หนังสือ พลวัตภูมิปัญญาผ้าลำพูน

51 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 49 ผ้้าบาติิกลาย Udan Liris เป็็นลวดลายที่่�สงวนไว้้สำหรัับ พระมหากษััตริิย์์และเชื้้�อพระวงศ์์อิินโดนีีเซีีย ที่่�มา: เว็็บไซต์์batik-tulis https://batik-tulis.com/blog/batik-yogyakarta/ ภาพที่่� 51 ลายผ้้าบาติิกของประเทศอิินโดนีีเซีีย ภาพ : DMICE ที่่�มา: https://www.vogue.co.th/fashion/inspirations/article/batikhistory ภาพที่่� 50 ภาพบรรยากาศการทำผ้้าบาติิกในชุุมชน ประเทศอิินโดนีีเซีียสมััยก่่อน ภาพ : ikha restno Blog ที่่�มา: https://www.vogue.co.th/fashion/inspirations/article/ batikhistory ภาพที่่� 52 ลายผ้้าบาติิกของประเทศไทย ภาพ : districtCdd.co.th ที่่�มา: https://www.vogue.co.th/fashion/inspirations/article/batikhistory

52 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน การเข้้ามาของผ้้าบาติิกในประเทศไทย เริ่่�มจากช่่างไทยที่่� อำเภอสุุไหงโกหลก จัังหวััดนราธิิวาส ได้้เดิินทางไปเรีียนรู้้วิิธีีการทำ ผ้้าบาติิกจากประเทศมาเลเซีีย ซึ่่�งมาเลเซีียได้้รัับอิิทธิิพลผ้้าบาติิก จากอิินโดนีีเซีียมาก่่อนหน้้านี้้� จากนั้้�นช่่างไทยได้้นำเทคนิิควิิธีีการทำ ผ้้าบาติิกมาเผยแพร่่โดยการตั้้�งโรงงานผลิิตผ้้าบาติิก ต่่อมาวิิทยาลััย ครููยะลาหรืือมหาวิิทยาลััยราชภััฏยะลาในปััจจุุบััน ได้้เผยแพร่่ ผ้้าบาติิกให้้เป็็นที่่�รู้้จัักในสายวิิชาการ และทำให้้เกิิดการส่่งเสริิม เป็็นอาชีีพมาจนถึึงปััจจุุบััน โดยสีีสัันและลวดลายผ้้าบาติิกจะไม่่มีี รููปแบบตายตััว ขึ้้�นอยู่่กัับการออกแบบตามอััตลัักษณ์์ในแต่่ละพื้้�นที่่� จากคำบอกเล่่าของกลุ่่มผู้้ประกอบการผ้้าบาติิก จัังหวััด ลำพููน (พ.ศ.๒๕๖๖) ทำให้้ทราบถึึง จุุดเริ่่�มต้้นของการทำผ้้าบาติิก ในจัังหวััดลำพููน โดยเริ่่มจ�าก“อาจารย์วิ์นิจ ิ โกญจนาท”อดีีตหัวัหน้้า หน่่วยทดลองเส้้นใยและไหม กรมส่่งเสริิมอุุตสาหกรรม ได้้นำองค์์ ความรู้้ด้้านผ้้าบาติิกเข้้ามาสาธิิตและเผยแพร่่ในจัังหวััดเชีียงใหม่่ ต่่อมาในช่่วงประมาณ ปีีพ.ศ.2510 “อาจารย์์สงคราม เสนาธรรม”ได้้เข้้ามารับช่ัว่งต่่อในการสอนการทำผ้้าบาติิกและการทอ ผ้้ากี่่�กระตุุกด้ว้ยคานกระดกให้กั้ บผู้้ป ัระกอบการเช่่น ร้้าน ฟ.ภููษาคาร และร้้านนัันทขว้้าง จากนั้้�นศููนย์ส่์ ่งเสริมอุิุตสาหกรรมภาคที่่� 1 จัังหวััด เชีียงใหม่่ โดยกรมส่่งเสริิมอุุตสาหกรรม กระทรวงอุุตสาหกรรม ได้้นำเอารููปแบบการผลิิตผ้้าบาติิกจากวััฒนธรรมทางภาคใต้้มา เผยแพร่่ในปีีพ.ศ. 2518 อย่่างเป็็นทางการ โดยมีีเป้้าประสงค์์ เพื่่�อการพััฒนาอุุตสาหกรรมในเขตพื้้�นที่่�จัังหวััดภาคเหนืือ จึึงได้้ทำการ ส่่งเสริิมและพััฒนายกระดัับบุุคลากร รวมไปถึึงกลุ่่มผู้้ประกอบการ ให้้มีีศัักยภาพในการประกอบธุุรกิิจมากขึ้้�น วิิทยากรผู้้ถ่่ายทอด องค์์ความรู้้การทำผ้้าบาติิกในขณะนั้้�น คืือ “อาจารย์์บุุญมีีสมณะ” เจ้้าของกิิจการร้้าน “สมบููรณ์์สิ่่�งทอ” และเป็็นผู้้เชี่่�ยวชาญในการทำ ผ้้าบาติิกทั้้�งในรููปแบบเขีียนลาย (Freehand) และแบบพิิมพ์์ลาย ซึ่่�งในช่่วงเวลาดัังกล่่าว ได้้มีีผู้้ประกอบการในจัังหวััดเชีียงใหม่่และ ลำพููนให้้ความสนใจในการเรีียนรู้้วิิธีีการทำผ้้าบาติิก และได้้เดิินทาง ไปเรีียน ณ ศููนย์์ส่่งเสริิมอุุตสาหกรรมภาคที่่� 1 ทุ่่งโฮเตล จัังหวััด เชีียงใหม่ จึ่ ึงทำให้้เกิิดการนำเอาเทคนิิคการผลิิตผ้้าบาติิกมาใช้้ในพื้้�นที่่� จัังหวััดเชีียงใหม่่ และจัังหวััดลำพููน ปััจจุุบัันร้้านสมบููรณ์์สิ่่�งทอยัังคง ดำเนิินกิิจการโดยทายาทและยัังคงเปิิดสอนวิิธีีการทำผ้้าบาติิกให้้กัับ นัักท่่องเที่่�ยวต่่างชาติิและผู้้ที่่�สนใจ ถึึงแม้้ผ้้าบาติิกไม่่ใช่่ศิิลปะดั่่�งเดิิม และไม่่ใช่่เทคนิิควิิธีี จากวััฒนธรรมท้้องถิ่่�นในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููน หากแต่่ผลงานศิิลปะ ผ้้าบาติิกจัังหวััดลำพููนกลายเป็็นที่่�รู้้จัักของกลุ่่มผู้้ที่่�ชื่่�นชอบศิิลปะ ผ้้าบาติิก เนื่่�องด้้วยผ้้าบาติิกลำพููนมีีรููปแบบการผลิิต เทคนิิควิิธีี การออกแบบลวยลายที่่�หลากหลาย อีีกทั้้�งการมีีพื้้�นฐานเป็็นแหล่่ง ทอผ้้าฝ้้ายขนาดใหญ่่ จึึงทำให้้ผ้้าบาติิกลำพููนเป็็นหนึ่่�งในแหล่่งส่่ง ออกผ้้าบาติิกแห่่งหนึ่่�งในประเทศไทย รููปแบบผ้้าบาติิกในจัังหวััด ลำพููนมีีทั้้�งรููปแบบลวดลายอย่่างง่่ายบนผืืนผ้้าฝ้้าย สามารถขายส่่งได้้ ในราคาต้้นทุุนที่่�คุ้้มค่่าให้้กัับกลุ่่มผู้้ประกอบการ พ่่อค้้าคนกลาง ที่่�นำไปจำหน่่ายต่่อ อีีกทั้้�งมีีการออกแบบลวดลายที่่�ซัับซ้้อนขึ้้�น เชื่่�อมโยงถึึงความอ่่อนช้้อยของศิิลปะล้้านนา เช่่น ลายเครืือเถา พรรณพฤกษา ลายเรขาคณิิต ลายโคมล้้านนา โดยผ่่านลายเส้้นที่่� นุ่่มนวลผ่่านเทคนิิคเขีียนเทีียนด้ว้ยมืือแบบฟรีีแฮนด์์(Freehand)และ การจัับคู่่สีที่่�เน้้นโทนสีอ่ี่อนเช่่น สีีเอิร์ิ์ธโทน สีีพาสเทลโดยเทคนิิคทั้้�งหมด นี้้�ได้ถูู้กสร้้างสรรค์์ลงบนผืืนผ้้าไหม อัันเป็็นเอกลัักษณ์์ของจัังหวััดลำพููน จึึงทำให้้ผ้้าบาติิกลำพููนมีีลัักษณะเฉพาะตััว ที่่�แสดงถึึงการประยุุกต์์ ศิิลปะล้้านนาดั่่�งเดิิมเข้้าร่่วมกัับศิิลปะการทำผ้้าบาติิก รวมถึึง ความสร้้างสรรค์์ในการจัับคู่่สีีที่่�เชื่่�อมโยงถึึงการใช้้สีีบนผืืนผ้้าไหม ในแบบฉบัับของจัังหวััดลำพููน ปฐมบทอััตลัักษ ณ์์ภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

53 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ตอนที่ ่� 2 พลวััตภููมิ ิปััญญา ผ้้าลำพููน

54 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน พลวััตภููมิ ิปััญญาผ้้าลำพููน ตำรา “พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน” เป็็นตำราที่่�กล่่าวถึึง องค์์ความรู้้ภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน อัันเกิิดจากกระบวนการถอดองค์์ความรู้้ ที่่�เกี่่�ยวกัับการใช้้เครื่่�องมืือ อุุปกรณ์์รวมไปถึึงการผลิิตเส้้นใย เทคนิิคการย้้อม เทคนิิคการทอ ตลอดจนการออกแบบและการขึ้้�นลวดลาย โดยรายละเอีียดทั้้�งหมดได้้แฝงอยู่่ในขั้้�นตอนกระบวนการผลิิตผ้้าแต่่ละประเภท ภายใต้้อิิทธิิพลความเชื่่�อ วััฒนธรรม และวิิถีีชีีวิิต โดยข้้อมููล ที่่�นำเสนอในตอนที่่�๒ นี้้� มาจากการสััมภาษณ์์การถ่่ายทอดข้้อมููลจากปราชญ์์ ผู้้เชี่่�ยวชาญ และกลุ่่มผู้้ประกอบการผ้้าในจัังหวััดลำพููน ผนวกกับัการผสมผสานข้้อมููลจากแหล่่งค้้นคว้้า สุุดท้้ายจึึงนำมาเรีียบเรีียงสู่่การเขีียนเป็็นเนื้้�อหาที่่ผ่�่านกระบวนการวิิเคราะห์์และกระบวนการ สัังเคราะห์์ ที่่�นำเสนอให้้เห็็นถึึงพลวััตภููมิิปััญญาแห่่งผืืนผ้้า โดยผ่่านการอธิิบายกระบวนการผลิิตผืืนผ้้าในแต่่ละประเภท ดัังนี้้� นัับตั้้�งแต่่พระราชชายาเจ้้าดารารััศมีีได้้ถ่่ายทอดการทอ ผ้้ายกดอกด้้วยเทคนิิคที่่�ประยุุกต์์จากราชสำนัักสยามให้้แก่่เจ้้านาย ฝ่่ายเหนืือ จนเผยแพร่่สู่่สาธารณชนทั่่�วไป เป็็นที่่�มาของการก่่อตั้้�งโรง ทอผ้้า 10 แห่่งในเมืืองลำพููน ถึึงแม้้ว่่าในปััจจุุบัันโรงทอผ้้าทั้้�ง 10แห่่งนี้้ �ได้้ยกเลิิกการดำเนิินกิจิการไปแล้ว ้หากแต่่การสืบืทอดเทคนิิค วิิธีีการทอผ้้ายัังคงได้้สืืบสานจากรุ่่นสู่่รุ่่น และการเผยแพร่่องค์์ความรู้้ สู่่สาธารณชนทำให้้ยัังคงมีีการผลิิตผ้้ายกดอกลำพููนจนมีีชื่่�อเสีียง เลื่่�องลืือในปััจจุุบััน สืืบเนื่่�องจากปีีพ.ศ. 2526 - พ.ศ. 2528 ได้้มีีการก่่อสร้้าง จััดตั้้�งนิิคมอุุตสาหกรรมภาคเหนืือขึ้้�นที่่�จัังหวััดลำพููน โดยการนิิคม อุุตสาหกรรมแห่่งประเทศไทย (กนอ.) เพื่่�อตอบสนองนโยบายของ ภาครััฐตามแผนพััฒนาเศรษฐกิิจและสัังคมแห่่งชาติิฉบัับที่่� 4 (พ.ศ. 2520 – 2524) ส่่งผลให้้จัังหวััดลำพููนเกิิดการพััฒนาในด้้าน สาธารณููปโภค แรงงาน วััตถุุดิิบทางการเกษตร ระบบสื่่�อสาร และ การคมนาคม อย่่างก้้าวกระโดด กระบวนการกลายเป็็นสัังคมเมืือง จากการขยายเขตอุุตสาหกรรม ทำให้้เกิิดการเปลี่่�ยนแปลงรููปแบบ วิิถีีชีีวิิต ค่่านิิยมของคนในจัังหวััดลำพููน โดยเฉพาะกลุ่่มแรงงาน วััยทำงานที่่�ถููกดึึงเข้้าสู่่การเป็็นแรงงานในระบบจากการทำงาน ในโรงงานอุุตสาหกรรม ทั้้�งนี้้�การเป็็นแรงงานในระบบจะได้้รัับ ความคุ้้มครองหรืือหลัักประกัันทางสัังคมจากนายจ้้างตาม กฏหมายแรงงาน อีีกทั้้�งมีีโอกาสได้รั้บค่ั ่าแรงที่่สู�ูงกว่่าจนสามารถสร้้าง ความมั่่�นคงให้้กัับชีีวิิตได้้ในอนาคต หากแต่่กลุ่่มที่่�จะเข้้าสู่่การเป็็น แรงงานในระบบจำเป็็นต้้องจบการศึึกษาขั้้�นพื้้�นฐาน หรืือมีีทัักษะ ประสบการณ์์ทางวิิชาชีีพในระดัับมืืออาชีีพ จากสถานการณ์์ข้้างต้้น จึึงเป็็นสาเหตุุให้้เกิิดการหลั่่�งไหลของภาคแรงงานในจัังหวััดลำพููน เข้้าสู่่ระบบอุุตสาหกรรมมากขึ้้�น ทำให้้ทางด้้านกลุ่่มผู้้ประกอบการเดิมิ ในจัังหวััดลำพููน ไม่่ว่่าจะเป็็นกลุ่่มผู้้ประกอบการทอผ้้า พลวััตภููมิ ิปััญญาผ้้ายกดอก พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

55 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน กลุ่่มผู้้ประกอบการภาคเกษตร เกิิดสภาวะขาดแคลนแรงงานในการ ประกอบการกิิจการ จนกระทั่่�งผู้้ประกอบการในจัังหวััดลำพููนต่่าง ต้้องยุุติิการดำเนิินกิิจการและปิิดตััวลง จากการเกิิดการเปลี่่�ยนแปลง ค่่านิิยมและวิิถีีชีีวิิตของแรงงาน วััยทำงาน ในจัังหวััดลำพููน จึึงทำให้้ อุุตสาหกรรมการผลิิตผ้้าไหมยกดอกแบบดั้้�งเดิิมเริ่่�มประสบปััญหา ขาดแคลนช่่างทอและผู้้สืบืทอดมรดกทางวััฒนธรรมการทอผ้้าดัังกล่่าว จนกระทั่่�ง ในปีีพ.ศ. 2531 ผ้้าไหมยกดอกลำพููนได้้กลัับ มาเป็็นที่่�นิิยมอีีกครั้้�ง ภายหลัังจาก “ปุ๋๋ย- ภรณ์์ทิิพย์์นาคหิิรััญกนก” ตััวแทนสาวไทยเข้้าประกวด Miss Universe ประจำปีีค.ศ. 1988 (ครั้้�งที่่� 31) จนได้้ตำแหน่่งชนะเลิิศเป็็น Miss Universe ประจำ ปีี1988 และได้้รัับรางวััลชุุดแต่่งกายประจำชาติิยอดเยี่่�ยมประจำ ปีีค.ศ. 1988 โดย ปุ๋๋ย- ภรณ์์ทิิพย์์นาคหิิรััญกนก สวมใส่่ชุุดไทย ประยุุกต์์ที่่�มีีต้้นแบบจากชุุดฉลองพระองค์์ของสมเด็็จพระนางเจ้้า สิิริิกิิติ์์�พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีีพัันปีีหลวง ซึ่่�งเป็็นชุุด ไทยจัักรีีสีีม่่วงเม็็ดมะปราง ชุุดท่่อนบนนั้้�นตััดเสื้้�อแบบแขนนางชีี จัับเดรปทั้้�งตััวทิ้้�งชายสไบปัักยาว ตััวเสื้้�อเย็็บติิดกัับผ้้านุ่่ง ท่่อนล่่าง เป็็นผ้้านุ่่งหน้้านาง ผ้้ายกดอกไหม ยกลายด้้วยดิ้้�นทอง ปัักลายด้้วย มุุกสีีทองที่่�หน้้านางและชาย ใช้้เทคนิิคการตััดเย็็บแบบพิิเศษให้้พอดีี กัับตััวผู้้สวมใส่่ จึึงไม่่ได้้ใช้้เข็็มขััดรััดเอว สำหรัับสไบเป็็นผ้้าไหมไทย ฉลุุปกปิิดทัับด้้วยลููกปััดสีีทอง พลอยสีีแดง สีีเขีียว สีีเหลืืองออกแบบ การตััดเย็็บโดยอาจารย์์ลำยงค์์บุุณยรััตพัันธุ์์ ห้้องเสื้้�อระพีี อีีกทั้้�งใน ครานั้้�น อาจารย์์ปรีีชาเกีียรติิบุุณยเกีียรติิได้้เป็็นผู้้ออกแบบลวดลาย ผ้้าไหมยกดอกลำพููนที่่�ได้้ถููกใช้้เป็็นผ้้านุ่่งหน้้านาง จากนั้้�นเป็็นต้้นมา ในอุุตสาหกรรมการประกวดสาวงามจึึง นิิยมใช้้ผ้้าไหมยกดอกลำพููนในการตััดเย็็บชุุดไทยประจำชาติิเพื่่�อให้้ ผู้้เข้้าประกวดได้้สวมใส่่เพื่่�อเสริิมความสง่่างาม ด้้วยความสวยงาม ของผืืนผ้้าไหมยกดอกลำพููนสู่่เวทีีประกวดสาวงามระดัับสากล จึึงทำให้ผ้้้าไหมยกดอกลำพููนได้รั้บัความนิิยมในกลุ่่มบุุคคลผู้้มีชื่่ี�อเสีียง ด้้วยความต้้องการนำผ้้าไหมยกดอกลำพููนมาใช้้ในการตััดเย็็บชุุดไทย เพื่่�อใช้้ในโอกาสพิิเศษ นอกจากนี้้� ผ้้าไหมยกดอกลำพููนยัังได้้ปรากฏอยู่่ในกระแส วััฒนธรรม เพลงป๊๊อปในระดัับสากล โดยศิิลปิินชาวไทย ลิิซ่่า-ลลิิษา มโนบาล หนึ่่�งในสมาชิิกของวงแบล็็กพิิงก์์ (Blackpink) สัังกััดบริิษััท วายจีีเอนเตอร์์เทนเมนต์์ จากประเทศเกาหลีีใต้้ได้้สวมชุุดผ้้าไหม ยกดอกลำพููนในมิิวสิิกวิิดีีโอเพลงLALISA ที่่�ได้้รัับความนิิยมจากยอด รัับชมในแพลตฟอร์์ม (platform) ยููทููป (Youtube) 500 ล้้านครั้้�ง ภาพที่่� 53 ชุุดประจำชาติิMiss Universe 19๘๘ ครั้้�งที่่� (๓๑) ที่่�มา: เว็็บไซต์์Sarakadee Lite https://www.sarakadeelite.com/faces/miss-universe-porntip-nakhirunkanok/ ภาพที่่� 54 อแมนดา ชาลิิสา ออบดััม มิิสยููนิิเวิิร์์สไทยแลนด์์2020 สวมใส่่ชุุดไทยจิิตรลดา (หนึ่่�งในชุุดไทยพระราชนิิยม) ที่่�มีีการผสมผสานของวััฒนธรรมชุุดผู้้หญิิงไทยล้้านนาเสื้้�อปั๊๊�ด (ป้้าย) ผลงานการออกแบบของ สรรค์์ สุุดเกตุุ ที่่�มา: เว็็บไซต์์mthai https://mthai.com/lifestyle/fashion/147576.html#google_vignette

56 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ในระยะเวลา 9 เดืือน ถืือเป็็นสถิิติิใหม่่ของมิิวสิิกวิิดีีโอผลงานศิิลปิิน หญิิงเดี่่�ยวในประเทศเกาหลี อีีกทั้้�งมิิวสิิกวิดีิีโอเพลงนี้้ยั�ังเป็็นที่่�กล่่าวถึึง ในกลุ่่มผู้้ฟัังเพลงทั่่�วโลก ทั้้�งนี้้�ชุุดผ้้าไหมยกดอกที่่�ใช้้ในมิิวสิิกวิิดีีโอดัังกล่่าวเป็็น ผลงานการออกแบบของดีีไซน์์เนอร์์นามว่่า พลพััฒน์์ อััศวะประภา แห่่งแบรนด์์ ASAVA (อาซาว่่า) โดยเลืือกใช้้ผ้้าไหมยกดอกลำพููน สั่่�งทอเป็็นลวดลายพิิเศษที่่�เรีียกว่่า“ลายพานจัักรพรรดิิยกทอง” มาใช้้ ในการตััดเย็็บ โดยชุุดเสื้้�อไหล่่เดี่่�ยวแต่่งเคปยาว และกระโปรงสั้้�นจัับ เดรปผ้้าไหมสีีเหลืืองทอประดับด้ัว้ยคริิสตััลปัักมืือ ถืือเป็็นการออกแบบ ที่่�ผสมผสานการประยุุกต์์ใช้้ผ้้าไหมยกดอกลำพููน สะท้้อนความเป็็น ไทยโมเดิิร์์นพร้้อมทั้้�งแทรกวิิจิิตรเอกลัักษณ์์เพื่่�อแสดงถึึงความ เป็็นไทยออกมาให้้สมบููรณ์์แบบในผลงานระดัับสากล อััตลัักษณ์์ผ้้ายกดอกลำพููน ผ้้ายกดอกลำพููน ได้้ใช้้เทคนิิคการทอทั้้�งส่่วนตััวซิ่่�น และ ตีีนซิ่่�น ทอแบบต่่อเนื่่�องรวมเบ็็ดเสร็็จในผืืนเดีียว จะไม่่มีีแยกทอเป็็น สามชิ้้�น หััว กลาง ตีีน แล้้วนำมาเย็็บติิดกัันเหมืือนซิ่่�นล้้านนาทั่่�วไป จึึงทำให้้เกิิดการปรัับเปลี่่�ยนรููปแบบของเครื่่�องทอผ้้า หรืือกี่่�พื้้�นเมืือง แบบโบราณ มาเป็็นกี่่�พื้้�นเมืืองแบบประยุุกต์์ โดยได้้รัับอิิทธิิพลจาก การทอผ้้ากี่่�เพ้้าของจีีน เรีียกโดยรวมว่่า “กี่่ผ้�้ายก” หมายถึึงรวมหัวซิ่่ ั �น กลางซิ่่�น ตีีนซิ่่�น ไว้้ด้้วยกัันในผ้้าหน้้ากว้้างผืืนเดีียว โดยการทอผ้้า ยกดอกลำพููน 1 ผืืน จะมีีหน้้ากว้้างตามหน้้ากี่่�ต่่ำสุุด 1 เมตร และ ทอให้้ได้้ความยาวอยู่่ระหว่่าง 1.80-2 เมตร เทคนิิคการทอแบบ “ผ้้ายก” คืือการทอผ้้าโดยใช้้เทคนิิค การทอยกลวดลายให้้นููนสููงขึ้้�นกว่่าผืืนผ้้า โดยมีีการเลืือกยกบางเส้้น และข่มบ่างเส้้น จากนั้้�นพุ่่งกระสวยไปในระหว่่างกลาง ทั้้�งนี้้�อาจแทรก ด้้วยเส้้นไหม หรืือดิ้้�นเงิินดิ้้�นทอง เพื่่�อเพิ่่�มความวิิจิิตรของลวดลายผ้้า ในอดีีตเทคนิิคการทอยกดอกนี้้�เป็็นเทคนิิคที่่นิ�ิยมใช้้ในคุ้้มเจ้้านายหรืือ ในราชสำนัักเท่่านั้้�น เอกลัักษณ์์ผ้้าไหมยกดอกลำพููน มีีความแตกต่่าง จากผ้้าทอพื้้�นที่่อื่่� �น กล่่าวคืือการทอผ้้าของลำพููนเป็็นลัักษณะการทอ แบบใช้้“ตะกอลอย” ไม่่ได้้ใช้้“ตะกอโยง” แบบทางภาคอีีสานและ ทางภาคใต้ ช่้ ่างทอผ้้าลำพููนจะเก็บ็ลวดลายไว้้ในตะกอลอยซึ่่�งสามารถ ผสมผสานลวดลายหลายอย่่างเข้้าไปในผ้้าผืืนเดีียวกัันได้้ลายยกดอก ของลำพููนจะมีีความนููนเด่่นขึ้้�นมาและ“เชิิงผ้้า” ที่่�นำมาใช้ตั้ัดเป็็นซิ่่�น ลำพููน ต้้องมีีเอกลัักษณ์์ความกว้้างของเชิิงซิ่่�นต้้องไม่่เกิินหนึ่่�งในสาม ของผ้้าทั้้�งผืืน ผ้้ายกดอกลำพููนนัับเป็็นศิิลปะการทอผ้้าที่่�มีีลวดลาย เป็็นเอกลัักษณ์์สอดคล้้องกัับลวดลายในงานจิิตรกรรมล้้านนาที่่�เน้้น การบอกเล่่าถึึงเรื่่�องราว ความเชื่่�อ วิิถีีชีีวิิต สิ่่�งแวดล้้อมที่่�เรีียบง่่าย ตามความเป็็นจริิง ผนวกกับัการสะท้้อนถึึงกลิ่่�นอายความเป็็นท้้องถิ่่�น โดยผ่่านลวดลายที่่�อ่่อนช้้อยและการใช้้สีีที่่�ไม่่ฉููดฉาด ลวดลายที่่�นิิยม นำมาใช้้ในงานศิิลปะล้้านนารวมถึึงผ้้ายกดอกลำพููน คืือ กลุ่่มลาย พรรณพฤกษา ลวดลายที่่�ถืือเป็็นลายเอกลัักษณ์์แบบโบราณของ ลำพููนคืือ “ลายดอกพิิกุุล” จึึงเป็็นที่่�มาของการเรีียกว่่า “ผ้้าไหม ยกดอก” หรืือ“ผ้้าไหมยกดอกลำพููน” ต่่อมาได้มี้ีการประดิษฐ์ิ ์ลวดลาย ดอกพิิกุุลให้้มีีความหลากหลายขึ้้�น เช่่น พิิกุุลกลม พิิกุุลสมเด็็จ พิิกุุลใหญ่่ พิิกุุลถมเกสร พิิกุุลเครืือ พิิกุุลเชิิงใหญ่่ พิิกุุลมีีขอบ พิกุิุลก้้านแย่่งรวมทั้้�งมีีการประดิษฐ์ิ ์ลวดลายใหม่่ๆโดยช่่างทอรุ่่นใหม่่ ที่่ร่�วมสื่บืสานมรดกภููมิิปััญญาการทอผ้้าไหมยกดอกลำพููน นิิยมคิิดค้้น ออกแบบลวดลายที่่�บ่่งบอกถึึงอััตลัักษณ์์ของตนเอง โดยการใช้้วิิธีีการ แต่่งเติมิลวดลายและลงประกบเข้้ากับัลายดอกดั้้�งเดิม ิและตั้้�งชื่่�อเรีียก ลวดลายนั้้�นขึ้้�นมาใหม่่เช่่น ลายพานจัักรพรรดิิยกทอง จึึงก่่อให้้เกิิด ความหลากหลายของชื่่�อเรีียกและลวดลายอย่่างมากมายในปััจจุุบััน ภาพที่่� 55 ชุุดผ้้าไหมยกดอกลำพููนในมิิวสิิควิิดีีโอ LALISA ออกแบบโดย ASAVA ที่่�มา: เว็็บไซต์์mgronline https://mgronline.com/travel/detail/9640000090992 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

57 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ด้้วยอััตลัักษณ์์ผ้้าไหมยกดอกลำพููนที่่�มีีความโดดเด่่น มาแต่่อดีีต ในปััจจุุบัันจุุดเด่่นของผ้้าไหมยกดอกลำพููนได้้มีี การควบคุุมมาตรฐานจากการขึ้้�นทะเบีียนสิ่่�งบ่่งชี้้�ทางภููมิิศาสตร์์ (GI) ในวัันที่่�14 มีีนาคม 2550 ที่่�เน้้น 3 หลัักมาตรฐานได้้แก่ ม่ าตรฐานใน กระบวนการผลิิต มาตรฐานคุุณภาพของผ้้าที่่�ทอเสร็็จ และมาตรฐาน ในการตรวจสอบย้้อนกลับ ัเช่่น ผ้้าไหมยกดอกลำพููนจะต้้องมีีการผลิิต ในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููน กระบวนการผลิิตต้้องผ่่านการควบคุมุตรวจสอบ ได้้แก่่การขึ้้�นทะเบีียนผู้้ผลิิตรวมทั้้�งมีีเอกสารกำกับัเพื่่�อการตรวจสอบ ย้้อนกลับั ได้้โดยผ้้าไหมยกดอกลำพููนที่่ผ่�่านมาตรฐานจะได้รั้บัการติิด ตราสััญลัักษณ์์GI ไทย ซึ่่�งสามารถสร้้างมููลค่่าเพิ่่�มให้้แก่่สิินค้้าได้้กว่่า ร้้อยละ 50 ผ้้าไหมยกดอกลำพููนเป็็นหนึ่่�งในการสร้้างชื่่�อให้้กัับวงการ ผ้้าไหม การได้้ขึ้้�นทะเบีียนสิ่่�งบ่่งชี้้�ทางภููมิิศาสตร์์ (GI) ทำให้้ชาว ไทยและชาวต่่างชาติิให้้การยอมรัับ เพราะสิินค้้า GI คืือสิินค้้าที่่�มีี เอกลัักษณ์์โดดเด่่นที่่�เกิิดจากภููมิิปััญญาและธรรมชาติิสรรสร้้างขึ้้�นมา ซึ่่�งสามารถหาได้้จากสิินค้้าที่่�มีีชื่่�อเสีียงได้้ทุุกจัังหวััดในภููมิิภาคต่่าง ๆ ของประเทศไทย ลวดลายเอกลัักษณ์์ผ้้ายกดอก การสืืบทอดลวดลายอัันเป็็นอััตลัักษณ์์ของผ้้าไหมยกดอก ลำพููนในอดีีต เกิิดจากประสบการณ์์และความชำนาญของช่่างทอ ที่่�ต้้องจดจำลวดลายและวิิธีีการทอที่่�ได้้รัับการสืืบทอดบอกต่่อจาก รุ่่นสู่่รุ่่น เนื่่�องจากการทำลวดลายของผ้้าไหมยกดอกนั้้�นไม่่มีีการวาด ลวดลายต้้นแบบและไม่่มีีการบัันทึึกเป็็นตำรา ดัังนั้้�นในการทอผ้้า ยกดอก แบบโบราณจึึงเป็็นการสั่่�งสมความชำนาญผ่่านกาลเวลา ทั้้�งนี้้� “ต้้นตำรัับของการทอผ้้ายก” นั้้�นเริ่่�มมาจากการที่่�พระราชชายา เจ้้าดารารััศมีีทรงได้้แรงบัันดาลใจมาจากช่่างทอในราชสำนัักสยาม จากการได้้ทรงส่่งข้้าหลวงเข้้ามาร่่วมเป็็นข้้าหลวงในพระตำหนัักของ พระวิิมาดาเธอ พระองค์์เจ้้าสายสวลีีภิิรมย์์กรมพระสุุทธาสิินีีนาฏ ปิิยมหาราชปดิิวรััดา ซึ่่�งทรงเป็็นพระอััครชายาในพระบาทสมเด็็จ พระจุุลจอมเกล้้าเจ้้าอยู่่หััว อีีกทั้้�งทรงได้้แรงบัันดาลใจจากช่่างทอใน ราชสำนัักสยามที่่�เป็็นชาวปัักษ์์ใต้้ จากนครศรีีธรรมราช และไชยา สุุราษฎร์์ธานี ที่่�ใช้้เทคนิิคการทอยกดอกด้ว้ยไหมและดิ้้�นทอง จึึงทำให้้ ลวดลายผ้้ายกดอกของทางลำพููน ไชยาและนครศรีีธรรมราช มีีความ อ่่อนหวานละม้้ายกััน อีีกทั้้�งต่่อมาได้้มีีการแลกเปลี่่�ยนเรีียนรู้้ทางด้้านวััฒนธรรม ผ้้าทอกัับประเทศเพื่่�อนบ้้าน คืือ กััมพููชา และพม่่า จึึงเป็็นที่่�มาของ การประยุุกต์์ลวดลายจากอิิทธิิพลจากศิิลปกรรมขอมโบราณจาก “ผ้้าสมปัักปููม”มาผสมผสานลวดลายในการทอ โดยใช้้เทคนิิค การทอ“ท้้องผ้้า” “สัังเวีียน” และ “กรวยเชิิง” ส่่วนลวดลายที่่� ได้้รัับอิิทธิิพลจากพม่่านั้้�น คืือ ลวดลาย“ผ้้าซิ่่�นลุุนตยาอาฉิิก” ที่่�พระราชชายาเจ้้าดารารััศมีีทรงโปรดปรานอย่่างมาก ซึ่่�งลวดลาย ผ้้าซิ่่�นลุุนตยาอาฉิิกนี้้�จะมีีความคล้้ายคลึึงกัับซิ่่�นลวดลายน้้ำไหลของ ชาวไทลื้้�อนั่่�นเอง ด้้วยเทคนิิคการทอลวดลายผ้้าซิ่่�นลุุนตยาอาฉิิก จะมีีการโค้้งเว้้าเหมืือนเกลีียวคลื่่�นอ่่อนช้้อย และมีีลายนููนเป็็น บางช่ว่ง จึึงเป็็นที่่�สนใจในพระราชชายาเจ้้าดารารัศมีั ที่่�ได้้เรีียนรู้้วิธีิีการ และนำเทคนิิคบางประการที่่�ใช้้ทอผ้้าลุุนตยาอาฉิิกของพม่่า เข้้ามา ผสมผสานกัับการทอผ้้ายกดอกจากราชสำนัักสยาม และ นครศรีีธรรมราช จากนั้้�นนำมาประยุุกต์์จนเกิิดอััตลัักษณ์์เฉพาะตััว แล้วจึ้ ึงนำมาสอนถ่่ายทอดให้้แก่่เจ้้าหญิิงลำเจีียก(ณ ลำพููน) เกษมสัันต์์ ธิิดาองค์์โตของพลตรีีเจ้้าหลวงจัักรคำขจรศัักดิ์์ จ�นกลายเป็็นอััตลัักษณ์์ เฉพาะของผ้้าไหมยกดอกลำพููนจนถึึงปััจจุุบััน ภาพที่่� 56 ผ้้าไหมยกดอกลายพิิกุุลโบราณ ที่่�มา: เว็็บไซต์์Sarakadee Lite https://www.sarakadeelite.com/arts_and_culture/lamphun-thai-silk-history/ ภาพที่่� 57 ตราสััญลัักษณ์์สิ่่�งบ่่งชี้้�ทางภููมิิศาสตร์์(GI) ที่่�มา: เว็็บไซต์์thaitextile https://www.thaitextile.org/th/insign/detail.2790.1.0.html

58 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ในเวล าต่่ อ ม าเจ้้ าพงษ์์ แก้้ว ณ ล ำพููน ได้้รัับการถ่่ายทอดเทคนิิคการทอผ้้ายกดอกจากเจ้้าหญิิงลำเจีียก โดยเป็็นผู้้สืืบสาน และเป็็นผู้้ริิเริ่่�มเก็็บลวดลายผ้้าทอไว้้ โดยการบัันทึึกลวดลายลงในกระดาษกราฟเพื่่�อเป็็ น ต้้นแบบ ลวดลายในการส่่งต่่อและ ป้้องกัันการสููญหายของลวดลาย จ นใ น ปััจจุุบัันสา ม ารถแยก ป ระเ ภ ท ลวดลายของ ผ้้ายกดอกลำพููนได้้๕ ประเภท ดัังนี้้� 1. ลวดลายพรรณพฤกษา 2. ลวดลายสารพััดสััตว์์ 3. ลวดลายองค์์เทพ 4. ลวดลายตามความเชื่่�อทางพุุทธศาสนา 5. ลวดลายอื่่�น ๆ เช่่น ลายเรขาคณิิต ซึ่่�งในแต่่ละกลุ่่มประเภทของลวดลายที่่�ได้ป้รากฎอยู่่บนผืืนผ้้านั้้�น แสดงถึึงวิถีิชีวิีิต ความเชื่่�อ สภาพสิ่่�งแวดล้้อมของยุุคสมััย ผ่่านการถ่่ายทอดลงบนผืืนผ้้าจากช่่างทอ เช่่น ลายดอกพิิกุุล ลายกลีีบลำดวน ลายใบเทศ ลายเม็็ดมะยม และลายพุ่่มข้้าวบิิณฑ์์ ทั้้�งยััง มีีการแต่่งเติิมลวดลายใหม่่ทอประกบกัับลวดลายโบราณดั้้�งเดิิม เช่่น ลายดอกพิิกุุลซึ่่�งเป็็นลายต้้นแบบโบราณที่่�ได้้รัับความนิิยมสููงสุุดของ ผ้้ายกดอกลำพููน ถููกแตกลวดลายออกเป็็นลายพิิกุุลเครืือลายพิิกุุลมีีขอบ ลายพิิกุุลก้้านแย่่งลายพิิกุุลเชิิงใหญ่่ลายพิิกุุลถมเกสรลายพิิกุุลเล็็ก ลายพิิกุุลใหญ่่ลายพิิกุุลสมเด็็จ และลายพิิกุุลกลม เป็็นต้้น หากแต่่ยัังใช้้เทคนิิคการทอที่่�มีีลัักษณะโดดเด่่นแบบดั้้�งเดิิม ทำให้้ยัังคงเกิิดลวดลาย ที่่�มีีลัักษณะนููนต่่ำบนผืืนผ้้า พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 58 ตััวอย่่างการออกแบบลวดลายผ้้าบนกระดาษกราฟ

59 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ตััวอย่่างลวดลายพรรณพฤกษา ภาพที่ ่� 59 ลายดอกแก้้ว (อาจารย์์ชีีระโชติิ สุุนทรารัักษ์์อนุุเคราะห์์ลายผ้้า) ภาพที่ ่� 60 ลายดอกเข็็ม (อาจารย์์ชีีระโชติิ สุุนทรารัักษ์์อนุุเคราะห์์ลายผ้้า) ภาพที่ ่� 61 ลายดอกพิิกุุล (อาจารย์์ชีีระโชติิ สุุนทรารัักษ์์อนุุเคราะห์์ลายผ้้า)

60 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่ ่� 62 ลายดอกพุุดตาน (โบราณ) (อาจารย์์ชีีระโชติิ สุุนทรารัักษ์์อนุุเคราะห์์ลายผ้้า) ภาพที่ ่� 64 ลายผีีเสื้้�อ (อาจารย์์ชีีระโชติิ สุุนทรารัักษ์์อนุุเคราะห์์ลายผ้้า) พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ตััวอย่่างลวดลายสารพััดสััตว์ ์ ภาพที่ ่� 63 ลายหางนกยููง (อาจารย์์ชีีระโชติิ สุุนทรารัักษ์์อนุุเคราะห์์ลายผ้้า)

61 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ตััวอย่่างลวดลายองค์์เทพ ตััวอย่่างลวดลายตามความเชื่่�อทางพุุทธศาสนา ตััวอย่่างลวดลายอื่ ่� น ๆ เช่่น ลายเรขาคณิิต ภาพที่ ่� 67 ลายแก้้วชิิงดวง (อาจารย์์ชีีระโชติิ สุุนทรารัักษ์์อนุุเคราะห์์ลายผ้้า) ภาพที่ ่� 66 ลายพุ่่มข้้าวบิิณฑ์์ (อาจารย์์ชีีระโชติิ สุุนทรารัักษ์์อนุุเคราะห์์ลายผ้้า) ภาพที่ ่� 65 ลายนาคเกี้้�ยว (ในบางบริิบทนาคจััดอยู่่ในกลุ่่มความเชื่่�อทางศาสนา) (อาจารย์์ชีีระโชติิ สุุนทรารัักษ์์อนุุเคราะห์์ลายผ้้า)

62 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน กระบวนการผลิิตผ้้ายกดอกลำพููน เส้้นใย ในปััจจุุบัันได้้มีีการใช้้เส้้นใยในกระบวนการทอผ้้ายกดอก 2 ประเภท ดัังนี้้� 1. เส้้นไหม จากข้้อมููลทางประวััติิศาสตร์์วิิถีีชีีวิิตดั้้�งเดิิมของชาวเมืือง ลำพููนในการผลิิตเส้้นใยธรรมชาติิเพื่่�อใช้้ในกระบวนการทอผ้้านั้้�น ในอดีีตมีีเพีียงภายในบริิเวณคุ้้มหลวงที่่�ตั้้�งโรงทอผ้้าของเจ้้าหญิิง ลำเจีียก ที่่�ได้้เคยปลููกหม่่อนเลี้้�ยงไหมเองจนถึึงกระบวนการทอผ้้าไหม ยกดอกทุุกขั้้�นตอนภายในคุ้้ม หากแต่่เมื่่�อกาลเวลาได้้ล่่วงเลยมาถึึง การปิิดกิิจการโรงทอของเจ้้าหญิิงลำเจีียกการผลิิตเส้้นใยนัับจากการ ปลููกหม่่อนเลี้้�ยงไหมภายในคุ้้มก็็สิ้้�นสุุดลง ขาดการสานต่่อ เนื่่�องจาก เมื่่�อเข้้าสู่่ยุุคโรงทอของเจ้้าหญิิงพงษ์์แก้้ว ได้้เน้้นเพีียงกระบวนการ ทอผ้้าเพีียงอย่่างเดีียว โดยมีีการนำสั่่�งเส้้นไหมมาจากที่่�อื่่�น ส่่วนพื้้�นที่่�อื่่�นที่่�พบว่่า มีีการปลููกหม่่อนเลี้้�ยงไหมในพื้้�นที่่� จัังหวััดลำพููน คืือ บริิเวณอำเภอบ้้านโฮ่่ง ตำบลป่่าพลููในเขต ชุุมชนกะเหรี่่�ยง เมื่่�อราว 50-60 ปีีที่่�แล้้ว หากแต่่ลัักษณะเส้้นไหม จะเป็็นปม ไม่่สม่่ำเสมอกัันตลอดทั้้�งเส้้น เนื่่�องจากใช้้วิิธีีการสาวไหม ด้้วยมืือ ไม่่ได้้สาวไหมจากเครื่่�องจัักร จนกระทั่่�งเมื่่�อถึึงเวลาที่่�อำเภอ บ้้านโฮ่่งได้้กลายเป็็นดิินแดนแห่่งการส่่งเสริิมการปลููกหอมแดง และกระเทีียม เนื่่�องจากลัักษณะภููมิิประเทศของอำเภอบ้้านโฮ่่ง มีีสภาพดิินที่่�อุุดมสมบููรณ์์ไปด้้วยแร่่ธาตุุ ที่่�สำคััญยัังมีีแหล่่งน้้ำ สายใหญ่่ไหลผ่่านไร่่นา และ พื้้�นที่่�สวนของเกษตรกร จึึงทำให้้เหมาะ แก่่การปลููกพืชืสวน อีีกทั้้�งหอมแดงและกระเทีียม ของอำเภอบ้้านโฮ่่ง ยัังได้้รัับการขนานนาม ว่่าเป็็นหอมแดงและกระเทีียม ที่่�มีีคุุณภาพ ดีีที่่�สุุดของประเทศไทย นัับจากนั้้�นแทบทุุกพื้้�นที่่�ในอำเภอบ้้านโฮ่่ง จึึงปรัับเปลี่่�ยนรููปแบบการเกษตร และส่่งผลให้้การปลููกหม่่อน เลี้้�ยงไหมค่่อยๆ เลืือนหายไปในเวลาต่่อมา ด้ว้ย“ไหม”คืือองค์ป์ระกอบที่่�สำคััญในการทอผ้้าไหมยกดอก ลำพููน เหตุนีุ้้�การทอผ้้าในเมืืองลำพููนจึึงได้้เริ่่มมี�ีการนำเส้้นไหมมาใช้้ใน การทอผ้้าไหมยกดอกแต่่เนื่่�องจากในกระบวนการผลิิตเส้้ยใยไหมนับั จากกระบวนการต้้นน้้ำสู่่กระบวนการปลายน้้ำนั้้�นซับซ้ั ้อนและมีต้ี้นทุุน มููลค่่าสููง หากแต่่พื้้�นฐานการดำรงชีีวิิตของชาวเมืืองลำพููนทั่่�วไปนั้้�น ไม่่สามารถเข้้าถึึงกระบวนการผลิิตเส้้นใยไหมที่่�ซัับซ้้อนและ มีีมููลค่่าสููงได้้ จึึงนิิยมใช้้เส้้นฝ้้ายในการถัักทอเป็็นผ้้าผืืนสำหรัับการ ทำเครื่่�องนุ่่งห่่ม เมื่่�อสิ้้�นสุุดยุุคโรงทอของเจ้้าหญิิงลำเจีียก ผ้้าไหม ยกดอกลำพููนได้้ถููกเผยแพร่่สู่่สาธารณชน และเป็็นที่่�รู้้จัักในวงกว้้าง จึึงได้้เข้้าสู่่ยุุคแห่่งการก่่อตั้้�งโรงทอโดยประชาชนทั่่�วไป ขณะนั้้�นใน ทุุกโรงทอ ได้้นิิยมสั่่�งซื้้�อเส้้นไหมจากต่่างประเทศ เช่่น ประเทศ ญี่่�ปุ่่น และประเทศจีีน โดยเส้้นไหมจากประเทศญี่่�ปุ่่นนั้้�นมีีคุุณภาพดีี จึึงนิิยมซื้้�อมาทำไหมเส้้นยืืน คราวละหลายกิิโลกรััม เนื่่�องจากการ ทอผ้้าให้้ได้้ซิ่่�นในแต่่ละผืืน ต้้องใช้้ปริิมาณไหมต่่อซิ่่�น 1 ผืืน ต่่อเส้้นไหมครึ่่�งกิิโลกรััม ส่่วนเส้้นไหมจากประเทศจีีน อาจมีีคุุณภาพ ที่่�ย่่อมกว่่าจึึงนิิยมซื้้�อมาทำเป็็นไหมเส้้นพุ่่ง หรืือในบางครั้้�งที่่�เส้้นไหม จากประเทศญี่่�ปุ่่นขาดตลาด ก็็จะนิิยมซื้้�อเส้้นไหมจากประเทศจีีนมา ทำทั้้�งเส้้นยืืนและเส้้นพุ่่ง ส่่วนการรัับซื้้�อเส้้นไหมภายในประเทศ ชาวลำพููนนิิยมซื้้�อ เส้้นไหมจากภาคอีีสาน ได้้แก่่ จัังหวััดขอนแก่่น จัังหวััดชััยภููมิิและ จัังหวััดเลย โดยการซื้้�อเส้้นไหมจากภาคอีีสานจะเป็็นการสั่่�ง เส้้นใยดิิบ ที่่�ผ่่านกระบวนสาวแต่่ยัังไม่่ได้้ลอกกาว ทั้้�งนี้้�เมื่่�อเส้้นไหมที่่� ส่่งตรงจากถิ่่�นอีีสานมาถึึงถิ่่�นเหนืือ จัังหวััดลำพููน เส้้นไหมจึึงจะเข้้าสู่่ กระบวนการต้้มลอกกาว ย้้อมสีีและการกรอ จนถึึงกระบวนการทอ ในที่่สุ�ุดทั้้�งนี้้�นอกจากการสั่่�งซื้้�อเส้้นไหมจากภาคอีีสาน ผู้้ประกอบการ ผ้้าไหมยกดอกในจัังหวััดลำพููน ยัังนิิยมสั่่�งซื้้�อเส้้นไหมจากกลุ่่มพ่่อค้้า ชาวจีีนในตรอกเหล่่าโจ้้ว ตลาดวโรรส จัังหวััดเชีียงใหม่่เช่่นกััน จวบจนปััจจุุบัันการใช้้เส้้นไหมในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููน ยัังคง เป็็นรูปูแบบการรับซื้้ ั �อ หากแต่่เปลี่่�ยนการรับซื้้ ั �อจากพ่่อค้้าคนกลางมา เป็็นการรัับซื้้�อเส้้นไหมส่่งตรงจากโรงงานผลิิตที่่�มีีการรัับรองคุุณภาพ มาตรฐานในระดัับสากล โดยนิิยมใช้้เส้้นไหมจากประเทศจีีนสลัับ กัับเส้้นไหมจากภาคอีีสาน โดยเส้้นไหมสำหรัับการทอผ้้ายกดอกนั้้�น จำแนกตามประเภทการใช้้งาน ดัังนี้้� 1. เส้้นไหมยืืน นิิยมเป็็นไหมควบ 3 หรืือไหมควบ 4 ขนาด เส้้นค่่อนข้้างเล็็ก เรีียบเสมอกััน เกลีียวแน่่น 2. เส้้นไหมพุ่่ง นิิยมเป็็นไหมควบ 6 ตีีเกลีียว จะมีีลัักษณะ เส้้นใหญ่่กว่่าไหมยืืน และเป็็นการตีีเกลีียวที่่�หลวมกว่่าเส้้นยืืน 3. เส้้นใยอื่่�นๆ เพื่่�อเป็็นวััสดุุเสริิมความสวยงาม เช่่น ดิ้้�นเงิิน ดิ้้�นทอง พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 68 เส้้นไหมย้้อมสีีสัังเคราะห์์

63 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ๒. เส้้นฝ้้าย จุุดกำเนิิดของการทอผ้้าฝ้้ายยกดอกเกิิดขึ้้�นด้ว้ยกระบวนการ ออกแบบลวดลายผ้้าให้้เกิิดความวิิจิิตร โดยการทอผ้้าฝ้้ายดั้้�งเดิิมนั้้�น จะเริ่่�มจากการปลููกฝ้้าย เก็็บฝ้้าย ปั่่�นฝ้้าย จนเข้้าสู่่กระบวนการทอ เป็็นผืืน เพื่่�อวััตถุุประสงค์์ให้้เป็็นเครื่่�องนุ่่งห่่ม เสื้้�อผ้้า เครื่่�องแต่่งกาย สำหรัับชาวบ้้านหรืือสามััญชนทั่่�วไป หากแต่่ในช่่วงที่่�ชุุมชนประกอบ พิธีิีกรรมสำคััญ กลุ่่มช่่างทอจะประดิษฐ์ิ ์ลวดลายที่่มี�ีความซับซ้ั ้อนและ วิจิิตรมากขึ้้�นกว่่าลวดลายที่่�ใช้้ในชีวิีิตประจำวััน หนึ่่�งในนั้้�นคืือลวดลาย พรรณพฤกษาที่่�อ่่อนช้้อยและอาศััยเทคนิิคการทอแบบยก เพื่่�อให้้ เกิิดลัักษณะนููนต่่ำมีีความชััดเจนของลวดลาย จนกระทั่่�งในยุุคสมััยที่่� พระราชชายาเจ้้าดารารััศมีีได้้นำเทคนิิคการทอจากราชสำนัักสยาม เข้้ามาผสมผสานกับัเทคนิิคการทอแบบล้้านนา จึึงทำให้้เกิิดการพััฒนา ลวดลายที่่�หลากหลายมากขึ้้�น ต่่อมาได้้เกิิดการเปลี่่�ยนแปลงรููปแบบ การใช้้ที่่�ดิินจาก เรืือกสวนไร่่นาเป็็นพื้้�นที่่�ชุุมชนสู่่พื้้�นที่่�สิ่่�งปลููกสร้้าง กระทั่่�งตั้้�งแต่ปี่ ีพ.ศ.2524 เป็็นต้้นมา ฝ้้ายค่่อยๆ เลืือนหาย ไปจากวิิถีีชีีวิิตเกษตรกรไทย เนื่่�องจากต้้นทุุนที่่�เพิ่่�มมากขึ้้�น จากการกำจััดแมลงศััตรูพืูช ส่ื ่งผลให้ป้ระเทศไทยมีจีำนวนการผลิิตฝ้้าย ที่่�น้้อยลง และเน้้นการนำเข้้าเส้้นฝ้้ายจากต่่างประเทศเข้้ามาแทน รวมถึึงอุุตสาหกรรมการทอผ้้าฝ้้ายในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููน นิิยมซื้้�อ เส้้นฝ้้ายนำเข้้าทั้้�งจากต่่างประเทศและต่่างจัังหวััด เช่่น การเดิินทาง ไปซื้้�อเส้้นฝ้้ายจากกลุ่่มพ่่อค้้าชาวจีีนในตรอกเหล่่าโจ้้ว ตลาดวโรรส จัังหวััดเชีียงใหม่่ จนกระทั่่�งปััจจุุบัันได้้มีีการสั่่�งซื้้�อโดยตรงจากโรงงาน ที่่�มีีกระบวนการผลิิตตามมาตรฐาน ทั้้�งนี้้�นิิยมใช้้ฝ้้ายเส้้นยืืนขนาด 40/2 และฝ้้ายเส้้นพุ่่งขนาด 40/2 ในการทอผืืนผ้้า เครื่่�องทอผ้้า หรืือ กี่ ่� “กี่่�” เป็็นเครื่่�องทอผ้้าพื้้�นบ้้านที่่�พััฒนามาจากการทอผ้้า แบบโบราณที่่ผู�ูกด้้ายเส้้นยืืนกับต้ั ้นไม้้หรืือเสาเรืือน มาเป็็นโครงสี่่�เหลี่่�ยม กี่่�ทอผ้้า มีีไม้้คานกี่่�เป็็นโครงด้้านบนเพื่่�อรัับไม้้คานหาบที่่�รัับน้้ำหนััก ของฟืืมด้้วยเชืือก และมีีสายเชืือกโยงไม้้ขััดร่่องเขาที่่�หััวท้้าย มีีไม้้กำ สำหรัับยึึดเส้้นด้้ายยืืน โครงสร้้างและส่่วนประกอบของกี่่�ประดิิษฐ์์ขึ้้�น เพื่่�อให้้เกิิดความสะดวกในการทอผ้้า วััสดุุที่่�ใช้้สำหรัับงานโครงสร้้าง ของกี่่�นิิยมใช้้ไม้้เนื้้�อแข็็ง โครงสร้้างของกี่่�จะมีีคานรัับเสาหลััก 3 ส่่วน ได้้แก่่ ส่่วนด้้านบนสำหรัับยึึดโครงและรองรัับการยึึดคานประกอบ กี่่�อื่่�น ๆ บริิเวณขนาบข้้าง ส่่วนกลางค่่อนท้้ายสำหรัับยึึดคานพาด จากบริิเวณด้้านบนเพื่่�อเรีียงเส้้นยืืนและเชื่่�อมกัับที่่�นั่่�งของช่่างทอ ส่่วนท้้ายเป็็นฐานรองรัับโครงของกี่่�ทั้้�งหมดให้้สามารถตั้้�งอยู่่ได้้ ทั้้�งนี้้�ลัักษณะของกี่่�ทอผ้้า มีีทั้้�ง “กี่่�พุ่่งมืือ” ซึ่่�งจะใช้้กระสวย พุ่่งเส้้นด้้ายเส้้นนอนหรืือเส้้นพุ่่งด้้วยมืือ และ “กี่่�กระตุุก” ที่่�พุ่่งเส้้น กระสวยด้้วยการกระตุุกสายบัังคัับให้้กระสวยวิ่่�งกลัับไปกลัับมา อย่่างรวดเร็็ว โดยสรุุปแล้้วรููปแบบวิิธีีการทอผ้้าด้้วยกี่่�นั้้�นจััดอยู่่ ในหมวดของงานประเภทหััตถกรรมที่่�สามารถสร้้างคุุณค่่าสู่่การเพิ่่�ม มููลค่่าได้้ ภาพที่่� 69 เส้้นไหมและดิ้้�นทอง ภาพที่่� 70 เส้้นฝ้้าย

64 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน กี่่�ทอผ้้าทั่่ว�ไปส่่วนใหญ่่เป็็นแบบขาตั้้�ง เป็็นรูปูแบบที่่�ใช้้กัันอยู่่ ทั่่�วไปในท้้องถิ่่�น นิิยมทำจากไม้้เนื้้�อแข็็ง โดยกี่่�มีีส่่วนประกอบต่่าง ๆ ดัังนี้้� 1. เสาหลัักขาตั้้�ง เป็็นเสาทรงสี่่�เหลี่่�ยม ขนาดความสููงเท่่ากััน ทั้้�ง 4 ต้้น 2. ไม้้คาน เป็็นคานไม้้พาดเชื่่�อมต่่อระหว่่างเสาหลัักทั้้�ง 4 ต้้น 3. ไม้้รองนั่่�ง เป็็นแผ่่นไม้้ที่่�พาดไว้้บนคานไม้้ด้้านล่่างด้้าน คนทอ เพื่่�อให้้คนทอนั่่�งคนทอนั่่�งและวางอุุปกรณ์์การทอ เช่่น ตะกร้้า ใส่่ด้้าย ใส่่หวีี 4. ไม้้ม้้วนผ้้า สำหรัับการทอผ้้ายก ไม้้ม้้วนผ้้าจะเป็็นไม้้กลมขนาด เส้้นผ่่านศููนย์์กลางประมาณ 1.5 นิ้้ว �หรืือปััจจุบัุันนิิยมใช้ท่้ ่อแป๊ป๊เหล็็ก ขนาดเส้้นผ่่านศููนย์์กลางประมาณ 1.5 นิ้้�ว แทน สำหรัับการทอผ้้าฝ้้ายพื้้�นเมืือง ไม้้ม้้วนผ้้าจะเป็็นท่่อนไม้้ สี่่�เหลี่่�ยมที่่�ปลายทั้้�งสองข้้างเสีียบเข้้าเดืือยที่่�หลัักไม้้ด้้านใกล้้กัับผู้้ทอ เพื่่�อม้้วนเก็็บผ้้าที่่�ทอเสร็็จเรีียบร้้อยเอาไว้้ ภาพที่่� 73 ไม้้คาน ภาพที่่� 74 ไม้้รองนั่่�ง ภาพที่่� 72 เสาหลัักขาตั้้�ง ภาพที่่� 71 กี่่�พื้้�นเมืืองประยุุกต์์ ใช้้ทอทั้้�งไหมยกดอกและฝ้้ายยกดอก

65 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน 5. ไม้้หาบ เป็็นไม้้ไผ่่ทรงกระบอกขนาดกลางยาวพาดคานไม้้ เพื่่�อใช้้ผููกเชืือกโยงฟืืมและรอกที่่�พยุุงตะกอหรืือเขาเอาไว้้ 6. ไม้้เหยีียบ เป็็นไม้้ไผ่่ลำขนาดเล็็ก ยาวประมาณ 1 เมตร ผููกโยงกัับตะกอหรืือเขาสำหรัับเหยีียบเพื่่�อบัังคัับการสลัับขึ้้�นลงของ เครืือเส้้นด้้ายยืืน จำนวนไม้้เหยีียบขึ้้�นกัับจำนวนตะกอที่่�ใช้้ทอผ้้า 7. ตะกอหรืือเขา เป็็นแผงเส้้นด้้ายที่่�ถัักเกี่่�ยวเครืือเส้้นด้้าย ยืืนเอาไว้้โดยใช้้ไม้้ไผ่่2 ซี่่�เป็็นคาน ถ้้าเป็็นผ้้าทอแบบสองตะกอก็จ็ะมีี ตะกอหรืือเขา 2 อััน ซึ่่�งจะคััดเก็บ็เครืือเส้้นด้้ายยืืนสลับกัันเส้้นต่่อเส้้น เพื่่�อยกเส้้นด้้ายยืืนขึ้้�นลง ให้้กระสวยเส้้นด้้ายพุ่่งผ่่านไปสานทอขััดเพื่่�อ ให้้เกิิดโครงสร้้างผ้้าเป็็นลายขััดเพื่่�อให้้เกิิดการสร้้างลวดลายบนผืืนผ้้า 8. ฟืืม (ฟัันหวีี) เป็็นอุุปกรณ์์การทอที่่�สำคััญที่่�อยู่่หน้้าตะกอ หรืือเขา ใช้้กระทบเส้้นด้้านพุ่่งให้้สานทอกัับเส้้นด้้ายยืืนเป็็นผืืนผ้้า หน้้าฟืืมจะมีีทั้้�งขนาดยาวและขนาดสั้้�น ขึ้้�นกัับว่่าจะทอผ้้าหน้้าแคบ หรืือกว้้างสามารถถอดเปลี่่�ยนได้ ฟื้มจืะมีลัีักษณะคล้้ายหวีียาวเท่่ากับั ความกว้้างของหน้้าผ้้าทำด้้วยโลหะ มีีลัักษณะเป็็นซี่่�เล็็ก ๆ มีีกรอบ ทำด้้วยไม้้หรืือโลหะ แต่่ละซี่่�ของฟืืมจะเป็็นช่่องสำหรัับสอดด้้ายยืืน เข้้าไป เป็็นการจััดเรีียงด้้ายยืืนให้ห่้ ่างกัันตามความละเอีียดของเนื้้�อผ้้า เป็็นส่ว่นที่่�ใช้้กระทบให้้เส้้นด้้ายที่่�ทอเรีียงติิดกัันแน่่นเป็็นผืืนผ้้า ฟืมืสมััย โบราณทำด้ว้ยไม้้แกะสลัักเป็็นรูปูนกหรืือเป็็นลวดลายต่่างๆสวยงาม มาก ฟืืมมีีการระบุุเบอร์์ฟัันหวีีซึ่่�งขึ้้�นอยู่่กัับความละเอีียดของฟัันหวีี ยกตััวอย่่างเช่่น • เบอร์์ฟัันหวีีผ้้าไหม คืือ เบอร์์90.9 (200/44x2) • เบอร์์ฟัันหวีีผ้้าฝ้้าย คืือ เบอร์์70 (1,400/40x2) ภาพที่่� 75 ไม้้ม้้วนผ้้า ภาพที่่� 76 ไม้้หาบ ภาพที่่� 78 ตะกอย่่ำ หรืือตะกอเขาย่่ำ ภาพที่่� 79 ตะกอดอก หรืือตะกอเขาดอก ภาพที่่� 77 ไม้้เหยีียบ

66 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน 9. รอกเป็็นอุุปกรณ์์ช่่วยพยุุงตะกอหรืือเขา โดยผููกโยงไว้้กัับ ไม้้คานหููก 10. แปรงหวีีด้้าย (หวีีขนหมูู) ใช้้สำหรัับการแปรงเส้้นยืืน เพื่่�อไม่่ให้้เส้้นยืืนนั้้�นพัันกัันขณะทอ ช่่างทอต้้องหมั่่�นใช้้แปรงหวีีด้้าย อยู่่เสมอ ในอดีีตแปรงหวีีด้้ายนั้้�นทำมาจากขนบริิเวณแผ่่นหลัังของ หมููป่่า ด้้วยเส้้นขนของหมููป่่ามีีลัักษณะแข็็ง เส้้นขนยาวและขนาด ของเส้้นใหญ่่กว่่าสััตว์์ชนิิดอื่่�น ๆ หากแต่่ในปััจจุุบัันนิิยมใช้้แปรง จากพลาสติิกเนื่่�องจากเป็็นวััสดุุที่่�หาง่่ายในท้้องตลาดแปรงหวีีด้้ายนี้้� มัักใช้้ในกระบวนการทอผ้้าฝ้้ายมากกว่่าการทอผ้้าไหม 11. กระสวย เป็็นเครื่่�องมืือที่่�นำเอาเส้้นด้้ายที่่�เป็็นเส้้นพุ่่ง เข้้าไปขััดกัับเส้้นด้้ายที่่�เป็็นเส้้นยืืน ลัักษณะของกระสวยนั้้�นมีีหััวท้้าย ที่่�เรีียวงอน มีีขนาดยาวประมาณ ๑ ฟุุต ตรงกลางมีีรางไว้้สำหรัับใส่่ หลอดด้้ายที่่�เป็็นเส้้นพุ่่ง ในอดีีตนิิยมทำจากไม้้เนื้้�อแข็็ง หากแต่่ใน ปััจจุุบัันได้้มีีการนำพลาสติิกเข้้ามาเป็็นวััสดุุทดแทน ๑๒. หลอดด้้ายพุ่่ง เป็็นหลอดไม้้ไผ่่ที่่�บรรจุุด้้ายสีีต่่าง ๆ ซึ่่�ง สอดอยู่่ในรางของกระสวย เพื่่�อใช้้พุ่่งไปขััดด้้ายยืืนในขณะที่่�ช่่างทอ กำลัังทอผ้้าและกระตุุกสายกระตุุกไปหลอดเส้้นด้้ายพุ่่งก็็จะพุ่่งไปขััด กัับเส้้นด้้ายยืืนกิิดเป็็นลายผ้้าตามที่่�ต้้องการ ปััจจุุบัันนิิยมใช้้หลอด พลาสติิกมาทดแทนไม้้ไผ่่ที่่�หาได้้ยากขึ้้�น พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 80 ฟืืม ภาพ 81 รอก (ภาพจากกี่่�ทอผ้้าฝ้้าย) ภาพที่่� 83 กระสวยผ้้าไหมและผ้้าฝ้้าย ภาพที่่� 84 หลอดด้้ายพุ่่ง ภาพที่่� 82 แปรงหวีีด้้าย

67 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ๑๓. หลอดด้้ายยืืน เป็็นหลอดด้้ายหลัักที่่�ขึึงอยู่่ในกี่่�โดยสอด ผ่่านฟืืมเรีียบร้้อยแล้้วจะมีีลัักษณะอยู่่ในแนวตั้้�ง กล่่าวโดยสรุุปอุุปกรณ์์การทอผ้้ายกดอกที่่�นิิยมใช้้ในจัังหวััด ลำพููนนิิยมใช้้ กี่่�ทอพื้้�นเมืืองแบบประยุุกต์์ กี่่�พื้้�นเมืืองแบบประยุุกต์์เป็็นการใช้้หััวม้้วนลัักษณะคานไม้้ กลึึงกลม มีฟัี ันเฟืืองอยู่่ที่่ป�ลายทั้้�งสองของคานไม้้หรืือเรีียกว่่าหัวม้ัว้น แบบใบพััด ติิดตั้้�งอยู่่บรืืเวณส่่วนหน้้าของกี่่�สามารถถอดเข้้าออกได้้ มีีไว้้สำหรัับเก็็บเส้้นยืืน หััวม้้วนฟัันเฟืืองจะขนาบทั้้�งสองด้้านซ้้าย และขวาของช่่างทอ กี่่พื้้� �นเมืืองแบบประยุุกต์นั้้์ �นจะเพิ่่ม�คานรับัตะกอหรืือเขา ที่่�เชื่่�อมหรืือผููกโยงกัับคานส่่วนบนลงมาเพื่่�อให้้ตะกอเขาดอกนั้้�น วางอย่่างเป็็นระเบีียบ และพาดลงบนคานรัับตะกอแทนการวางบน เส้้นยืืนโดยตรง ใช้้วิิธีีการพุ่่งกระสวยเส้้นพุ่่งด้้วยมืือ เรีียกว่่ากี่่�มืือ ทั้้�งนี้้�ในปััจจุุบัันได้้มีีการ “ปรัับเพิ่่�มอุุปกรณ์์” เข้้ามาใน ตัวกี่่ ั �เพื่่�อเพิ่่ม�ความสะดวกมากยิ่่�งขึ้้�น และสามารถแก้้ไขปััญหาระหว่่าง การทอผ้้ายก คืือ ปััญหาการหย่่อนของเส้้นยืืน รวมไปถึึงการป้้องกััน การพัันของเส้้นใย โดยผู้้ที่่�ทำการออกแบบพััฒนาอุุปกรณ์์ของ “กี่่�ทอพื้้�นเมืืองแบบประยุุกต์์”เพิ่่ม�เติมิเพื่่�อเพิ่่ม�ความสะดวกในการทอ ผ้้ายกดอกลำพููน คืือ “อาจารย์์ปรีีชาเกีียรติิบุุณยเกีียรติิ” ปราชญ์์ผ้้าไหมยกดอกและผู้้เชี่่�ยวชาญการทอผ้้าไหมยกดอกลำพููน ทั้้�งนี้้�“อาจารย์์ปรีีชาเกีียรติิบุุณยเกีียรติิ” ได้้พััฒนากี่่�ทอ ผ้้าพื้้�นเมืืองแบบประยุุกต์์สำหรัับการทอผ้้ายกดอกลำพููนเพิ่่�มเติิม ด้้วยนำเอาเทคนิิคการทอผ้้าจากภาคอีีสานมาประยุุกต์์ใช้้กัับเทคนิิค การทอผ้้าด้้วยกี่่�พื้้�นเมืืองของจัังหวััดลำพููน ด้้วยการเพิ่่�มตะกอ โยงเข้้าไปผสมผสานกับัการใช้้ตะกอดอกเพื่่�อสามารถรัังสรรค์์ลวดลาย ที่่�แปลกใหม่่มากขึ้้�น อีีกทั้้�งเพิ่่�มความสะดวกในกระบวนการทอแก่่ ช่่างทอ ด้้วยการลดการรัับน้้ำหนัักของตะกอดอกบนผืืนผ้้า และใช้วิ้ธีิพุ่่ ีงกระสวยบนรางกระสวยเรีียกว่่า“การกระตุุก”แทนการ พุ่่งกระสวยด้้วยมืือและใช้้ไม้้กระทบแบบดั้้�งเดิิม ทั้้�งนี้้�อุุปกรณ์์ใหม่่ที่่� คิิดค้้นเพิ่่ม�เติม ิเพื่่�อเพิ่่ม�ความสะดวกในการทอผ้้ายกดอกลำพููน ได้้แก่่ • หััวม้้วนไหมเส้้นยืืน เป็็นการใช้้หััวม้้วนลัักษณะคล้้ายฟััน เฟืืองมีีไม้ขั้ัดเชื่่�อมระหว่่างฟัันเฟืืองหัวท้ั ้าย หรืือเรีียกว่่า“หัวม้ัว้นแบบ ใบพััด” ภาพที่่� 85 หลอดด้้ายยืืน ภาพที่่� 86 อาจารย์์ปรีีชาเกีียรติิบุุณยเกีียรติิ ปราชญ์์ผ้้าไหมยกดอกและผู้้เชี่่�ยวชาญการทอผ้้าไหมยกดอกลำพููน

68 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน • คานไม้้ขนาบบริิเวณด้้านข้้างซ้้ายขวาของฟืืม วางพาด กัับคานด้้านบนไว้้เพื่่�อให้้การกระทบฟืืม (ฟัันหวีี) เป็็นไปในระนาบ เดีียวกัันหรืือที่่�เรีียกว่่า “ไม้้กระทบ” •คานรับัตะกอดอกคานรับัตะกอหรืือเขา ที่่�เชื่่�อมหรืือผููกโยง กับัคานส่ว่นบนลงมาเพื่่�อให้้ตะกอเขาดอกวางอย่่างเป็็นระเบีียบ และ พาดลงบนคานรัับตะกอ แทนการวางเป็็นเส้้นยืืนโดยตรง • ไม้ม้้ว้นผ้้า จากเดิมิเป็็นไม้้ขนาดเส้้นผ่่านศููนย์์กลางประมาณ 1.5 นิ้้ว �ซึ่่�งอาจทำให้ช่้่างทอผ้้าไม่่ได้รั้บัความสะดวกสบายระหว่่างการ นั่่�งทอผ้้า อีีกทั้้�งวััสดุุไม้้เนื้้�อแท้มี้ีราคาสููงและหายาก ปััจจุบัุันจึึงเปลี่่�ยน เป็็นการใช้้ท่่อแป๊๊ปเหล็็กขนาดเส้้นผ่่านศููนย์์กลางประมาณ 1.5 นิ้้�ว ทดแทน ด้้วยอุุปกรณ์์เหล่่านี้้�สามารถทำให้้ช่่างทอมีีความสะดวก ในการทอและใช้้ระยะเวลาในการทอรวดเร็็วมากขึ้้�น อีีกทั้้�งทำให้้ เกิิดความผิิดพลาดระหว่่างการทอผ้้าน้้อยลง เนื่่�องจากระหว่่างการ ทอ ช่่างทอจะเห็็นเส้้นใยที่่�ชััดเจน อีีกทั้้�งยัังได้้ผ้้าทอลวดลายที่่�เรีียบ แน่่น เนื่่�องจากช่่างทอได้้มีีการลงแรงกระทบด้้วยจัังหวะที่่�พอดีีและ สม่่ำเสมอ จึึงทำให้้กระบวนการทอผ้้ามีีมาตรฐานมากขึ้้�น และทำให้้ ระยะเวลาของการทอผ้้ายกดอกนั้้�นสั้้�นลงกว่่าแต่่ก่่อนมาก ไม่่ว่่าจะ เป็็นขั้้�นตอนการเปลี่่�ยนแปลงการม้้วนจุุกบริิเวณเหนืือศีีรษะ มาเป็็น วิิธีีการนำหััวม้้วนเข้้ามาเก็็บเส้้นยืืน และการเพิ่่�มคานไม้้ขนาบข้้างที่่� ยึึดฟืมกัืบัคานไม้ด้้ ้านบน เพื่่�อเป็็นเครื่่�องมืือในการอำนวยความสะดวก ในการสร้้างลวดลายระหว่่างการทอให้้มีีความสวยงาม ตลอดจนการ เพิ่่�มคานรัับตะกอเขาดอกที่่�จััดเรีียงตะกอเขาดอกให้้เป็็นระเบีียบยิ่่�ง ขึ้้�น สะดวกต่่อการใช้้งานระหว่่างการทอผ้้า ทั้้�งนี้้�กี่่�ทอผ้้ายกทั้้�งผ้้าไหม ยกดอกและผ้้าฝ้้ายยกดอกนั้้�นจะมีีการใช้้กี่่�และอุุปกรณ์์ที่่�เหมืือนกััน ทุุกประการ หากแตกต่่างกัันแค่่เพีียงการเลืือกใช้้เส้้นใย และวิิธีีการ ฟอกย้้อมเส้้นใย เดิมทีิ ีการปลููกหม่่อนเลี้้�ยงไหมเพื่่�อให้้ได้ม้าซึ่่�งเส้้นไหมสำหรับั งานหััตถกรรมผ้้าทอในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููนนั้้�นนั้้�นมีีไม่่มากนััก มีีเพีียง แต่่การปลููกหม่่อนเลี้้�ยงไหมภายในพื้้�นที่่คุ้้ม�เจ้้าหญิิงลำเจีียกและพื้้�นที่่� กลุ่่มบ้้านโฮ่่งเท่่านั้้�น แต่่ต่่อมาได้้เกิิดการเปลี่่�ยนแปลงการใช้้ที่่�ดิินเพื่่�อ การเกษตร ชาวบ้้านโฮ่่งจึึงนิิยมปลููกหอมแดง กระเทีียมจนเต็็มพื้้�นที่่� จึึงส่่งผลให้้การปลููกหม่่อนเลี้้�ยงไหมในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููนนั้้�นค่่อยๆ เลืือนหายไป ทั้้�งนี้้�รวมไปถึึงวิถีิีการปลููกฝ้้ายในวััฒนธรรมชุุมชนชนบท ชาวลำพููนได้้เลืือนหายไปด้้วยเช่่นกััน ภาพที่่� 87 หััวม้้วนแบบใบพััด ภาพที่่� 88 คานไม้้ขนาบบริิเวณด้้านข้้างซ้้ายขวาของฟืืม ภาพที่่� 89 คานรัับตะกอดอก ภาพที่่� 90 ไม้้ม้้วนผ้้า พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

69 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ดัังนั้้�นหากกล่่าวถึึงกระบวนการทอผ้้าในจัังหวััดลำพููน ไม่่ว่่าจะเป็็นกระบวนการทอผ้้าไหม หรืือผ้้าฝ้้ายนัับตั้้�งแต่่อดีีตมา จนถึึงปััจจุุบััน ส่่วนมากจะเน้้นการรัับซื้้�อเส้้นใยไหมและเส้้นใยฝ้้าย จากต่่างพื้้�นที่่�โดยผ่่านพ่่อค้้าคนกลางในพื้้�นที่่�เป็็นผู้้กระจายสิินค้้า โดยศููนย์์กลางในการจำหน่่ายเส้้นใยไหมและเส้้นใยฝ้้ายที่่�มีีคุุณภาพ จะอยู่่ที่่�ตรอกเหล่่าโจ้้ว ตลาดวโรรส จัังหวััดเชีียงใหม่่ ทั้้�งนี้้�ลัักษณะ ในการสั่่�งซื้้�อเส้้นใยไหมจะซื้้�อแยกเป็็นถุุง ถุุงหนึ่่�งมีีน้้ำหนัักไม่่เกิิน 1 กิิโลกรััม ราคาขึ้้�นอยู่่กัับประเภท คุุณภาพ และสีีของเส้้นไหมที่่� ช่่างทอต้้องการซื้้�อ ในส่่วนของเส้้นใยฝ้้ายนิิยมซื้้�อเส้้นใยที่่�ผ่่าน กระบวนการอิ้้�วฝ้้ายมาแล้้วเรีียบร้้อย โดยมีีรููปแบบการขายทั้้�งแบบ เป็็นไจสำหรัับขายปลีีก และรููปแบบเป็็นม้้วนหลอดสำหรัับขายส่่ง ใยฝ้้ายหนึ่่�งม้้วนจะมีีน้้ำหนัักประมาณ 4 – 5 กิิโลกรััม ราคาจะขึ้้�น อยู่่กัับประเภท คุุณภาพเส้้นใยฝ้้าย และสีีของเส้้นใยฝ้้ายที่่�ช่่างทอ ต้้องการซื้้�อ หลัังจากที่่�ช่่างทอได้้รัับซื้้�อเส้้นใยไหมและเส้้นใยฝ้้าย จากกลุ่่มพ่่อค้้ามาแล้้ว จากนั้้�นช่่างทอจะทำการเตรีียมกระบวนการ ฟอกเพื่่�อทำความสะอาดเส้้นใย โดยการฟอกเส้้นใยไหมและเส้้นใย ฝ้้ายมีีความแตกต่่างกััน ดัังต่่อไปนี้้� การฟอกเส้้นใยไหม การฟอกขาวเส้้นไหม มีีวััตถุุประสงค์์เพื่่�อขจััดกาวไหม สิ่่�งสกปรกและสิ่่�งปนเปื้้�อนต่่างๆ ที่่�ติิดมากัับเส้้นไหมโดยไม่่ทำให้้ เส้้นไหมเสีียหาย เส้้นไหมที่่�ได้้จะมีีความสะอาด ปราศจากกลิ่่�นสาบ มีีความอ่่อนนุ่่ม และความเลื่่�อมมััน ดููดซัับความชื้้�นและน้้ำได้้ดีีเหมาะ ที่่�จะนำไปย้้อมสีีได้้ เส้้นไหมประกอบด้้วยโปรตีีน 2 ส่่วน คืือ ส่่วนที่่�เป็็น เส้้นใยไหมเรีียกว่่า “ไฟโบรอิิน” ซึ่่�งมีีอยู่่ประมาณ 62.5 – 67.0% และส่่วนที่่�เป็็นกาวไหม เรีียกว่่า เซริิซิิน ซึ่่�งมีีอยู่่ประมาณ 23 – 27.5% นอกจากนั้้�นคืือส่่วนประกอบอย่่างอื่่�น ได้้แก่่ ไขมัันน้้ำมััน แร่่ธาตุุต่่าง ๆ สีีที่่�ปรากฏตามธรรมชาติิและน้้ำ เป็็นต้้น ดัังนั้้�น สารเคมีที่่�ใช้้ในการฟอกเส้้นไหมให้้สะอาดควรอยู่่ในกลุ่่มของด่่างได้้แก่่ สบู่่แท้้สบู่่เทีียม โซดาแอส โซเดีียมซััลไฟลด์์ สีีย้้อมไหม เกลืือแกง กรดน้้ำส้ม้เข้มข้้ ้น และผลิิตภััณฑ์์สำหรับผนึั ึกสีย้ี้อม น้้ำที่่�ใช้้ในการฟอก ต้้องเป็็นน้้ำอ่่อนและมีีสภาพเป็็นกลาง ปราศจากสีีกลิ่่�น รสตะกอนและ สารแขวนลอยต่่าง ๆ ในกระบวนการฟอกเส้้นไหมมีีการฟอกเพื่่�อกำจััดกาว และ การฟอกเพื่่�อความขาวของเส้้นไหม อาจนำเส้้นไหมมาฟอกกำจััด กาวก่่อน จากนั้้�นจึึงนำเส้้นไหมที่่�ผ่่านการฟอกกาวมาแล้้วนำมา ฟอกขาวภายหลััง ทั้้�งนี้้�จะต้้องคำนึึงถึึงเส้้นไหมที่่�จะนำมาฟอกด้้วย เนื่่�องจากเส้้นไหมที่่�ได้้จากไหมพัันธุ์์ต่่าง ๆ จะมีีเปอร์์เซ็็นต์์ของกาว ที่่�ไม่่เท่่ากััน ดัังนั้้�นระยะเวลาในการต้้มเพื่่�อฟอกกาวจะแตกต่่างกััน ไปด้้วย นอกจากนี้้�ขนาดเข็็ดหรืือไจของเส้้นไหมที่่�จะนำมาฟอกย้้อม ควรจะมีีขนาดพอเหมาะคืือโดยประมาณ 100 กรััม/เข็็ด หากขนาด ของเข็็ดเส้้นไหมมีีขนาดใหญ่จ่นเกิินไปจะก่่อให้้เกิิดปััญหาในการฟอก คืือ ทำให้้การฟอกกาวออกจากเส้้นไหมไม่่สม่่ำเสมอ โดยเฉพาะ เส้้นไหมที่่�อยู่่ด้้านในของเข็็ดก็็จะมีีเปอร์์เซ็็นต์์กาวติิดอยู่่มากกว่่า ด้้านนอก ทำให้้การกระตุุกเส้้นไหมเพื่่�อให้้เรีียงเส้้นระหว่่างการทอ จะทำยากขึ้้�น เมื่่�อทำการย้้อมสีีก็็จะทำให้้เส้้นไหมทั้้�งเส้้นเข็็ดย้้อม ติิดสีีไม่่สม่่ำเสมอกัันตลอดทั้้�งผืืนและเส้้นพัันกััน ส่่งผลให้้การทอผ้้าไหม ผืืนนั้้�นไม่่ได้้ตามมาตรฐานโดยวิธีิีการฟอกเส้้นใยไหม มีดัีังนี้้�ใส่น้้ ่ ำสะอาด 30 ลิิตรลงในภาชนะต้้มให้้ถึึงอุุณหภููมิิ90 องศาเซลเซีียส ใส่่สบู่่แท้้ ที่่�หั่่�นเป็็นฝอยแล้้ว สบู่่เทีียม และโซเดีียม ลงไปคนจนละลาย นำตะแกรงใส่่รองก้้นถัังฟอกให้้เรีียบร้้อยนำเส้้นไหมแบ่่งใส่่ห่่วง ฟอกย้้อม 3 – 4 ห่่วง ทำการจััดและขยายไพไหมแล้้วนำลงฟอก กลัับเส้้นไหมไปมาเป็็นช่่วง ๆ ประมาณ 30 นาทีีหรืือนานกว่่า หากเส้้นไหมยัังไม่่ขาวพอ จากนั้้�นนำเส้้นไหมทั้้�งชุุดขึ้้�นผึ่่�งให้้เย็็นแล้้ว บิิดให้้หมาดที่่�สุุด นำไปซัักล้้างในน้้ำเย็็น 4 ครั้้�ง บิิดให้้หมาด ทุุกครั้้�ง จากนั้้�นนำไปล้้างในน้้ำร้้อน 100 องศาเซลเซีียส เป็็นเวลา 10นาที บิี ิดให้้หมาดกระตุุกเส้้นไหมให้้เรีียงตัวัขนานกัันคืืนสู่่สภาพเดิมิ แล้้วผึ่่�งให้้แห้้งในที่่�ร่่ม ภาพที่่� 91 เส้้นใยไหมธรรมชาติิก่่อนการฟอก ที่่�มา : เพจเฟสบุ๊๊�ค เส้้นไหมบ้้านสาวมืือ https://www.facebook.com/เส้้นไหมบ้้านสาวมืือ

