจาก กลุ่่มผู้้ประกอบการผ้้าฝ้้ายในพื้้�นที่่�อำเภอป่่าซาง รวมไปถึึง “ร้้านนัันทขว้้าง” ได้้เป็็นผู้้ถ่่ายทอดองค์์ความรู้้การทอผ้้าฝ้้ายด้้วย ลวดลายแบบใหม่่ที่่�ทัันสมััย และการปัักผ้้าด้้วยลวดลายที่่�เป็็นสากล เพื่่�อนำมาเป็็นสิ่่�งทอที่่�ใช้้ในครััวเรืือนให้้กัับลููกจ้้างในธุุรกิิจของตน และจากการถ่่ายทอดองค์์ความรู้้ให้้กัับลููกจ้้างในครั้้�งนั้้�นเอง ส่่งผล ให้้เกิิดผู้้ประกอบการ กลุ่่มทอผ้้าฝ้้าย ที่่�ยึึดถืือและต่่อยอด องค์์ความรู้้นี้้�เป็็นอาชีีพจนถึึงปััจจุุบััน ภาพที่่� 45 โรงงานผ้้าฝ้้ายทอมืือในป่่าซาง เมื่่�อครั้้�งอดีีตที่่�ปากบ่่อง ยัังเป็็นอำเภอ ก่่อนที่่�จะเป็็นอำเภอป่่าซาง ที่่�มา: เว็็บไซต์์ มููลนิิธิิเล็็ก-ประไพ วิิริิยะพัันธุ์์ https://lek-prapai.org/home/view.php?id=549 ภาพที่่� 46 นางสาวสุุชีีลา ศรีีสมบููรณ์์นางสาวไทย พ.ศ.2497 ซึ่่�งได้้ทำชื่่�อเสีียงให้้กัับเมืืองลำพููนเป็็นที่่�รู้้จััก ในเรื่่�องสาวงามไปทั่่�วประเทศ ที่่�มา: เว็็บไซต์์Chiangmai news https://www.chiangmainews.co.th/page/ archives/842847 ปฐมบทอััตลัักษ ณ์์ภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

49 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ต่่อมาในปีีพ.ศ.2512 ทางหลวงแผ่่นดิินหมายเลข 11 ลำปาง-เชีียงใหม่่ได้ก่้่อสร้้างแล้ว้เสร็จ ็ และทำการเปิิดใช้้เส้้นทาง ส่่งผล ให้้นัักท่่องเที่่�ยวและผู้้เดิินทางที่่�เคยใช้้เส้้นทางถนน ทางหลวงแผ่่นดิิน หมายเลข 106 ในการคมนาคมระหว่่างกรุุงเทพมหานคร–เชีียงใหม่่ เปลี่่�ยนไปใช้้เส้้นทางถนนทางหลวงแผ่่นดิินหมายเลข 11 แทน มีีผล ให้้ภาวะทางเศรษฐกิิจของพื้้�นที่่�อำเภอป่่าซางเริ่่�มซบเซา แหล่่งผลิิต ผ้้าฝ้้ายทอมืือลดปริิมาณการผลิิตลง แหล่่งการค้้าที่่�เคยเฟื่่�องฟููกลัับ เงีียบเหงา ร้้านค้้าหลายร้้านต่่างทยอยปิิดตััวลง นัับเป็็นจุุดสิ้้�นสุุดแห่่ง ยุุคทองของแหล่่งการค้้าผ้้าฝ้้ายทอมืืออำเภอป่่าซางแม้้กาลเวลาผ่่าน ไปจนมาถึึงปััจจุุบััน ภาพความทรงจำที่่�สวยงามของอำเภอป่่าซาง