70 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน การฟอกเส้้นใยฝ้้าย ฝ้้ายจััดเป็็นเส้้นใยธรรมชาติิที่่�ได้้จากพืืช เป็็นเส้้นใยของ เซลลููโลส ซึ่่�งเป็็นพอลิิเมอร์์ของกลููโคส ฝ้้ายมีีความคงทนต่่อ สารฟอกขาวทุุกชนิิด ทั้้�งชนิิดที่่�เป็็นสารฟอกขาวประเภทคลอรีีน เช่่น โซเดีียมไฮโปคลอไรท์์และสารฟอกขาวประเภทออกซิิเจน เช่่น ไฮโดรเจนเปอร์์ออกไซด์์ มีีความทนต่่อด่่างได้้ดีีแต่่ไม่่ทนต่่อกรด ทนต่่อความร้้อนแสงแดดได้้ดีีแสงแดดไม่่ทำอัันตรายต่่อผ้้าที่่� ตากแดดจนแห้้ง แต่่ถ้้าปล่่อยให้้ถููกแสงสว่่างเป็็นระยะเวลานานและ ตลอดเวลา จะทำให้้เซลลููโลสถููกออกซิิไดซ์ ส่์ ่งผลให้ผ้้้าลดความเหนีียวได้้ และเปลี่่�ยนเป็็นสีีเหลืือง การซัักตากผ้้าฝ้้ายควรให้้แห้้งสนิิท การรีีด ควรรีีดใช้้อุุณหภููมิิ200 องศาเซลเซีียส การทำความสะอาดเส้้นฝ้้ายเพื่่�อกำจััดแว็็กซ์์ ไขมััน หรืือ สิ่่�งสกปรก เรีียกว่่าการฟอกเส้้นใยฝ้้ายหรืือการทำความสะอาด เส้้นใยฝ้้าย ก่่อนการนำเส้้นฝ้้ายไปย้้อมควรทดสอบเส้้นฝ้้ายก่่อนว่่า ล้้างไขมัันหรืือสิ่่�งที่่�เคลืือบอยู่่ออกหมดหรืือไม่่ โดยการนำเส้้นด้้าย ไปจุ่่มในน้้ำหากเส้้นด้้ายที่่�ผึ่่�งแห้้งแล้้วนั้้�น จมน้้ำทั้้�งหมดภายใน 10 วิินาทีีแสดงว่่าเส้้นด้้ายนั้้�นล้้างไขมัันออกหมดแล้ว จ้ากนั้้�นนำเส้้นใย ฝ้้ายไปแช่่ในน้้ำเกลืือเป็็นเวลา 10 นาทีี ก่่อนทำการย้้อมสีีธรรมชาติิ ปััจจััยที่่มี�ผีลต่่อการล้้างไขมัันคืือ อุุณหภููมิิเวลาความเข้มข้้ ้น (ของสบู่่ ผงซัักฟอก ด่่าง) ทั้้�งนี้้�การเพิ่่�มปััจจััยใดปััจจััยหนึ่่�ง สามารถลดปััจจััย อื่่�นๆ ได้้เช่่น การใช้้เวลาในการแช่่เส้้นด้้ายฝ้้ายให้้นานขึ้้�น ทำให้้ สามารถใช้้สบู่่ได้้น้้อยลง และใช้้อุุณหภููมิิที่่�ต่่ำลงได้้และควรต้้อง ทำความสะอาดเส้้นด้้ายฝ้้ายทุุกครั้้�งก่่อนนำไปย้้อม ไม่่ว่่าจะย้้อมสีี ประเภทใดก็็ตาม ภาพที่่� 92 การฟอกเส้้นใยไหม ที่่�มา : ยููทููป Silk Surin Thailand https://www.youtube.com/@SilkSurinThailand ภาพที่่� 93 เส้้นใยไหมธรรมชาติิกหลัังการฟอก ที่่�มา : เพจเฟสบุ๊๊�ค เรืือนไหม-ใบหม่่อน https://www.facebook.com/เรืือนไหม-ใบหม่่อน “คิิดถึึงไหมคิิดถึึงเรืือน พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

71 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน การย้้อมเส้้นใยด้้วยสีีธรรมชาติิ การย้้อมสีีธรรมชาติิโดยส่่วนใหญ่่ได้้มาจากส่่วนต่่าง ๆ ของพืืช เช่่น เปลืือกไม้้ใบไม้้ ผล ลำต้้น แก่่น ต้้นไม้้และรากไม้้ ซึ่่�งจะมีีกรรมวิิธีีในการเตรีียมน้้ำย้้อมสีีและวิิธีีการย้้อมสีีที่่�แตกต่่างกััน ขึ้้�นอยู่่กัับชนิิดของพืืชและส่่วนที่่�นำมาใช้้ในการย้้อมสีี สีีธรรมชาติิ เกิิดจากการนำวััสดุุทางธรรมชาติิเช่่น ดอก ใบ ก้้าน ต้้น หรืือส่ว่นต่่างๆ ของพืืชและสััตว์์ มาเข้้ากระบวนการต้้มเพื่่�อสกััดเอาสีีและสารต่่าง ๆ มาย้้อมกัับเส้้นใยเพื่่�อนำมาใช้้ในการทอผ้้า เพิ่่�มสีีสัันให้้กัับเส้้นใยให้้มีี ความสวยงามโดยวััสดุุธรรมชาติที่่ิมั�ักนิิยมนำมาใช้้แบ่่งเป็็นกลุ่่มสีต่ี่างๆ ทั้้�งหมด 6 กลุ่่มสีี ดัังนี้้� 1. กลุ่่มสีีแดง ชมพูู ม่่วง - สีีแดง ได้้จากรากยอแก่่นฝาง ลููกคำแสดเปลืือกสมอครั่่�ง - สีีชมพููได้้จาก ต้้นฝาง ต้้นมหากาฬ - สีีม่่วงอ่่อน ได้้จาก ลููกหว้้า อััญชััญ 2. กลุ่่มสีีเหลืือง สีีแสด - สีีเหลืือง ได้จ้ากแก่่นแขหรืือแก่่นแกแลแก่่นขนุุน ต้้นหม่่อน ขมิ้้�น เปลืือกไม้้นมแมว แก่่นสุุพรรณิิการ์์ดอกกรรณิิการ์์ดอกดาวเรืือง ใบยููคา - สีีแสด ได้้จาก เปลืือกและรากยอ ดอกกรรณิิการ์์ (ส่่วนที่่� เป็็นหลอดสีีส้้ม) เมล็็ดคำแสด - สีีเหลืืองอมส้้ม ได้้จาก ดอกคำฝอย 3. กลุ่่มสีีเขีียว สีีเขีียวเหลืือง - สีีเขีียว ได้้จาก เปลืือกบ่่าลิิดไม้้หรืือเพกา ใบหููกวาง เปลืือกสมอ ครามย้้อมทัับด้้วยแถลง ใบหม่่อนจะให้้สีีเขีียวอ่่อน - สีีเขีียวเหลืือง ได้้จาก เปลืือกต้้นมะพููด เปลืือกผลทัับทิิม แก่่นแกแลและต้้นคราม ใบหููกวาง เปลืือกและผลสมอพิิเภก ใบส้้มป่่อยและผงขมิ้้�น ใบแค ใบสัับปะรดอ่่อน 4. กลุ่่มสีีน้้ำเงิิน สีีคราม - สีีน้้ำเงิิน สีีคราม ได้้จาก รากและใบของต้้นคราม หรืือ ต้้นฮ่่อม 5. กลุ่่มสีีน้้ำตาล - สีีน้้ำตาล ได้้จาก เปลืือกไม้้โกงกาง เปลืือกผลมัังคุุด ใบสััก - สีีกากีีแกมเหลืือง ได้้จาก หมากสง กัับแก่่นแกแล 6. กลุ่่มสีีเทา สีีดำ - สีีดำ ได้้จาก ผลมะเกลืือ ผลกระจาก ผลและเปลืือกสมอ เปลืือกนนทรีี - สีีเทา ได้้จาก ผลกระบก ผลหมาก+โคลน ภาพที่่� 94 การฟอกเส้้นใยฝ้้าย ที่่�มา : ยููทููป Maxkey mouse Max https://www.youtube.com/Maxkeymouse Max

72 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 95 วััสดุุธรรมชาติิที่่�นิิยมนำมาใช้้ย้้อมผ้้าทอ ที่่�มา : เว็็บไซต์์cmru63 https://cmru63.com/naturaldyes/km/ พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

73 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน วิิธีีการย้้อมเส้้นใยไหมด้้วยสีีธรรมชาติิ กรรมวิิธีีย้้อมสีีเส้้นใยไหมพบได้้๒ รููปแบบ คืือการย้้อม สีสัีังเคราะห์ กั์บัการย้้อมสีีธรรมชาติ ทั้้ ิ �งนี้้�กระบวนการย้้อมเส้้นใยไหม ในปััจจุุบััน ยัังจำเป็็นต้้องย้้อมคู่่ขนานกัันไปทั้้�ง ๒ กรรมวิิธีี เนื่่�องจาก โดยแบบธรรมชาติิสีีสัันของความเป็็นผ้้าไหมยกดอกแต่่เดิิมนั้้�น ค่่อนข้้างเน้้นโทนหวาน สดใส มีีความละมุุนละไม ซึ่่�งโทนสีีเหล่่านี้้� จะได้้จากการกระบวนการย้้อมในรููปแบบการย้้อมสีีสัังเคราะห์์ ส่่วนกระบวนการในรููปแบบย้้อมสีีธรรมชาติิ จะได้้เส้้นไหมออกไป ทางสีีตุ่่นแบบธรรมชาติิสีีไม่่ฉููดฉาด อีีกทั้้�งกระบวนการย้้อมโดยใช้้ สีีธรรมชาติิจำเป็็นต้้องอาศััยความชำนาญในการย้้อมทั้้�งการแช่่ เส้้นไหม ระยะเวลาการจุ่่มเส้้นไหม เพื่่�อให้้เกิิดความสม่่ำเสมอในการ กระจายสีีของเส้้นไหมทุุกเส้้น ถึึงแม้้การย้้อมด้้วยสีีธรรมชาติิจะมีีกระบวนการที่่�ประณีีต และมีีต้้นทุุนสููงกว่่าการย้้อมสีีสัังเคราะห์์หากแต่่ในปััจจุุบััน จัังหวััด ลำพููนได้้มีีการรณรงค์์ให้้ผู้้ประกอบการผ้้าของจัังหวััดลำพููน ย้้อมผ้้า ด้้วยสีีธรรมชาติิเพื่่�อความปลอดภััยของผู้้สวมใส่่และเป็็นมิิตรกัับสิ่่�ง แวดล้้อม โดยกระบวนการย้้อมเส้้นไหม มีีกระบวนการย้้อม 2 วิิธีี ดัังนี้้� 1. การย้้อมด้้วยวิิธีีแช่่และนวดเส้้นไหมเบา ๆ ในน้้ำย้้อม ที่่�อุุณหภููมิิปกติิจนได้้สีีที่่�ต้้องการ โดยเรีียกกระบวนการนี้้�ว่่า “ย้้อมเย็็น” 2. การย้้อมที่่�อุุณหภููมิิ 80-85 องศาเซลเซีียส นาน 60 นาทีีโดยเรีียกกระบวนการนี้้�ว่่า “ย้้อมร้้อน” ระหว่่างย้้อม ให้้พลิิกกลัับเส้้นไหมบ่่อย ๆ เพื่่�อให้้เส้้นไหมติิดสีีสม่่ำเสมอ ทั้้�งนี้้� อาจทำกระบวนการย้้อมเย็็นก่่อน แล้ว้นำมาย้้อมร้้อนต่่อจนครบเวลา 60 นาทีีแล้้วจึึงนำเส้้นไหมขึ้้�น และล้้างในน้้ำอุ่่น 1-2 ครั้้�ง จากนั้้�น ล้้างด้ว้ยน้้ำยาทำความสะอาดที่่�ไม่มี่สีีกลิ่่�น ตามด้ว้ยล้้างด้ว้ยน้้ำสะอาด จนหมดฟองแล้วบี้ บน้้ ี ำออกให้้เส้้นไหมหมาดกระตุุกให้้เรีียงเส้้น และ ผึ่่�งให้้แห้้งในที่่�ร่่มจึึงถืือขั้้�นตอนสุุดท้้าย ทั้้�งนี้้�ในปริมิาณการย้้อมไหม 1 กิิโลกรัมัในแบบย้้อมเย็็นจะใช้้ น้้ำย้้อมประมาณ 20-25 ลิิตรและในส่่วนการย้้อมร้้อนจะใช้้น้้ำย้้อม ประมาณ 30 ลิิตร วิิธีีการที่่�ทำให้้เส้้นไหมติิดสีีที่่�ย้้อมได้้ทน จำเป็็นต้้องนำเส้้น ไหมมาแช่่ในสารช่่วยย้้อม เช่่น น้้ำสารส้้ม น้้ำต้้มใบพืืช ได้้แก่่ ใบยููคา ลิิปตััส ใบเหมืือด ทั้้�งนี้้�สามารถนำเส้้นไหมมาแช่่สารช่่วยย้้อมได้้ก่่อน การย้้อมหรืือแช่่หลัังการย้้อม หรืือผสมในน้้ำย้้อม สารช่่วยย้้อม หรืือ สารกระตุ้้นสีีเป็็นสารที่่�ช่่วยให้้สีีติิดกัับ เส้้นไหมดีีขึ้้�น สีีที่่�ย้้อมติิดคงทนมากขึ้้�น และในบางกรณีีสารช่่วยย้้อม สามารถทำให้้เกิิดการเปลี่่�ยนเฉดสีีธรรมชาติิให้้เปลี่่�ยนแปลงไปจาก สีีเดิม ิ ทำให้้เกิิดความหลากหลายของเฉดสีมีากขึ้้�น โดยในสมััยโบราณ จะใช้้การเติิมมููลหรืือปััสสาวะของสััตว์์ลงไปในถัังย้้อม แต่่ในปััจจุุบััน มีีการใช้้สารที่่�ได้้จากทั้้�งสารเคมีีและสารธรรมชาติิดัังนี้้� 1. สารช่่วยย้้อมเคมีี(มอร์์แดนท์์) หมายถึึง วััตถุุที่่�ใช้้ผสม สีีเพื่่�อให้้สีีติิดแน่่นกัับผ้้าที่่�ย้้อม โดยส่่วนใหญ่่เป็็นวััตถุุธาตุุจาก โลหะจำพวกอลููมิิเนีียม เหล็็ก ทองแดง ดีีบุุก โครเมีียม โดยสาร มอร์์แดนท์์นี้้� วิิธีีการใช้้งานที่่�สะดวกเพีียงการชั่่�งตวง วััดตามปริิมาณ ที่่�ต้้องการ แล้้วนำไปละลายน้้ำตามอััตราส่่วนที่่�ต้้องการ อีีกทั้้�งหาซื้้�อ ได้้ง่่ายจากร้้านค้้าสารเคมีีทางวิิทยาศาสตร์์หรืือทางการแพทย์์ทั่่�วไป โดยสารมอร์์แดนท์์ที่่�ใช้้กัันทั่่�วไปคืือ สารส้้ม (Alum) จะช่่วยจัับยึึดสีีกัับเส้้นด้้ายและ ช่่วยให้้สีีสด สว่่างขึ้้�น มัักใช้้กัับการย้้อมสีี น้้ำตาล-เหลืือง-เขีียว ภาพที่่� 96 การย้้อมเส้้นไหมแบบย้้อมเย็็น ที่่�มา : เว็็บไซต์์mann craft thailand https://manncraftthailand.blogspot.com/2012/06/3.html ภาพที่่� 97 การย้้อมเส้้นไหมแบบย้้อมร้้อน ที่่�มา : เว็็บไซต์์mgronline https://mgronline.com/local/detail/9660000008417

74 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน จุุนสีี(มอร์์แดนท์์ทองแดง) ช่่วยให้้เส้้นใสติิดสีีและเข้้มขึ้้�น ใช้้กัับการย้้อม สีีเขีียว-น้้ำตาล ข้้อแนะนำสำหรัับการใช้้มอร์์แดนท์์ ทองแดง คืือ ไม่่ควรใช้้ในปริิมาณที่่�มากเกิินไปเพราะจะทำให้้เกิิด การตกค้้าง ของทองแดงในน้้ำทิ้้�งหลัังการย้้อมได้้ เฟอรััสซััลเฟต (มอร์์แดนท์์เหล็็ก) เหล็็กจะช่่วยให้้สีีติิดเส้้น ไหมและช่่วยเปลี่่�ยนเฉดสีีธรรมชาติิเดิิมจากพืืชเป็็นสีีโทน เทา–ดำ ซึ่่�งมอร์์แดนเหล็็กมีีข้้อดีี คืือ สามารถควบคุุมปริิมาณการใช้้ได้้แต่่มีี ข้้อควรระวัังคืือไม่่ควรใช้้ในปริิมาณที่่�มากเกิินไปเพราะเหล็็กจะทำให้้ เส้้นด้้ายเปื่่�อย 2. สารช่่วยย้้อมธรรมชาติิ(มอร์์แดนท์์ธรรมชาติิ) หมายถึึง สารประกอบน้้ำหมัักธรรมชาติิ ช่่วยในการยึึดสีีและบางครั้้�งทำให้้ เฉดสีีเปลี่่�ยน เช่่น น้้ำปููนใส น้้ำด่่าง น้้ำโคลน และน้้ำบาดาล น้้ำปููนใส ได้จ้ากปููนขาวที่่�ใช้กิ้ินกับัหมาก หรืือทำจากปููนจาก การเผาเปลืือกหอยโดยละลายปููนขาวในน้้ำสะอาด ทิ้้�งไว้้ให้้ตกตะกอน จะได้้น้้ำปููนใสมาใช้้เป็็นสารช่่วยย้้อมต่่อไป น้้ำด่่าง หรืือน้้ำขี้้�เถ้้า ได้้จากขี้้�เถ้้าพืืช เช่่น ส่่วนต่่างๆ ของกล้ว้ย ต้้นผัักขม เปลืือกของผลนุ่่น กากมะพร้้าว เป็็นต้้น เลืือกพืชื ชนิิดใดชนิิดหนึ่่�งที่่ยั�ังสดๆ นำมาผึ่่�งแดดให้้หมาด จากนั้้�นเผาให้้เป็็นขี้้�เถ้้า สีีขาว นำขี้้�เถ้้าไปใส่่ในอ่่างที่่มี� น้้ ีำอยู่่ กวนให้ทั่่้วทิ้้� �งไว้้4 – 5 ชั่่ว�โมงขี้้�เถ้้า จะตกตะกอน นำน้้ำที่่�ได้้ไปกรองให้้สะอาดแล้วจึ้ ึงนำไปใช้้งาน เรีียกว่่า “น้้ำด่่างหรืือน้้ำขี้้�เถ้้า” ภาพที่่� 98 สารส้้ม (Alum) ที่่�มา : เว็็บไซต์์etsy https://www.etsy.com/listing/741298513/choose-a-mordantfixative-alum-50g-or ภาพที่่� 100 เฟอรััสซััลเฟต (มอร์์แดนท์์เหล็็ก) ที่่�มา : เว็็บไซต์์westlakeknits https://www.westlakeknits.ca/products/iron-mordant-and-modifier-for-natural-dyes-ferrous-sulphate ภาพที่่� 99 จุุนสีี(มอร์์แดนท์์ทองแดง) ที่่�มา : เว็็บไซต์์etsy https://www.etsy.com/listing/732268659/copper-mordant-for-natural-dyeing-copper ภาพที่่� 101 น้้ำปููนใส ที่่�มา : เว็็บไซต์์filebroker-cdn lazada https://filebroker-cdn.lazada.co.th/kf/Sc095e6da26b9406da2d91eed34fdabdce.jpg พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

75 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน น้้ำบาดาล หรืือน้้ำสนิิมเหล็็ก จะใช้้น้้ำบ่่อบาดาลที่่�เป็็นสนิิม หรืือนำเหล็็กไปเผาไฟให้้แดงแล้้วนำไปแช่่ในน้้ำ ทิ้้�งไว้้3 วัันจึึงนำน้้ำ สนิิมมาใช้้ได้้ น้้ำสนิิมจะช่่วยให้้สีีเข้้มขึ้้�น ให้้เฉดสีีเทา-ดำเหมืือนมอร์์ แดนท์์เหล็็ก แต่่ถ้้าสนิิมมากเกิินไปจะทำให้้เส้้นใยเปื่่�อยได้้เช่่นกััน น้้ำโคลน เตรีียมจากโคลนใต้้สระ หรืือบ่่อที่่มี� น้้ ีำขัังตลอดปีีใช้้ ดิินโคลนมาละลายในน้้ำเปล่่าสััดส่่วนน้้ำ 1 ส่่วนต่่อดิินโคลน 1 ส่่วน จะช่่วยให้้ได้้โทนสีีเข้้มขึ้้�น หรืือโทนสีีเทา-ดำเช่่นเดีียวกัับน้้ำสนิิม สารฝาด หรืือแทนนิิน สารแทนนิินจะมีีอยู่่ในส่่วนต่่างๆของ พืชที่่ ืมี�ีรสฝาดและขม เช่่น ลููกหมากเปลืือกเพกาเปลืือกสีีเสีียดเปลืือก ผลทัับทิิม เปลืือกประดู่่ ใบยููคา ใบเหมืือดแอเป็็นต้้น ซึ่่�งสารดัังกล่่าว มีีคุุณสมบััติิช่่วยให้้สีีติิดกัับเส้้นไหมได้้ดีีขึ้้�น โดยการต้้มสกััด น้้ำฝาด หรืือแทนนิินจากพืืชดัังกล่่าว แล้้วนำเส้้นไหมต้้มย้้อมกัับน้้ำฝาดก่่อน จากนั้้�นจึึงนำเส้้นไหมไปย้้อมกัับน้้ำสีีย้้อมอีีกครั้้�ง โปรตีีนจากน้้ำถั่่�วเหลืือง ใช้้ต้้มกัับเส้้นด้้ายก่่อนการย้้อมสีี เพื่่�อช่ว่ ยในการเพิ่่ม�โปรตีีนบนเส้้นด้้ายทำให้้สามารถย้้อมสีติีิดได้ดี้มีาก ขึ้้�น โดยเฉพาะประเทศญี่่�ปุ่่นจะชุุบเส้้นใยด้้วยน้้ำถั่่�วเหลืืองก่่อนเสมอ โดยแช่่ไว้้1 คืืน ยิ่่�งทำให้้สีีติิดมาก โดยการย้้อมสีีธรรมชาติิ ทั้้�งหมด จะนิิยมแช่่เส้้นใยด้้วยน้้ำถั่่�วเหลืืองเสมอ เกลืือแกง (Sodium Chloride) จะใช้้ผสมกัับน้้ำสีีย้้อมเพื่่�อ ช่่วยให้้สีีติิดเส้้นไหมได้้ง่่ายขึ้้�น ภาพที่่� 102 น้้ำด่่าง หรืือน้้ำขี้้�เถ้้า ที่่�มา : ยููทููป ช่่อง แม่่ก้้อยพาทำ https://www.youtube.com/แม่่ก้้อยพาทำ Channel ภาพที่่� 105 สารแทนนิินในลููกหมากและเปลืือกเพกา ที่่�มา : เว็็บไซต์์ ต้้อยผ้้าไหมสุุริินทร์์ www.facebook.com/ต้้อยผ้้าไหมสุุริินทร์์ ภาพที่่� 103 มอร์์แดนท์์สนิิมเหล็็ก ที่่�มา : https://www.bbc.com/thai/international-51546029 ภาพที่่� 104 น้้ำโคลน ที่่�มา : เว็็บไซต์์pngtree https://th.pngtree.com/freebackground/mud-on-a-dirt-road-in-aforest_3170093.html ภาพ 106 น้้ำถั่่�วเหลืืองย้้อม ที่่�มา : เว็็บไซต์์Caitlynirwin https://caitlynirwin.com/blog/how-to-make-a-soy-milk-mordant

76 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ในปััจจุุบัันผ้้าไหมที่่�ย้้อมสีีด้้วยสีีธรรมชาติิเป็็นที่่�สนใจมาก เนื่่�องจากสีีบางชนิิดที่่�ย้้อมด้้วยเคมีีอาจเป็็นพิิษโดยตรงเมื่่�อได้้รัับ ความร้้อน ข้้อดีีในการย้้อมด้้วยสีีธรรมชาติิจะไม่่เป็็นอัันตราย ให้้ความรู้้สึึกนุ่่มนวล วััตถุุดิิบให้้สีีบางชนิิดเป็็นสมุุนไพร ซึ่่�งการ จะย้้อมให้้ได้้คุุณภาพที่่�ดีีนั้้�นจะขึ้้�นอยู่่กัับขั้้�นตอนการย้้อม อุุณหภููมิิ หรืือความร้้อนที่่�ใช้้ย้้อม จำนวนเส้้นไหมที่่�ได้้สััดส่่วนกัับน้้ำสีี และเส้้นไหมต้้องมีคุีุณภาพดีด้ีว้ย ปััจจััยดัังกล่่าวนี้้จ�ะทำให้สี้ีไม่่ตกและ สีีไม่่เปลี่่�ยนง่่ายหลัังการใช้้งาน ดัังนั้้�นการย้้อมเส้้นไหมจึึงเป็็นขั้้�นตอน การทอผ้้าไหม ที่่�สำคััญที่่�สุุดเพื่่�อที่่�จะได้้ผลิิตภััณฑ์์ผ้้าไหมสีีธรรมชาติิ ของไทยที่่�ได้้มาตรฐาน การย้้อมเส้้นฝ้้ายด้้วยสีีธรรมชาติิ ในกระบวนการย้้อมเส้้นฝ้้ายอาจไม่่แตกต่่างจากกระบวนการ ย้้อมเส้้นไหมมากนััก ส่่วนมากพืืชที่่�ให้้สีีและสามารถนำมาผลิิตสีี เพื่่�อการย้้อมเส้้นฝ้้าย มีีได้้ตั้้�งแต่่ต้้นหญ้้าไปจนถึึงต้้นไม้้ขนาดใหญ่่ และทุุกส่่วนของพืืช ได้้แก่่ ใบ ดอก ผล ลำต้้น เปลืือก แก่่น ราก หััว หรืือเหง้้าในดิิน ซึ่่�งแต่่ละชนิิด แต่่ละส่่วนของพืืชจะให้้สีีสัันที่่�แตกต่่าง กััน อีีกทั้้�งยัังขึ้้�นอยู่่กัับความอ่่อน แก่่สด แห้้ง ช่่วงเวลา เดืือน และ ฤดููกาลที่่�เก็็บด้้วย พืืชที่่�ให้้สีีติิดเส้้นฝ้้ายดีีนั้้�นมัักเป็็นพืืชที่่�ให้้รสฝาด เพราะ ความฝาดจะมีีฤทธิ์์�เป็็นด่่าง ข้้อสัังเกตง่่ายๆของพืชที่่ ื �ให้้รสฝาด คืือใบ หรืือดอกที่่�ถููกขยี้้�จะมีียางติิดมืือ ถ้้าเป็็นผลหรืือเปลืือก หากใช้้มีีดขููด จะมีียางออกมา ซึ่่�งเมื่่�อถููกกัับอากาศจะเปลี่่�ยนเป็็นสีีน้้ำตาล การเตรีียมสารช่่วยย้้อม หรืือสารช่่วยให้้ติิดสีี ทั้้�งนี้้� พืืชแต่่ละชนิิ ด ที่่�นำ ม า ใช้้ย้้ อ ม เส้้ น ฝ้้ า ย มีี ควา ม ส า ม า ร ในการติิดสีีและความคงทนต่่อการขััดถููหรืือต่่อแสงได้้ ไม่่เท่่ากััน ขึ้้�นอยู่่กัับองค์์ประกอบทางชีีวเคมีีภายในของพืืชและ เส้้นฝ้้ายที่่�นำมาใช้้ย้้อม จึึงต้้องใช้้สารช่่วยย้้อมมาเป็็นตััวช่่วย ในการทำให้้เส้้นฝ้้ายดููดซัับสีีได้้ดีี มีีความคงทนต่่อแสงและ การขััดถููเพิ่่�มขึ้้�น ซึ่่�งคุุณสมบััติิสารช่่วยย้้อมนอกจากจะเป็็นสารที่่�ช่่วย ในการยึึดและจัับสีีแล้้ว บางครั้้�งสารช่่วยย้้อมยัังทำให้้ได้้เฉดสีีใหม่่ ที่่�เปลี่่�ยนไปจากเดิิม การใช้้สารช่่วยย้้อมในการย้้อมสีี มีี3 วิิธีี คืือ วิิธีีที่่� 1 การใช้้สารช่่วยย้้อมก่่อนการย้้อมสีีเพื่่�อให้้สีีติิด ยึึดแน่่นกัับเส้้นฝ้้ายและช่่วยเพิ่่�มความคงทนของสีีทำได้้โดยการนำ เส้้นฝ้้ายที่่�ผ่่านการทำความสะอาดแล้้ว ไปชุุบหรืือต้้มย้้อมกัับสาร ช่่วยย้้อมก่่อนนำไปย้้อมด้้วยน้้ำย้้อมสีีธรรมชาติิ วิิธีีที่่� 2 การใช้้สารช่่วยย้้อมพร้้อมกัับการย้้อมสีี วิิธีีนี้้�เป็็น การใส่่สารช่่วยย้้อมลงไปในน้้ำสีีทำให้้เกิิดเม็็ดสีีขึ้้�น จากนั้้�นจึึงนำ เส้้นฝ้้ายลงไปย้้อม วิิธีีที่่� 3 การใช้้สารช่่วยย้้อมหลัังการย้้อมสีีเป็็นการนำ เส้้นฝ้้ายลงไปย้้อมสีีก่่อนแล้้วจึึงนำไปชุุบหรืือย้้อมด้้วยสารช่่วยย้้อม ในการภายหลััง วิิธีีการนี้้�จะช่่วยทำให้้เกิิดเฉดสีีใหม่่ขึ้้�น การย้้อมสีีเส้้นใยฝ้้าย มีีขั้้�นตอนดัังต่่อไปนี้้� (1) นำน้้ำย้้อมที่่�ผ่่านการกรองแล้้ว มาตั้้�งไฟปานกลาง พอร้้อนมีีควัันไม่่ถึึงกัับเดืือด ใส่่สารช่่วยย้้อมสีีอย่่างใดอย่่างหนึ่่�ง ที่่�ต้้องการ โดยการทดลองสีีก่่อน หากต้้องการสารช่่วยย้้อมอย่่างใด อย่่างหนึ่่�งให้้เลืือกใส่่ลงไปพร้้อมน้้ำย้้อมในปริิมาณที่่�เหมาะสม (2)นำเส้้นฝ้้ายที่่จ�ะย้้อม (ผ่่านการฟอกทำความสะอาดแล้ว้) ลงย้้อมในน้้ำย้้อมสีีนานประมาณ 1 ชั่่ว�โมง ทั้้�งนี้้ต้�้องหมั่่�นพลิิกเส้้นด้้าย ให้้ถููกสีีน้้ำย้้อมเสมอกัันทุุกๆ 10 นาทีี (3) นำเส้้นฝ้้ายขึ้้�นผึ่่�งให้้เย็็น โดยนำเส้้นฝ้้ายใส่ถุุ่งพลาสติิก ปิิดให้้แน่่นหมัักไว้้1 คืืนจากนั้้�นนำออกมาซัักด้้วยน้้ำเปล่่าจนน้้ำ ที่่�ล้้างนั้้�นใส ภาพที่่� 107 เกลืือแกง ที่่�มา : เว็็บไซต์์etsy https://www.etsy.com/listing/1017770410 ภาพที่่� 108 เส้้นไหมที่่�ผ่่านการย้้อมสีีธรรมชาติิ พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

77 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน (4) บิิดเส้้นฝ้้ายที่่�ล้้างสะอาดแล้้วให้้หมาด กระตุุกให้้ตึึง 2-3 ครั้้�ง แล้้วนำไปผึ่่�งในที่่�ร่่มจนแห้้ง หากยัังไม่่ทอควรนำไปเก็็บไว้้ ในถุุงเพื่่�อไม่่ให้้ฝุ่่นเกาะและป้้องกัันสีีซีีด หากมีีการใช้้สารช่่วยย้้อมหลัังการย้้อมสีีให้้นำเส้้นฝ้้าย ที่่�ผ่่านการย้้อมสีีที่่�บิิดให้้หมาดแล้้วกระตุุก 2-3 ครั้้�ง จากนั้้�นนำมา ขยำในน้้ำสารช่่วยย้้อม ระยะเวลาที่่�ใช้้ขึ้้�นอยู่่กัับว่่าต้้องการสีีเข้้มหรืือ สีจีาง โดยทั่่ว�ไปจะใช้้เวลาประมาณ 15-30 นาทีีแต่่หากเป็็นแทนนิิน จากพืืชจะใช้้เวลาน้้อยกว่่า เช่่น การย้้อมฝางแล้้วนำมาย้้อมต่่อใน น้้ำผลมะเกลืือจะใช้้เวลาประมาณ1 นาที จีากนั้้�นสีจีะเปลี่่�ยนจากสีชมพูีู เป็็นสีบีานเย็็น และหากทิ้้�งนานกว่่านี้้จ�ะเป็็นสีีเข้มมื้ ืดเมื่่�อนำมาขยำใน น้้ำสารช่่วยย้้อมแล้้ว จากนั้้�นทำการบิิดเส้้นฝ้้ายให้้หมาด โดยกระตุุก 2-3 ครั้้�ง แล้้วผึ่่�งให้้แห้้ง แล้้วนำเส้้นฝ้้ายที่่�ผึ่่�งแห้้งแล้้ว นำมาซัักในน้้ำ สะอาดจนน้้ำใส แล้้วนำไปสะบััดโดยใช้้แขนสองข้้างดึึงเส้้นด้้ายแล้้ว กระตุุก 2-3 ครั้้�ง แล้้วนำไปตากกลางแดด ในกรณีที่่ต้�้องการย้้อมซ้้ำ จะถููกใช้้เมื่่�อสีที่่ย้�้อมเสร็จ็แล้วยั้ ังเป็็น สีที่่จ�างหรืือมีีรอยด่่างเนื่่�องจากสีติีิดไม่่เสมอกััน สามารถแก้้ไขได้้โดยนำ ไปย้้อมซ้้ำสีีเดิม จิ ะได้สี้ ที่่�เข้ม้และมีีความคงทนมากขึ้้�น หรืืออาจเปลี่่�ยน เป็็นสีีอื่่�นย้้อมทัับแทน โดยวิิธีีนี้้�จะให้้สีีที่่�หลากหลายแปลกตามากยิ่่�ง ขึ้้�น ซึ่่�งการย้้อมสีีธรรมชาติิให้้สวยงามในแต่่ละสีีนั้้�นในบางครั้้�งจะต้้อง ผ่่านการทดลองในการย้้อมนับัครั้้�งไม่ถ้่ว้น และผู้้ย้้อมจำเป็็นต้้องสัังเกต และควรจดบัันทึึกข้้อมููล พร้้อมเก็็บตััวอย่่างเทคนิิควิิธีีการย้้อมสีีไว้้ ทุุกครั้้�ง เพื่่�อนำมาต่่อยอดให้้เป็็นประโยชน์์ในครั้้�งต่่อไป กระบวนการทอผ้้ายกดอกลำพููน กระบวนการทอผ้้ายกดอกทั้้�งเส้้นใยไหมและเส้้นใยฝ้้ายจะมีี เทคนิิควิิธีีการที่่�เหมืือนกััน เพีียงแต่่แตกต่่างกัันที่่�ประเภทของเส้้นใย เท่่านั้้�น โดยขั้้�นตอนของการการทอผ้้ายกดอกลำพููนสามารถแบ่่งเป็็น 8 ขั้้�นตอน ดัังนี้้� 1. ขั้้�นตอนการกรอเส้้นใย เป็็นการนำเส้้นใยทั้้�งเส้้นไหมหรืือเส้้นฝ้้ายที่่�ผ่่านการฟอก การย้้อม รวมถึึงการลงแป้้งมาสาวเข้้าหลอดเพื่่�อเตรีียมนำไปทอ ทั้้�งนี้้�สามารถแยกการกรอเส้้นใยได้้ตามวััตถุุประสงค์์ของการใช้้ได้้ 2 ประเภท ได้้แก่่ 1.1 การกรอเส้้นพุ่่ง เป็็นการกรอเส้้นใยเข้้าหลอด เล็็กแล้ว้นำไปใส่่กระสวยเพื่่�อใช้้ในการทอ หรืือกรอใส่่หลอดใหญ่ก่่ ่อน จากนั้้�นจึึงกรอรวมเส้้นลงหลอดเล็็กอีีกทีี 1.2 การกรอเส้้นยืืน เป็็นการกรอเส้้นใยจากม้้วน หรืือที่่�เรีียกว่่าไจมาใส่่หลอด ขนาดใหญ่่หรืือเล็็กขึ้้�นอยู่่กัับขนาดของ ผ้้าที่่�ต้้องการ ซึ่่�งขั้้�นตอนการกรอเส้้นยืืนนั้้�นทำเช่่นเดีียวกัับการกรอ เส้้นพุ่่ง เพีียงแต่่เปลี่่�ยนวััสดุุที่่�รองรัับการกรอไหม โดยอุุปกรณ์์ที่่�ใช้้ใน กระบวนการกรอเส้้นใยประกอบด้้วย (1.) ไน (เพี่่�ยนพััดไหม)สำหรับักรอเส้้นไหม มีี2 ชนิิด คืือไนสำหรับักรอไหมหลอดใหญ่่และไนกรอไหมหลอดเล็็ก (2.) ระวิิง (ก่่วงกว๊๊าง) สำหรัับเข็็นเส้้นไหม ที่่�จะกรอ (3.) หลอด สำหรัับเส้้นไหม/เส้้นฝ้้าย มีีหลอดใหญ่่และหลอดเล็็ก ภาพที่่� 109 เส้้นฝ้้ายย้้อมสีีธรรมชาติิ ที่่�มา : เว็็บไซต์์housedigest https://www.housedigest.com/1224015/plants-you-can-put-inyour-garden-for-natural-dyes/

78 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน 3 2 1 ภาพที่่� 110 อุุปกรณ์์กรอไหม / ฝ้้าย ภาพที่่� 111 กระบวนการสาวหััวม้้วน (เตรีียมเส้้นยืืน) ไน (เพี่่�ยนพััดไหม) ในอดีีตทำ จากไผ่่หรืือหวาย ปััจจุุบัันนิิยม ใช้้ล้้อจัักรยาน หลอด ในอดีีตทำจากไผ่่หรืือหวาย ซึ่่�งจะเหมาะกัับ เส้้นฝ้้าย แต่่จะใช้้กัับเส้้นไหมไม่่ได้้เพราจะทำให้้ เส้้นใยขาด ปััจจุุบัันจึึงนิิยมใช้้หลอดพีีวีีซีีพลาสติิกที่่� ดััดแปลงจากก้้านลููกโป่่ง ระวิิง (ก่่วงกว๊๊าง) พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

79 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 112 อุุปกรณ์์สาวเส้้นไหมหรืือฝ้้าย (การเตรีียมไหมหรืือฝ้้ายเส้้นยืืน) กระบอก สำหรัับคล้้องเส้้นไหม ราว สำหรัับใส่่หลอดไหมยืืน ม้้าเดิินด้้าย (เครืือ) 2. ขั้้�นตอนการสาวเส้้นใย เป็็นกระบวนการนำเอาเส้้นยืืนที่่�กรอเข้้ากัับหลอดมาสาวเข้้ากัับเครื่่�องสาว หรืือที่่�เรีียกว่่าม้้าเดิินด้้าย จำเป็็นต้้องมีีการคำนวณ ขนาดของหน้้าผ้้าที่่�ต้้องการทอว่่าต้้องการขนาดหน้้ากว้้างเท่่าไหร่่เพื่่�อใส่่กัับฟืืม (ฟัันหวีี) ให้้ตรงตามเบอร์์และความยาวของการสาวเส้้นใย จะขึ้้�นอยู่่กัับความยาวรวมของเส้้นยืืนที่่�ต้้องการ ทั้้�งนี้้�ในปััจจุุบัันการใช้้เส้้นไหมและเส้้นฝ้้ายในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููนนิิยมรัับซื้้�อเส้้นไหมหรืือ เส้้นฝ้้ายสำเร็็จจากโรงงานอุุตสาหกรรม ซึ่่�งแท้้จริิงแล้้วกระบวนการนี้้�จะไม่่เรีียกว่่าการสาวไหมเช่่นเดีียวกัับทางภาคอีีสาน ที่่�การสาวไหมคืือ ขั้้�นตอนการดึึงเส้้นไหมออกจากรัังไหมในช่ว่งระหว่่างที่่รั�ังไหมอยู่่ในน้้ำร้้อน หากแต่่กระบวนการที่่�แท้จริ้ ิงที่่�ทำในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููน คืือการเดิิน ไหมเส้้นยืืนเพื่่�อเตรีียมการเข้้าหัวม้ัว้นขึ้้�นกี่่�ทอผ้้าเป็็นลัักษณะของการดึึงและเดิินเส้้นไหมยืืนไม่่ใช่่การสาว แต่่ในพื้้�นที่่นิ�ิยมเรีียกใช้้กระบวนการนี้้ว่�่า สาวไหมเพื่่�อให้้สอดคล้้องกัับทางภาคอีีสาน โดยอุุปกรณ์์สำหรัับการเดิินไหมเส้้นยืืนหรืือสาวเส้้นใย มีีดัังนี้้� 2.1 ม้้าเดิินด้้าย (เครืือ) สำหรัับเดิินเส้้นใยตามจำนวนรอบที่่�คำนวณไว้้ 2.2 กระบอก สำหรัับคล้้องเส้้นไหมขณะสาวไหม 2.3 ราว สำหรัับใส่่หลอดไหมยืืน (หลอดใหญ่่) 2.4 ไม้้ไผ่่2 อััน ยาวประมาณ 1.20 เมตร หนาประมาณ 2 มิิลลิิเมตรสำหรัับคั่่�นเส้้นไหมเมื่่�อเดิินครบรอบม้้าเดิินเส้้นไหม 2.5 เชืือก สำหรัับคั่่�นเส้้นไหมและร้้อยเส้้นไหมเมื่่�อครบรอบเดิิน 2 1 3

80 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 113 อุุปกรณ์์สาวเส้้นไหมหรืือฝ้้าย (การเตรีียมไหมหรืือฝ้้ายเส้้นยืืน) ไม้้ไผ่่/ท่่อ สำหรัับคั่่�นเส้้นไหม เชืือกสำหรัับคั่่�นเส้้นไหม 5 4 จากนั้้�นเป็็นกระบวนการนำเส้้นใยที่่�สาวแล้้ว มาเตรีียมร้้อยเพื่่�อเข้้าฟืืมและเข้้าห้้วม้้วน ทั้้�งนี้้�อุุปกรณ์์สำหรัับร้้อยเส้้นไหมเข้้าฟืืมและ เข้้าหััวม้้วน ประกอบด้้วยส่่วนต่่างๆ ดัังต่่อไปนี้้� 1. ฟืืมหรืือฟัันหวีีสำหรัับร้้อยเรีียงเส้้นไหมเป็็นช่่องๆ 2. ไม้้กวััก (เข็็มกวัักหรืือไม้้ดึึงด้้าย) สำหรัับกวัักเส้้นไหมร้้อยเข้้าช่่องฟืืม 3. ท่่อแอสลอนไม้้กลมหรืือไม้้รวก ขนาดเส้้นผ่่าศููนย์์กลางประมาณ 4 เซนติิเมตร ยาวประมาณ 1.50 เมตร จำนวน 2 อััน 4. แท่่นไม้้สำหรัับปัักไม้้ทั้้�ง 2 อััน 5. ม้้านั่่�งสองตััว สำหรัับคนดึึงและคนร้้อยเส้้นไหมเข้้าฟัันหวีี 6. ม้้าก็็อปปี้้�เส้้นไหม สำหรัับอััดเส้้นไหมในขณะเข้้าหััวม้้วน 7. ม้้าม้้วนด้้าย 8. ไม้้ปลายแหลม สำหรัับกรีีดหรืือแหวกเส้้นไหมให้้กระจายออกจากกัันเวลาม้้วนไหมเข้้าหััวม้้วน 9. หััวม้้วน สำหรัับม้้วนเก็็บไหม เพื่่�อเตรีียมนำขึ้้�นกี่่�ทอผ้้า 10. ไม้้คนััดไขว้้หรืือไม้้ไขว้้ผููกติิดกััน 2 อััน สำหรัับแยกเส้้นไหม พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

81 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 114 การเข้้าหััวม้้วน 3. การเข้้าหััวม้้วน เป็็นกระบวนการนำเส้้นไหมยืืนที่่�สาวเรีียบร้้อยแล้้วมาเข้้าฟัันหวีีในการเข้้าหััวม้้วนจำต้้องอาศััยจำนวนแรงงาน 2 คน โดยที่่�คนหนึ่่�ง เป็็นคนส่่งเส้้นไหมเข้้าช่่องฟัันหวีีและอีีกคนหนึ่่�งเป็็นคนเกี่่�ยวเส้้นไหมเข้้าช่่องฟัันหวีี 4. การนำหััวม้้วนขี้้�นกี่่�ทอผ้้า เป็็นการนำเส้้นไหมยืืนที่่�ได้้จากการเข้้าหััวม้้วนเรีียบร้้อยแล้้ว นำมาขึ้้�นกี่่�ทอผ้้าเพื่่�อเริ่่�มต้้นการทอโดยการทอใช้้กี่่�ทอผ้้าแบบพื้้�นเมืือง ประยุุกต์์ 5. การร้้อยตะกอ หรืือการเก็็บเขาย่่ำ เป็็นกระบวนการร้้อยคล้้องเส้้นไหมยืืน 2 ชุุดที่่�เส้้นขััดกัันด้้วยด้้านของไนล่่อนทั้้�งด้้านบนและด้้านล่่างของเส้้นไหมยืืนทุุกเส้้น เพื่่�อให้้ตะกอยกเส้้นไหมขึ้้�น หรืือดึึงเส้้นไหมลงสลัับกัันตอนทอผ้้าการร้้อยตะกอต้้องทำทีีละด้้าน คืือ ร้้อยตะกอจากฝั่่�งด้้านบนของตะกอก่่อน ทั้้�ง 2 ตะกอแล้วจึ้ ึงพลิิกเส้้นไหมยืืนกลับขึ้้ ั �นมา ร้้อยตะกออีีกฝั่่�งด้้านล่่างอีีก 2 ตะกอตะกอที่่ถู�ูกร้้อยเสร็จ็เรีียบร้้อยแล้วฝั่่ ้ �งบนและฝั่่�งล่่างเรีียกว่่า 1 ตัับ 6. การคััดลาย หรืือการดั้้�นดอก เป็็นขั้้�นตอนการทำลวดลายดอกตามที่่�ได้้ออกแบบบนกระดาษกราฟ การดั้้�นดอกจะดั้้�นดอกเพีียงครึ่่�งหนึ่่�งของดอกที่่�ออกแบบ แต่่ละดอกเท่่านั้้�น ทั้้�งนี้้�การออกแบบลวดลายเพีียงครึ่่�งหนึ่่�งของดอกนับัเป็็นลัักษณะของลายสมมาตรที่่�เป็็นแบบลายปกติิของผ้้ายกดอกลำพููน

82 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน 7. การเก็็บเขาดอก กระบวนการเก็็บเขาดอกตามที่่�ได้้คััดลายจากกระดาษกราฟ การเก็็บเขาดอก 1 อััน (1 เขา) ใช้้เวลาในการเก็็บประมาณ 20 นาทีี 8. การเริ่่�มต้้นกระบวนการทอ เมื่่�อเก็็บเขาดอกเป็็นที่่�เรีียบร้้อยแล้้ว จึึงเริ่่�มต้้นกระบวนการ ทอโดยพุ่่งกระสวยไปกลัับและเหยีียบคานเท้้าเหยีียบ (เขาย่่ำ) ที่่�ยึึด กับัตะกอไว้้สำหรับัทอผ้้าโครงสร้้างและผ้้าตััดเสื้้�อส่ว่นการทอลวดลาย ผ้้าช่่างทอจะยกตะกอเขาดอกแล้้วใช้้ไม้้หลาบ (ไม้้ดาบ) สอดเพื่่�อ ดัันเส้้นยืืนขึ้้�น สำหรัับการพุ่่งสอดกระสวย ด้้ายเส้้นพุ่่งพิิเศษที่่�ทำให้้ เกิิดลายดอก รวมถึึงมีีการสลัับสีีเส้้นด้้ายพุ่่งพิิเศษนี้้�เป็็นสีีอื่่�น เพื่่�อให้้ เกิิดลวดลายตามต้้องการเช่่น พุ่่งดิ้้�นเงิิน พุ่่งดิ้้�นทอง การตรวจสอบคุุณภาพผ้้ายกดอกลำพููน การตรวจสอบคุุณภาพของผ้้าไหมยกดอกตามมาตรฐานทั่่ว�ไป แบบพื้้�นฐานสามารถดำเนิินการตรวจสอบได้้ตามขั้้�นตอนดัังต่่อไปนี้้� ขั้้�นตอนที่่� 1 การดููประเภทผ้้าไหม ผ้้าไหม เนื้้�อละเอีียดจะทอจากไหมเส้้นเล็็กซึ่่�งมีีความเงางามและอาจจะมีี ขี้้�ไหมอยู่่บ้้างแต่่ไม่ม่ากซึ่่�งเป็็นธรรมชาติิแท้้ๆของไหมผ้้าไหมเนื้้�อหยาบ จะมีีความเงาน้้อยลงมากแต่่มีีขี้้�ไหมอยู่่ทั่่�วทั้้�งผืืน ขั้้�นตอนที่่� 2 สัังเกตโดยการดึึงเส้้นไหมจากผ้้า ทั้้�งในแนวตั้้�งและแนวนอน คืือการปลอมเฉพาะทางทอเมื่่�อดึึงเส้้นด้้าย มาแล้้วลองจุุดไฟเพื่่�อสัังเกต เส้้นไหมแท้้เส้้นใยธรรมชาติิเมื่่�อจุุดไฟ แล้้วจะลุุกเป็็นเปลวเหลืือง เถ้้าเป็็นก้้อนสีีดำมีีกลิ่่�นเหมืือนเส้้นผมไหม้้ เส้้นไหมสัังเคราะห์์เมื่่�อจุุดไฟจะลุุกไหม้้อย่่างรวดเร็ว็เหลืือเถ้้าน้้อยมาก มีีกลิ่่�นเหมืือนพลาสติิกไหม้้ ขั้้�นตอนที่่� 3 สัังเกตความเปราะบางของเส้้นไหม เส้้นไหมแท้้เส้้นใยจะเป็็นธรรมชาติิ มีีโครงสร้้างที่่�เล็็ก เมื่่�อถููกจุุดไฟ จะเปราะและใช้้นิ้้�วขยี้้�ก็็จะเป็็นเถ้้า กลิ่่�นเป็็นกลิ่่�นธรรมชาติิเส้้นไหม สัังเคราะห์์เมื่่�อถููกจุุดไฟมีีกลิ่่�นเหมืือนพลาสติิกไหม้้และจะไม่่เป็็นเถ้้า หรืือผงแต่่จะหดตััวเป็็นก้้อน เพราะใยสัังเคราะห์์จะมีีส่่วนผสมของ พลาสติิก ภาพที่่� 115 การดั้้�นดอก ภาพที่่� 116 การทอผ้้ายกดอก พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

83 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ทั้้�งนี้้�สำหรัับผ้้ายกดอกประเภทผ้้าไหมของลำพููนนั้้�น จะต้้องมีีการตรวจสอบเกณฑ์ม์าตรฐานการผลิิตผ้้าไหมยกดอกลำพููน ต ามเงื่่�อนไขการขึ้้�นทะเบีียนสิ่่�งบ่่งชี้้�ท างภููมิิศาสตร์์ (GI) โดยแบ่่งรายการตรวจสอบเป็็น 2 ส่่วน ดัังต่่อไปนี้้� ส่่วนที่ ่� 1 ผ้้ายกดอก 1. ต้้องไม่่มีีลัักษณะเส้้นไหมหรืือดิ้้�นที่่�เป็็นเส้้นพุ่่งเพิ่่�มพิิเศษ ยกข้้ามลวดลายดอก (ยกไหมยืืนขึ้้�นไม่่หมดตามตะกอเขาดอก) เกิินกว่่า 10 จุุด ต่่อผ้้าส่่วนยกดอก 1 เมตร 2. ต้้องไม่่มีีลัักษณะการยกตะกอเขาดอกผิิดพลาด ทำให้้ ลวดลายดอกที่่�เกิิดจากเส้้นไหมหรืือดิ้้�นที่่�เป็็นเส้้นพุ่่งเพิ่่�มพิิเศษ ไม่่สมบููรณ์์หรืือ เกิิดดอกแฝด,ดอกซ้้อน, ดอกแหว่่ง 3. หน้้ากว้้างของผ้้าและความยาวต้้องอยู่่ในเกณฑ์์ฯ ที่่�ได้้ ขอขึ้้�นทะเบีียนไว้้ ดัังนี้้� 3.1 ผ้้าชุุด มีีความกว้้างไม่ต่่ ่ ำกว่่า 40 นิ้้ว �ความยาว 4- 5 เมตร โดยทอส่่วนยกลาย 1.80 ถึึง 2.20 เมตร 3.2 ผ้้าซิ่่�น มีีความกว้้างไม่่ต่่ำกว่่า 40 นิ้้�ว โดยทอ ยกดอกตลอดความยาวไม่่ต่่ำกว่่า 1.80 เมตร 3.3 ผ้้าชิ้้�น มีีความกว้้างไม่่ต่่ำกว่่า 40 นิ้้�ว โดยทอ ยกดอกตลอดความยาว 3.4 ผ้้าสไบมีีความกว้้างระหว่่าง 10-12 นิ้้�ว ความยาว 2 – 2.50 เมตร 3.5 ผ้้าคลุุมไหล่่ มีีความกว้้างไม่่ต่่ำกว่่า 21 นิ้้�ว ความยาวระหว่่าง 1.80 -2.20 เมตร 3.6 ผ้้าไทยซิ่่�นล้้านนา - ทอยกดอกทั้้�งสองด้้าน (หััว-ท้้าย) ความยาว ด้้านละไม่่เกิิน 45 เซนติิเมตร - ทอริ้้�ว หรืือทอยกดอกระหว่่างริ้้�ว หรืือผ้้าพื้้�น ไม่่มีีริ้้�ว ความยาวด้้านละไม่่เกิิน 40 เซนติิเมตร - ทอผ้้าพื้้�นต่่อเนื่่�อง ความยาวรวมผ้้าทั้้�งผืืนไม่่ต่่ำ กว่่า 2.20 เมตร โดยวััดจากเชิิงผ้้าความกว้้างไม่่ต่่ำกว่่า 40 นิ้้�ว และ เมื่่�อนำทั้้�งสองด้้านมาประกบกััน สามารถเหลื่่�อมได้้ไม่่เกิิน 0.5 เซนติิเมตร ทั้้�งตััวริ้้�วและตััวเชิิง 3.7 ผ้้าซิ่่�นยกดอกประยุุกต์์ - ทอยกทั้้�งสองด้้าน (หััว-ท้้าย) ความยาวไม่่เกิิน 85 เซนติิเมตร (รวมกัันทั้้�งตััวเชิิงและตััวดอกท้้อง แต่่ละด้้าน) - ทอผ้้าพื้้�นต่่อเนื่่�องและความยาวรวมผ้้าทั้้�งผืืน ไม่่ต่่ำกว่่า 2.20 เมตร ความกว้้างไม่่ต่่ำกว่่า 40 นิ้้�ว และเมื่่�อนำ ทั้้�งสองด้้านมาประกบกัันสามารถเหลื่่�อมได้้ไม่่เกิิน 0.5 เซนติิเมตร 4. ส่่วนเส้้นไหมหรืือดิ้้�นที่่�เป็็นเส้้นพุุงเพิ่่�มพิิเศษ ต้้องไม่่ฟููหรืือยกตััวจนเห็็นเป็็นช่่องว่่าง ระหว่่างผืืนผ้้ากัับเส้้นยก นั้้�นๆ หากมีีต้้องไม่่เกิิน 6 จุุด ต่่อผ้้าส่่วนยกดอก 1 เมตร 5. ในผ้้าเชิิงเดีียว (ผ้้าชุุด) ริิมผ้้าส่่วนที่่�ไม่่มีีเชิิง เส้้นยกต้้อง มีีการยกเก็็บริิมให้้เรีียบร้้อย ส่่วนเชิิงของผ้้าต้้องมีีความยาวระหว่่าง 30 – 40 เซนติิเมตร วััดจากริิมผ้้า 6. ต้้องไม่มี่ ีรอยเปรอะเปื้้�อน จากวััสดุุหรืือของเหลวอื่่�นใดจน มองเห็็นขนาดใหญ่่กว่่า 0.50 × 0.50 เซนติิเมตร หากมีีรอยแต่่เล็็ก กว่่าขนาดที่่�กำหนดต้้องไม่่เกิิน 4 จุุด ต่่อผ้้า 1 เมตร 7. คุุณภาพของสีีในเนื้้�อผ้้าต้้องคงทน ซัักแล้้วไม่่ตกสีีได้้ตาม มาตรฐานจากการทำงานตามตารางการทำงานของผ้้าไหมยกดอก ลำพููน 8. เชิิงหััวท้้ายของผ้้าต้้องพอดีีกััน เมื่่�อพัับมาชนกัันแล้้ว มีีความเหลื่่�อมล้้ำกัันไม่่เกิิน 0.5 เซนติิเมตร ความสููงของเชิิงหััวท้้าย ของผ้้าไม่่เกิิน 50 เซนติิเมตร ส่่วนที่ ่� 2 ผ้้าพื้้�น (ในผ้้าชุุด ผ้้าสไบ ผ้้าคลุุมไหล่่) 1. ต้้องไม่่เห็็นรอยขาดของเส้้นของไหมเส้้นยืืน ยาวเกิิน 1 นิ้้�ว และไม่่เกิิน 4 จุุด ต่่อเมตรผ้้าพื้้�น 2. ริิมผ้้าพื้้�นต้้องตรงเรีียบ 3. ต้้องไม่มี่ ีรอยเปรอะเปื้้�อน จากวััสดุุหรืือของเหลวอื่่�นใดจน มองเห็็นขนาดใหญ่่กว่่า 0.50 × 0.50 เซนติิเมตร หากมีีรอยแต่่เล็็ก กว่่าขนาดที่่�กำหนดต้้องไม่่เกิิน 4 จุุดต่่อผ้้า 1 เมตร 4. ด้้านหน้้าของผ้้าต้้องตกแต่่ง ตััดรอยต่่อเส้้นไหมให้้ เรีียบร้้อย ไม่่ให้้เห็็นลัักษณะของปลายปุ่่มปม 5. คุุณภาพของสีีในเนื้้�อผ้้าต้้องคงทน ซัักแล้้วไม่่ตกสีีได้้ตาม มาตรฐานจากการทำงาน ตามตารางการทำงานของผ้้าไหมยกดอก ลำพููน 6. ในส่ว่นปลายเชิิงให้้เว้้นผ้้าพื้้�นไว้้ไม่ต่่ ่ ำกว่่า 3.50 เซนติิเมตร ที่่�เย็็บริิมแล้้ว ภาพที่่� 117 รููปมาตรฐานผ้้ายกดอก GI

84 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน นอกจากวิิธีีการตรวจสอบเกณฑ์์มาตรฐานตามเงื่่�อนไข การขึ้้�นทะเบีียนสิ่่�งบ่่งชี้้�ทางภููมิิศาสตร์์(GI)แล้ว ยั้ ังมีอีีกหนึ่่�งมาตรฐาน ที่่�นิิยมใช้้เพื่่�อตรวจสอบคุุณภาพและได้้กำหนดหลัักเกณฑ์์การตรวจ สอบรัับรองมาตรฐานผลิิตภััณฑ์์ผ้้าไหมไทย ด้้วยเครื่่�องหมายรัับรอง คุุณภาพผลิิตภััณฑ์์ผ้้าไหมไทย คืือ “ตรานกยููงพระราชทาน” “ตรานกยููงพระราชทาน”เป็็นเครื่่�องหมายรัับรองคุุณภาพ ผ้้าไหมไทย โดย “สถาบัันหม่่อนไหมแห่่งชาติิเฉลิิมพระเกีียรติิ ส ม เด็็จพระนางเจ้้ าสิิริิกิิติ์์�พระ บ ร ม ร าชิินีีนาถ” ทั้้�ง นี้้� สมเด็็จพระนางเจ้้าสิิริิกิิติ์์�พระบรมราชิินีีนาถ พระบรมราชชนนีี พัันปีีหลวง ทรงพระกรุุณาโปรดเกล้้าฯ พระราชทานตราสััญลัักษณ์์ “นกยููงไทย” ไว้้เพื่่�อเป็็นเครื่่�องหมายรัับรองมาตรฐาน ผลิิตภััณฑ์์ ผ้้าไหมไทยซึ่่�งตรวจประเมิินและรับัรองคุุณภาพ โดยสิิทธิิเครื่่�องหมาย รัับรองตรานกยููงพระราชทานอยู่่ภายใต้้การดำเนิินงานของ กรมหม่่อนไหม สำนัักงานปลััดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์์ โดยมีีหน้้าที่่�รัักษาไว้้ซึ่่�งคุุณภาพและมาตรฐานการรัับรอง ผ้้าไหมไทย อีีกทั้้�งส่่งเสริิมการใช้้เครื่่�องหมายรัับรองผลิิตภััณฑ์์ ผ้้าไหมไทย ตรานกยููงพระราชทานให้้แพร่่หลายทั่่�วโลก จึึงเป็็นที่่�มา ของการจดทะเบีียนเครื่่�องหมายรัับรองตรานกยููงพระราชทานใน ต่่างประเทศอีีก 35 ประเทศ ได้้แก่่กลุ่่มประเทศสหภาพยุุโรป จำนวน 27 ประเทศ และประเทศอื่่�นๆเช่่น จีีน นอร์์เวย์์ ฟิิลิิปปิินส์์ มาเลเซีีย สหรััฐอเมริิกา สิิงคโปร์์ อิินเดีีย และฮ่่องกง โดยหลัักเกณฑ์์แนวทาง เงื่่�อนไข และวิิธีีปฏิิบััติิตาม ข้้อบัังคัับ ที่่�คณะกรรมการพิิจารณาให้้ความเห็็นชอบในการอนุุญาต ให้้ใช้้เครื่่�องหมายรัับรองตามแนวทางการปฏิิบััติิของกรมหม่่อนไหม สำหรัับผู้้ที่่�จะขอการรัับรองผ้้าไหมที่่�ตนได้้ผลิิตนั้้�น มีี4 ประเภท ที่่�สามารถเข้้ารัับการพิิจารณาขอการรัับรอง ได้้แก่่ตรานกยููงทอง ตรานกยููงเงิิน ตรานกยููงสีีน้้ำเงิิน และตรานกยููงสีีเขีียว “ตรานกยููงพระราชทาน”แต่่ละชนิิดมีีเกณฑ์์ตรวจประเมิิน ที่่�มีีทั้้�งข้้อเหมืือนกัันและข้้อตรวจประเมิินที่่�แตกต่่างกััน ดัังนี้้� เกณฑ์์ตรวจประเมิินที่่�เป็็นเอกลัักษณ์์ที่่�เหมืือนกัันทั้้�ง ๔ ประเภท คืือ ต้้องเป็็นผ้้าไหมที่่�ย้้อมด้้วยสีีธรรมชาติิหรืือสีีเคมีีที่่�ไม่่ ทำลายสิ่่�งแวดล้้อม มีีความสม่่ำเสมอของสีีลวดลาย และเนื้้�อผ้้าอาจ ตกแต่่งด้ว้ยเส้้นเงิินหรืือเส้้นทองที่่�ได้ม้าตรฐาน ในกรณีผ้ี้าทั่่ว�ไปตกแต่่ง ด้ว้ยเส้้นเงิินหรืือเส้้นทองไม่่เกิินร้้อยละ ๒๐ ส่ว่นกรณีผ้ี้าจก ขิิดตกแต่่ง ด้้วยเส้้นเงิินหรืือเส้้นทองไม่่เกิินร้้อยละ ๕๐ ต่่อพื้้�นที่่�ตารางวา และ ต้้องเป็็นผ้้าที่่�ผลิิตในประเทศไทยเท่่านั้้�น สำหรับข้ั ้อแตกต่่างของเกณฑ์์ตรวจประเมิินที่่�เป็็นเอกลัักษณ์์ ของตราสััญลัักษณ์์“ตรานกยููงพระราชทาน” ทั้้�ง ๔ ประเภท มีีดัังนี้้� ๑. นกยููงสีีทอง (Royal Thai Silk) เป็็นผ้้าไหมที่่�ผลิิตจาก เส้้นไหมและวััตถุุดิิบ ตลอดจนกระบวนการผลิิตที่่�เป็็นการอนุุรัักษ์์ ภููมิิปััญญาพื้้�นบ้้านดั้้�งเดิมิของไทยโดยใช้้เส้้นไหมพัันธุ์์ไทยพื้้�นบ้้านทั้้�งที่่� เป็็นเส้้นพุ่่งและเส้้นยืืน เส้้นไหมต้้องสาวด้ว้ยมืือผ่่านพวงสาวลงภาชนะ ทอด้้วยกี่่�ทอมืือแบบพื้้�นบ้้านชนิิดพุ่่งกระสวยด้้วยมืือ ๒. นกยููงสีีเงิิน (Classic Thai Silk) เป็็นผ้้าไหมที่่�ผลิิต โดยยัังคงอนุุรัักษ์์ภููมิิปััญญาชาวบ้้านผสม ผสานกัับการประยุุกต์์ ใช้้เครื่่�องมืือและกระบวนการผลิิตสมััยใหม่่ในบางขั้้�นตอน โดยใช้้ เส้้นไหมไทยพื้้�นบ้้านหรืือพัันธุ์์ไทยปรัับปรุุงเป็็นเส้้นพุ่่งและ/ หรืือเส้้นยืืน เส้้นไหมต้้องสาวด้้วยมืือหรืือสาวด้้วยอุุปกรณ์์ที่่�ใช้้ มอเตอร์์ไม่่เกิิน ๕ แรงม้้า ทอด้ว้ยกี่่�ทอมืือชนิิดพุ่่งกระสวยด้ว้ยมืือหรืือ กี่่�กระตุุกก็็ได้้ ๓. นกยููงสีน้้ ีำเงิิน (ThaiSilk) เป็็นผ้้าไหมที่่ผลิ�ิตด้ว้ยภููมิิปััญญา ไทยแบบประยุุกต์์ใช้้เทคโนโลยีีการผลิิตเข้้ากับัสมััยนิิยมและเชิิงธุุรกิจ ิ โดยใช้้เส้้นไหมแท้้เป็็นเส้้นพุ่่งและเส้้นยืืน ทอด้้วยกี่่�แบบใดก็็ได้้ ภาพที่่� 118 ตราสััญลัักษณ์์Royal Thai Silk นกยููงสีีทอง ที่่�มา : เว็็บไซต์์qsds https://qsds.go.th/newqsissout/?page_id=2097 ภาพที่่� 119 ตราสััญลัักษณ์์Classic Thai Silk นกยููงสีีเงิิน ที่่�มา : เว็็บไซต์์qsds https://qsds.go.th/newqsissout/?page_id=2097 ภาพที่่� 120 ตราสััญลัักษณ์์Thai Silk นกยููงสีีน้้ำเงิิน ที่่�มา : เว็็บไซต์์qsds https://qsds.go.th/newqsissout/?page_id=2097 ภาพที่่� 121 ตราสััญลัักษณ์์Thai Silk Blend นกยููงสีีเขีียว ที่่�มา : เว็็บไซต์์qsds https://qsds.go.th/newqsissout/?page_id=2097 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

85 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ๔. นกยููงสีีเขีียว (Thai Silk Blend) เป็็นผ้้าไหมที่่�ผลิิตด้้วย กระบวนการผลิิตและเทคโนโลยีีสมััยใหม่่ ผสมผสานกัับภููมิิปััญญา ไทย ในด้้านลวดลายและสีีสัันระหว่่างเส้้นไหมแท้้กัับเส้้นใยอื่่�น จากธรรมชาติิหรืือเส้้นสัังเคราะห์์รููปแบบต่่างๆ ตามวััตถุุประสงค์์ การใช้้งานหรืือตามความต้้องการของผู้้บริิโภค แต่่จะใช้้เส้้นไหมแท้้ เป็็นส่่วนประกอบหลััก ขณะที่่�ใช้้เส้้นใยอื่่�น ๆ เป็็นส่่วนประกอบรอง โดยระบุุส่่วนประกอบให้้เห็็นเป็็นเปอร์์เซ็็นต์์อย่่างชััดเจน และผ้้านั้้�น จะทอด้้วยกี่่�แบบใดก็็ได้้ ความสำคััญของตราสััญลัักษณ์์“ตรานกยููงพระราชทาน” ที่่ป�รากฏคู่่กับัผืืนผ้้าไหม จะเป็็นสิ่่�งที่่ผู้้ซื้้� �อ ผู้้สะสมสามารถเชื่่�อมั่่�น และ มั่่�นใจได้้ว่่าผ้้าไหมผืืนดัังกล่่าวได้้ผ่่านกระบวนการผลิิตที่่�มีีมาตรฐาน โดยตราสััญลัักษณ์์นกยููงพระราชทานจะสามารสแกน 2D Barcode ที่่�ปรากฏ จากนั้้�นผู้้ซื้้�อ ผู้้สะสมจะสามารถอ่่านหรืือเข้้าถึึงข้้อมููล สำคััญในกระบวนการผลิิตได้้อย่่างครบถ้้วน ไม่่ว่่าจะเป็็นชนิิดของ ตรานกยููงพระราชทาน รููปถ่่ายของผืืนผ้้า หมายเลขรัับรอง วัันที่่�ติิดดวงตรานกยููงพระราชทาน รวมถึึงชื่่�อและสถานที่่�ผลิิต ซึ่่�งข้้อมููลเหล่่านี้้�ได้รั้บัการรับัรองจากกรมหม่่อนไหมแล้วว่้ ่าเป็็นผ้้าไหม ไทยแท้้อย่่างแน่่นอน การตรวจสอบคุุณภาพของผ้้าฝ้้ายยกดอก การตรวจสอบคุุณภาพของผ้้าฝ้้ายยกดอก ในปััจจุุบัันยัังไม่่มีี เกณฑ์์มาตรฐานเพื่่�อการตรวจสอบพิิจารณาผ้้าฝ้้ายยกดอกลำพููน โดยเฉพาะ หากแต่่คุุณภาพของผ้้าฝ้้ายยกดอกในจัังหวััดลำพููน สามารถเป็็นไปตามมาตรฐาน ตราสััญลัักษณ์์ผลิิตภััณฑ์์ลำพููน หรืือ “ลำพููน แบรนด์์”(LamphunBrand) ทั้้�งนี้้�ตราสััญลัักษณ์์ผลิิตภััณฑ์์ ลำพููน ได้ถูู้กจััดตั้้�งและดำเนิินการโดยสำนัักงานพาณิชย์ิ ์จัังหวััดลำพููน เป็็นไปตามนโยบายของกระทรวงพาณิิชย์์ ที่่�ต้้องการสร้้างความเข้้ม แข็็งให้้แก่่เกษตรกร ผู้้ประกอบการชุุมชน ในการพััฒนาคุุณภาพ และมาตรฐานของสิินค้้า อีีกทั้้�งช่่วยเหลืือในการทำตลาด ทั้้�งตลาด ในประเทศไทยและผลัักดัันออกสู่่ตลาดต่่างประเทศตามนโยบาย Local to Global เกณฑ์์การพิิจารณาเพื่่�อให้้ผู้้ประกอบการได้้รัับอนุุญาต ในการใช้้ตราสััญลัักษณ์์ผลิิตภััณฑ์์ลำพููน (Lamphun Brand) มีีหลัักเกณฑ์์ในการประเมิินคะแนนในด้้านต่่าง ๆ เช่่น คุุณภาพ ความประณีีต ภููมิิปััญญาท้้องถิ่่�น ความคิิดสร้้างสรรค์์ มีีเอกลัักษณ์์ แสดงถึึงอััตลัักษณ์์เฉพาะท้้องถิ่่�น ความเป็็นที่่�นิิยมของตลาด สามารถสร้้างรายได้้ให้้กัับชุุมชน อธิิบายความเป็็นมาของผลิิตภััณฑ์์ (Storytelling) และมีีกระบวนการผลิิตภายในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููน ไม่่น้้อยกว่่าร้้อยละ 50 ทั้้�งนี้้�จำเป็็นต้้องผ่่านเกณฑ์์การพิิจารณา คุุณสมบััติิไม่่น้้อยกว่่า 70 คะแนนขึ้้�นไป เ ห็็นได้้ว่่าตราสัั ญลัั ก ษณ์์ผลิิ ต ภัั ณฑ์์ลำ พูู น ห รืื อ “ลำพููน แบรนด์์” (Lamphun Brand) เป็็นสััญลัักษณ์์ยืืนยััน แหล่่งกำเนิิดของสิินค้้าหรืือบริิการที่่�มีีแหล่่งผลิิตในจัังหวััดลำพููน รวมถึึงเป็็นสิินค้้าหรืือบริิการที่่�มีีคุุณภาพ มีีมาตรฐานเป็็นที่่�ยอมรัับ บ่่งบอกถึึงเอกลัักษณ์์หรืือวััฒนธรรมของจัังหวััดลำพููน หรืือวััฒนธรรม ล้้านนา ทั้้�งเป็็นการส่่งเสริิมภาพลัักษณ์์ที่่�ดีีของผลิิตภััณฑ์์ โดยเฉพาะ ผ้้าฝ้้ายยกดอก ซึ่่�งนัับเป็็นผ้้าทอมืือพื้้�นเมืืองของจัังหวััดลำพููน ที่่�ผสมผสานเทคนิิคการทอและลวดลาย นัับเป็็นหนึ่่�งใน งานหััตถอุุตสาหกรรมที่่�นิิยมจนสามารถเป็็นหนึ่่�งในผลิิตภััณฑ์์ เชิิงพาณิิชย์์และสามารถเป็็นต้้นแบบการพััฒนาสิินค้้าประเภท ผ้้าและเครื่่�องแต่่งกายในจัังหวััดลำพููนให้้ได้รั้บัตรา“ลำพููน แบรนด์์” สืืบต่่อไป ภาพที่่� 122 รููปตรานนกยููงบนผ้้าไหม ที่่�มา : ยููทููป ช่่อง หม่่อนไหมhttps://www.youtube.com/watch?v=CDjGa6PYBT8&t=21s ภาพที่่� 123 ตราสััญลัักษณ์์“ลำพููน แบรนด์์” (Lamphun Brand) ที่่�มา https://qsds.go.th/newqsissout/?page_id=2097

86 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน พลวััตวิิถีีการดำรงอยู่่ของผ้้ายกดอก นัับจากการพััฒนาระบบคมนาคมจากสยามสู่่ภาคเหนืือ ส่่งผลให้้จัังหวััดลำพููนได้้กลายเป็็นแหล่่งส่่งออกผ้้าไหมชั้้�นดีสู่่ภีาคกลาง ด้้วยการขนส่่งสิินค้้าที่่�มีีความสะดวกรวดเร็็ว และความงดงามของ ผ้้าไหมยกดอกลำพููน ส่่งผลให้้ความงดงามของผืืนผ้้านั้้�นต่่างเป็็นที่่�เลื่่�อง ลืือในกลุ่่มข้้าราชบริิพาร ข้้าราชการ ชนชั้้�นปกครองรวมถึึงประชาชน ผู้้มีีฐานะ ต่่างมีีความต้้องการผ้้าไหมยกดอกลำพููนมาใช้้ในการตััดเย็็บ เป็็นเครื่่�องแต่่งกายสำหรัับงานพิิธีีการสำคััญ ด้้วยความนิิยมนี้้�ทำให้้ เมืืองลำพููนในขณะนั้้�นกลายเป็็นแหล่่งหััตถอุุตสาหกรรมผ้้าไหมยกดอก ที่่มี�ชื่่ี�อเสีียงที่่สุ�ุดในประเทศไทยและด้ว้ยการพััฒนาทางด้้านเทคโนโลยีี ที่่�ก้้าวหน้้า ผลัักดัันให้้เกิิดการเปลี่่�ยนแปลงในรููปแบบกระบวนการ ผลิิต เทคนิิคการพััฒนาในการต่่อยอดลวดลาย จากที่่�กล่่าวข้้างต้้นเห็็นได้ว่้่าในอดีีตเครื่่�องทอผ้้าหรืือกี่่ จ�ะเป็็น ลัักษณะกี่่�พื้้�นเมืืองแบบโบราณที่่�มีีการเกล้้าหััวจุุกเหนืือบริิเวณศีีรษะ ของช่่างทอการเรีียงเส้้นยืืนจะโยงจากเหนืือศีีรษะที่่�เกล้้าลงมายัังคาน ส่่วนหน้้าที่่�ยื่่�นออกมาจากตััวกี่่�ไม่่มีีคานรัับตะกอเขาดอกการกระทบ ฟืืมสามารถกระทบได้้อย่่างอิิสระไม่่มีีไม้้กระทบที่่�ใช้้เป็็นตััวกำหนด แนวกระทบ ต่่อมาในยุุคของ “อาจารย์์ปรีีชาเกีียรติิบุุณยเกีียรติิ” นัับเป็็นช่่วงแห่่งการพััฒนาของงานภาคหััตถกรรมทอผ้้ า โดยการพััฒนารููปแบบกี่่�พื้้�นเมืืองแบบโบราณมาเป็็นกี่่�พื้้�นเมืืองแบบ ประยุุกต์ มี์ ีการปรับัเปลี่่�ยนและเพิ่่มอุ�ปุกรณ์ที่่์ �เอื้้�อต่่อการทอให้้สะดวก มากยิ่่�งขึ้้�น โดยเปลี่่�ยนจากการเกล้้าจุุกเหนืือศีีรษะสำหรัับเก็็บเส้้นยืืน เป็็นการเข้้าหัวม้ัว้นในลัักษณะของฟัันเฟืืองแทน เพิ่่ม�คานรับัตะกอเขา ดอกเข้้ามาเพื่่�อให้้การจััดวางและไล่่เรีียงลำดับัของตะกอเป็็นไปอย่่าง มีีระเบีียบมากขึ้้�น และลดความเสีียหายของไหมเส้้นยืืนจากการเสีียดสีี ระหว่่างเขาดอกกัับไหมเส้้นยืืน อีีกทั้้�งการเพิ่่�มไม้้กระทบที่่�ขนาบด้้าน ข้้างซ้้ายและขวายึึดกัับฟืืมเข้้ากัับคานกี่่�ด้้านบนในลัักษณะคล้้ายกัับ ชิิงช้้า เพื่่�อให้้การกระทบฟืืมนั้้�นไปในทิิศทางและมีีระนาบเดีียวกััน นัับเป็็นการพััฒนาเทคนิิควิิธีีของรููปแบบการทอผ้้าด้้วยมืือ หรืืองาน ศิิลปหััตถกรรมที่่�เครื่่�องจัักรอุุตสาหกรรมไม่่สามารถทดแทนได้้ ถึึงแม้้ว่่าจะมีีการใช้้เทคโนโลยีีเครื่่�องปั่่�นฝ้้าย เครื่่�องทอผ้้า นัับตั้้�งแต่่ยุุคปฏิิวััติิอุุตสาหกรรมครั้้�งที่่�๑ ที่่�ทำให้้การทอผ้้าจากที่่�เคย เป็็นเรื่่�องยากกลายเป็็นเรื่่�องง่่ายและสามารถเปลี่่�ยนรููปแบบการผลิิต จากระบบการผลิิตแบบครััวเรืือนเข้้าสู่่ระบบการผลิิตแบบพาณิิชย์์ ส่่งผลให้้เกิิดการเปลี่่�ยนแปลงการกำหนดราคาตามอุปุสงค์์และอุปุทาน ภายใต้้เศรษฐกิิจแบบเสรีีนิิยม ทั้้�งนี้้�หากเปรีียบเทีียบจำนวนผืืนผ้้า ที่่�ได้จ้ากการทอด้ว้ยเครื่่�องจัักรจะได้ปริ้มิาณชิ้้�นต่่อเดืือนมากว่่าจำนวน ผืืนผ้้าที่่�ได้้จากการทอด้้วยฝีีมืือช่่างทอ ยกตััวอย่่างเช่่น การผลิิตจาก เครื่่�องจัักรจะได้้ผืืนผ้้าไม่ต่่ ่ ำกว่่า 1,000 ชิ้้�น แต่่ผืืนผ้้าที่่�ได้จ้ากการทอ ด้้วยฝีีมืือช่่างทอจะได้้เพีียง 1 ผืืน ภายในระยะเวลาหนึ่่�งเดืือน แม้้ว่่ากลไกเครื่่�องจัักรจะสามารถสร้้างสรรค์์ผลิิตภััณฑ์์ ที่่�คล้้ายคลึึงหรืือเทีียบเท่่ากัับผลิิตภััณฑ์์จากช่่างทอ หากแต่่ในการ เปรีียบเทีียบบริิบทของคุุณค่่าอััตลัักษณ์์ผลิิตภััณฑ์์สู่่การสร้้างมููลค่่า ในระบบการบริิโภคเชิิงสััญลัักษณ์์เห็็นได้้ว่่าการตั้้�งราคาซื้้�อขายของ ผ้้าไหมยกดอกลำพููนต่่อผืืนนั้้�น ไม่่ต่่างไปจากการตั้้�งราคาของ งานศิิลปะชิ้้�นเอกโดยการตั้้�งราคาจะขึ้้�นอยู่่กับัการคำนวณต้้นทุุน และ ราคาจััดจำหน่่ายจากปััจจััยการผลิิต ได้้แก่่ จำนวนเขาดอกสำหรัับ การสร้้างลวดลาย กระบวนการสร้้างสีีในผืืนผ้้า การฟอกและ ย้้อมสีีไหม วััสดุุที่่�ใช้้ประดัับในกระบวนการทอ รวมไปถึึงชื่่�อเสีียง ประสบการณ์์และความชำนาญของช่่างทอ ชื่่�อเสีียงของผู้้ออกแบบ ลวดลาย ระยะเวลาในการทอ ด้้วยเหตุุนี้้�จึึงเป็็นสิินค้้าที่่�ไม่่สามารถ กำหนดด้้วยเกณฑ์์ของราคาตลาดได้้ ในขณะที่่�ราคาซื้้�อขายผ้้าไหมยกดอกลำพููนนั้้�น เป็็นรููปแบบ เดีียวกัับการกำหนดราคาของงานศิิลปะ แต่่ในทางตรงกัันข้้ามค่่าจ้้าง แรงงานของช่่างทอนั้้�นกลับัสวนทางของราคาซื้้�อขาย ทั้้�งนี้้ค่�่าจ้้างของ ช่่างทอผู้้ที่่�มีีความสามารถและมีีประสบการณ์์สููงจะได้้ค่่าจ้้างแรงงาน ทอไม่่ถึึงร้้อยละ 10 ของราคาซื้้�อขาย ทั้้�งที่่�ระยะเวลาในการผลิิต ผ้้าทอยกดอกหนึ่่�งผืืนนั้้�น โดยเฉลี่่�ยจะใช้้ระยะเวลา 30 วัันขึ้้�นไป สััดส่่วนของการตั้้�งราคาซื้้�อขายจะขึ้้�นอยู่่กัับผู้้ประกอบการที่่�เป็็น ผู้้ลงทุุนซื้้�อเส้้นไหม วััสดุุที่่�ใช้้ร่่วมทอ ค่่าออกแบบลวดลาย ค่่าความเสี่่�ยงความผิิดพลาดระหว่่างการผลิิตตั้้�งแต่่กระบวนการฟอก จนกระทั่่�งกระบวนการทอผืืนผ้้าขั้้�นสุุดท้้าย ทั้้�งนี้้�การผลิิตผ้้ายกดอก ของกลุ่่มผู้้ประกอบภายในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููน ยัังคงมีีการสืืบทอด จากรุ่่นสู่่รุ่่น โดยกลุ่่มผู้้ประกอบการรุ่่นใหม่่ที่่�ดำเนิินกิิจการรัับช่่วงต่่อ จากครอบครััว โดยผู้้ประกอบการรุ่่นใหม่่นี้้�นิิยมพััฒนาการใช้้เทคนิิค การทอลวดลายแบบใหม่่ตลอดจนการนำนวััตกรรมเข้้ามาในระบบ การผลิิต หากแต่่ความน่่ากัังวลของการสืืบทอดงานหััตถกรรม ผ้้ายกดอกลำพููนเพื่่�อการดำรงอยู่่นั้้�น คืือ ภาคส่่วนแรงงานของ ช่่างทอรุ่่นใหม่่ โดยค่่าตอบแทนของช่่างทอในภาคหััตถกรรมการ ทอผ้้ายกดอกต่่อเดืือนนั้้�น ได้้รัับค่่าตอบแทนที่่�น้้อยกว่่าการ เป็็นแรงงานในภาคอุุตสาหกรรม จึึงทำให้้เกิิดภาวะสมองไหล (ฺฺBrain drain) ของช่่างทอรุ่่นใหม่่เข้้าสู่่โรงงานอุุตสาหกรรมมากขึ้้�น จนกระทั่่�งขาดการสืืบทอดวิิธีีการทอในภาคหััตถกรรม โดยช่่างทอ ผ้้าที่่�อายุุน้้อยที่่�สุุดอยู่่ในกลุ่่มช่่วงอายุุระหว่่าง 50 – 60 ปีี อีีกทั้้�ง หากต้้องการช่่างทอรุ่่นใหม่ที่่่ �อายุนุ้้อย ผู้้ประกอบการจำเป็็นต้้องสืบืหา และติิดต่่อหาช่่างทอในเขตพื้้�นที่่�นอกเมืือง และส่่วนมากกลุ่่มช่่างทอ รุ่่นใหม่่ที่่�อายุุน้้อยมัักเป็็นผู้้ที่่�อยู่่นอกระบบการศึึกษา พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

87 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

88 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ในอดีีตอำเภอป่่าซางจัังหวััดลำพููน เป็็นแหล่่งผลิิตผ้้าฝ้้ายทอ มืือที่่�มีีชื่่�อเสีียงที่่�สุุดในภาคเหนืือ ยุุครุ่่งโรจน์์ของย่่านการค้้าผ้้าทอมืือ อำเภอป่่าซาง อยู่่ในช่่วงระหว่่างปีีพ.ศ. 2495 – 2520 เนื่่�องจาก มีห้ี้างร้้านหรืือร้้านค้้าต่่างๆ จำนวนมากได้้ทำการเปิิดจำหน่่ายผ้้าฝ้้าย ทอมืือ จึึงทำให้้กลุ่่มช่่างทอผ้้าในอำเภอป่่าซางเป็็นที่่ต้�้องการอย่่างมาก ทั้้�งนี้้�กลุ่่มผู้้ประกอบการร้้านค้้าในยุุคนั้้�น นิิยมนำสาวงามที่่�ได้รั้บัรางวััล จากเวทีีประกวด มาเป็็นผู้้ประชาสััมพัันธ์์ให้้กัับร้้านค้้า ด้้วยเหตุุนี้้� จึึงทำให้ชื่่้�อเสีียงความงดงามของสาวป่่าซางโด่่งดัังไปในระดับปัระเทศ จนกระทั่่�งในปีีพ.ศ. 2497 เมื่่�อร้้านทอผ้้าชื่่�อดัังของตระกููลคหบดีี “นัันทขว้้าง” รวมถึึงผู้้ประกอบการร้้านค้้าอื่่�นๆ ได้้ทำการส่่งนางสาว สุุชีีลา ศรีีสมบููรณ์์ซึ่่�งมีีภููมิิลำเนาอยู่่ที่่�เขตอำเภอป่่าซาง เข้้าประกวด สาวงามลำพููน จนได้้รัับคััดเลืือกเป็็นตััวแทนของจัังหวััดลำพููน เข้้าประกวดในเวทีีนางสาวไทยและสามารถชนะการประกวดได้้รัับ ตำแหน่่งนางสาวไทย ประจำปีีพ.ศ. 2497 ยิ่่�งทำให้้ความงามของ สาวอำเภอป่่าซางเป็็นที่่�เลื่่�องลืือและโด่่งดัังมากขึ้้�นไปอีีก นัับได้้ว่่า ความโด่่งดัังของอำเภอป่่าซาง ทั้้�งเรื่่�องสาวงามและผ้้าฝ้้ายทอมืือ ได้้เป็็นที่่�ประจัักษ์์โดยทั่่�วกััน การเกิิดขึ้้�นของจำนวนช่่างทอให้้สมััยนั้้�น นับัเป็็นผลจากกลุ่่มผู้้ประกอบการผ้้าฝ้้ายในพื้้�นที่่�อำเภอป่่าซางรวมไป ถึึง “ร้้านนัันทขว้้าง” ได้้เป็็นผู้้ถ่่ายทอดองค์์ความรู้้การทอผ้้าฝ้้ายด้้วย ลวดลายแบบใหม่่ที่่�ทัันสมััย และการปัักผ้้าด้้วยลวดลายที่่�เป็็นสากล เพื่่�อนำมาเป็็นสิ่่�งทอที่่�ใช้้ในครัวัเรืือนให้กั้บลูัูกจ้้างในธุุรกิจิของตน และ จากการถ่่ายทอดองค์์ความรู้้ให้้กัับลููกจ้้างในครั้้�งนั้้�นเอง ส่่งผลให้้เกิิด ผู้้ประกอบการ กลุ่่มทอผ้้าฝ้้าย ที่่�ยึึดถืือและต่่อยอดองค์์ความรู้้นี้้�เป็็น อาชีีพจนถึึงปััจจุุบััน ต่่อมาในปีีพ.ศ.2512 ทางหลวงแผ่่นดิินหมายเลข 11 ลำปาง-เชีียงใหม่่ ได้้ก่่อสร้้างแล้้วเสร็็จ และทำการเปิิดใช้้เส้้นทาง ส่่งผลให้้นัักท่่องเที่่�ยวและผู้้เดิินทางที่่�เคยใช้้เส้้นทางถนน ทางหลวงแผ่่นดิินหมายเลข 106 ในการคมนาคมระหว่่าง กรุุงเทพมหานคร – เชีียงใหม่่เปลี่่�ยนไปใช้้เส้้นทางถนนทางหลวง แผ่่นดิินหมายเลข 11 แทน มีีผลให้้ภาวะทางเศรษฐกิิจของ พื้้�นที่่�อำเภอป่่าซางเริ่่�มซบเซา แหล่่งผลิิตผ้้าฝ้้ายทอมืือลดปริิมาณ การผลิิตลง แหล่่งการค้้าที่่�เคยเฟื่่�องฟููกลัับเงีียบเหงา ร้้านค้้า หลายร้้านต่่างทยอยปิิดตััวลง นัับเป็็นจุุดสิ้้�นสุุดแห่่งยุุคทองของแหล่่ง การค้้าผ้้าฝ้้ายทอมืืออำเภอป่่าซาง อััตลัักษณ์์ผ้้าฝ้้ายทอมืือ (คุุณสมบััติิคุุณค่่า มููลค่่า ภาพลัักษณ์์) ผ้้าฝ้้ายทอมืือในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููน ถููกผลิิต ขึ้้�นและทำการส่่งขายออกจากพื้้�นที่่�อำเภอป่่าซางเป็็นส่่วนใหญ่่ โดยมีีกระบวนการทอผ้้าฝ้้ายแบบครบวงจรร่่วม 100 ปีี ที่่�สืืบทอด ภููมิิปััญญาจากรุ่่นสู่่รุ่่น ในอดีีตการผลิิตผ้้าฝ้้ายทอมืือจะเริ่่�มตั้้�งแต่่ การปลููกฝ้้ายการทำฝ้้ายให้้เป็็นเส้้น การย้้อมสีีเส้้นฝ้้ายจากพืชืในพื้้�นที่่� จนไปถึึงกระบวนการขึ้้�นกี่่�ทอมืือเป็็นผืืนผ้้า ทั้้�งนี้้� ขั้้�นตอนการผลิิตจะเริ่่�มตั้้�งแต่่นำฝ้้ายมาหนีีบเพื่่�อเอา ปุุยฝ้้ายแยกออกจากเมล็็ด จากนั้้�นนำปุุยฝ้้ายที่่�แยกออกจากเมล็็ด แล้้วมาตีีให้้ฟููโดยเรีียกกระบวนการนี้้�ว่่าการ “ปดฝ้้าย” แล้้วนำฝ้้าย ที่่�ตีีฟููมาปั้้�นให้้เป็็นก้้อนกลมยาว เรีียกว่่าการ “กริ๊๊�ฝ้้าย” จากนั้้�น จึึงนำมาปั่่�นให้้เป็็นเส้้นฝ้้ายสำหรัับทอ แล้้วทำเส้้นฝ้้ายม้้วนให้้เป็็นไจ กระบวนการนี้้�เรีียกว่่าการ “เป๋๋ฝ้้าย” หลัังจากนั้้�นนำเส้้นฝ้้ายไปย้้อม สีีธรรมชาติิและนำเส้้นฝ้้ายที่่�ผ่่านขั้้�นตอนการย้้อมสีีไปใส่่ในเครื่่�อง มืือกวััก เพื่่�อทำให้้เส้้นฝ้้ายมีีความตึึงเรีียบเสมอกัันจากนั้้�นทำการ “ขีีนหููก” หรืือการนำเส้้นฝ้้ายมาพัันเข้้ากัับไม้้แล้้วทำการ “สืืบหููก” หรืือการต่่อเส้้นฝ้้ายเข้้ากัับเครื่่�องมืือทอผ้้าหรืือกี่่�แล้้วจึึงนำเส้้นฝ้้าย ใส่่กระสวย หลัังจากนั้้�นจึึงสามารถเข้้าสู่่กระบวนการทอผ้้า เพื่่�อให้้ ได้้เป็็นผืืนผ้้าฝ้้ายที่่�สามารถนำไปตััดเย็็บเป็็นผลิิตภััณฑ์์ต่่างๆ หรืือนำ ไปขายผ้้าเป็็นพัับ และผ้้ายกม้้วน บ้้างนำมาเข้้ากระบวนการทอเป็็น ผ้้าฝ้้ายยกดอก ที่่�มีีเทคนิิคการทอที่่�ประณีีต รวมถึึงการใช้้ลวดลาย โบราณที่่�สืืบทอดกัันมาจากบรรพบุุรุุษ ซึ่่�งส่่วนมากนิิยมการประยุุกต์์ ลวดลายมาจากภาพวาดโบราณบนผนัังวััด จนกระทั่่�งเข้้าสู่่ยุุคการค้้า ป่่าซาง จึึงได้้มีีการเผยแพร่่เรีียนรู้้การทำเทคนิิคลวดลายสมััยใหม่่ ทั้้�งการทอลวดลายแบบใหม่่และการปัักผ้้าให้้เป็็นลวดลายดอกไม้้ รวมไปถึึงรููปสััตว์์ต่่าง ๆ จนถึึงปััจจุุบัันผ้้าฝ้้ายทอมืือจากอำเภอป่่าซาง จัังหวััดลำพููน ได้้ถููกนำมาต่่อยอดเป็็นผลิิตภััณฑ์์ผ้้าทั้้�งที่่�ใช้้ประดัับเฟอร์์นิิเจอร์์ เครื่่�องใช้้ภายในบ้้าน เช่่น ผ้้าปููโต๊๊ะ ผ้้าคลุุมเตีียง ผ้้าคลุุมตู้้เย็็น พรมเช็็ดเท้้า รองเท้้าในบ้้าน และทั้้�งที่่�ใช้้ทอเป็็นผืืนเพื่่�อนำไปสู่่ การตััดเย็บ็เสื้้�อผ้้าเครื่่�องแต่่งกายรวมถึึงการทอผ้้าผืืนยาวที่่�ขายยกพับ ั หรืือยกม้้วน ซึ่่�งจะเป็็นการสั่่�งผลิิตตามความต้้องการของกลุ่่มลููกค้้าที่่� หลากหลายทั้้�งในประเทศและต่่างประเทศ จากที่่�กล่่าวมาข้้างต้้นนัับได้้ว่่าเป็็นลัักษณะของการผลิิต ผ้้าฝ้้ายครบวงจรตั้้�งแต่่ต้้นน้้ำถึึงปลายน้้ำ ซึ่่�งกระบวนการทั้้�งหมด เหล่่านี้้�ได้้กลายเป็็นอััตลัักษณ์์ผ้้าฝ้้ายทอมืือของจัังหวััดลำพููนในที่่�สุุด พลวััตภููมิ ิปััญญาผ้้าฝ้้ายทอมืือ พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

89 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน เทคนิิคการทอผ้้าฝ้้ายทอมืือที่่�พบได้้ในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููน ยกตััวอย่่าง เช่่น 1) ผ้้าทอยกดอก คืือ ลวดลายของการทอผ้้ายกดอก โดยมีีลวดลายคล้้ายกัับการทอแบบขิิดแต่่จะนิิยมใช้้ดิ้้�นเงิินดิ้้�นทอง เพื่่�อให้้ ต่่างจากผ้้าทอประเภทอื่่�น 2) ผ้้าทอจก คืือ การสร้้างลวดลายบนผืืนผ้้าด้้วยการเพิ่่�มเส้้นด้้ายพุ่่งพิิเศษเข้้าไปเป็็นช่่วงๆ ไม่่ติิดต่่อกัันตลอดหน้้ากว้้างของผืืนผ้้า การจกนิิยมใช้้วััตถุุที่่�มีีความแหลมพอสมควร เช่่น ไม้้เหลาบางได้้ขนาด ขนเม่่น หรืือนิ้้�วมืือยกเส้้นฝ้้ายเส้้นยืืนขึ้้�น แล้้วสอดเส้้นฝ้้ายสีีต่่าง ๆ พุ่่งพิิเศษเข้้าไปตามจัังหวะของลวดลาย ผ้้าทอจกที่่�มีีชื่่�อเสีียงในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููน ได้้แก่่ ผ้้าทอ‘จกโหล่่งลี้้�’ จากอำเภอลี้้�จัังหวััดลำพููน ๓) ผ้้าทอล้้วง หรืือเกาะ คืือ การสร้้างลายด้้วยเส้้นฝ้้ายสีีต่่าง ๆ สอดลงไปในเส้้นยืืนตามจัังหวะที่่�กำหนดให้้เป็็นลายคล้้าย การสานขััด คั่่�นด้้วยการสอดสีี นิิยมใช้้ในการทอลวดลายของกลุ่่มชาติิพัันธุ์์ไทลื้้�อ

90 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ลวดลายอััตลัักษณ์ ์ผ้้าฝ้้ายทอมืือ ภาพที่ ่� 124 ลายบััวเครืือ ได้้รัับความอนุุเคราะห์์ภาพถ่่ายจาก ผู้้�ประกอบการผ้้าลำพููน ภาพที่ ่� 125 ลายบััวคว่่ำ / บััวหงาย ได้้รัับความอนุุเคราะห์์ภาพถ่่ายจาก ผู้้�ประกอบการผ้้าลำพููน พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

91 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน กระบวนการในการผลิิตฝ้้ายทอมืือ เส้้นฝ้้าย เส้้นใยฝ้้ายที่่�นิิยมใช้้เพื่่�อการทอผ้้าฝ้้ายในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููน นิิยมใช้้ฝ้้ายพัันธุ์์พื้้�นเมืือง ได้้แก่่ “ฝ้้ายสีีตุ่่น” ซึ่่�งเป็็นสายพัันธุ์์ที่่�มีี ลัักษณะดอกฝ้้ายขนาดเล็็ก มีปุีุยฝ้้ายสั้้�น สีน้้ ีำตาลอ่่อน ไม่ฟู่ มีูีความนุ่่ม และเหนีียว เหมาะสำหรับัใช้้เป็็นวััตถุดิุบิในการผลิิตผ้้าฝ้้ายทอมืือแบบ พื้้�นเมืืองทั้้�งนี้้�กลุ่่มผู้้ประกอบการนิิยมใช้้ฝ้้ายสีตุ่่ ีนมาผลิิตเป็็นผลิิตภััณฑ์์ งานหััตถกรรมประเภทต่่างๆเนื่่�องจากผลิิตภััณฑ์จ์ ากฝ้้ายสีตุ่่ ีนมีีราคา ที่่�สููงกว่่าฝ้้ายสีีขาว ด้้วยสีีจากธรรมชาติิที่่�สวยงามพร้้อมกัับคุุณสมบััติิ ของเส้้นใยที่่�เหนีียวนุ่่ม และมีีความทนทานกว่่าเส้้นใยฝ้้ายสายพัันธุ์์ อื่่�นๆ ส่่วนพัันธุ์์ฝ้้ายสีีขาวที่่�มีีดอกฝ้้ายเป็็นสีีขาว และมีีปุุยฝ้้ายยาว สีีขาวฟูู ส่่วนใหญ่่นิิยมนำมาใช้้ในการทอผ้้าในระบบอุุตสาหกรรม นัับตั้้�งแต่่ในอดีีตผู้้ประกอบการทอผ้้าฝ้้าย จัังหวััดลำพููน นิิยมซื้้�อ เส้้นฝ้้ายจากบริิเวณตรอกเหล่่าโจ้้ว ตลาดวโรรส จัังหวััดเชีียงใหม่่ จนในปััจจุุบัันนิิยมสั่่�งซื้้�อเส้้นฝ้้ายสำเร็็จจากโรงงาน ที่่�มาในรููปแบบ เป็็นไจ หรืือเป็็นหลอด โดยใช้้ฝ้้ายในการเป็็นเส้้นยืืนขนาด 40/2 และฝ้้ายเส้้นพุ่่งขนาด 40/2 ในการทอผืืนผ้้า ทั้้�งนี้้�ในปััจจุุบัันอาจยัังพบเห็็นการปลููกต้้นฝ้้ายในบางพื้้�นที่่� เพื่่�อเป็็นวััตถุุดิิบในกระบวนการทอผ้้า การปลููกต้้นฝ้้ายจะใช้้ระยะ เวลา 6 - 7 เดืือน จึึงจะสามารถเก็็บปุุยฝ้้าย เพื่่�อนำไปสู่่กระบวนการ ทอผ้้า วััสดุุที่่�ใช้้เก็็บปุุยฝ้้ายควรเป็็นถุุงผ้้าหรืือกระสอบปอที่่�ทำจาก เส้้นใยธรรมชาติิไม่่ควรใช้้ถุุงที่่�ทำจากพลาสติิก เนื่่�องด้้วยเส้้นใย พลาสติิกอาจปะปนไปกัับเส้้นใยฝ้้าย ซึ่่�งมีีผลต่่อคุุณภาพของใยฝ้้าย ในกระบวนการย้้อมสีี ทั้้�งนี้้�หลัังจากการเก็็บปุุยฝ้้าย ควรผึ่่�งปุุยฝ้้าย ไว้้ในร่่ม เลี่่�ยงต่่อการถููกแสงแดดจััด เพื่่�อเป็็นการรัักษาเส้้นใยฝ้้าย ให้้มีีคุุณภาพ เครื่่�องทอผ้้า หรืือ กี่ ่� อุุปกรณ์์การทอผ้้าฝ้้ายที่่�นิิยมใช้้ในจัังหวััดลำพููนมีีลัักษณะ การทอโดยใช้้กี่่�๒ ประเภทด้้วยกััน คืือ 1. การทอผ้้าด้้วยกี่ ่�พื้้�นเมืืองแบบโบราณ ลัักษณะบริิเวณส่่วนด้้านหน้้าและด้้านหลัังของกี่่�พื้้�นเมืือง แบบโบราณ จะมีีไม้้คานพาดจากคานรัับด้้านบนลงมา ในลัักษณะ เอีียงประมาณ 45 องศา รัับด้้วยคานบริิเวณส่่วนกลางค่่อนลงไปทาง ด้้านล่่างและยื่่�นออกมาไว้้สำหรัับพาดเส้้นยืืนก่่อนเข้้าตะกอและฟืืม โดยคานที่่�รัับจะยาวไปถึึงบริิเวณส่่วนท้้ายของกี่่�เชื่่�อมกัับแผ่่นไม้้มีีไว้้ เป็็นที่่�นั่่�งทอผ้้าสำหรัับช่่างทอ ซึ่่�งหากจำแนกประเภทกี่่�พื้้�นเมืืองแบบโบราณ ตามรููปแบบ การพุ่่งของกระสวยสามารถจำแนกออกเป็็น 2 ประเภท ดัังนี้้� (1.) กี่่�ที่่�พุ่่งกระสวยเส้้นพุ่่งด้้วยมืือ เรีียกว่่ากี่่�ทอมืือ (2.) กี่่ที่่�พุ่่�งกระสวยเส้้นพุ่่งด้ว้ยการกระตุุกสายบัังคับั เพื่่�อให้้กระสวยพุ่่งบนรางกระสวย เรีียกว่่ากี่่�กระตุุก 2. การทอผ้้าด้้วยกี่ ่�พื้้�นเมืืองแบบประยุุกต กี่่�พื้้�นเมืืองแบบประยุุกต์์เป็็นการใช้้หััวม้้วนลัักษณะคล้้าย ฟัันเฟืืองมีีไม้้ขััดเชื่่�อมระหว่่างฟัันเฟืืองหััวท้้าย หรืือเรีียกว่่าหััวม้้วน แบบใบพััดไว้บริ้ ิเวณค่่อนไปข้้างบน ส่ว่นด้้านหน้้าสามารถถอดเข้้าและ ออกได้้ มีีไว้้สำหรัับเก็็บเส้้นยืืน หััวม้้วนฟัันเฟืืองจะขนาบทั้้�งสอง ด้้านซ้้ายและขวาของช่่างทอ อีีกทั้้�งมีีคานไม้้ขนาบบริิเวณด้้านข้้าง ซ้้ายและขวาของฟืืมวางพาดกัับคานด้้านบนไว้้เพื่่�อให้้การกระทบฟืืม เป็็นไปในระนาบเดีียวกััน หรืือที่่�เรีียกว่่าไม้้กระทบ ซึ่่�งหากจำแนกประเภทกี่่พื้้� �นเมืืองแบบประยุุกต์์ตามรูปูแบบ การพุ่่งของกระสวยสามารถจำแนกออกเป็็น 2 ประเภท ดัังนี้้� (1.) กี่่�ที่่�พุ่่งกระสวยเส้้นพุ่่งด้้วยมืือ เรีียกว่่ากี่่�ทอมืือ (2.) กี่่ที่่�พุ่่�งกระสวยเส้้นพุ่่งด้ว้ยการกระตุุกสายบัังคับั เพื่่�อให้้กระสวยพุ่่งบนรางกระสวย เรีียกว่่ากี่่�กระตุุก สำหรัับการทอผ้้าฝ้้ายในปััจจุุบัันนิิยมใช้้กี่่�พื้้�นเมืืองประยุุกต์์ หากแต่่ในบางกลุ่่มผู้้ประกอบการยัังคงใช้้กี่่�พื้้�นเมืืองแบบโบราณ แต่ลั่ ักษณะของการพุ่่งกระสวยในการทอผ้้าฝ้้าย จะใช้้การพุ่่งกระสวย เส้้นพุ่่งด้้วยการกระตุุกสายบัังคัับเพื่่�อให้้กระสวยพุ่่งบนรางกระสวย เรีียกว่่ากี่่�กระตุุก

92 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ส่่วนประกอบเครื่่�องทอผ้้าฝ้้าย หรืือกี่ ่� เครื่่�องทอสำหรัับการทอผ้้าฝ้้าย หรืือกี่่� ประกอบด้้วยอุุปกรณ์์ต่่าง ๆ ดัังนี้้� 1. เสาหลัักขาตั้้�ง โดยมีีลัักษณะการวางเสาเป็็นรููปทรงสี่่�เหลี่่�ยมที่่�มีีขนาดความสููงเท่่ากัันทั้้�ง 4 ต้้น 2. ไม้้คาน พาดเชื่่�อมต่่อระหว่่างเสาหลัักทั้้�ง 4 ต้้น ในกี่่�ที่่�เป็็นกี่่�โบราณหรืือกี่่�พื้้�นเมืืองนั้้�นจะมีีเครืือเส้้นยืืนพาดบนไม้้คาน ด้้านหน้้า โยงมาผููกกัับไม้้คานด้้านหลััง เพื่่�อดึึงเส้้นยืืนให้้ตรง 3. ไม้้รองนั่่�ง แผ่่นไม้้ที่่�พาดไว้้บนคานไม้้ด้้านล่่างบริิเวณด้้านช่่างทอ เพื่่�อให้้ช่่างทอนั่่�งและวางอุุปกรณ์์การทอ เช่่น ตะกร้้า ใส่่ด้้าย ใส่่หวีี 4. ไม้้ม้้วนผ้้า เป็็นท่่อนไม้้สี่่�เหลี่่�ยมปลายสองข้้างเสีียบเข้้ากัับเดืือยที่่�หลัักไม้้บริิเวณด้้านใกล้้กัับช่่างทอ มีีไว้้สำหรัับม้้วน เก็็บผ้้าที่่�ทอเสร็็จแล้้ว 5. ไม้้หาบ ไม้้ไผ่่รููปทรงกระบอก มีีขนาดยาวเพีียงพอสำหรัับพาดคานไม้้ มีีไว้้ใช้้ผููกเชืือกโยงเข้้ากัับฟืืมและรอกสำหรัับ พยุุงตะกอหรืือเขาเอาไว้้ 6. ไม้้เหยีียบ เป็็นไม้้ขนาดเล็็กยาวประมาณ 1 เมตร นำมาผููกโยงกัับตะกอหรืือเขา มีีไว้้สำหรัับเหยีียบบัังคัับการสลัับขึ้้�นลง ของเครืือเส้้นยืืน โดยจำนวนไม้้เหยีียบมากหรืือน้้อยขึ้้�นกัับจำนวนตะกอที่่�ใช้้ทอผ้้า 7.ตะกอ หรืือเขาแผงเส้้นด้้ายที่่ถั�ักเกี่่�ยวเครืือเส้้นยืืนเอาไว้้โดยใช้้ไม้้ไผ่่2 ซี่่�เป็็นคาน ถ้้าเป็็นผ้้าทอแบบสองตะกอ จะมีีตะกอ หรืือเขา 2 อััน ซึ่่�งจะคััดเก็็บเครืือเส้้นยืืนสลัับกัันเส้้นต่่อเส้้น โดยจะยกเส้้นยืืนขึ้้�นและลง ให้้กระสวยเส้้นพุ่่งผ่่านสานทอขััดเกิิดลวดลายบน ผืืนผ้้า 8. ฟืืม หรืือฟัันหวีีเป็็นอุุปกรณ์์การทอที่่�สำคััญ จะอยู่่บริิเวณด้้านหน้้าตะกอหรืือเขา มีีไว้้สำหรัับใช้้กระทบเส้้นพุ่่งให้้สานทอ กัับเส้้นยืืน ฟืืมนั้้�นมีีทั้้�งขนาดยาวและขนาดสั้้�น ขึ้้�นอยู่่กัับการเลืือกใช้้ของช่่างทอว่่าต้้องการผ้้าหน้้าแคบหรืือหน้้ากว้้างขนาดไหน 9. รอก เป็็นอุุปกรณ์์ช่่วยพยุุงตะกอหรืือเขา โดยผููกโยงไว้้กัับไม้้คานหููก พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

93 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 126 กี่่�พื้้�นเมืือง 1 2 9 7 3 6 เสาหลัักขาตั้้�ง ไม้้คาน รอก ตะกอ หรืือเขา ไม้้รองนั่่�ง (พาดไว้้บนคานไม้้) ไม้้เหยีียบ

94 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 127 ไม้้ม้้วนผ้้า ตะกอ และฟืืม 7 8 4 ตะกอ หรืือเขา ฟืืม หรืือฟัันหวีี ไม้้ม้้วนผ้้า

95 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน กรรมวิิธีีการผลิิตเส้้นใยฝ้้าย ขั้้�นตอนที่ ่� 1 การเก็็บฝ้้าย เก็็บปุุยฝ้้ายจากต้้นฝ้้ายที่่�มีีสมอแก่่แตกฟููเต็็มที่่�เป็็นปุุยขาว ระวัังอย่่าให้้เศษใบฝ้้ายและริ้้วป�ระดับที่่ ั �แห้้งอยู่่ที่่�สมอติิดปะปนไปกับั ปุุยฝ้้าย จากนั้้�นนำไปตากแดดให้้ฝ้้ายมีีความแห้้งสนิิทไม่่อัับชื้้�น ขั้้�นตอนที่ ่� 2 การอิ้้�วฝ้้าย นำปุุยฝ้้ายที่่�ตากแห้้งสะอาดดีีแล้้วมาอิ้้�ว ทั้้�งนี้้�การอิ้้�วฝ้้าย เป็็นการแยกใยฝ้้ายออกจากดอกฝ้้ายและเมล็็ดฝ้้าย วิธีิีการอิ้้ว�ฝ้้าย คืือ การใช้้มืือหนึ่่�งจัับที่่�ด้้ามจัับ จากนั้้�นค่่อยๆ หมุุนฟัันเฟืืองไปอย่่างต่่อ เนื่่�อง อีีกมืือหนึ่่�งจัับปุุยฝ้้ายที่่�เตรีียมไว้้ใส่่เข้้าไประหว่่างไม้้กลมเกลี้้�ยง ขนานชิิดกััน ซึ่่�งมีีฟัันเฟืืองอยู่่ด้้านนอก ส่่วนที่่�เป็็นปุุยฝ้้ายจะถููกหนีีบ ลอดข้้ามไป หล่่นลงตะกร้้าหรืือกระบุุงที่่�เตรีียมไว้้ ส่่วนเมล็็ดจะร่่วง ลงพื้้�น ทำต่่อเนื่่�องไปจนหมด ทั้้�งนี้้�อุุปกรณ์์ที่่�ใช้้ในการคััดแยกเมล็็ด ออกจากปุุยฝ้้ายเรีียกว่่า “อิ้้�ว” ขั้้�นตอนที่ ่� 3 การดีีดฝ้้าย นำปุุยฝ้้ายที่่�คััดแยกเมล็็ดออกหมดแล้้วมาดีีดโดยใช้้“กงดีีด ฝ้้าย” ซึ่่�งทำจากซี่่�ไม้้ไผ่่ เหลาให้้ปลายเรีียวทั้้�งสองข้้าง ใช้้เชืือกผููกที่่� ปลายทั้้�งสองข้้าง เพื่่�อดััดซี่่�ไม้้ให้้โค้้งเข้้าหากััน คล้้ายกับคัันธนู อุูปุกรณ์์ คู่่กัันคืือ ปล้้องไม้้ไผ่่ขนาดเล็็กยาว วิิธีีการใช้้กงดีีดฝ้้าย คืือ มืือหนึ่่�ง จัับกงดีีดฝ้้าย ถืือด้้านที่่�เป็็นคัันธนููไว้้ให้้เส้้นเชืือกถููกปุุยฝ้้าย แล้้วใช้้ อีีกมืือหนึ่่�งจัับปล้้องไม้้ไผ่่ขนาดเล็็ก ดีีดเส้้นเชืือกต่่อเนื่่�องกัันไป เพื่่�อให้้ ปุุยฝ้้ายกระจายตััวเป็็นปุุยละเอีียด หมั่่�นคนปุุยฝ้้ายให้้เชืือกดีีดถููกจน ทั่่ว�สม่่ำเสมอจนเป็็นปุุยละเอีียดเหมืือนกัันทั้้�งหมดการดีีดฝ้้ายในแต่่ละ ครั้้�งจะไม่่ใส่่ฝ่่ายในจำนวนมากนััก มัักจะดีีดฝ้้ายในปริิมาณที่่�เพีียงพอ เฉพาะในการนำมาเข้้าม้้วนฝ้้าย หรืือล้้อฝ้้ายเท่่านั้้�น ไม่่ควรดีีดฝ้้าย ทิ้้�งค้้างไว้้เพราะเนื่่�องจากปุุยฝ้้ายจะคืืนตัวัจัับกัันเป็็นก้้อน เหมืือนเดิม ิ ขั้้�นตอนที่ ่� 4 การล้้อฝ้้าย เป็็นการนำฝ้้ายที่่�ดีีดละเอีียดแล้้ว มาม้้วนเป็็นก้้อนแบบ เรีียวย าว วางลงบนแป้้นล้้อฝ้้ ายให้้กระจายสม่่ำเสมอกััน ประมาณขนาดให้้ใหญ่่กว่่าฝ่่ามืือเพีียงเล็็กน้้อย แล้้ววางไม้้ล้้อฝ้้ายไว้้ ส่่วนบนของปุุยฝ้้าย จากนั้้�นให้้เอาฝ่่ามืือถููปุุยฝ้้ายให้้ม้้วนขนานเข้้าไป กัับไม้้ล้้อฝ้้าย โดยรัักษาน้้ำหนัักมืือให้้พอเหมาะ เพื่่�อไม่่ให้้ม้้วนฝ้้าย แน่่นหรืือหลวมจนเกิินไป จากนั้้�นดึึงไม้ล้้้อฝ้้ายออก จะได้้ฝ้้ายเป็็นม้ว้น หลอดกลมยาวประมาณ 8 - 9 นิ้้ว �ในบางท้้องถิ่่�นเรีียกหลอดม้ว้นฝ้้ายนีี ว่่า “ดิ้้�ว” การล้้อฝ้้ายหรืือการม้้วนฝ้้ายนี้้� จะต้้องทำจนหมดปุุยฝ้้ายที่่� ดีีดไว้้เพื่่�อทยอยนำไปปั่่�นเป็็นเส้้นด้้าย ทั้้�งนี้้�ไม่่ควรเก็็บม้้วนฝ้้าย หรืือ ล้้อฝ้้ายไว้้นานจนเกิินไป ขั้้�นตอนที่ ่� 5 การเข็็นฝ้้าย เป็็นการนำฝ้้ายที่่�ผ่่านการล้้อฝ้้าย หรืือถููกม้้วนไว้้เป็็นก้้อน เรีียวยาว นำฝ้้ายที่่ล้�้อไว้ม้าปั่่�นเป็็นเส้้นด้้าย อุปุกรณ์ที่่์ �ใช้้ในการเข็็นฝ้้าย เรีียกว่่า“หลา” หรืือ“ไน” ทั้้�งนี้้�การเข็็นฝ้้าย หรืือการปั่่�นฝ้้าย จำเป็็น ต้้องใช้้เวลาในการฝึึกหััด เนื่่�องจากการเข็็นฝ้้ายหรืือการปั่่�นฝ้้ายเป็็น กรรมวิถีิที่่�ยากกว่่ากระบวนการอื่่�นๆเนื่่�องจากมืือต้้องสัมพัันธ์กั์ ัน โดย มืือขวาหมุุนหลา เพื่่�อไปบัังคัับไนหลาให้้หมุุนตามไปด้้วย คล้้ายกัับ การหมุุนปั่่�นฝ้้ายที่่�ออกจากล้้อฝ้้าย แล้้วดึึงเป็็นเส้้นด้้ายยาวให้้ม้้วน เข้้าไปอยู่่กับัหลา ทำเช่่นนี้้�ตลอดไปจนกว่่าจะได้ด้้ ้ายเป็็นกลุ่่มเพีียงพอ แก่่ความต้้องการแล้้วจึึงหยุุดถอดด้้ายจากไนหลาเก็็บ โดยใช้้ไม้้เสีียบ แล้้วนำไปเปีีย ทั้้�งนี้้�ในปััจจุุบัันนิิยมใช้้เส้้นฝ้้ายสำเร็็จกัันเป็็นส่่วนใหญ่่ จึึงทำให้้กระบวนการนี้้�มีีผู้้สืืบทอดน้้อยลง ขั้้�นตอนที่ ่� 6 การเปีียฝ้้าย เป็็นกระบวนการนำฝ้้ายที่่�เข็็นแล้วม้าเข้้าเปีีย โดยการเข้้าเปีีย จะทำให้้เส้้นฝ้้ายเรีียงกัันเป็็นเส้้นไม่พั่ ันกััน เพื่่�อความสะดวกในการแบ่่ง เส้้นฝ้้ายให้้เป็็นปอย ขั้้�นตอนที่ ่� 7 การฟอกและย้้อมสีี การฟอกและย้้อมสีีเป็็นการนำเส้้นใยฝ้้ายที่่ผ่�่านกระบวนการ ที่่�ทำให้้เป็็นเส้้นด้้าย และผ่่านการแบ่่งเส้้นด้้ายให้้เป็็นไจ ให้้เป็็น ระเบีียบในการนำมาใช้้งาน ทั้้�งนี้้�จะทำการฟอกด้้วยน้้ำที่่�เป็็นด่่าง เพื่่�อทำความสะอาดเส้้นฝ้้าย จากนั้้�นทำการย้้อมสีีเส้้นฝ้้ายจากวััสดุุ ธรรมชาติิเช่่น คราม เปลืือกไม้้ต่่างๆ หรืือวััสดุุตามธรรมชาติิที่่�มีีอยู่่ ในแต่่ละท้้องถิ่่�น ขั้้�นตอนที่ ่� 8 การกวัักฝ้้าย การกวัักฝ้้าย คืือ การนำเส้้นฝ้้ายไปใส่่ในอััก เพื่่�อทำให้้ เส้้นฝ้้ายมีีความตึึงเรีียบเสมอกััน เพื่่�อเตรีียมสำหรัับการนำไปเป็็น เส้้นยืืนในกระบวนการทอต่่อไป ขั้้�นตอนที่ ่� 9 การค้้นหููก เป็็นการนำเส้้นฝ้้ายที่่�ใส่่ในอัักมาเตรีียมเป็็นเส้้นยืืน และ จััดเส้้นฝ้้ายสํําหรัับทอผ้้าให้้มีีจํํานวนพอเหมาะกัับช่่องฟัันฟืืม โดยเส้้นยืืนที่่�ค้้นเสร็็จเรีียบร้้อยแล้้ว นำไปทำการสืืบหููกหรืือการต่่อ เส้้นยืืนกัับฟืืมทอผ้้าที่่�ได้้เตรีียมไว้้ ขั้้�นตอนที่ ่� 10 การสืืบหููก เป็็นการนำเส้้นฝ้้ายหลัังการค้้นเส้้นยืืนมาต่่อเข้้ากัับฟืืมที่่�มีี เส้้นฝ้้ายเก่่าอยู่่แล้้ว โดยจะมััดต่่อให้้ครบทุุกเส้้นหรืือจนครบฟัันฟืืม ขั้้�นตอนที่ ่� 11 การปั่่�นหลอด เป็็นการปั่่�นฝ้้ายใส่่กระป๋๋องหรืือหลอดไม้้ จากนั้้�นนำหลอด ที่่มี�ีเส้้นฝ้้ายพัันอยู่่ไปเรีียงตามลำดับสีั ีของเส้้นฝ้้ายเส้้นยืืนตามลวดลาย ที่่�จะทอ โดยนำมาเรีียงครั้้�งละประมาณ ๔๐ หลอด จะได้้เส้้นฝ้้ายยืืน ครั้้�งละ ๔๐ เส้้น ขั้้�นตอนที่ ่� 12 การทอ ในกระบวนการทอผ้้านั้้�น จำเป็็นต้้องอาศััยฝีีมืือและความรู้้ ความชำนาญของช่่างทอเป็็นอย่่างมาก เช่่น การเรีียงเส้้นให้้ตรงลาย จะแสดงถึึงความคมชััดและความชำนาญของช่่างทอแต่่ละคน ทั้้�งนี้้� อากาศ อุุณหภููมิิหรืือแม้้กระทั่่�งอารมณ์์ความรู้้สึึกของช่่างทอ ล้้วนมีี อิิทธิิพลต่่อความละเอีียดความประณีีตและความสวยงามของผ้้าผืืน ที่่�ทอ จึึงทำให้ผ้้ ้าฝ้้ายทอมืือเป็็นงานหััตถกรรมที่่มี�ีเอกลัักษณ์์ในแต่่ละ ผืืนแตกต่่างกััน

96 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 128 การเก็็บฝ้้าย ที่่�มา : www.facebook.com/บ้้านฝ้้ายทอมืือ ภาพที่่� 129 การอิ้้�วฝ้้าย ภาพที่่� 130 การดีีดฝ้้าย ที่่�มา : www.navanurak.in.th/taiyorbanpone ภาพที่่� 131 การล้้อฝ้้าย ที่่�มา : www.facebook.com/บ้้านฝ้้ายทอมืือ ภาพที่่� 132 การเข็็นฝ้้าย ที่่�มา : www.navanurak.in.th/taiyorbanpone ภาพที่่� 133 การเปีียฝ้้าย ที่่�มา : https://www.youtube.com/watch?v=eRlEjX7eij8 ภาพที่่� 134 การฟอกและย้้อมสีี ที่่�มา : https://fainakham.blogspot.com/2014/03/blogpost_2008.html ภาพที่่� 135 การกวัักฝ้้าย ที่่�มา : www.facebook.com/บ้้านฝ้้ายทอมืือ พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

97 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน ภาพที่่� 136 การค้้นหููก ที่่�มา : https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=I3957iIBBP4 ภาพที่่� 138 การปั่่�นหลอด ที่่�มา : https://www.facebook.com/jutatip4u ภาพที่่� 137 การสืืบหููก ที่่�มา : https://www.facebook.com/jidapathaicraft ภาพที่่� 139 การทอ ที่่�มา : https://qsds.go.th/newqsissout/?page_id=2600

98 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน วิิธีีการทอผ้้าฝ้้ายทอมืือลำพููน กระบวนการทอผ้้าฝ้้ายทอมืือนั้้�น มีี6 ขั้้�นตอน ดัังนี้้� เตรีียมฝ้้ายเส้้นพุ่่ง ขั้้�นตอนที่่� 1 นำม้้วนฝ้้ายหรืือไจมาคลี่่�ออก จากนั้้�น ทำการดึึงเส้้นฝ้้ายมาพัันเข้้ากัับกระป๋๋องหรืือหลอดไม้้ที่่�มีีขนาดตาม ความต้้องการใช้้งาน ในกรณีีที่่�ต้้องการเส้้นฝ้้ายที่่�มีีเส้้นใหญ่่ จะต้้อง ปั่่�นฝ้้ายครั้้�งละ 2 - 3 ไจ เพื่่�อให้้เส้้นฝ้้ายรวมกััน เตรีียมฝ้้ายเส้้นยืืน ขั้้�นตอนที่่� 2 นำหลอดใส่่ฝ้้ายที่่�ผ่่านการปั่่�นฝ้้าย หรืือกวัักฝ้้ายเรีียบร้้อยแล้้วมาตั้้�งเรีียงกััน ส่่วนมากจะเรีียงหลอดฝ้้าย ตั้้�งแต่่40 หลอดขึ้้�นไป ในกรณีที่่ต้�้องการให้้เส้้นยืืนนั้้�นมีสีที่่ม�ากกว่่า 1 ให้้เรีียงสีีของหลอดฝ้้ายไปตามลำดัับสีี จากนั้้�นนำฝ้้ายแต่่ละเส้้น ไปคล้้องเข้้ากัับบัันไดลิิง ป้้องกัันฝ้้ายพัันกัันก่่อนเข้้าฟืืม ตามจำนวน เส้้นและความยาวที่่�ต้้องการ ขั้้�นตอนที่่� 3 นำเส้้นยืืนที่่�พาดจากบัันไดลิิงแล้้วนั้้�น มาขึ้้�นเครืือสำหรัับรอขึ้้�นกี่่� ขั้้�นตอนที่่� 4 นำเส้้นยืืนมาร้้อยเข้้ากัับฟืืมจนครบ ตามจำนวนที่่ต้�้องการ จากนั้้�นใช้้หวีีหรืือแปรงในการสางให้้เส้้นยืืนนั้้�น คลี่่�ออกจากกััน เป็็นการแยกเส้้นยืืนไม่่ให้้เส้้นนั้้�นพัันกััน ขั้้�นตอนที่่� 5 ในกรณีที่่�ลวดลายที่่�ทอนั้้�นเป็็นลวดลาย เดิิมที่่�เคยทอไว้้อยู่่ก่่อนแล้้ว ช่่างทอจะนำเส้้นยืืนใหม่่มาต่่อกัับ เส้้นยืืนเดิิม เรีียกว่่าการสืืบลาย โดยในการทอผ้้านั้้�น ช่่างทอ จะตััดผ้้าเมื่่�อได้้ขนาดที่่�ต้้องการแล้้ว โดยจะทอเผื่่�อไว้้ประมาณหนึ่่�ง เพื่่�อให้้เส้้นยืืนเดิิมนั้้�นยัังคงติิดอยู่่กัับฟืืม เพื่่�อให้้ง่่ายต่่อการทอ ในครั้้�งถััดไป ทั้้�งนี้้�หากไม่่เก็็บเส้้นยืืมเดิิมไว้้การจะขึ้้�นกี่่�ใหม่่ ด้้วยลวดลายเดิิมอาจจะต้้องใช้้เวลามากกว่่าการเก็็บเส้้นยืืนเดิิมไว้้ ฉะนั้้�นแล้้วช่่างทอจึึงจำต้้องเก็็บลายไว้้ทุุกเครืือ เตรีียมการทอ ขั้้�นตอนที่่� 6 หลัังจาการสืืบเครืือ หรืือขึ้้�นกี่่�ใหม่่ เรีียบร้้อยแล้้ว จึึงจะเริ่่�มกระบวนการทอ โดยการเหยีีบไม้้เหยีีบ ตามลำดัับ จากนั้้�นพุ่่งกระสวยด้้วยการชัักรอกกระตุุกในกี่่�กระตุุกเพื่่�อ ให้้เส้้นพุ่่งขััดกัับเส้้นยืืน ตามด้้วยการกระทบฟืืม ทำสลัับกัันไปเรื่่�อยๆ จนครบทั้้�งผืืน ในกรณีีที่่�มีีลวดลายช่่างทอจะใช้้เทคนิิคการสร้้าง ลวดลายต่่างออกไปขึ้้�นอยู่่กัับวิิธีีการสร้้าง เช่่น การขิิด การจก ทั้้�งนี้้� ด้ว้ยเส้้นยืืนมีีขนาดยาว ดัังนั้้�นระหว่่างการทอช่่างทอต้้องหมั่่�นใช้้แปรง ในการสางเพื่่�อไม่่ให้้เส้้นยืืนนั้้�นพัันกััน ภาพที่่� 140 การทอผ้้าฝ้้ายจากกี่่�พื้้�นเมืืองแบบโบราณ (กี่่�กระตุุก) พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน

99 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน พลวััตวิิถีีการดำรงอยู่่ของผ้้าฝ้้ายทอมืือ ปััจจุุบัันการสืืบทอดเพื่่�อการดำรงอยู่่ของผ้้าฝ้้ายทอมืือนั้้�นส่่วนมากจะเป็็นกลุ่่มผู้้ประกอบการเดิิมที่่�มีีกลุ่่มผู้้ซื้้�อเฉพาะ ด้้วยภาค อุุตสาหกรรมการผลิิตผ้้าฝ้้ายมีีมากขึ้้�นและมีีแนวโน้้มการได้้รัับความนิิยมมากขึ้้�น เนื่่�องจากฝ้้ายเป็็นเส้้นใยธรรมชาติิที่่�มีีต้้นทุุนการผลิิตที่่� ไม่ซั่บซ้ั ้อน และเส้้นใยฝ้้ายเป็็นเส้้นใยที่่�ทำให้ผู้้้สวมใส่รู้้สึ่ ึกสบายสามารถระบายความร้้อนได้ดี้ อีีกทั้้�งการเพิ่่มศั�ักยภาพในกระบวนการผลิิตตั้้�งแต่่ ยุุคปฏิิวััติอุิุตสาหกรรมครั้้�งที่่� 1 ยิ่่�งเป็็นปััจจััยที่่ส่�่งเสริมิให้้เส้้นฝ้้ายถููกใช้้ในระบบอุุตสาหกรรมมากขึ้้�นด้ว้ยการผลิิตที่่�รวดเร็ว็และสามารถผลิิตได้้ ในปริิมาณมาก จึึงเป็็นเหตุุให้้ความนิิยมการบริิโภคผลิิตภััณฑ์์ผ้้าฝ้้ายในภาคงานหััตถกรรม มีีอััตราลดลงอย่่างเห็็นได้้ชััด ผู้้บริิโภคยุุคปััจจุุบััน ต่่างให้้ความสนใจกัับผ้้าสำเร็็จรููป ด้้วยเพราะลวดลาย รููปแบบที่่�หลากหลาย และราคาที่่�สามารถเข้้าถึึงง่่ายต่่อประชากรในทุุกระดัับชั้้�นของ สัังคม หากแต่่ยัังมีีกลุ่่มผู้้บริิโภคที่่�นิิยมใช้้ผ้้าฝ้้ายทอมืือที่่�เน้้นการใช้้วััสดุุจากธรรมชาติิในทุุกขั้้�นตอนกระบวนการผลิิต โดยกลุ่่มผู้้บริิโภคนี้้� มัักนิิยมส่่วมเครื่่�องแต่่งกายที่่�เป็็นชุุดพื้้�นเมืืองผลิิตจากผ้้าฝ้้ายพื้้�นเมืืองและกระบวนการทอโดยชุุมชน เห็็นได้้ว่่าพลวััตของงานหััตถกรรม ผ้้าฝ้้ายทอมืือ นั้้�นเกิิดการเปลี่่�ยนแปลงไปมาก ด้้วยเหตุุจากการเปลี่่�ยนแปลงทางสัังคมและการพััฒนาอุุตสาหกรรมเทคโนโลยีี ทั้้�งนี้้�วิิธีีใน การดำรงอยู่่ของผ้้าฝ้้ายทอมืือจำเป็็นต้้องปรัับรููปแบบจากลัักษณะสิ่่�งของเครื่่�องใช้้ที่่�จำเป็็นขั้้�นพื้้�นฐาน เช่่น เสื้้�อผ้้าเครื่่�องนุ่่งห่่ม ให้้ปรัับรููปแบบเป็็นลัักษณะการผลิิตสิินค้้าฟุ่่มเฟืือยเพื่่�อการเก็็บสะสม งานศิิลปะ การสร้้างสรรค์์เทคนิิคการทอโดยเสริิมวััสดุุแปลกใหม่่ เข้้าร่่วมไปกัับกระบวนการทอผืืนผ้้า ปััจจุุบัันการกำหนดราคาต้้นทุุนในเชิิงธุุรกิิจสำหรัับการผลิิตผ้้าฝ้้ายทอมืือ ที่่�จััดเป็็นกลุ่่มศิิลปะหััตกรรม งานศิิลปะของสะสม ผลงาน สร้้างสรรค์์เพื่่�อใช้้ตกแต่่งสถานที่่�นั้้�น ไม่่สามารถตั้้�งเป็็นเกณฑ์์ราคากลางได้้เนื่่�องด้้วยคุุณค่่าและความนิิยมของผู้้บริิโภคแปรผัันไปตามยุุคสมััย ทั้้�งนี้้�ผ้้าฝ้้ายทอมืือที่่�มีีราคาสููงมัักมีีปััจจััยมาจากวััสดุุที่่�ใช้้ในการทอผืืนผ้้าความยากและความซัับซ้้อนของเทคนิิควิิธีีในการสร้้างสรรค์์ลวดลาย ตลอดจนวััสดุุที่่�ใช้้ในการย้้อมสีีฝ้้าย โดยปััจจุุบัันกระแสของผลิิตภััณฑ์์ที่่�ใช้้วััสดุุจากธรรมชาติิในทุุกขั้้�นตอนการผลิิตจะสามารถสร้้างคุุณค่่า บอกเล่่าเรื่่�องราว จนนำไปสู่่การสร้้างมููลค่่าของผลิิตภััณฑ์์ได้้ในที่่�สุุด

100 พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน พลวััตภููมิ ิปััญญาผ้้าชนเผ่่า/ผ้้าชาติ ิ พั ันธุ์์ จัังหวััดลำพููน นัับจากยุุค “เก็็บผัักใส่่ซ้้า เก็็บข้้าใส่่เมืือง” ในสมััยพระเจ้้ากาวิิละ ได้้ก่่อให้้เกิิดความหลากหลายของกลุ่่มชาติิพัันธุ์์ที่่�เข้้ามาอพยพ อาศััยอยู่่ในอาณาจัักรล้้านนา ส่่งผลให้้พื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููนในปััจจุุบัันมีีกลุ่่มชาติิพัันธุ์์อาศััยอยู่่ภายในพื้้�นที่่�ทั้้�งสิ้้�น 5 กลุ่่มชาติิพัันธุ์์ ได้้แก่่ กลุ่่มชาติพัิันธุ์์ไทยองกลุ่่มชาติพัิันธุ์์ไทลื้้�อกลุ่่มชาติพัิันธุ์์กะเหรี่่�ยงกลุ่่มชาติพัิันธุ์์มอญและกลุ่่มชาติพัิันธุ์์ไทยวน ซึ่่�งในแต่่ละกลุ่่มชาติพัิันธุ์์นั้้�น นับว่ั ่ามีี พื้้�นฐานทางวััฒนธรรมที่่�ใกล้้เคีียงกััน โดยอ้้างอิิงจากลัักษณะของภููมิิประเทศ รากวััฒนธรรมความเชื่่�อจากอาณาจัักรดั้้�งเดิม ที่่ ิ �อาจเคยเชื่่�อมโยง อยู่่ภายใต้้อิิทธิิพลของความเชื่่�อทางศาสนาเดีียวกััน หรืือคล้้ายคลึึงกััน โดยวััฒนธรรม วิิถีีชีีวิิต รููปแบบปฏิิบััติิจากความเชื่่�อ อาจสืืบทอดและแสดงออกผ่่านพิิธีีกรรม การถ่่ายทอดองค์์ความรู้้ ภููมิิปััญญา ในการยัังชีีพ ทั้้�งนี้้�รวมไปถึึงภููมิิปััญญาและองค์์ความรู้้ในกระบวนการทอผ้้าพื้้�นถิ่่�นของแต่่ละกลุ่่มชาติิพัันธุ์์ ด้้วยผ้้าทอ หรืือสิ่่�งทอ นัับเป็็นหนึ่่�ง ในวิิวััฒนาการของมนุุษย์์ที่่�เกิิดจากการนำเส้้นใยธรรมชาติิมาแปรรููปและถัักทอเป็็นเครื่่�องนุ่่งห่่ม ถืือเป็็น 1 ในปััจจััย 4 ที่่�มีีความสำคััญต่่อ การดำรงชีีพ ต่่อมาจึึงมีีการพััฒนารููปแบบสิ่่�งทอให้้เป็็นไปตามยุุคสมััย ตามแต่่ละกลุ่่มความเชื่่�อของชาติิพัันธุ์์ เส้้นใยที่่�ถููกถัักทอขึ้้�นเป็็น เครื่่�องนุ่่งห่่มผ่่านกระบวนการเป็็นผืืนผ้้า ได้้สะท้้อนถึึงวิิถีีชีีวิิต ค่่านิิยม ความเชื่่�อตลอดจนภููมิิปััญญาของผู้้ถัักทอ ที่่�ได้้สืืบต่่อกัันมาจากรุ่่นสู่่รุ่่น และมีีความลื่่�นไหลไปตามพลวััตแห่่งกาลเวลา ของชุุมชนในแต่่ละพื้้�นที่่� อััตลัักษณ์์ผ้้าทอชนเผ่่า/กลุ่่มชาติิพัันธุ์์ อััตลัักษณ์์ผ้้าทอของกลุ่่มชาติิพัันธุ์์ในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููนที่่�มีีอยู่่หลากหลาย ซึ่่�งแสดงออกผ่่านกระบวนการทอผ้้า โดยนิิยมส่่งต่่อ องค์์ความรู้้ ภููมิิปััญญาการทอผ้้าผ่่านสตรีีและการใช้้เครื่่�องทอผ้้าหรืือกี่่�ที่่�เป็็นลัักษณะแบบกี่่�พื้้�นเมืืองโบราณ หากเว้้นแต่่เพีียงกลุ่่มชาติิพัันธุ์์ กะเหรี่่�ยงที่่�มีีการใช้้เครื่่�องทอผ้้าหรืือกี่่�ที่่�มีีลัักษณะแตกต่่างออกไป โดยเป็็นอุุปกรณ์์เครื่่�องทอผ้้าหรืือกี่่�ขนาดเล็็กแบบห้้างหลััง เรีียกว่่า “กี่่�เอว” เห็็นได้้ว่่า ในทุุกกลุ่่มชาติิพัันธุ์์ล้้วนมีีอััตลัักษณ์์และความโดดเด่่นทางวััฒนธรรมเฉพาะของตน ทั้้�งนี้้�หากกล่่าวถึึงอััตลัักษณ์์ของแต่่ละ กลุ่่มชาติิพัันธุ์์ในพื้้�นที่่�จัังหวััดลำพููน โดยอ้้างอิิงความแตกต่่างของเครื่่�องทอผ้้าหรืือกี่่�เป็็นฐานแห่่งการอธิิบาย จะเห็็นความแตกต่่างของราย ละเอีียดรููปทรง ดัังตััวอย่่างต่่อไปนี้้� ลวดลายอััตลัักษณ์์ผ้้าทอชนเผ่่า/กลุ่่มชาติิพัันธุ์์ “กลุ่่มชาติิพัันธุ์์ไทลื้้�อ” อััตลัักษณ์์ผ้้าทอกลุ่่มชาติิพัันธุ์์ไทยลื้้�อนั้้�น นิิยมสร้้างสรรค์์ลวดลายเป็็นสีีขาว สีีแดง และสีีดำตามตำนานเรื่่�องเล่่าของชาวไทลื้้�อ กล่่าวคืือ “ในอดีีตที่่�พระอิินทร์์ได้้แปลงกายเป็็นสุุนััขที่่�มีีรููปร่่างสููงใหญ่่เข้้ามาในหมู่่บ้้าน บรรดาหญิิงสาวทั้้�งหลายในหมู่่บ้้านที่่�พบเห็็นต่่าง ตกหลุุมรัักสุุนััขตััวนี้้�เป็็นเหตุุให้้บรรดาชายหนุ่่มในหมู่่บ้้านเกิิดความไม่่พอใจ จนเป็็นเหตุุให้้ใช้้ธนููยิิงสุุนััข จนเลืือดสีีแดงได้้ไหลท่่วมตััวสุุนััข เมื่่�อเป็็นเช่่นนั้้�นบรรดาหญิิงสาวทั้้�งหลาย จึึงพากัันร้้องไห้้และเข้้าไปกอดศพสุุนััขตััวนั้้�น ทำให้้มืือและแขนของบรรดาหญิิงสาวเปื้้�อนเลืือดและ ด้้วยความเศร้้าโศก หญิิงสาวจึึงเอามืือและแขนที่่�เปื้้�อนเลืือดนั้้�นมาเช็็ดที่่�ผ้้าซิ่่�นบริิเวณสะโพกของตน เลยทำให้้ผ้้าซิ่่�นของสตรีีไทลื้้�อมีีริ้้�วสีีแดง นับตั้้�งแต่นั้้่ �นมา”เรื่่�องเล่่านี้้จึ�ึงเป็็นที่่ม�าของผ้้าซิ่่�นไทลื้้�อที่่�เน้้นสีีดำ สีีแดง โดยมีลัีักษณะเป็็นซิ่่�นต่่อหัวต่ั ่อตีีนตามอััตลัักษณ์์ของซิ่่�นไทลื้้�อปััจจุบัุัน อีีกทั้้�งรูปูแบบการทอผ้้าของชาวไทลื้้�อจะเน้้นทอเพื่่�อใช้้เป็็นผ้้าที่่�ใช้้ในครัวัเรืือน ลวดลายอััตลัักษณ์ที่่์มี�ชื่่ี�อเสีียงของผ้้าทอไทลื้้�อในพื้้�นที่่� จัังหวััดลำพููนนั้้�น คืือ“ลายขะแจ๋๋หลงตู้้”(กุุญแจหลงตู้้)ซึ่่�งเป็็นลายที่่�สืืบทอดกัันมาตั้้�งแต่่สมััยปู่่ย่่าตายายโดยในอดีีตลวดลายต่่างๆ บนผ้้าทอ นั้้�นจะสามารถพบได้้บนผ้้าหลบ (ผ้้าปููที่่�นอน) เท่่านั้้�น และส่่วนใหญ่่ผู้้หญิิงจะทอผ้้าซิ่่�น (ผ้้าถุุง) ไว้้ใช้้กัันเอง โดยจะใช้้ฝ้้ายหลากสีีมาทํําเส้้นยืืน เพื่่�อให้้เกิิดสีีสัันบนซิ่่�น เรีียกว่่า ซิ่่�นต๋๋า แต่่ไม่่นิิยมนํําลวดลายต่่าง ๆ มาทอลงในผ้้าซิ่่�น นอกจากการทอผ้้าหลบ(ผ้้าปููที่่�นอน) เท่่านั้้�น โดยการ ทอผ้้าหลบจะใส่่ลวดลายเพีียงชายผ้้าทางใดทางหนึ่่�งเท่่านั้้�น เพื่่�อเป็็นสััญลัักษณ์์ให้ผู้้้ นำครอบครัวัหรืือผู้้ชายได้หั้ ันหัวันอนให้ถูู้กทิศ ด้ิว้ยในอดีีต เชื่่�อว่่าผู้้ชายนั้้�นมีสิ่่ี�งศัักดิ์์สิ�ิทธิ์์ มี�วิีชิาอาคมจากครูทีู่่สื�บืทอดกัันมา ทั้้�งนี้้�การสร้้างลวดลายที่่ช�ายผ้้าหลบจึึงเปรีียบเสมืือนเป็็นการทำเครื่่�องหมาย ระบุุทิิศของการหัันหััวนอนนั้้�น ในทุุกครั้้�งที่่�ศีีรษะลงนอนจะยัังเป็็นทิิศของครููบาอาจารย์์เสมอ ทั้้�งนี้้�เพื่่�อกัันไว้้ไม่่ให้้วิิชาหรืือสิ่่�งศัักดิ์์�สิิทธิ์์� เสื่่�อมมนต์์ขลัังไป พลวััตภููมิิปััญญาผ้้าลำพููน