ยัังคงไม่่เลืือนไปจากใจของนัักท่่องเที่่�ยวและชาวป่่าซาง รวมถึึงได้้มีี การสนับัสนุุนจากภาครััฐและเอกชน ส่่งเสริมิให้้อำเภอป่่าซางกลับมัา เป็็นแหล่่งท่่องเที่่�ยวยอดนิิยมดัังเช่่นในอดีีตอีีกครั้้�ง อััตลัักษณ์์แห่่งผ้้าฝ้้ายทอมืือในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููน ถููกผลิิต ขึ้้�นและทำการส่่งขายออกจากพื้้�นที่่�อำเภอป่่าซางเป็็นส่่วนใหญ่่ โดยมีีกระบวนการทอผ้้าฝ้้ายแบบครบวงจรร่่วม 100 ปีี ที่่�สืืบทอด ภููมิิปััญญาจากรุ่่นสู่่รุ่่น ในอดีีตการผลิิตผ้้าฝ้้ายทอมืือจะเริ่่�มตั้้�งแต่่ การปลููกฝ้้ายการทำฝ้้ายให้้เป็็นเส้้น การย้้อมสีีเส้้นฝ้้ายจากพืชืในพื้้�นที่่� จนไปถึึงกระบวนการขึ้้�นกี่่�ทอมืือเป็็นผืืนผ้้า ทั้้�งนี้้� ขั้้�นตอนการผลิิตจะเริ่่�มตั้้�งแต่่นำฝ้้ายมาหนีีบเพื่่�อ ให้้ปุุยฝ้้ายแยกออกจากเมล็็ด จากนั้้�นนำปุุยฝ้้ายที่่�แยกออกจาก เมล็็ดแล้้วมาตีีให้้ฟููแล้้วนำมาปั้้�นให้้เป็็นก้้อนกลมยาว แล้้วจึึงนำ มาปั่่�นให้้เป็็นเส้้นด้้ายสำหรัับทอ จากนั้้�นทำเส้้นฝ้้ายม้้วนให้้เป็็นไจ แล้้วจึึงนำไปย้้อมสีีธรรมชาติิและใส่่ในเครื่่�องมืือกวััก เพื่่�อทำให้้ เส้้นฝ้้ายมีีความตึึงเรีียบเสมอกััน จากนั้้�นนำเส้้นฝ้้ายมาพัันเข้้ากัับ ไม้้เพื่่�อต่่อเส้้นฝ้้ายเข้้ากัับเครื่่�องมืือทอผ้้าหรืือกี่่�แล้้วจึึงสามารถ เข้้าสู่่กระบวนการทอผ้้าเพื่่�อให้้ได้้เป็็นผืืนผ้้าฝ้้ายที่่�สามารถนำไปตััดเย็บ็ เป็็นผลิิตภััณฑ์์ต่่างๆ หรืือนำไปขายเป็็นพัับ และขายเป็็นผ้้ายกม้้วน บ้้างนำมาเข้้ากระบวนการทอเป็็นผ้้าฝ้้ายยกดอก ที่่�มีีเทคนิิคการทอ ที่่ป�ระณีีตรวมถึึงการใช้้ลวดลายโบราณที่่สื�บืทอดกัันมาจากบรรพบุุรุษ ุ ซึ่่�งส่่วนมากนิิยมประยุุกต์์ลวดลายมาจากภาพวาดโบราณในผนัังวััด กระทั่่�งปััจจุบัุันได้มี้ีการเผยแพร่่เรีียนรู้้การทำเทคนิิคลวดลายสมััยใหม่่ ทั้้�งการทอลวดลายแบบใหม่่และการปัักผ้้าให้้เป็็นลวดลายดอกไม้้ รวมไปถึึงรููปสััตว์์ต่่างๆ จนได้้ถููกนำมาต่่อยอดเป็็นผลิิตภััณฑ์์ผ้้าทั้้�งที่่� ใช้ป้ระดับัเฟอร์นิ์ ิเจอร์์เครื่่�องใช้ภ้ ายในบ้้านเช่่น ผ้้าปููโต๊๊ะ ผ้้าคลุมุเตีียง ผ้้าคลุุมตู้้เย็็น พรมเช็็ดเท้้า รองเท้้าในบ้้าน และทั้้�งที่่�ใช้้ทอเป็็นผืืน เพื่่�อนำไปสู่่การตััดเย็็บเป็็นเสื้้�อผ้้าเครื่่�องแต่่งกายรวมถึึงการทอผ้้าผืืน ยาวที่่�ขายยกพับ ัหรืือยกม้ว้น ซึ่่�งจะเป็็นการสั่่�งผลิิตตามความต้้องการ ของกลุ่่มลููกค้้าที่่�หลากหลายทั้้�งในประเทศและต่่างประเทศ วิิถีีชาติพัิ นธุ์์ ั: ความหลากหลายของวััฒนธรรม และศิิลปะแห่่งอััตลัักษณ์์บนลายผ้้า จากยุุค“เก็บผั็ ักใส่ซ้่ ้าเก็บข้็ ้าใส่่เมืือง”ในสมััยพระเจ้้ากาวิิละ ได้้ก่่อให้้เกิิดความหลากหลายของกลุ่่มชาติิพัันธุ์์ที่่�เข้้ามาอพยพอาศััย อยู่่ในอาณาจัักรล้้านนา ส่่งผลให้้พื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููนในปััจจุุบััน มีีกลุ่่ม ชาติิพัันธุ์์อาศััยอยู่่ภายในเขตพื้้�นที่่�ทั้้�งสิ้้�น 5 กลุ่่มชาติิพัันธุ์์ ดัังนี้้� “ชาวไทยอง” ไทยองแท้จริ้ ิงแล้วคื้ ือ กลุ่่มคนในชาติพัิ ันธุ์์ลื้้�อ ซึ่่�ง “ยอง” เป็็นชื่่�อเมืืองในเขตฉาน บริิเวณตะวัันออกของพม่่า โดยคนชาติพัิันธุ์์ลื้้�อที่่�อาศััยอยู่่ในเมืืองยอง จะถููกเรีียกว่่า“ไทยอง” ทั้้�งนี้้� ในสมััยพระเจ้้ากาวิิละครองเมืืองเชีียงใหม่่ ได้้มีีการกวาดต้้อนคน ชาติิพัันธุ์์ลื้้�อจากเมืืองยองและเมืืองใกล้้เคีียงนัับหมื่่�นคนมาตั้้�งถิ่่�นฐาน อาศััยอยู่่ที่่�เมืืองลำพููน ปััจจุุบัันชาวไทยองได้้กระจายตััวอาศััย ในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููนมากกว่่าร้้อยละ ๘๐ ในเขตพื้้�นที่่�อำเภอป่่าซาง อำเภอเมืือง อำเภอบ้้านธิิอำเภอเวีียงหนองล่่อง อำเภอบ้้านโฮ่่ง อำเภอแม่่ทา อำเภอลี้้�และอำเภอทุ่่งหััวช้้าง “กลุ่่มชาติิพัันธุ์์ไทลื้้�อ” เดิิมมีีถิ่่�นฐานอยู่่ ณ เมืืองเชีียงรุ่่ง หรืือสิิบสองปัันนา ชาวไทลื้้�อได้้อพยพเข้้ามาในช่่วงยุุค “เก็็บผัักใส่่ซ้้า เก็บข้็ ้าใส่่เมืือง”และตั้้�งถิ่่�นฐานในพื้้�นที่่บ้�้านแพะต้้นยางงาม ตำบลบ้้านธ อำเภอบ้้านธิิจัังหวััดลำพููน เป็็นพื้้�นที่่�แรก มีีวััฒนธรรมและภููมิิปััญญา ด้้านการทอผ้้าเทีียบเคีียงกัับกลุ่่มชาติิพัันธุ์์ไทลื้้�อ จัังหวััดน่่าน “กลุ่่มชาติิพัันธุ์์กะเหรี่่�ยง” อพยพเข้้ามาตั้้�งแต่่สมััยพระเจ้้า อลองพญา ชาวกะเหรี่่�ยงในประเทศไทยนั้้�นมีีด้้วยกััน 4 กลุ่่ม ได้้แก่่ กะเหรี่่�ยงสะกอ กะเหรี่่�ยงโปว์์กะเหรี่่�ยงบเวหรืือกะยา และกะเหรี่่�ยง ตองตููหรืือปะโอ ส่่วนในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููนมีีเพีียง 2 กลุ่่ม ได้้แก่่ กะเหรี่่�ยงสะกอและกะเหรี่่�ยงโปว์์ ปััจจุุบัันกระจายตััวอาศััยอยู่่ในเขต พื้้�นที่่� 4 อำเภอได้้แก่่อำเภอลี้้�อำเภอทุ่่งหััวช้้างอำเภอบ้้านโฮ่่งและ อำเภอแม่่ทา “กลุ่่มชาติิพัันธุ์์มอญ” ปััจจุุบัันชาวมอญในจัังหวััดลำพููน ได้้มีีการตั้้�งถิ่่�นฐานอาศััยอยู่่ในเขตบริิเวณพื้้�นที่่�ชุุมชนบ้้านหนองดู่่และ ชุุมชนบ้้านบ่่อคาว อำเภอป่่าซางโดยความเชื่่�อของชุุมชนเดิมที่่ ิสื�บืทอด กัันมามีีความเชื่่�อว่่า ชาวมอญทั้้�งหมดที่่�อาศััยอยู่่บริิเวณนี้้� ภาพที่่� 47 ภาพถนนทางหลวงหมายเลข 11 กรมทางหลวง ที่่�มา: เพจเฟสบุ๊๊�ค กรมทางหลวง https://www.facebook.com/departmentofhighway/posts/3327006684041515/

50 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน เป็็นกลุ่่มคนที่่�มีีเชื้้�อสายมาจากชาวมอญดั้้�งเดิิมที่่�อพยพมาตั้้�งแต่่ใน สมััยพระนางจามเทวีีโดยอ้้างอิิงตามหลัักฐานประเภทเอกสารตำนาน ทางล้้านนาที่่�อธิิบายว่่ามีีชาวมอญอพยพเข้้ามาพร้้อมกัับพระนาง จามเทวีีในช่่วงเวลานั้้�น อีีกทั้้�งยัังมีีตำนานท้้องถิ่่�นที่่�กล่่าวถึึงบ้้านเกิิด ของพระนางจามเทวีที่่มี�ีความผููกพัันกับพื้้ ั �นที่่�ชุุมชนบ้้านหนองดู่่อีีกด้ว้ย “กลุ่่มชาติพัิ ันธุ์์ไทยวน” ชาติพัิ ันธุ์์ไทยวนเป็็นกลุ่่มคนที่่มี�ีราก บรรพบุุรุุษจากเมืืองเชีียงแสนหรืืออาณาจัักรโยนก เมื่่�ออาณาจัักร โยนกล่่มสลาย จึึงได้้อพยพมาอาศััยอยู่่บริิเวณแอ่่งที่่�ราบเชีียงใหม่่– ลำพููน ถืือเป็็นชนกลุ่่มใหญ่ที่่่ �อาศััยในดิินแดนล้้านนา มัักเรีียกตนเองว่่า “คนเมืือง” อาศััยอยู่่ในเขตพื้้�นที่่�จัังหวััดเชีียงใหม่่ลำพููน ลำปาง น่่าน และแพร่่ ปััจจุุบัันกลุ่่มชาติิพัันธุ์์ไทยวนได้้กระจายตั้้�งถิ่่�นฐานอาศััย อยู่่ในเขตพื้้�นที่่� 7 อำเภอของจัังหวััดลำพููน ได้้แก่่ อำเภอเมืืองลำพููน อำเภอบ้้านธิิอำเภอแม่่ทา อำเภอบ้้านโฮ่่ง อำเภอเวีียงหนองล่่อง อำเภอลี้้�และอำเภอทุ่่งหััวช้้าง อััตลัักษณ์์ของผ้้าชนเผ่่าล้้วนมีีอััตลัักษณ์์ที่่�แตกต่่างกัันขึ้้�นอยู่่ กับัเทคนิิคกระบวนการทอและการปัักเพื่่�อสร้้างลวดลายซึ่่�งเป็็นวิธีิีการ สำคััญในการใช้้สร้้างอััตลัักษณ์์และตััวตนของแต่่ละชนเผ่่าที่่�สะท้้อน ถึึงวิิถีีชีีวิิต และเรื่่�องราวทางวััฒนธรรมผ่่านกลุ่่มสตรีีที่่�สืืบทอดมาจาก บรรพบุุรุษจุากรุ่่นสู่่รุ่่นนับัหลายร้้อยปีีการทอผ้้าและปัักผ้้าทั้้�งลวดลาย ดั้้�งเดิิมที่่�เป็็นเอกลัักษณ์์เฉพาะที่่�สืืบทอดกัันมาตั้้�งแต่่สมััยบรรพบุุรุุษ รวมถึึงลวดลายที่่�ถููกสร้้างสรรค์์จากจิินตนาการ โดยเลีียนแบบ มาจากธรรมชาติิสิ่่�งแวดล้้อมรอบตััว วิิถีีชีีวิิตรวมถึึงการได้้รัับอิิทธิิพล จากความเชื่่�อ ตํํานาน หรืือเรื่่�องเล่่าและมีีการปรัับประยุุกต์์ให้้เข้้ากัับ ยุุคสมััยตามความต้้องการของกระแสความนิิยมของผู้้บริิโภค ทำให้้ เกิิดการผลิิตซ้้ำการสร้้างอััตลัักษณ์์ทางด้้านวััฒนธรรมผ่่านผืืนผ้้าของ ชนเผ่่า จนนำไปสู่่การเผยแพร่่ค่่านิิยมทางสัังคม และวััฒนธรรม ที่่�สะท้้อนถึึงวิิถีีชีีวิิตความเป็็นอยู่่ของชนเผ่่า กลายเป็็นกระแสนิิยม ในเวทีีแฟชั่่�นระดัับโลก ถืือได้้ว่่าเป็็นค่่านิิยมแนวใหม่่ของสัังคมแฟชั่่�น ที่่อ้�้างอิิงถึึงจุุดเริ่่มต้�้นของการอยู่่ร่วมกั่ ันระหว่่างธรรมชาติ สิ่่�งแวดล้้อม วิิถีีชีีวิิตมนุุษย์์ ผ่่านลวดลายพื้้�นผ้้า จนสามารถแทรกซึึมผ่่านผู้้คนและ การยอมรัับทางสัังคมได้้อย่่างแนบเนีียน ผ้้าบาติิก การเดิินทางแห่่งหััตถศิิลป์์จากถิ่่�น ชวาสู่่ดินิแดนล้้านนา...ที่่�คนรุ่่นหลัังตั้้�งคำถามว่่ามาได้้ อย่่างไร ? ผ้้าบาติิก หรืือผ้้าปาเต๊๊ะ คำที่่�ใช้้เรีียกผ้้าชนิิดหนึ่่�งที่่�มีีวิิธีีการ ทำลวดลายบนผืืนผ้้าโดยการกั้้�นสีีด้้วยเทีียนปิิดส่่วนที่่�ไม่่ต้้องการให้้ ติิดสีี จากนั้้�นใช้้วิิธีีการแต้้ม ระบาย หรืือย้้อมสีีในส่่วนที่่�ต้้องการให้้ ติิดสีีเท่่านั้้�น ซึ่่�งอาจผ่่านขั้้�นตอนการปิิดเทีียน แต้้มสีีระบายสีี ย้้อมสีี มากกว่่า 1 ครั้้�ง คำว่่าบาติิก (Batik) หรืือปาเต๊๊ะ เป็็นคำในภาษาชวา ใช้้เรีียกผ้้าที่่�มีีลวดลายเป็็นจุุด คำว่่า “ติิก” มีีความหมายว่่า เล็็กน้้อย อาจตีีความได้้ถึึงจุุดเล็็ก ๆ บนผืืนผ้้า ดัังนั้้�นคำว่่า “บาติิก” หมายถึึง ผ้้าที่่�มีีลวดลายเป็็นจุุด ๆ ผ้้าบาติิกหรืือปาเต๊๊ะ เป็็นงานศิิลปะโบราณที่่�มีีการกล่่าวถึึง มาอย่่างยาวนาน มีีการค้้นพบหลัักฐานการทำผ้้าบาติิกในเปอร์์เซีีย อิินเดีีย ญี่่�ปุ่่น แต่่หลัักฐานทางวััฒนธรรมส่่วนใหญ่่ที่่�พบเชื่่�อว่่า การทำผ้้าบาติิกเป็็นวััฒนธรรมดั้้�งเดิมิของประเทศอิินโดนีีเซีียเนื่่�องจาก มีีการใช้้เทคนิิคงานฝีมืีือระดับสูัูงที่่�แตกต่่างกว่่าพื้้�นที่่อื่่� �น ผ้้าบาติิกของ อิินโดนีีเซีียมีี2 ประเภทคืือ บาติิกชายหาด เป็็นลวดลายสำหรัับ สามััญชน และบาติิกราชสำนััก ซึ่่�งจะอยู่่ในความอุุปถััมภ์์ของสุุลต่่าน แต่่ละราชวงศ์ บ์าติิกราชสำนัักถืือว่่าเป็็นศิิลปะชั้้�นสููง มีีลวดลายพิิเศษ ที่่�สามััญชนไม่่สามารถใช้้ได้้เช่่น ลายครุุฑ จนกระทั่่�งอิินโดนีีเซีีย ได้้ตกอยู่่ในอาณานิิคมของชาวดััตช์ ที่่ ์ �ได้้ออกกฎระเบีียบให้ป้ระชาชน ทุุกคนมีีฐานะเท่่าเทีียมกััน จึึงทำให้้เกิิดการผสมผสานระหว่่างลวดลาย ผ้้าบาติิกของราชสำนัักและสามััญชนเข้้าด้ว้ยกััน ในช่ว่งยุุคนี้้�เองศิิลปะ ผ้้าบาติิกได้้เกิิดลวดลายและสีีสัันใหม่่ๆ ออกมาเป็็นจำนวนมาก จนทำให้ผ้้ ้าบาติิกกลายเป็็นที่่นิ�ิยม และเป็็นสิินค้้าส่่งออกของประเทศ อิินโดนีีเซีียในเวลาต่่อมา ภาพที่่� 48 “ชุุดสีีดา” ออกแบบโดย นิิพพิิชฌน์์ นิิมิิตรบรรณสาร ตััดเย็็บโดย ห้้องเสื้้�อสุุโข จ.เชีียงใหม่่ ที่่�นำชุุดไทลื้้�อมาตีีความ ตััดเย็็บและเรีียงเรีียงใหม่่ เป็็นชุุดเดรสที่่�นำความเป็็นไทยพื้้�นเมืือง ผสานเข้้ากัับแฟชั่่�นได้้อย่่างลงตััว ที่่�มา: เดลิินิิวส์์ออนไลน์์ https://www.dailynews.co.th/news/2264290/ ปฐมบทอััตลัักษ ณ์์ภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน