ІлиясЕсенберлинҒашықтар1Бала кезімде жұрт менің әжемді«Қара кемпір»депатайтынынатаңқалатында,намыстанатындаедім.Мағанәлемдеосынабіршүйкедей,бет-аузышандыр-шандырқартанаданажарлы,одансымбаттыжанжоқтайкөрінетін.Оның«құлыным!»— депкүс-күсқолыменбасымнансипағаныменүшінзорқуаныш,үлкенбақытеді. Әкем соғыста,шешем аурудан дүние салды.КішкентайқарындасымБазаргүлекеумізсолбіршүйкедейқаракемпірдіңқолындақалдық.Бейшара,бізержеткеншежарғаққұлағы жастыққатимей,жазылыпжастық,иіліптөсекболды бізге. Қанаттыға қақтырған жоқ,тұмсықтығашоқыттырғанжоқ.Қатарымызданқалдырмай,мағанортамектепбітіртіп,ЛенинградтағыРепининститутынатүстім.ҚарындасымБазаргүлжетіжылдықтытауысып,суретөнертехникумынакірді.Бойыңабіткендарынғанежетсін,шіркінауылмектебіндеоқысақ та,ойлаған мақсатымызғакеттікауәйтеуір.Ағалы-қарындасстудентболыпшығакелдік. Әттеңдүниенекерек,қайғыдегенніңнеекенінсолжылыментұңғышреттүсіндім.Ленинградқа келгеннен кейін,бір ай өтпей,сонаушалғайдағыКөкшетаудан:«Әжең,Қаракемпірқайтысболды»— дегенсұстыхабаралдым.Аяулы әжемеоқыпадам болғаннанкейінқандайдабіржақсылықкөрсету--қаршадайымнанойлағанасыларманымболатын.Бұлжөніндеталай-талайтәттіқиялғашомылғам.Енді«бейшара,солқызықкүндікөреалмайкетті-ау»деп,жылай-жылай,екікөзім білеудей болып ісіп кетті.«Тырнаашуынқарғаданалады»дегендейжүрегімдіөртепбаражатқанжанқасіретінекікөздіңжасынаналдым.Сабағымдытастап,ауылғажүріпкетейіндесемқысболыпқалды,оныңүстінехаттыңжіберілгенініңөзінедеталайкүндерөтіпті.Қолымнанбаркелгенісолжылы Алматығаоқуғабарғанқарындасым Базаргүлгетоқтауайтыпхатжаздым.Бұдақұрдалбасағой,әйтпесеқайғыныхатпенбасааларсыңба,ондайқайғыныңорнытолама,әлбетте,толмасакерек. Соданкейінкөргенқайғым—Базаргүлқайғысы.Жоқ,жоқоғанештеңедеболғанжоқ,зырқағыпойнақсалыпжүр.Өзідеайтанқалғандайсұлу,әдемі,өтесүйкімдіболып ержетті.Төңірегіне жігіттер шыбыншаүймелейді-ақ.Бірақдегенменретіменайтайын. Мен Репин институтын бітіріп мүсіншімамандығыналып,жақындасалыныпбіткенжаңаөндіріс—Мыстауқаласынақызметкекелдім.ОсықалағаАлматыдағы суретсалушылар техникумін бітіріп Базаргүлдекелді.Көктентілегеніміз жерден табылғандай.Екеуміз де мәдениетсарайындақызметістейміз.Менжұмысшы жастарғамүсіною өнерінүйретемін.Базаргүлхалықтеатрыныңсуретшісі.Екеумізгеқаланыңортасынанжаңасалынғанбесқабатүйден екібөлмеліжеке пәтер берді.Екеумізде бір-бірденекібөлме,бөлек
тұрамыз.Бірақ бірімізгебірімізбас-көзбіз.Әсіресеағалығымдыпайдаланыпақылайтатынменмін.Ақылыңдытыңдарадамболса,әрине,ақылайтқанжақсығой.Өсиетімдітыңдайтынадам табылғанғаменәбденсөзуарболыпкеткентақылеттімін,меніңақылымнанәбденмезіболғанқарындасым,біркүніұялақызараотырып,келесіаптадаӘбілқасекеуініңүйленутойыболатынынайтты.Төбемнен жай түссе мұндай саспаспын! МұныӘбілқастанкүткенменБазаргүлденкүткенжоқедім.Олмағанәлідеболсажасбаладайкөрінетін.БілсемӘбілқастыүйімніңмаңайынажолатамба?Білмейқалдымғой.Бәрінедеөзімайыптымын. Мыстаудамененбасқамүсіншіжоқ.Сондықтаналда-жалдақайтысболғанадамныңүйішіоныңбейнесінескерткішетіпалыпқалғысыкелсе,өлгенжандысойыптексеретінпатанатомияассисентіӘбілқасарқылыменішақыртады.Менкеліпгипспенөлгенадамныңмаскасыналамын.Артынанбарыпонымүсінгеайналдырамын.Әбілқаспенменосы өнерімарқылытаныспын.Оныменкейдепатанатомиялық бөлмеде,кейде мүрдеханада (моргте)кездесіпқаламын.Осындайбіркездесуденкейінменоныүйімеертіпкелдім.Ойымдаештеңежоқ,қарындасыммен таныстырдым.Сөйтсем...Иe,ол соңғыкездеоны-мұнынысылтауратыпбіздікінекелгiштепжүрушіеді,сейтсемтеккежүрмегенекен!СөйтіпбелгілегенкүніБазаргүлменӘбілқастыңүйленутойыболды.Бізгежаны ашырадам мұндайкөпболарма,кішкентайекібөлмемізбенасүйімізқонақтарғалық толды.Бәрідежарастықты,сыпайыкиініпкелген,бәрідеқуанышты.АлӘбілқастыңқуанышындашекжоқ.Жерденжетіқоянтапқандай,екіезуіекіқұлағынажетеді.Байқаймын,елсалтынұстапкүйеубаласияқтыбайсалдыдаболғысыкеледі,бірақкөңілдікернегенқуанышонысынаерікбереремес,жымың-жымыңетеді.Базаргүлде,ұялады,төменқарайды,қуанышынжасырғанболады,әйтседе,бойынізгісезім билейалғанда,қалайғанатөменқараптомсараберсін,кенетжарқеткенкөзқарасынан,жалтеткеншаттықтыңұшқынынаңғарып-аққаласың. Осыншамажұрттың ішіндеқуанышқаберілмеген,көңіліжүдеу,жантекменмін.Бұлжалғызқарындасымныңқызығығой,қуанайыншыдепөзімдіөзімқаншақинасамдакөңiлiмбiрсергімей-аққойды. Ендітойжайынакелейік.Жоғарыдаүйтолықонақтарболдыдедім.БұныңбәріӘбілқаспенБазаргүлдіңтаныстары,достары.Ментанитынбіржанжоқ,менүшінбәрідебөтен.Жәнебәрініңдеойы қазақтың«досыңныңасынжауыңдайже»дегенескіқағидасынорындаусекілді.Алдарындағыасқойылғантабақтарменсұңғақмойыншампаншөлмектерініңбосапқалғанынақарағандажиналғанжұрттың досы екеніне күмән жоқ.Бiрiне бiрiсоғыстырылғанрюмкалар,сыңғырлағанкүлкі,үйішіу-ду.Біреуашкеңірдегімненқысыпұстапалғандай,текменіңғанатамағымнанбіртүйірнәрөтетінемес.Асішіпәуреболмағансоң,барермегім осынау бейтаныс жұрттың аңысын аңлау,солардыбайқау.Бұлбайланысты таба білу мен секілдімүсіншісуретшілергеқажет-ақ.Адамбейнесіненоныңішкідүниесазынұғаалмасаң,жасағанмүсiнiңешкімгеәсеретпейтін құр тас бейне болып шығады.Сондықтанменжан-жағымдағыадамдардытүбегейліұғуүшінажар-әлпеттерінеүңілеқараймын.Адам беті,оныңқұбылысы — оқибілгенжанғаалуан-алуансырашатын
тамашабірқиял-ғажайылкітап!Кісініңкөзіненқиялғашомыпотырғанын,қайғымұңға берілгенін,ернінен — қуанғанын,ренжігенінайыруғаболады.Қарсыалдымдаотырғанжандардыңқайсысықандайжағдайдаекенінменіңдебілгімкеледі.Өззердемдеқалғанәдебикейіпкерлергеқарапқандайадамекенінұғуғатырысам.Бәрініңдебеттерінеүңілетүсем.Үңілгенсайынқуанамякиқобалжитүсем.Міне,меніңқарсы алдымдаүлкенсопақбетті,маймылғаұқсағанбіреуотыр. Бетімдібұл кісіден жалтбұрып,жанындағы қызғақараймын.Қараңғыүйден кенет жарық көшеге шыққандай боламын,жарықсәулекөзімдішағылыстырғандай абыржып сәл үн-түнсіз мүлгіпқаламын.Бұлаққұба,сымбатты жұп-жұмырқазмойын,ботакөз— сұлужан.Жасыжиырмабестершамасында.Киінген киімдеріде келісімді;еркеккөзінетезшалынатынмүшелерінқынап,торсита,анықтайкөрсетіптұр.БұлБазаргүлдіңтанысы.Сәнательесіндекиімніңжаңаүлгілерінкиіпжұртқакөрсетушіболыпістейді.Мұндайсұлуқызғажарасқанкиімөзгеәйелгежарасама,жоқпаонысынөздерібілсін,әйтеуіратыҰлбосын(өзатынжаңаүлгіменОляякиОлькадепқалайөзгертпейжүргенінетаңқаласың).Бұрынбірретесіккөргенадамдегенсыбыстықұлағымшалыпқалғаныбар,бірақоғанмәнбергенемеспін,өйткенібұлдүниедеҰлбосынбарма,жоқпаолжағынешуақыттаойымадакелгенемес.Алқазір...ажарынанкөзімдіалғым келмейді.Менісоншатартыпбаражатқанқандайкүш,қандайқұдірет?Ендіғанааңғардым.Бұныңдакүлімсірегенбейнесі,күлімсірегентүріДжиокондадан аусайшы.Атақты Леонардо да Винчимадоннасыныңқұпиясырлыкүлімсіреуінернініңбіршетініңсәлкөтерілуменғанаберіптұрғанжоқпа,Ұлбосындаіштегіқұпияжылы,тәттіойынсәлжоғарыкөтерілгенернініңбіршетімен көрсетіп отыр.Ұлбосынғақарай бергім келеді.Қарағансайынжанжадыратарсымбатты қасиеттертабамын.Әлденуақыттабарып,Ұлбосынныңкөзініңқиығы аударылабергенжаққақарамағандаосындайтаңданудабүкілкешімдіөткізермеедім,әлдеқайтередім.Қарауынқарасамда,бойымтағытітірепкетті.Төржақтаосы қаланыңбелгіліадамы,былтырғанаАлматыдағыкафедрасын тастап келген пананатомия профессоры—Шерубайотыр.БұлӘбілқастыңәріұстазы,әрібастығы.Тойғадасондықтаншақырылған.Жасыелулершамасында,бетіндеқан-сөлжоқ,қатпар-қатпар,ұзынбойлы,арықкісі.Үлкенбасы,ойлы көзі,ақыладамынаңғартқандай.Әйтседеменіңкөңілімдіаударғаноныңашаңжүзішыржұқпағанарықтығы...Ауруемес,елугекелгеншетарамыстайқатыпқалуынанесебепболған?...» Менойырғағынажетіпүлгіргенше,рюмкаларкөтеріпұстазыныңжанынаӘбілқаскелді.Әрине,меноныңтойыболыпжатқандақалыңдығыныңжанындаотырмайшошаңдайқалғанынұнатпадым.ҮйлендіріпотырғанШерубайемес,Әбілқастыңбұнысы жағымпаздықдегеншешімгекелдім.Ендікүйеубаламныңбетіне қарай бастадым.Бұл жас хирург,институттыбылтырғанабітірген.Жиырмабестершамасында.Тармаңдай,сығыркөздеу...Әліесімде,институттажүргендеНаполеонныңөзінәлденешереталдағанминистріФушеніңмүсінінсалғанымбар.Оныңдамаңдайы дәлӘбілқастікіндейүш-ақеліболатын.Бұдасондайопасызқуболыпжүрмесенетсін...Біраққуадамдарақылдыболадыдеседіғой.МүмкінӘбілқастаақылдышығар.Бірақмағаноныңқалқиғанүлкен
құлағыұнамайды.РимніңкөнезамандағыпәлсапашысыПлинийүлкенқұлақтыадам ақымақ болады дейдіекен.ӘбілқасақымақболсаБазаргүлсыпаттасуылжығандарындыжастықолынақондыраалармаеді?Әй,сірә,қартПлиннийқателескен секілді-ау өзі, Әбілқас ақылды адамболуыкерек.Жалғызқарындасымныңжүрегінежолтапқанадамныңақылдыболғанынтілеймін.Меніңойымдыкенеткүйеубаламныңрюмкасынжоғарыкөтеріп:—Шерубай-аға,ендібізтосымыздыасқаноқымысты,аяулыАйсБейсеноваүшінкөтерейік,—дегендаусыбөлді. ЕндіменӘбілқасты«қусың-ау»дегенболжамымабасидім,өйткені,АйсұлуБейсенова— Шерубай екеуіқызметістеп жүрген қалалықполиклиниканыңбастығыеді. БірақШерубайоныңкөңілінсусепкендейбасты.— Жоқ,мен рюмкамды осы кештің салтанаты—жазтүнініңжарықжұлдызы—Ұлбосынүшінішемін,—деді. Бәсе,мен Шерубайдың арықтығынан босқа сезіктенбегенекенмін,олқатiкезжанекеніносы жердебіркөрсетіптастады.АйсұлуБейсеновақызаратүсіп:«жұртқакүлкіеттіңғой!»—дегендейӘбілқасқаоқтыкөзінбірқаладыда(оғансолкерекорынсызжарамсақтанатынсабазғой)отыракетті.ДәлосысәттеШерубайғажаутаңдайқарап,қолындағырюмкасынұсына,жұртқаүстіндегіжаңаүлгіментігілгеналтынғамалғандайсарыкөйлегінкөрсеткісікелгендейҰлбосынорнынансозалаңдаптұраберді. — Сіздің құрметіңізге!— дедіол дауысы фарфоршыныдайсыңғырлап,Шерубайғақарап,рюмкасынкөтеретүсіп, Бірақдәлосы сәттедәліздегітелефоншылдырлапШерубайдышақырды.Олсөйлесіпкелдіде,киінебастады. —Кезекшідәрігершақырыпжатыр,—дедіолАйсұлуғақарап,—бірқаттыжараланғанәйелдіалыпкеліпті,жеделжәрдемкерекекен.Шерубайжұртқабасынсәлизепқоштасты да,шығыпкетті.Үй-ішімағанкеңіпқалғандайкөрінді.Ендіорнымақайтаданотырдым.Жан-жағыматағыдақарайбастадым. Адам баласын сырт бейнесіне, физиологиялық,биологиялықайырмашылықтарынақарайбірнешетүргебөледі.Осыотырғандардыңішіндесолардыңқандайынболсадатабуғаболады.Ұзынтұра—астенниктердіде,төртпақ -гиппортонниктер де,момын пішіндісеміздерде,қатқанқабақтыжүдеулердекездеседі...Бірақменіңкөзім әлсін-әлсінҰлбосынғаауабереді.ОныңөңіненДагиоконданыңкүлімсірегеніндейсырлықұпиябелгісіәліөцікенжоқ.Шерубайшығыпбаражатқанда,өзгеремедепедім,ондадаөзгермеді,текбасынизепқоштастыда,қалаберді.Оныңбетінеқаншаүңілсемде,олмағанкөзқырын да салар емес.Тек бір-ақ ретқарағандайболды,ондада«Қандайжігітсің?»—дегендейсынайкүлімсіредідебұрылыпкетті.Қаншауақытөткенінбілмеймін:айтылмағанқұттықтау,ішілмегеншарапқалмағансекілді.Менөзойымменөзім әуреболыпотырғандажұрттатарайбастады. Біразданкейінүйде:мен,Ұлбосын,Базаргүл,Әбілқасжәнесолардыңбір-екіқыз-жігіт жолдастары қалдық.Әдепкідей емес,бәрідешаршағантәрізді,
біреуіндедеүнжоқ.Негеекенібелгісіз,барболғандарымағанқарайбереді.Бірдемеайтқылары келетінсияқты,бірақайтуғабатаалмайтұрғандай.Нағыз«жұм»ойнапотырғанадамдарсекілді.Олардыңбұндайқылықтарынқызықкөргенмендеүнгасоқ.«Үндемесеңдер,үндемеңдер,көрейік,қайсымызжеңерекенбіз». Аз-кем уақыттанкейінбарып,Әбілқастыңжақыны,басықазандайшикілсарыбіржолдасықозғалып,қойып: —Ия...ия,—деді. Менде: —Ия?—дедім. —Сөйтіп,енді,—дедіолмағанқарап,—әйелбалабөтенжұртқажаратылғандегеносы...Сізқарсыболмасаңыз,ӘбілқаспенБазаргүлендіөзүйлерінебарсын.Бізшығарыпсалайық... Жүрегімшыметеқалды.Біранадан,бірәкедентуғанжалғызбауырымды,көпе-көрнеубіреумененбөліпалыпкетпек!Бұлендібіздіңмәңгіайырылуымыз.БұрынБазаргүлгееңжақынадамменболсам,ендіоғанеңжақынадаммынауотырғанқасқамаңдайӘбілқасболмақ!Әдiлеттiкдегенқайда?«Біргетумақболсада,біргежүрмекжоқ»дегенмәтелшынболғанынмасонда?Сəріменде қызғаншақтық,бауырмалдық сезімкүштірекболсакерек,көзімнен ыстық жастың ыршып кеткенін өзім деаңғармаппын.МеніңкөзжасымдыкөріпБазаргүлдееңірепқояберді. —Көке,сенжылайтынболсаң,менкетпей-аққояйын...«Кетпессің!АржағыңӘбілқастыжақсыкөріптұрғанынменбілмейнмінбе?»Базаргүл өзіме тартқан сұңғақ бойлы,аққұба,әдеміболатын(азырақмақтанғанымды кешірерсіздер)текмененгөрінәзіктеу,биязымінезділеуеді.Бетінеқарапедім,жаңағанасушайғангүлдейбіртүрліөңісынып,жүдепқапты.Аяпкеттім. — Өздерің біліңдер...шығарып саламыздесеңдер,шығарыпсалыңдар,-дедім қазанбасжігітке,сөйттім дежылапжібергенімдікөздерішалмасындепүйденытажөнелдім!Далағашығысыменөзімдіөзімбилейалсамшы!Мұндайкөңілшек,осал жан екенімдібұрын білсемші!Қараңғыкөшелердіорағытаайналыпеңірепкелем,еңірепкелем.Көзжасыммұндайкөпболарма,құрғаремес. «Базаргүлболсаөзініңбақытыүшінкетіпбарады,алсондамағаннежорықдеймін,біргетуғанмен,біргеөмірсүрмекжоқ,бұнымұятемеспе,томардайболып,жасбалашаегілгенімежолболсын?»Өзімеөзімосылайшаақылбергенсайын,еңірейтүсем.Бұлменіңәжемөлгенненкейінгіекіншіретқайғырғаным.Қаракемпірдүниесалғанда,Базаргүлімбардепөзімеөзімтоқтауайтқанедім,ендіодан айрылып соқа басым қалғанымда ненікөңілімемедеуетем?Базаргүлдіңкүйеугешыққанымағанқарасанымнанеткесіпалғаннанауыртиіпкележатыр.Ғажап-ай,оны Әбілқасқакүйеугебермей,біржолатажоғалтқанжандаймын.Олардыкүніертең-ақкөретінімтіптіқаперімедекіріпшығаремес...Боскөшелердішарлапұзақжүрдімбілем,әбденқалжырайындедім.Ендіекіиығым салбырап,үйіме қарай беттедім.Сәлден кейінқараңғыкөшелерденшығып,жарықкөшегетүстім.МентүскенкөшеКоммунистікпроспектіекен.Бұл
Мыстауқаласыныңеңсалтанаттыкөшесі,самаладайжапжарық,кең,екіжағынбірдейтөрт-бесқабатсәндізәулім үйлеркөмкерген.Алыстанбудақтағанмысзаводының түтіні шудаланып көрінеді, заводқатіркесесалынғанұзынэстакадалы темір жолдың үстінен кішкентай вагонеткелердентөгілгенмысқоқысы түгіжалынтәріздіқып-қызылболыптөменқарайағатүседі.Тынышжарық,тазаауалы көшекөңілімдісергітейіндеді.Оныңүстінекөзжасымменбіргекөңілкірідекеткендей.Алғашқыдайемес,жан-жағымақарайбастадым.Қыбырлағанжанжоқ,әліавтобустаржүрмеген,көшебойлапөсіпқалғанжасылжапырақтыаққайыңдарұйқылы-ояумүлгіптұр... Үлкенкөшеденүйгебаратынбұрышқақарайбұрылаберемдегенде,дәлқарсы алдымнан Ұлбосын кездейсоқ шыға келді.Тоқтайқалдым.Сірә,БазаргүлдіӘбілқастың үйінеапарып сап қайтқан бетіболуыкерек,аяғын-кербезбасып,төменқарап,қалыңойдакележатырекен.Менікөріподабөгелді.—Қайдақашыпкеттіңіз?—дедіолкүлімсірейсөйлеп,—көрдіңізбеқараңғытүндежалғызқайтуғатуракелді... Өзгелеріңізқайда?— Әбілқастыңүйіндеқалды.—Сізнегеқалмадыңыз?Түндежүруқорқыныштығой... — Несіқорқынышты?Қызұрлайтынержігіттерқазіржоқтыңқасы,—депҰлбосынәзілдейкүлді,—жаныңызашысаұзатыпсалыңыз...Қуаныпкеттім,бірақсырбермегенсіп:—Алыстатұрасызба?—дедім.— Көңіліалысадамғаалыс,— дедіқызтағы даәзілдейкүліп,—ал,көңіліжақынадамға.... —Алыстажақынғой?—депмендекүлдім.Ұлбосынғақалайеріпкеткенімдіөзімдебілмейқалдым. «Айлы түн,ашық аспан.Сыршертіп,самсағанжұлдызжымыңдасқан»,көңілім әбденжадырапкеткен.Жанымдаырғалабасқансұлуқыз.Әлсін-әліұрланакөзтастап,сыңғырлапкүліп,бірдемелерайтыпкеледі.Масжандайделсалмын,дауысы жүрегімдіқытықтап,сөзініңкөбінұқпағандаймын.Тек:«Сіздаңғайырақынжанды,суретшіадам екенсіз,осы күніжұртқарындасыныңкүйеугешыққанынажыламақтүгіл...»дегенсекілдіжанымажылытиерсөзғанаүзіліп барып санамажетеді.Құмартқан көңіл тіптібасқажақта.Анда-сандаденесіне,не қолына қолым тиіп кетсе,көңілдегіарманбұрынғысынандаұлғайып,ұшқындайтүскендей.Бойымдыбірыстықжалынбилеп,жүрегімлегіресоғады,қаражердіқазбасыпкележатқандайемеспін,бірбақытбұлтыныңқұшағындақалқып кеткендей сезінемін.Қаншақыдырғанымызесімдежоқ,қаланыңшетіндегіүш қабагүйдіңжанынакеліптоқтағандағана,Ұлбосынныңпәтерінежетіпқалғанымыздыбір-ақбілдім. — Көпрахметәкепсалғаныңызға,— дедіҰлбосынұзынсаусақтықолынберіп,сөйттідетағыдақалжыңдайкүлімсіреді,—жалғызқайтуғақорықпайсызба? Өзіненбөлінгімкелмейтұрғанынжасыраалмай,кібіртіктейміңгірледім..— Қорыққанменамалбарма...Қызәзілдейқақтықты.—Менішығарыпсалам деп үйіңізден тым алыс кетіп қалдыңыз ғой...—Алысдепаулыңабармайсыңба... — Тым шаршап тұрғандайсыз,— деп қыз сәлезутартты.—Жалғыз
қайтқыңызкелмесе,меніңүйімеқонасалыңыз... —Үйдегікісілергесөкеткөрініпжүрмесе... — Қорықпай-аққойыңыз,жалғызтұрамын,— дегенқызендісыбырлайкүлді,—жәнесізжататынжекеорындатабылады. МенжауапберудіңорнынаҰлбосынды қолтықтай,қараңғыдәлізгеқарайасығабасыпжүребердім... 2Ұлбосынғадегенсезімімдіәліөзімдебайыздағанжоқпын.Текбірғажайыпқуаттыкүшбилепәкетіпбарады.Оқта-тектеөзхалымдыөзімтүсінгімкеледі.СіздеронтоғызыншығасырдыңаяқшеніндеөмірсүргенфранцузмүсіншісіОгюстРоденнің Эрмитаждағы «Мәңгікөктем»дегенсүйісіптұрғанқызбенжігіттіңмәрмарданжасалғанмүсінінкөргенболарсыздар.Ондашебер,қызбенжігіттіңішкісезімін,жүректолқыныныңәрқұбылысынтасқатілбіткізгендейқандай нәзікбереалған.Сүйісіп тұрған екіжастыңденелерісондайжеңіл,жұмсақ,тасемес,нағызтіріжандардыңтұлғасындайбопкөрінеді,егерқолыңдытигізіпкермесең,ауаменсәуледеністелгенбедередің!Неболмаса,айбарлыбіріншіПетргеөлмесескерткіш етіп«Мыссалтаттыны»қалдырғанФальконенің«Қыс»дегенмүсінінкөріңіздерші.Қыстүнінеәйелбейнесіарқылыаллегориялықтеңеуберіп,адамныңқысдегентүсінігіндеғажайыпбірсұлусезімтудырмайма!Осыныңбәрінпаш еткентасмүсін— тасбейне!—Солтасбейненітіріжандайсөйлетіптұрғанадам!Дарын!Сондайадамныңбіріменемеспінбе?Мендедарынжоқдепкім айтаалады.Біраққолыматүскентастыменнегесөйлетеалмаймын?Әлдеменіңдарынымныңшеберлігімдімасайратаркезітуғанжоқпа? Меносы Мыстауғакелгелікөркем өнергедегенқұшағымдыжаюдамын.Жан-жағымаүңілеқараймын.Көңілімдітолқытар,дарынымақанатбітіреркөзіздеймін.Солкөздітапқандайдаболамын.Олмынаутөңірегімдегіадамдар,ғажайыпқызықөмір,қойүстінебозторғайжұмыртқалайтынзаман.Мынауөсіпкележатқанжаңақала,анаутүтінібудақтағанмысалыбы.Алендісолардысуретке,нетасмүсінгеайналдырсам,күндекеріпжүргенәдеттегіқарапайымбірдемелерболадыдашығакеледі.Өзжұмысымнаннешабытлебізін,неқайғы,неқуанышсарынынтабаалмаймын.Бұлнеліктен?Әлдеменіңдарынымжетпейме,әлдеайналақоршағандүниекөңілімеқонбайма?Жоқ,олайемес.Менөміргеде,заманымадаризамын.Алсондашың көркемөнертуындысыншығараалмауымның себебінеде?БағанажанымдакележатқанҰлбосынғақарағансайын осы себептің кілтін ендітапқан секілдімін.Олкілтдүниеде,жанжағымдағыөмірденалуан-алуанадамдарданалатынәсерімтәрізді.Күндемiнежүздегенадамкөрем.Бәрінедедоспын,бәріндеұнатам,бірақбәрідемағанбіртүстес,бір келкі,қалыптасқан көз қарасыма қоныстағанізгіадамдар.АлҰлбосыноларданөзгеше,мұныңаяқбасысыдаөзгелерденбасқаша,тәнбұрысыдаөзгеше.Менкейіндеуқалып,Ұлбосынғабілдірмей,оныңсыртынандақарағам.Олмағанбуалдыртүндежүзіпбаражатқанаққутәріздікөрінген.Не,не,менсол
сәтте оған ақындық теңеу тапқанмын.Ол теңеуім—аққуқұс.МенендіҰлбосындыөзімніңзамандастарымды,бәріндебірғажайыпсұлуаққұстардепойлағам.Солойымаөзімқуанғам. Бізекіншіқабаттағыүйгекірдік. Әдемібірбөлмеліүйекен.Асханасы,ваннасыбөлек!Бөлмесінжаңаүлгіменжайнатажинапқойыпты.Қызқолыменбезендірілгенүйдіңжайыбелгіліғой,қағылған суреттергеде,стол үстінеқойылған гүлгедемінтағаалмайсың.Чехословакиядажасалғанбірбөлмелікәдемімебельэлектрсэулесітүсіпжалтжұлтетеді.Қыздыңөзіжататынтахтасынатаяу,терезеалдынадиван-кроватьқойылған. Үйгекіргенненкейін,бізасбөлмегебарыпшайіштік.Сұлуқыздыңқолынанішкеншайқандайтәтті,қарасуберседемағаншәрбаттанкемкөрінеремес.Әлсін-әлсінжұтынаберемін.Кызға,элде,шайғақызығыпотырғанымдыөзімдебілмеймін. Шайішіпболғаннанкейінұйықтайтынбөлмегеқайтакірдік.—Сізанадиван-кроватьқажатыңыз,—дедіҰлбосын,сөйттіде,өзішкафтанорамалыналып,жуынуғашығыпкетті. Тезшешіндімде,салулытұрғантөсеккебарыпжаттым,басжағымдатұрғанальбомдыалыпқарайбастадым.БұлалпысекіншіжылышыққанЭрмитаждағыXV-XIV ғасырлар суреттерінің альбомы екен.Ортакезінашыпқалыпедім.Рембрандтың«Данаясына»тапболдым.Оныңсалғанпортреттерінкөргенсайынменідебірғаламатсезімбилепкететін.Албұлжолыальбомдыжабақойдым.Өйткеніменіңдәлқазіргіжағдайымда«Данаяны»—төсектежатқанжалаңашәйелдікөру,менүшінтымқауіптідеазаптаеді.ДәлосысәттеүйгеҰлбосынкірді.—Меншешініпалғанша,сізазырақтерісқарапжататұрыңызшы,—дедіолназданаеркелей,сөйттідешамдысөндірді. Мағантерісқарауоңайболыппа?Амалжоқ,бурылдым.Бірақсолбұрылғансәтте-ақжүрегім аласұрып,ойнақшижөнелді.Аяқжағымдаайқараашылғанүлкентерезеніңшынысынанайсәулесіқұйылатүскенүйішісамаладайкөрініптұр.ӘсіресеҰлбосынайдайайқын.ОлмінеендіЖаюлытөсегініңүстінеотырды.Жұп-жұмыр аппақ санын жалаңаштап,жоғары қарайбелдікшетартылғанбірдемесінағытып,біршұлығыншешті.Терісқарапжатқанменімазақетіп,жасбалашамәзболып,тусыртымнантіліншығарды да,екіншішұлығыншешугекірісті.Іш көйлегідәлеңкейсожерінедейінсырылып,жұп-жұмырақбалтырыментолықсандарын,әдейіменқызықсындегендей,молынанашты...Суретшіякимүсіншігежалаңашәйелденесінкөрутаңсықемес.Институттажүргендедемұндайжағдайды бастанөткізугетуракелген.Өнердешындықтыбейнелеуүшінсабақкезіндеәдейішақырылғанжасәйелменсымбаттықыздыңжалаңаш денесініңмүсінінмендесанретгипстенқұйғам.Біраққалайекенінқайдам,солнатуршицаларымныңденекөркіненқандайсұлуболсада,бірдебірэстетикалықләззаталыпкөргенемеспіні,Алқөркемөнердеруханирахат,неэстетикалық қызық тудырмаған керііссуреткергешабытбереалмайды.Олшабытсызшыңкөркемтуынды келмейдідүниеге.Көркемөнергедарын,еңбекжеткіліксіз.Оғаншабыткерек.Сондықтандаболсакерек,менқандайжоғарыбағаалсамда,гистенқұйғанмүсіндерімніңбірдебіріөзімдіқанағаттандырып
көргенемес.МеніңжалаңашқызымОгюстРоденніңмраморданжасалған«АқынменМузасындағы»Музаны бейнелейтін,жүреккеасқақтағанақындықсезімтудыратын,ғажайыпсұлуәйелдіңжалаңаш денесінбылайқойғанда,АрнстидМайольдың«Түрегеліптұрғанәйелінің»жалаңашмүсінінендеқарапайымболыпкөрінетін.Үлкенмүсіншілертапқансызық,поэтикалықсезімтуғызатынболмыс,көздітартып,көңілгеқуанышберетінсұлулықмендеболмайтын.Солсұлулықтытабаалмағаныма,солсұлулықтанөзімдідеелеңеткізетін,басқаныдақуантатынтуынды жасай алмағаныма іштей ыза болатынмын.Сабақүшінарналыпшақырылған қыз-келіншектердің мүсінін ойдағыдайсалаалмағанымдыдарынымныңшамалылығынан-аудепкүмәндансамда,тегінде,суреткетүскелікелгенәйелдердіңденеқұрлысы көңілімдіоятпайды,эстетикалықсезімбереалмадыдепсылтаутабатынмын.Егердешеберлергекездескенерекшеәйелдермағандакездессе,мендеөнерімдікөрсетередімдепөзімдіөзімжұбататынмын.Алқазірсолкүткенсәткелгенсекілді.Көркемөнердеойлағанарманыңажетеалмау— көркемөнердіқорлау.Ендімен сол арманымажететінтәріздімін.ойлағанбейнемдікөріп,солбейненімүсінгеайналдыруғамүмкіндікалатынымакөзім жеткендей.Күнібойы билеген жігіттік сезімығысып,руханисезімге,эстетикалыққуанышқа,творчестволықарманғажолұсынды.Ұлбосынендітүрегеліпбарыпшкафтантүндекиетінкөйлегіналыпкелді.Үстіндегітойғадепкигенкапроніш көйлегінсаспайшешіп,жанынақойдыда,омыраужапқышынбосатып,тағыдамағанқарады.Фендардың«Жалаңашәйел»дегенсуретінкөргендеріңізбарма?СәлқырындауотырғанжалаңашҰлбосынсолсуреттенаумайды!Солбіртолықсан,солбіржұмырнық.Французсуретшісішеберлікпенберебілгенкөзіндедеаңсатан,сабырсызданакүткенмахаббатoты... Мендеәлідеүнжоқ,демімдішығармай,үн-түнсізжатырмын.Ойымдағыарманымды,творчестволықарманымдытабуүшінәліде,бірдемекемсекілді.Нежетпейді?Өзім детүсінбеймін.Жоқ,текадамның қиялығанакөркемсуреттудыруғатиістіемес,кейдеадамныңқиялынкөркемсуреттіңөзітудыруыкерек.Сондағанақияліскеасарарманғаайналады.Ұлбосынныңосысұлубейнесіндеәлідеболсақиялтуғызатынбіркөрініс,әлітабылмағанбірсұлуқимылжетпейтінтәрізді.Сондықтантөзугетуракеледі.Ұлбосынжалтетіпмағантағыкөзтастады,ажарынанәлгіндеаңсағанмахаббаттолқынығайыпболып,бірқуақықұбылыспайдаболды.Ол«тес»—үндемедегендейқолынернінеапарып,мағанбірсырайтқысы келгендей,күлімдей қарады.Дәл осы сәттеоныңжүзіндеЭтьенФальконенің «Амур» мүсініндегідей бір күнәсіз құбылыспайдаболды.Ұлбосынды жиырмадан асып бара жатқан қыз емес,жүрегінәліешкүйешалмаған бірпәкнәрестедередің.Ол өзінің осынаубірғажайып,бейкүнәотырысымен,мөлдіртазакөзқарасыменжүрегімешоқтүсірді!Ендішыдапжатаалмадым,орнымнанқарғыптұрдым. — Ұлбосын,айналайын,осы қалпыңнанқозғалмайбесминутотыршы...—дедімасыға,—өтінем... Олойымдыбірденсезгендей: —Жақсы,—депкүлімсіреді. МенҰлбосыныңбасжағындатұрғанторшердіжақтым.Үй-ішісәлқызғылт
тартыпсәулеленеқалды.Асығабарыптөсқалтамнансуретқаламымдыалдымда,Ұлбосынғақырындай,жанымдажатқанальбомдыашыпалғашқыбетінеоныңсуретінсалабастадым.Қызқыбыретпестенсолқолынернінеапарғанкүйдекүлімсірегенқалпындаотыр.Тырпетеремес.Мағаносысәттедүниедүниеемес,бірғажайыпсұлуертегітәріздікөрінді,бойымдыбилегенқуанышҰлбосынныңкөркінеқарағансайынқанаттанатүскендей.Қаншамезгілөткенінбілмеймін,әйтеуірсуретойымдағыдайболыпбіткенде«уф»депдемімдібір-ақалдым.Барлық жан сезімін ақыл ойымның қауышатебіреніпараласқанымсонша таубұзып,тас көтергеіндей,маңдайымнанқаратербұршақтапқоябергенінендібілдім. — Ендікиінугеболама?— дедіқызмағанкүлімсірейқарап.КөзінеКөзімтүсіпкетіпеді,көзітостағанғақұйылғансудаймөлдірейқалыпты.—Жоқ,өзімкиіндірейін... Жанынақалайбарғанымды дабілмеймін.Адамөміріндемұндайсәттерболады ғой.Текқұшағымдағы Ұлбосынның«О,Жантас,жанымЖантас!»депкүбірлегенінғанаәзерестимін,күйіпбаражатырмынба,жаныбаражатырмынба,түсінбеймін... Құланиектеніптаңатыпкеледі.Ұлбосынекеумізқатаржатырмыз.Шалғайсапардажаяужүріпшаршағанадамдаймыз.Бірақкөңілбірармангажеткендей.Ұйықтайтын түріміз жоқ. Мен бір мезет қолымдысозып,пиджагімніңқалтасынаншылымымдыалдым.Тартайындепбасымдыкөтергендебағанағыаяқжағымдағы ашықтерезешынысынандиван-кроватьтаөзімжатқанжердікөрдім.Ұлбосынментерісқарапжатсам даоныңөзіншыныданкөретінімдібілетінінжаңатүсіндім.Бірақменоғанренжігенжоқпын.Қыздыңосыбіртабиғитілектентуғанпәкқулығындакешірдім.Өйткенібұлменіңеңалғашқыкөргенқызығымеді.Мұндайқызықүшінненіболсадакешіругеболады.Қазірмененбай,мененкеңадамтабылақоярмаекен.Бүкіләлем,осыжатқанүйім,бәрі,бәрідемағанжұмақтанкемемес.АлжанымдажатқанҰлбосынсолжұмақтантүскенқорқызыіспеттес.Дәлосымезеттемағаноданартықжанжоқмәнжелдес.Меноның жаратылысын:күлген күлкісін,сөйлеген сөзін,асқансұлу,кербезқимылдарындажақсыкөремін!ТіптіҰлбосындегенатыдажанымажақын.— Жантас,— дедіҰлбосын темекітартып болып,қайтаданжанынажатқанымда,жұмсақ,сүйріктейсаусақтарыменбетімненсипап,құшағымакіретүсіп.—Сенменіжеккөріпқалғанжоқсыңба? —Неге? —Кайданбілейін,көйлегінөзішештідепжаманойлапқалыпжүрмесең...—Көйлегіңдіқайтаданменкигіздімғой... — Менкиемдепталастымба?— Ұлбосынсылқ-сылқкүлдісөйттідебаяукүрсінді.— Жігіттүймесінтабаалмайсипалапжатқанда,«Менөзім...»дейтінқыздардыңқатарынақоспасаңболғаны...ӨзімненкішіБазаргүл...ня,өзіңдетүсінесіңғой,мендетіріжанмын,шыдайалмадым,жастықжалынбаурапкетті,— ол ендіыстық демімен бетімдікүйдіресыбырлады.—Алсенмағанбіркөргенненұнадың... — Оны мен тойда байқамадым ғой.— Шерубайотырғансоңәдейіаңғартпадым.
Түсінбедім...—Ия,түсінуоңайемес... Ұлбосынменіқұшақтайжатып,сырынайтты.Адамбаласыныңөткенөмірібіртүсемес,қуаныштыда,қорқыныштыда,қайғылышақтарыдаболады.Түскейдеқайтаоралады,алөмірқайтасоқпайды.Оныңқуанышыда,қайғысыдаөткенкүнніңауқымыменбіргекетеді.Сонықуаныш,жаңақайғы,—жаңаөміргеізсалады.Ұлбосыныңөткенөмірідетүстәрізді-ауырда,қуаныштыдаболғанекен.Ендіжаңаөмірбастамақ. —Сондажаңаөмірдіқалайбастамақсың?—дедімсырынайтыпболғаннанкейін. —Өзімдебілмеймін...—Ендікімбіледі?.. Қойған сауалым жеңіл тимеген тәрізді.Өйткеніоныңшағынөмірініңшырғалаңдаөткенінтүсініпжатырмын.ҰлбосынлауазымыжоғарыадамHыңжалғызқызы болады.ортамектептібітіріп,бұданжетіжылбұрынмедицинаинститутынатүседі.Біріншікурстаоқыпжүргенде,әзірақылтоқтатпаған,желөкпелеусұлуқыз,жасықырықтанасқанхирургиялықшеберлігіменжұртаузынаілінебастағанпрофессорШерубайменкөңілқосады.СайыпкелгендеШерубайалмақболады,қызу-шусызқатынастажүрудіжөнкөреді.Сөйтіпырың-жырыңболыпжүргендеріндеҰлбосынекіқабатболыпқалады.Әке-шешеден,біргеоқыпжүрген құрбы-құрдастарынан ұялған Ұлбосын,біркүнітүнде,ешкімгедеайтпастанҚарағанды-дажұмысістепжүргеннағашыапасынатартыпотырады.Ондабарғансоңжасырынжолменішіндегібаласыналдырыптастайды.БұрынеркеөскенШолжыңқыз,басынатаяқтигенненкейіноқысөзгереді.Оқуынанқалдырган,өзінқореткенШерубайғаендіжуығысыкелмейді.Өзбетіншеөзеңбегімен өмір сүргісікелген ол ақырында осы Мыстауқаласынакеледі.Алдыментелефоншыболыпжұмысістеп,кейінгіекіжылдасәнательесінекіреді.Шерубайәлденешеретхатжазады,көңілісуығанҰлбосыноғанжауапбермейді.Сөйтіпжүргенде,бұрынғы әйеліөлгенШерубайбылтырҰлбосынжұмысістепжүрген Мыстауғаауысады.«Уәдемдіберікұстап әдейісендепкелдім,ендіқосылайық»дейді.Ұлбосынбірденжауапбереқоймайды.МыстаудағытәуiрміндегенжігіттердіңкөздерінетүсіпжүргенажарлықызендіШерубайдыелемегенболады.Бірақ «кет әрі» демей,келешегін ойлайды.ОсындайшытырмандажүргендеқапелімдементапболыпҰлбосыносынаутәттітүнгебелбуады.Әлгінде қойған сұрағыма ол қысыла жауап қайтарды.Қысылғандығысонша,тіптідауысыдірілдепшықты. — Меніңшешімімендісеніңжауабыңабайланысты.—Қандайжауабыма?!Ұлбосынүн-түнсізұзақжаттыда,әлденуақыттабарып:— Мен саған ұнамадым ба?— деп дауысы бұрынғысынандақобалжишығып. Бұрын көңіл ашып,сырласпаған,әлде қалайкездейсоқұшырасқанадамынаалғашқы түні-ақ барөмірбаянын,жүрекқұпиясынҰлбосынбірденақтара бастағаннан-ақ «бұнысы несі?»деп таң қалыпжатқанмын.БірсәтҰлбосынның бұл қылығын оның ашық,ақжарқын,адамғасенгішмінезіненшығардептеойлағанмын.Әлде...шынсырынайтыпменіөзіненүркітпекпе,«бүгінгітүсімізәлдеқалайтолқыпкеткенжастықәсерінентуғантүн,меніңжолымсененбөлек»дегендімінежатеткісікелемедептешүбәланғанмын.Жоқ,
бұныңекеуідеболмайшықты.Ұлбосынбарсырынайтса,баркүнәсіналдымажайып салғанда,ойы анағұрлым тұңғиықта жатырекен.«Жақсылығымда,осалдығымдаосы,ендiгiсiнөзiңшеш»депжәйғанақұшағынемес,баржүрексырын алдымажайып салған екен.«Сонда,бұл не,махаббатпа,әлдементүсінбейтінбасқабіржұмбақсезімбе?Махаббатдейiк,алсондаолосылайопоңай,біркөргенненпайдаболақалғаны ма?Пайдаболсанесібар.ЕңлікпенКебектіңдемахаббаты біртүнніңішіндетумайма?Туадыделік,олайболғанкүндесеніңөзжүрегіңқалайсоғады?СендебірденҰлбосынтоқтағаншешімдітілейсіңбе?»Қапелімдеқойылғансұраққажауапқайтарақоюмағандажеңілтигенжоқ.Ендіменқысылдым.Қысылғандығымсонша,недерімдібілмейүнтүнсізжатабердім.ЖағдайымдыұққанҰлбосын: —Менідұрыстүсінбедіңғой,—дедіменібауырынатартыпқұшақтайтүсіп,—бірденжауапбереалмағаныңнанқысылыпқалғаныңдытүсіндім...Қысылмай-аққой,менөзкүнімдіөзімкөреалатынадаммын.Тек,қуанышымдыбірденүзбесеңболады. ...Қалжырапбарып,қатты ұйықтапкеткенекем,көзімдіашсам,күн!түскетаяп қалыпты.Ұйқым да қанған тәрізді.ЖанымдаҰлбосынжатыр,денесікеудесінедейінашық.Аршылғанақбалықтәрізді.Ұйқысықандайәдеміеді!Қоюқарашашы ақжастыққатөгіліп,сүйкімдіерні,оймақтайауызысәлашылыпақырын тыныстайды.Кенетқызығып кеттім,бассалы,қысыпсүйгімкелді.Дегенмен«ұйықтасыншы»дегентілекбасымболыпоятпадым.Жайлаптұрдымда,киініп,аяғымдыүшiненбасып,үйденшығыпкеттім.Біркөшемұғдарыөткенненкейінбарып,түндегісалғансуретімесіметүсіпкетіп,кейінбұрылдым.Дәлосы кездеҰлбосынныңүйінекіріпбаражатқанШерубайды көрдім.Менонымендәлқазірұшырасқымкелгенжоқ.«Жарайды,суреттікейіналармын»депкетебардым. Адамбаласықызыққой,әлдеменсолаймынба,өзқайғымнангөрі,өзгеніңқайғысынкөбірекойлаймын,біреудіңжылағанын,неоныңренжігенінкөрсем,сокүніменің де берекем кетеді.Қолымнан келер жәрдемімболмасада,әлгіадамныңқайғылы халы ойымнаншықпайқояды.ӘлгіндеҰлбосынныңүйінебеттегенШерубайтусыртынанмағандәлосы біртүнніңішіндежасып,жүдейқалғандайкөрінді..Аяғынсылбырбасып,кешегіденгөрібүкірейетүскендей.Соншама бұған не болды екен? Әрине, Ұлбосынекеуміздіңтүндегіқылығымызды білген болса,мен мұндай сұрақ бермегенболаредім.ЕгерШерубайҰлбосындышынжақсыкөретінболса,біздіңтүндегiқызығымыздәлолкөңілденетінқылықемес.Бірақолқайданбіледі?.. Сондаменіңбүгінтүнгіөзқылығымжөнбе!ЕгерШерубайҰлбосындышынжақсы көрерболса,қалайболғаны?МенкездеспесемҰлбосынекеуініңарасықалай шешілер еді? Жаңадан құрылғалы тұрған ұяныбұзғанжоқпынба?Ұлбосынақылға,зердегесалып,түндегіекеуміздіңсөзімізденкейін,Шерубайменортақ тілдітапқан шығар?Олай болған күндеменҰлбосынныңмаңайынанжүрмеймін. «Қуанышымды бірден үзбе» деген өтінішінорындамаймын.Шерубайғажасағаносықиянатымжетеді,екіншіқиянатқабараалмаймын!Осындайтоқтамғакелсем де,Ұлбосынды көргеншешыдайаларемеспін.«Шынымен-ақ ғашық болып қалғаным ба? Солайсекілді.Махаббатдеген
осындайшыдамсызболады деушіедіғой,мағандажеткенекенсолбірабзалкүш.Жетсін,мен оған өкінбеймін.Ұлбосындай сүйгенжарымболса,мененбақытты адам бар ма?Ойлашы,рас мен бақыттымынба?!ЕндешетүндеҰлбосынқұшағындажатқандаосысөздердінегеайтпадым?Алқазір,көзіңнентасаболыпеді,шынғашықтайөліпбарасың...Сеніңмұныңтекөткіншіқызуемеспе?» Меніқандай күш билеп бара жатқанын білмеймін,әйтеуірҰлбосындыкөругеқұмармын.Тағыдаонықұшақтағымкеледі,шыдамсызжүректіңмауқынбасқым келеді.Сайыпкелгенде,ұмытқалғанальбомдағысуреттісылтауетіп,күнбатаҰлбосынныңүйінеқайтабардым. Ол менікүтіп отыр екен.Құшағын жаяқарсыалды.Жаңбырартынанқұлпырғангүлдей,тіптіәдеміленіпкетіпті.Жайраң-жайраңетеді.— Келетініңдібіліпедім,— дедіолменіңекіқолымнанбірдейұстап,жасбалашақуанып. —Қайданбілдің? —Келгіңкелмейтіндеуақытыңболады.Алқазір...—олсылқ-сылқкүлді,—мұндайсезіммағанаян...Шерубайменалғашқыкездескенайымда...Ұлбосынныңбетінеқарадым.Олменіңүнсізсұрағымдыбірдентүсінді.— Шерубайекеуміздіңарамыздаатқұйрығы біржолатакесілді.Олтүндегіоқиғаныңбәрінедеқанық. —Өзіңайттыңба?Ұлбосынтағысылқ-сылқкүлді.—Өзіңесырымдыайтқансоң,жұрттыңбәрінедесолайекендепойлайсыңба?Жоқ.Жантасжан,әйелсырықұлыптаулысандық,көрінгенгеашылабермейді.Кілтітабылғандағанаашылады. — Қалайша? — Қатты ұйықтап қалған екем,ұзақдызылдағанесікқоңырауынанәзерояндым.Басымдыкөтерсем,сенжоқсың.Барыпесікашсам,Шерубайекен.Үйгекірді.Еңалдыменкөзгетүскенітөсегімніңжанындажатқансеніңпапиростарыңныңқалдықтары болды.Меніңшылымтартпайтынымдыбіледі... — Иә,сосын?..Ұлбосын Шерубайдан бір өшіналғандайиждиһаттанакүлімсіреді. —«Бұлкімдікі?»деді.Менсеніңатыңдыайттым.Бор-бозбопкетті.«Бұндаолқайданкеліпжүр?»деді.«Түндешығарыпсалыпкелген,азырақотырыпқайтыпкеткен»дедім.Оданартықбірдемедеугеаядымжазығыжақсыкөргеніме,орынсызөкпелемесіндедім.Олсенерінде,сенбесінде,білмейбөлменікезіпжүребастады.Кенеттерезеалдындажатқан ашықальбомдыкөріптоқтапқалды.Меніңсуретімдітамашаетіпсалғанекенсің!..—Ұлбосынтағыдақуанакүлді,—оңашаболғансоң,тіптіұялудегендіұмытыпкетіпсің...Біреуүстімесуықсутөгіпжібергендей,бойыммұздапкетті.— Көркем өнерғой...— дедім міңгірлеп,недерімдібілмей,менсолсуретүшінкеліпедім. Ұлбосынесіктіңқағаберісіндегіқағазсалатынкорзинканыкөрсетті.— Әнежатырсалғаның.Шерубайүн-түнсізсуреткеқарапаз-кемтұрды.«Азырақотырыпкеткен-ақекен!»дедідесалғаныңдыбыт-шытетіпжырттыда,үйденатажөнелді.Соданқайтыпоралғанжоқ.
Көптен күткен арманым орындалып,ойдағыдайетіпсалғанэтюдімніңмұндайкүйгеұшырағанынаішімудайашыпкетседе,тағыданедерімдібілмей:—Япырмай,ұятболғанекен...—депміңгірледім.— Кімнен?Шерубайданба?Көңілінқалайсуытудыңәдісінтабаалмайжүредім,сәтітүсеқалды,—дедіҰлбосынқабағынсәлшытып,—мейлі,өкінбеймін!Қыздың профессордан әбден суығанынакөзімжетті.Көңілімарнасынатүсейіндеді.Екеумізендіқатаротырдық.Ұлбосынныңқолынұстап,сәлқыстым.— Суреттіңжазығы жоқедіғой,бекержыртқыздың...менонықайтаданондайетіпсалааламынба... Ұлбосынкенетжүдейқалды. —Екіншіретмендесеніңалдыңдасондайбопотыраалмаймынғой.—Heгe? — Білмейсің бе? — Ұлбосын қызарып,төменқарады,—өткентүнгіқылығымнанөзім дежергекірердейболыпотырмын.Шынмахаббатұялтпайқоймайдыекен... МенҰлбосынөзімдіадалниетіменжақсы көретінінесенебастадым.Ендіонықұшағымаөзімтартып,дірілқаққаныстықерніненұзақсүйдім.3Қалашашарықтапөсіпкележатқанымен,мұндаәзіргемененбасқамүсінжасаушы жоқ.Сондықтан,мағанөзөнерімебайланыстыбасқадабұратанажұмыстарістеугетуракеледі.Соныңбіріөлгенадамныңгипстанмаскасыналу,кейін мүсін жасау.Мұны көбіне қайтыс болған адамныңағайын-туғандарыжасатады.Кейдежергіліктіүкіметтарапынандатапсырылыпжатады.Менбұлжұмысты өлік үйіне барып орындаймын,ал тығызжағдайдааурухананыңоперациябөлімінде,тіпті,кейдеморгкедебаруғатуракеледі.Әринебұндайжұмысоңайғатүспейді.Бірақамалне,««басқатүскенбасбақшыл»дегендейжұрттыңтілегінорындаукерек,біртіндепкөндігебастадым.Моргке бару сирек кездеседі,бірақ,болып тұрады.Көбінесемасканыаурухананыңоперацияістейтінбөлмесіндеаламын.Бұлмағаныңғайлы,өліктіңтуған-туысқанының, бала-шағасының жылағанын естімейсің,жұмысістепжатқандаолардыңқайғысынанаулақболасың... Маскаалубәлендейқиынжұмысемес.Жоқтістеріңіздіңорнынапротезсалдырыпкөргендеріңізбарма,дәлсолайетіпөлікбетінгипспенқаптайсың,қырық-отызминутөткенненкейінәбденқатты-аудегенкездеқайтыпаласың...Бұныңбәрісеніңшеберлігіңдіғанатiлейді... Мен масканы патанатом хирургiнен кейін аламын.Сондықтаноныңміндетінендеаздапхабардармын. Патанатом хирургініңміндеті— өліктісою,оныңнеден,қандайауруданқайтысболғанынанықтау. Бүлқаланың ең үлкенхирургiде,патанатомыдаШерубай.Олосыекімамандықты бірдей алып жүреді.Өлім пышағынаілігіпкөргенжоқпын(Ұлбосынныңоқиғасынанкейін,әринеілігугедеқұштаремесекенімді,сіздер
айтпай-ақтүсінесіздерғойдеймін),алжұрттыңайтуынақарағанда,Шерубайүлкенмаман,тамашахирург,талайөліктіңнеденөлгенінашқан—патанатом.Сыртестуім:ШерубайСоветОдағындаосыпатанатоммамандығынжөнгеқойған,үлкендәрігермарқұмакадемикАбрикосовтыңшәкірті,жәйшәкіртіғанаемес,ұстазыныңісінеүлесқосқанғалым. Алменболсам,осындайадамныңбақшасынатаслақтырдым.Өзінеқиянатжасадым.Расындаосымдаадамдықпа?Әдiлеттiкдегенқайда?Адамгершілікдегеносыма? Адамдықдемеседім,мағанкөпжағдайдыҰлбосынныңөзітүсіндірді.СодансоңбарыпШерубайғадегенжүрегімніңқынжылуы азаяйындеді.СоңғыкездеҰлбосынекеуміздіңарамызбұрынғыдайемес,суынабастаған.Оныеңалдыменөзін жалаңаш суретке салып алуға рұқсат еткеніненсезіндім.Әйелшынардақтайтын,жақсы көретінадамынанұялғыш келеді,оныңкөзіншеөзініңарұятын,неболмасамінез-құлығыныңкемістігінкерсететінқылықтарынжайыпсалуданименеді.Тегіндеәйелдерғанабүйтпейді,адаматаулыныңбәрісондай.Қазақ«Елімеқадырымжоқбетімдікөреді,қатынымақадірімжоқетімдікөреді»депбекерайтпаған.Ұлбосынныңөзінсуреткесалуғарұқсатеткенінен-ақ,мағандегенқасиеттісезімніңорнынабасқасезім пайдаболабастағанынтүсіндім.Оныңкөзқарасы да,сөйлегенсөзіде,бұрынғыдайкіршіксізтаза,пәккөңілдіңсоғуынан емес,маған:«Сен еркексің...Мен сағанендітекеркекдепқанақараймын,» — дегендіаңғартқандай көріне бастады.Бұныолісжүзіндеайқындапжүрді.Сірә,албыртжастықәсеріболукерек,меноныңмұнысынақарсыболғанжоқпын,өкпелемедімде.Мүмкінбұғандақанағатетіпжүреберередім,ал бірақ Ұлбосын кейінгікездемаған «сеніңқызығыңбітті»дегендейсалқын қарай бастады.Тіпті,кейде,уәделескен уақыттажолығудыұмытыпкетудішығарды.Ғажап!Өзімдетүсінбеймін,оныңбұлқылықтарынабәлендеймәнберіп,өкпелеудегенмендетағыболмады.Сірә,бұныңбәрі,бізбірбіріміздішынжақсыкөрмегендіктенболукерекдегенпікіргедекелдім.МінеосындайжағдайдажүргеніміздебіркүніҰлбосынныңүйіндеекеумізтағы кездестік.Бұлжолы олменіұзақкүткендейкөрінді,келгеншаруамызғабірденкөшпейқатарласаотыры,жылы шырайкөрсетістік,тіптіқолымыздықысысып, ишарат та білдірістік. Мен шын сағыныпқалғансекілдімін,бұрынғыдайүйгеасығудыңорнына,әлідеболса,Ұлбосынныңжанындаотырабергімкеледі.Олменіңосыжағдайымдысездіме,уқаланыпқалғанкөйлегініңетегінсәлтарттыда,мағанмұңаяқарады. —Бұл—біздіңақырғыкездесуіміз,—дедіолшашынжөндеп,—сондықтандасеніңдегеніңекөнебердім... Меншошыпкеттім., —«Ақырғыкездесуіміз»қалай?Небопқалды?Ұлбосынмұңаякүлімсіреді.—Сенбілмейсіңбе?.. —Нені?.. —Сеніңыңғайыңакөпкөнебермеуімкерекеді...Бізалғашқыжолыққаннанберіүшайдайуақытөткен.Қуанарымдыда,ренжуімдідебілмей:—Расымен...—депкележатыредім,Ұлбосынсөзімдібеліпжіберді. — Жоқ,жоқ,менекіқабатемеспін,— дедіол,сөйттідемағантағымұңая
қарады.—Менмәңгі-бақиекіқабатболмаймын... —Here? Ғажап!Ұлбосынныңбүгінгікөзқарасы — өзгешекөзқарас,өзқызығымаберіліпбағанаданберіаңғармаппын,көзіндесоңғыкездепайдаболғанмұңғанаемес,бүгінзорқайғыбарекен.Олменіңсұрағымаасықпайжауапберді:—Менаурумын,Жантас... —Қандайауру? —Әйелауруы...Тездетіпүлкенхирургкекөрінуімкерек.—Шерубайғанегекөрінбейсің? Бұлсөздіңаузымнанқалайшыққанынбілмейқалдым.Жақсыхирургдепжұртмақтағансоң,шынкөңілімменайтқанедім. Олмысқылдайезутартты. —Меніңауруымасебепболғансолғой... —Қалайша?.. Ұлбосынның көзінекенеткекұшқыны пайдаболды.Олендітүрегеліп,терезеалдынабарды. —Меніңауруымадасебепболған,меніңжасөмірімдідеқореткенсол!—дедіолендідірілдейсөйлеп,есіңдебарма,алғашқытүніменсагансоданекіқабатболыпқалғансоңжұрттан,әке-шешемненұялыпбезіпҚарағандығакелдімдепайтыпедімғой. —Ие... —Солұяттыңсалдарынанешкімбілмесіндеп,ішімдегінәрестенібірбалгерәйелгеалдырттым.Меніңсорыма,олбалгердіңөзідежөндіештеңебілмейтінболыпшықты,өлімаузынанәзерқалдым.Ақырындадәрігергекөріндім,бірақендінәрестекөрмейтінболдым... Ұлбосын менің жаныма қайтадан отырды,салалысаусақтарыменшашымдысипады. — Менсенішынсүйгем.Осындайкөркім менкулығымбардасеніөзімеүйлендіргім келсе,әрине,қолымнандакелереді.Бірақсеніңде,өзімніңдекелешегімдіойладым.Балатаппайтынбедеуәйелкімгекерек?..Баласызөмірдің,сентүгілбіраяғымкердетұрғанмағандақызығыжоқ.МенҰлбосындыаяпкеттім.—Қалқам-ау,жұртбаласыздаөмірсүредіғой...Ұлбосынменіңбетімеренжнқарады. —Жұртбірініңкөзінебірішөпсалыпта,біркүнқосылыпбіркүнажырасыпта,итшілепөмірсүреді.Бірақондайөмірдіңқажетіне?Ерлізайыптыболыпөмірсүрерболсаңадал,қуанышты өмірсүр.Алнәрестесізөмірдеқызықболама?Өзім балатаппайтынболғансоң,өзгеденгөрібалажаншығармын,сөйтседеайтарым:табиғиауруемес,өзіңеөзіңтілепалғанауруғаболабасқаныбақытсызетуденөтерқиянатта,күнәдажоқ. «Япыр-ай,ә.Бұлқалай?Жоқ,Ұлбосынменойлағандайәйелемесекен,қандайадамғаболсадажарболатыншынақкөңіл,ақыл-ойлыжанекен».Қайғысынанжанымжабықты.Ендібірдемедесеаяғынабасұруғабармын.БірақҰлбосынкенетсөздібасқажаққабұрыпкетті. —Осыныңбәрінекімайыпты?—оныңдауысыендіқатуланашықты.— Жарайды,өзімдейін.Бірақменжасболдымғой,онсегізжасарқызне
біледі?«Сүйемін,сенсіңменіңперіштем»дегенсөздіңөзінен-ақбойымбалқып,жүрегімөртендіғой.Алқырықтанасып,ақылыкемелденгенШерубайнекөрген?Меніңекіқабатболыпқалатынымды білмедіме?Білетұра,біреудіңжасөмірінөзініңнәпсісінеқалайқұрбанетеалды?Осыдамахаббатболыппа?Шынсүйсе,жақсы көрсеменінегеаямады?Менің ар-ұятымды,келешегімдінегеесінеұстамады?Жоқ,меноны осы күніиттіңетіндейжеккөрем!Оғанемделгеншеөлгенімжақсы!.. Ұлбосынды жаңатүсінгендеймін.ЕндіменіңдежүрегімеШерубайғадегенкекпайдаболды.Дәлосысәттеолмағанкездесерболса,бетінетүкіріп,үйденжелкелепқуыпшығарғандаймын. Шыдайалмадым,онықұшағыматартып,жасқатолғанкөзінен,ыстықернін,бетіненқұшырланасүйдім. — Алендіосы азкүнбіргекөргенқуанышымызғаризабол,дедіҰлбосынақырғыретбетінбетіметаяп,менүш-төрткүндеАлматығажүрем,әке-шешемәлісонда,үлкенпрофессорхирургтергекөрінем... — Қайтыпкелесіңбе?Әлдеменбарайынба?..Ұлбосынқапелімдеменіқұшақтайалып:—Бұлсөзіңдіөле-өлгеншеұмытпаспын,рахмет,—деді.Бірақменіңсұрағымажауапбермеді. Үш күнненкейінолАлматығажүріпкетті.Шығарыпсалдым.Етімненбіреуеткесіпәкеткендейбопүйгеәзержеттім.Олкүніжұмыстықойдым.Кешкеқарайүйге келген Әбілқас пен Базаргүлге де түнеріп,қырбермедім.Оларменіңыңғайымдыбайқапбетімебірерретқарадыда,кетіпқалды.Мүмкінөкпелептекеткеншығар.Мейлі.Олардыңөкпесінеқарайтынжағдайымбарма?Өзөкпемөзімежетіпжатыремеспе?Түнібойы көзілгенімжоқ.Келіпқалғанкүздіңсуығындай,бүкілішіммұздайболып,құлазыпшықтым.Таңертеңменіауруханағашақырылкісікелді.Менолжақтаболмағалыекіайданасыпкеткен. Келсем Шерубай өз жұмысын бітіріп,кетіп қалыпты.Қайтысболғанорыстыңқызғылтшаштыбірсұлужасәйеліекен.Кісікүтетінбөлмедеотырғанбірұзынбойлы ұшқыш жігітменіңкімекенімдіестіп,орнынанұшыптүрегеліп,қасымакелді.Көзіндеүлкенқайғыныңізібар. —Қымбаттыжолдас,қаншасұрасаңдатөлейін,текмаскасынөзіндейетіпжасаңыз,—дедіжеңімненұстап. —Kiмiболасыз?...—Балажастанбіргеоқығандосыедім...—Егернағызмаскакерекболса,өліктіңденесінүйіңізгеапаруғатуракеледі.Жерлегеншеәлібіркүнуақытыңызбар,—дедім.Жігітбірденжауапбереалмай,күмілжіді. —Менбұлжерлiкемеседім.Алүйінде...маскүнемері...Шіркін,адамбаласыныңтағдырықандайсанқырлы,сансырлы!Cырткөзжібергенде— ап-айқынсың.Үңілеқарасаң-шешуіңқиынжұмбақсың?Мынасорлыәйелдіңнекелікүйеуіүйіндеарағынішіп,табытындайындап,қаражергеқашан көмемін деп құлшынып отыр!Ал,шын сүйгендосы,ескерткішкееңболмаса бейнесіқалсын деп ауруханада қанжылаптұр.Тірісіндеосысұлуәйелдіңбасындадәлосындайқайғылыхалбардепойлағанжанболдымаекен?Амалжоқ,әйелдіңмүсінінауруханадаалуғатуракелді.Менжұмысымды
аяқтапендіқайтайындептұрғанымдабірдәрігерқарындаскеліп:—Сізгебасхирург«келіпкетсін»деді. Шерубайдың кабинетіекіншіқабаттаболатын.Келсемолжалғыземес,қасындаӘбілқасбарекен.Күйеубалам кешегіжөндепсөйлеспегенімесіндесекілді,әлдеқандайболақалыпты,мағанмардымсиқарайды.Кешеденберіөзімде теріме әзер сиып жүргендіктен,бойымды ашуқысып,жағынантартыпжібергімкелді.БірақдәлосысәттеШерубайорнынантүрегелді.—СізгеӘбілқасДәрібасовичалғысайтады. Мен Әбілқастың бетіне адырая қарадым.Жәнеқарындасынәйелдіккеалдым деп озаманда,бұзаман ағасынарахметайтқандыбіріншіретестіптұрмын. — Алғысайтуменқатар,— депШерубайсөзінсабақтайтүсті,—ӘбілқасДәрібасовічбіздіңауруханағаадамныңбуыныныңқалайшығатынынкөрсететінгипстенбірнешемодельістепберуіңіздіөтінеді. «Мыналар не былшылдап тұр,— деймін ішімненештеңегетүсінбей,—қайдағы буын,қайдағы модель,буын шықса ондаменіңнешаруамбар?Әбілқастыңнешаруасы бар?Барболғаны ассистентқанаемеспееді,бүкілаурухананыңқамынойлайтынқұдіретоғанқайданбітеқалды?»—Сізбірдеменіұқпайтұрсызғойдеймін,—дедікекетесөйлегенШерубай,— ӘбілқасДәрібасовичкешеденберіосы қалалықаурухананыңбастығы.АйсұлуБейсеноважұмысты атқараалмағансоңДәрібасовичтықоюғамәжбүрболдық.Алжаңабастықжұмыстыжаңашаұйымдастырмақшы...«Бәсе,босқақоқыраяқалмағанекенсіңғой.Кешенегекелгеніңдіендібілдім,сеніңсорыңасондакөңілімніп,жүдеуболғаны-ай!«Әй,дегенмендеқуекенсің!»Маңдайы тар адам қуболады»деп Бурдон тектен-теккеайтпағанекен!Қуболмасаң:«Асқан оқымысты» дей отырып,АйсұлуБейсенованыңорнынақонжияқоярмаедің». Бастықболғанымды құттықтайтыншығардепқолынқалтасынаналып,ыңғайланыпкележатқанӘбілқасқа,меніштегіашуымдыжеңеалмай,едірейеқарадым.Олабыржыпкейіншегінді. — Шыққан тобық жайындамодельдер керекболса,Шаумянартеліменсөйлесіңіздер,— дедім тұтығаүнқатып,жалпы алғанда,бұданбылайқарайсіздердікөргімкелмейді.Осыныестеріңізгеалыңыздар.«О,тоба,Әбілқастыңнежазығыбар?Баржазығыбастықболғаныма?»«Тазашуынтырнауменалады»дегендей,Шерубайғаарналғантісімдіоғандасалыпжатырмын.ƏбіржігенӘбілқас: —Өзіңізбіліңіз.Өзіңізбіліңіз,—деді,сөзтабаалмай,жалыныштыүнмен.Ағаткеткенімдіөзімдесезіптұрмын.Бірақайтылғансөзатылғаноқ,онықалайкейінқайтарарсың.Есіккеқарайбеттедім. —Қошболыңыздар. — Сәлкідіріңізші,— дедіШерубай,сөйттідеӘбілқасқақарады,—біздіңазырақсөйлесетінсөзімізбареді... Шерубайекеумізғанақалдық.Шерубайдыңбетінеендіғанадұрыстапкөзтастадым.Менкөрмегенүш айішіндеолтіптіөзгеріпкеткенсекілді.Екіұртысуалып,бетібұрынғысынандақатпарланатүскен.Көзідекөптенберіұйқы
көрмегенадамдай,талмаусырап,кiртиіпқалған.Бұрынқұлатөбелденіпағарабастағаншашы ендітіптікөкбурылтартқан.Кездеспегенүшайоғаноңайғатүспегенсекілді.Өңіқұрғанажүдеуемес,асақайғылы.Іштегізардаптыңсыртқатеуіптұрғанын,боп-бозболыпкеткенінбет-әлпетінендебілугеболатын.Оңашақалғаннанкейін,түрегеліпбарып,есіктіқаттырақжауыпкелді.Сірә,ашықсөйлеспекойыболсакерек.Неайтарекен?Шерубайбасынкөтеріп,бетімеқарады. —Жантас,екеумізбұрынсырласболғанжандаремеспіз,—дедіолсолғынүнмен,сондықтанменіңсөзімсағанерсібопкөрінуідекәдік...— Сырласболмасақ татаныспызғой,айтаберіңіз.Олбетіметаңданақарадыдақойды. — Осы медицинаны төңіректегенімеширекғасырдайболыпқалды.Соданберіталай-талайоперацияжасадым.Жүздегенадамдыөлімненқұтқардым,өмірбердім.Өмірбердімдегенсөзбақытбердімдегенсөземеспе?—Олауыркүрсінді. —Алтағдырмағанәділетсіздікжасады,менбақытсызжанмын...—Бақыттыболудыүйренукерекшығар. —Оныүйренугеболмайды. — Жоқ,болады.Біздіңзаманымыздаешкімдебақытсызболыптумайды.Жұрттыда,өзіміздідебақытсызететінөзіміз. —КенеткөзалдымдаҰлбосынныңмұңлыжүзіелестейкетті.— ЕгерҰлбосынуылжығанонсегізжасындабіреугекездеспесе,егеролнемешынайы жанды адам болса,жасқызғақалайбақыттыболудыүйретсе,бүгінҰлбосынныңбақыттыболуыдаықтималеді. — СөзіңеқарағандаҰлбосынды бақытты болуғаүйреткенсекілдісіңғой,шамасы,тойларыңдаболатыншығар?.. Ие,болады! —Қашан? —Бүгін!Қазір! Шерубайғадегенызабойымдыбилепалған.Неайтыптұрғанымдыөзімдебілмеймін.АзданкейінШерубайдыңбетінеқарапедім,шошыпкеттім.Алдымдаалдамшы,қызқұмар,қатыкeзжанемес,бүкірейгеншалотыр.Қосиінінөзікөтереалмасбірауыржүкбасып,басынтөменсалбыратып,мықшияқалыпты.Тіптіжылапотырғанадамтәрізді. —Бақыттыболудыүйренугеболмайдыдейсіз. —Негеекенінбілмеймін,самайтамырымсолқ-солқетеді.—Негеболмайды?Жұрттыда,өзіміздідебақыттыету—бұлбіздіңқазіргікүніалатын шебіміземеспе?Тіптібақытты болудыүйретеалмағанкүндебақытсыздықтанқалайжалтарудыңжолынкөрсетугеболмайма?Мұныңүшінадам тек өз қызығы ғана ойламауы керек,өзгеніңдеөмірін,болашағын,тағдырын өзбақытыментең көруіжөн.Бақытсыздықтыжеңіпшығуғажолсілтеудебақытжолындағы күрес.Алсізнеістедіңіз?—Байқаймынжүрегімқайтадантулайбастады.— КөзалдыңыздаҰлбосын...—ойымдықалайкелтеқайырғанымды өзім дебілмейқалдым!— Тойларыңқашанболадыдейсіз?Қайдағытой?Ұлбосынауру...
Шерубайбасынкөтеріпалды: —Қандайауру?.. —Сіздіңбалаңыздыалдырамдепмәңгілікауруғашалдыққан.Онымағаносыуақытқадейіннегеайтпаған?Өзіңізнегесұрамадыңыз?Шерубай жауап бермеді.Ол ендіорнынан созалаңдайтүрегелді.Ерсіліқарсылы жүребастады.Байқаймын,көзіндеөміротыпайдаболды.Шамасы,Ұлбосынның өзімен қосылмағаны сол ауруынан екендегеншешімгекелгенсекілді.АуруыболғансоңҰлбосынекеуміздіңарамыздадапәлендейбүлінерлікештеңеболақойғанжоқшығардегенүміткекелдіме,әйтеуіраяғынширақбасады.Сорлы,кенетқасымакеліптоқтайқалды. — Ауруболғанмен өлген жоқ қой,одан құтқаруғаболады.Қолымнанкелгенін... Меноныңсөзінбөліпжібердім. —Әуреболмай-аққойыңыз.Олемделугеәке-шешесінежүріпкетті.—Қашан?! —Кеше.Екіиығықайтадантөментүсіпкетті. Ұлбосынның өзімен тым болмаса қоштаспайкеткенінеШерубайендітүсінгендей.Олазданкейінбасынкөтеріп,мағанқарады.Көзіндежасбар,өкінішжасыболсакерек,сірә. —Қашанжүресің?—дедіолдауысынкөтермей. —Қайда?!Алматығама? — Жоқ, Ташкентке! Оның әке-шешесі былтырТашкенткеауысқан.Ұлбосынныңөзісолайдеген. Ұлбосынның қайда барарын менен жасырғанын,оныңмағанендіжоқекенінтүсіндім.Шерубайекеуміздіңқайғыұпайымызтүгелденгендей.— Жоқ,менеш жаққадабармаймын,— дедім.ҚайдабарарынайтпағанҰлбосынғаөкпелегендігімненбе,әлдеоданкүдерүзуімкерекдегенәзіртекжүректүбіндежатқанкөмескішешімніңдүмпуіме,бұлсөздіңаузымнанқалайшыққанынөзімдеаңғармайқалдым. Шерубаймағантүйілеқарады.«Сөзжоқ,оныосындайбақытсызкүйгеұшыратқанмен»дептұр.Расындасолайемеспе? Шерубайдыңбұлкөзқарасынан,оныңменіжеккөретінінайтпай-ақтүсіндім.Өзінмұндайкүйгеұшыратқанадамды олаярма?Құдайтеконыңоперациястолынаалармасынде!.. Менүйденшығабердім. 4 Ұлбосынныңтағдыры жанымды жегідейжепмазабермеді.Оныаяпбіркүйіндім,бірызаландым.Қолымнанбұданбасқанекелер?Жоқ,келетінікөп.Егердарыным жетсеменоны мәңгіөлмесетеаламын.Меніңқолымдаешдәрігердіңқолынатүспейтінқуатбар.Дәрігероныңжанынғанасақтайды.Алмен бүкіл адам баласына,болашақ ұрпаққа оныңесімін,бейнесін,жүреккүйінішін,қуанышын сақтай аламын.Бұл оның мағандегенмахаббатының,Шерубайданкөргензәбірініңтөлеуіболмайма?
Сол емханадан келген күні-ақ мен оның тасмүсінінжасамақболдым.Осыданбірайбұрынсалыпалғансуретімеқарапұзақотырдым.Бастанкешкентәттіминуттербіріненсоңбірітізбектеліпкөзалдымнанкөшкенбұлттайелестепөтіпжатты.Осынаусымбатты,күлімдегенмұңды ботакөз,солалғашқыкүнгікездескенімдейқайтаданойымдыорап,бойымдыбиледі.МенҰлбосынмүсінінеңалдыменЛорендоБартолинидың«БүйішаққанНимфа»бейнесіндежасағымкелді. Дегенменәріойлап,беріойлап,көңілімеқонғанбұлкомпозицияданбастарттым.Оғансебеп,ҰлбосынөмірініңтрагедиясымағанНимфаныңбүйішаққанзардабынанауыркөрінді.Сондықтаноғанбасқашешімбөтенкомпозициякерексекілденді.Екіншіденәзіргебіздіңкөркемөнердегіойымыздыберубостандығыжеткілікті:қалай жүрсең дееркің бар,бірақ адамгершілік,идеялықшектеншықпаукерек.«Ұятай,Ұлбосынды тырдайжалаңашсалыпқойыпты»дейтінүлкендердіңсөзінбылайқойғанда,жасөспірімзамандастарымныңөзінедемек?Социалистікреализмантикалықзаманныңшешіміненбасқа,адамныңтағдырын,бейнесінкөрсетудежаңаәдіс,жаңасөзтабаалмағанба?Адамдыжалаңашкөрсетусұлулықтықайғы,қуаныштыбейнелейтінжалғызғанажолболыппа?—демеймеекен. Осындайтүйінгекеліпжаңакомпозиция,жаңашешіміздейбастадым.Бірақ,қаншаойласам даөзім көрген нəркескөрініс,жүрегімдіалғашқыретшынтолқытқансонаутабиғисуретөзінетартаберді. Оңтүстікте қыс тез өтеді. Әне-міне дегеншемарттатуыпқалды.Мырыштаудакүнжылынып,алашабырқарбір-екі-ақкүндекетіп,көктемесебастады.Алменболсам Мәдениетсарайындағы міндеттіжұмысымнанбасқамезгілімніңбәріносы Ұлбосынныңмүсінінжасауменғанаөткіздім.Қазандайкөгілдір мәрмәр тасты қашай-қашай бөріктей ғанақалды.Ұлбосынныңтастөсектешынтақтайжатқантұлғасы ойылыптабітті.Ендіжұмыстыңеңауырсатысықалды.Адамажарынақұбылыс,денегекөркемдікберукерек.Ішкіжансезіміменсыртқыбейненіңүндестігін,сұлулығын,бірінбірітолықтырыптұрғанқасиетінкелтірукерек.Бұныңбәрікөз,бетқұбылыстары,денеишаратыарқылыайтылукерек.Бұлбилейтінсатысы.Бүгінгіжұмыскүндегідейнәтижеліболды.Таңертеңненүйденшықпайтасмүсіндіайналдырдым.Көптенберіойдағыдайшықпай жүрген Ұлбосынның маңдай кейпін айнытпайтүсірдім.Қабағынтүйгендепайдаболатынмаңдайындағы білінер-білінбесқоссызықсоншалықдұрыстүсті,қапелімдегішеберлігімеөзімдеризаболыпқалдым.Бұлжұмыстыбітіріп,Ұлбосынның ендіқарлығаштың қанатындайқастарынжасауғакірісебастағанымдабіреуесікқақты. —Кіріңіз,—дедіммүсінненбасымдыкөтеріп, ҮйгеШерубайкіріпкелді.Көрмегенімекөпболған,бұрынғысынандақажып,жүдейтүсіпті.Бірақсырбергісікелмегенадамдайсәнденекиінугетырысыпты.Үстінде жұқа сұрғылт лавсан костюм,қолында сұрғылтқалпақ,көгілдірболониянықарынаілесалған.Нағызбірүйленейіндепжүргенжасжігіттәрізді.Тек реңіғана солғын.Менің үйімде бұрын-соңдыболыпкөргенемеседі.Сондықтан оның бұл келісінетаңқалдым.Соны сезгенШерубайамандасыпболғаннанкейін,жудейезутартты.
—Негекелдідептаңданыптұрсыңба,Жантас? —Өзіңізқалайойлайсыз? — Түнде аспандата ұшқан қаздардың қаңқылдағанынестідім.Жаздыңкелгенінбүгінғанабілдім,—дедіШерубайсөзімежауапбермей,—дүниеніңбірсәттікездеріболмаса,ментіптіөмірсүреалмаседім.Үнемікісісою,өлім,кілеңасқыныпкеткенауру— өзгеніемдемектүгіл,кейде,өзіңдіөзіңасыпөлтіргіңкеледі... Шерубайасабірқайғылыжағдайдасекілді,бірақәзірменештеңетүсінгенжоқпын,тағынедерекендеп,жұмғанаузымдыашпадым.Олқалтасынансигаретасыналды да,мағанқарады.—Тартуғаболады,—дедіммен.Шерубайшылымынбір-екіретсордыда,ойланасөйлепкетті.— Кешесырқаты асқынып кеткен бір аяулы адамдыоперацияүстіндеөлтіріпалажаздадым.Талайжасапжүргеноперацияғой.Бірақ...мағаннеболдыдеймін?Соңғы кезде қолым дірілдеп,операция үстіндеойымбетенжаққабөлінетіндішығарды...Сірә,шаршағансекілдімін.Әлдеқайғыжеңейіндедіме...Өзбасыңдыарашалайалмайжүріп,өзгеніқалайемдейсің...Шерубай шылымының түтінің қолымен ақырынжайқапстолүстіндегіШынығатүсірдіде,тағымағанқарады. — Мұндай жағдайда операция жасауға болмайды...Операциястолынажатқанадамныңөмірішынытәрізді,абайламасаңсындырыпаласың...әріойлап,беріойлапкешеденберіоперацияжасауданбіржолатабастарттым.Бұданбылайтекпатанатомжұмысымененғанашұғылданам,—кенетезутартып,күлімсіреді,— ұзақжылғы еңбегімніңосылайбіткенқуанышына,бүгінөзімеөзімдемалысбердім... МағанШерубайдыңұзататынқыздайкиінгеніендітүсініктіболды.Бірақоперацияжасауданмүлдем бастартқанынашынқуаныштыма?Олмамандықөзініңсүйіпқалағанісіемеспееді?Ендешеқалағанмамандығынанайырылуадамғақуаныш береалама?Жақсы көргенісіненайырылуоңайма?Егерөзбасымасондайкүнтусанеістередім?Мағандасүйгенісіңненайырылутірідейөлiкболуменбірсекілді. — Басқабараржерболмағансоң,азырақәңгімелесіпкөңілкөтерейіндепсенікінекелдім... «Тапқанекенсіңәңгімеменкөңіліңдікөтеретінадамды»!—Операцияжасауқолыңызданкелмейтінболса,оғанқапаланудыңқажетіжоққойдеймін,—дедімментікелей.—«Орны толмасадамжоқ»,операцияныбасқаларжасар,жастарөсіпкеледіғой.—МеніңбұлсөзімШерубайғаұнағанжоқ,көріпотырмын.Бірақондаменіңнешаруамбар?Ойымдысабақтайбердім,—шаршаған болсаңыз, енді дұрыстап демалыңыз.Кітапоқыңыз,музыкатыңдаңыз,театрғабарыңыз,Халыңызкелгеншеөткендіұмытуғатырысыңыз.Өткендіескетүсіружұрттыңбәрінебірдейқуаныштыісемес.Өмірбойыадамбаласынажақсылықістегенадамғанаөткенкүнінойласақуанаалады.Сізнеістедіңіз?Ауружанға операция жасағаныңызды айтасызба?Бұлдәрігерлікміндетіңіз.Солүшінсізеңбекақы аласыз,профессорболдыңыз.Сіздіүкімет,партиясолүшіноқытты.Өзгеденгөріоперацияны жақсыістейтіншығарсыз,өзгеденгөріауруадамды өлімненкөбірекалыпқалуыңызықтимал.Міндет
қылғаныңыз сол ма? Табиғаттың берген дарынынсаудағасалмаңыз!Алмамандықеңбегіңізгеқосакеңпейілдарқанжандыадамдегенаттыжоғарыұстағанкісіболсаңыз,мұндайжүдеукүйгесоқпағанболаредіңіз.Неайтып,неқойғанымдыөзімдебілмеймін.ТекШерубайғадегенызажоқжерденбомбы болыпжарылыпжатқантәрізді.Әрине,айтыпжатқансөзімніңкөбідұрысемесекеніндебілемін.Бірақоныңбәрінақылғасалатынқазірмендемүмкіндікжоқ. МенШерубайбұлқан-талқанболыпашуланама,немесеесіктітарсжауыпкетіпқаламадепедім,олоныңбіріндеістегенжоқ. — Дәл сенайтқан айыпты мен өзімедетақтым,—дедіолойлана,—операцияжасапжұрттыөлімненалыпқалдымдепміндетситінештеңедежоқ...Егерсуретшісуретсалғанына,ақынөлеңжазғанынабәлденерболса,әрине,олдадұрысемес.Мәселеәркімніңсолөзмамандығына,ұстағанжолынақалайқарады,міне сонда.Мен өзміндетіме адал қарадым.Қолымнанкелгеншебарымдыаямадым.Сондықтанменіңарымтаза... Меноныңсөзінбөліпжібердім. — Арыңыз үнемітаза болды ма?Дәрігерлігіңіздібылайқоятұрыңыз,адамгершілікарыңызүнемітазаболаалдыма? —Адамгершілікдегеніңізхалқыңаадалқызметістеуемеспе?Бұлжағынанмағанкінәтағаалмайсыз.АлҰлбосынғакелсек... — Сірә,оғандаайыпты емеспіндемексізғой?Бәрінеайыптымахаббатдемексізғой! —Махаббатеш уақыттадаайыптыболғанемес,Опасызболсақ,бізөзімізайыптымыз. —Бұныбілгеніңізгерахмет!.. —Бірақадамтекөзініңжамандығынанғанақателесеме?Бөтендесебептербаремеспе? — Қандайсебепболсадаадамтағдырынанқымбатемес.Басқаадамныңтағдырымен ойнауғаеш себеп керекемес.ӘсіресеҰлбосынсекілдіалбыртжастың... —Меноныңтағдырыменойнағанжоқпын,—депШерубайқиналасөйледі,—шын жүректен жақсы көргенім де рас.Ол кездетекҰлбосынғанаболдыарманым.«Құдайқырынаалса,адамқырқындадатазболады»өзімдіөзімұстайалмадым. —Ондаалдыменүйленукерекеді!.. — Үйленбейін дедім бе,әйелім соның алдындағанаұлтапқан.Бұрынбаламызболмайтын... — Біріншіденбұлсебепемес,екіншіден,ендісоләйеліңіздібалаңызбентастапкеткенболсаңызекіесекүнəкəрсіз! Шерубайбасынтөментүсіріпжіберді. — Жоқ,әйелім менбалам бұдантөртжылбұрынавтомобильапатынанқайтысболған. МенШерубайдыңбетінеүңілеқарадым,Алдымдабетіәжім-әжімбүкшигеншалотыр.Елудеғанадепмұныкімайтар.Аяпкеттім.«Япырмау,оныңжағдайынбұрыннегесұрамадым?Осынауадамныңбасынаназқайғыөтпегеніаныққой...
Бұның жағдайынбілетұраҰлбосыннегеөкпелейді?Өкпелемегендеқайтсін,оныңжасөмiрiосыотырғанмүсәпірадамныңкінәсіненбұзылғанжоқпа?»ойымбұлқан-талқан,нағызбіртасығансудыңтолқыныәкетіпбаражатқансекілдімін,қай жағаға қарай жүзудің,қай мұздың жиегіненұстаудыңретінбілмейсасудамын. Шерубайорнынантүрегеліперсілі-қарсылыжүребастады.—Ұлбосыннанхабарыңбарма?—дедіолөтежүдеусөйлеп,—Жоқ! —Ешхабаралаалмағансоңсенбірдемебілемедепкеліпедім...—Бұлжағынанменіңдесізденартыпкеткенештеңемжоқ.—Ия,солайсекілді. Кенетолмағанжалынақарады. —СенҰлбосынныңмүсінінсалыпжатқанкөрінесіңғой.Көругеболама?ОңбағанӘбілқасжеткізгенекен!КешеБазаргүлекеуіүйгекелгенеді.жасапжатқанмүсінімдікөріп«Бұлкімніңбейнесі?»деген.«Жалғандақызазба?»депжалтаражауапбергем.ӨйткеніҰлбосынекеуміздіңарамыздағыжағдайдыбілсе,текШерубайғанабілетіншығардегенсенімдеболатынмын.БізҰлбосынекеумізанда-сандаоныңүйіндекездескенімізболмаса,ешуақыттадатеатрға,некөшегебіргешыққанемеспіз,өсекетеқоятындайкөршілерідежоқ.Біздіқайтсін.Әркімөзшаруасында.АлШерубайдабілеқалғанкүнде,жұртқаештеңедемесекерекеді. Сүйінші ала ма? Сондықтан Ұлбосын екеуміздіңарамыздағысүйіспеншіліктен Әбілқас пен Базаргүлдің хабарыжоқдепойлайтынмын.Ұлбосынтуралыешкімгетісжармағанымдыөзімбілемін.АлҰлбосынныңдасырсақтайтынынашүбәланбаймын.Сейтсем...Әбілқасқубәріндебілетінсекілді.ӘйтпесеәліәбденбейнеленбегенмүсіндіҰлбосынныңмүсінідерме?Жәнеонышерубайғаайтқантексол.Әйтпесемұныоданбасқажанкөргенжоқ.Әбілқасты алдағанмен,Шерубайды алдауғаболмайды.Ретіжоқ.Ендіолкіріпкележатқандамүсінніңүстінежабасалғаншүберектісырыптастадым.Шерубайорнынантүрегеліпмүсінніңжанынакеліп,үн-түнсізқаттыдақалды.Тастағы кімніңтұлғасы екенінбірдентанығанынкөзіненкөріптұрмын.Әлденуақыттаолмүсінніңжанынабірдізерлейотырды.АлдындатұрғантектасбейнеемесекенінбілгісікелгендейолендіҰлбосынныңбасынақолынапарды.Мүмкінтасболсадасүйгенадамыныңжұпариісінесінетүсіріп,сұлуденесінтағыдабіраймалағысы келіпкеттіме,мүсінніңшашынансипап,қолынмойнынатөменқарайсырғытып,мықынтұсынаәкептоқтатты.Тасденеосыжергедейінғанаойылғанболатын.ӘріқарайҰлбосынденесініңжалпытұрқығанаболмаса,әліанықталыпбейнеленбегенеді. Шерубайсозылыңқырайтүрегелді. —Белінентөменгідененітәптештепкөрсетпексіңбе?—Әрине...—Осықалпындақалдыруғаболмаспаекен?Үстіндегікөрпесініңжартысыашылып,жартысы жабылып жатқандай болып көрінсешындықтаноғашкетпейсің... Көзіндеде,үніндедебіржалынышты сезім бар.Шіркін,жүрек!Жақсыкөргенадамынтым жалаңаштапжібергенінұнатпайтұрғаныанық.Өмірбойыжалаңадамденесіменшұғылданыпкележатсада,қазіроғанҰлбосынныңқұр
денесінғанаемес,оның ар-ұятындажалаңаштағандайкөрінем.Мүмкінбұлжасы ұлғая бастаған адамның ілтипатсақтағандыұнатқандығыма?Солайсекілді,көбінежасқақызықой,кәрігебұзықойболыпкөрінетінібаремеспе...Шерубайдың ойы маған да ұнады.Өзім білетінсұлутұлғаныжұртқаәшкерелепкөрсеткенденетабам? Мағанжексұрынкөрінгеніменмұныңбілімдар,тіпті,ақылдыадамболуыдакәдік-ауөзі.«Сүйгенқызыңды жалаңаштауғаарыңқалайшыдайды»,—дегенорысәдебиетініңарыстаны—Л.Н.Толстойдыңпікірінмұныңбілмесінекімкепіл.Айтқансөзінқалтеткізгімкелмеді. —Жақсы,естеболсын....—дедім. —Қаншааласың?—дедіолкенетмағанкілтбұрылақарап,—мүсіндіжасапболғансоңмағансат. Біреужағымнантартыпжібергендейболды.«Оңбаған!Менкүні-түніұйқыкөрмейтасқашапжүргенімдіақшаүшіндепойлағанекенсіңғой!»—дедімішімнен.Шерубайғадегенкөңлімніңсәлжібігенбұрынғыашуымжеңіп,қайтаданкөтерілебастады.Сөйтседеөзімдіөзімұстап,қасақана:—Жүзмыңсом!—дедім. —Ескіақшаменбе? —Жоқ,жаңаақшамен. —Ондайақшамағанқайданкелсін,—дедіолжүдейсөйлеп,—Өмірбойыақшажинапкөргенемеспін,тексоңғы жылдары ғанажұмсайтынмұқтажымболмағансоңжинақкассасынасалғанбіроншақтымыңсомақшамбар.Сонытегісал. — Біртиынкемгебермеймін,— дедім менқасарасөйлеп,—Ұлбосынныңбейнесінтымарзанбағалайдыекенсің! Шерубайдыңекіиінітөментүсіпкетті.«Шоқ,шоқ,пәлемсағансолкерек!»—Жоқболсақайдантабам? —Ондаменіңшаруамқанша!Әринеменіңбұлайсөйлеуімдұрысемес.Оныөзім дебілем.Шерубайдыңбетінеқарапедім,олтымжүдейқалғанекен.Аяпкеттім.Ашуымдышайып-жуғымдакелді,сөйтседесырбермегенсіп:—Әнеугіденберікүні-түнікөкмәрмәрдітеккеқашадыдейсізбе?—дедім.—Мінекөралқанымасүйелдепайдаболды! Меніңсоңғыайтқансөздерім,жүзмыңнанмүсіндікемгебермейтінімекөзінжеткіздібілем,—Шерубайендітіптікүдеубаяукүрсінді.— Ақшаныңмұндайқажеткезәруболарынбілгенде,баяғыданберіжинайберередімғой... — Сіздейадамныңақшаныңқұнынбілмейдідегенгесенуқиын.ЕгерсізгеҰлбосынмүсініқымбатболса,табыңызтөлеуін. Менің мұным қай сөз? Табалау ма, әлдекекетуме?Соншамашұқшиятындайбұлқайбіржетісіпжүргенадам? Шерубаймағанжауапқайырғанжоқ.Ұлбосынныңмүсінінқияалмайкөзінбіраудардыда,шляпасыналып,үн-түнсізүйденшығыпкетті.Терезеденкөріптұрмын,арғыкөшегеөтіпбарады.Сәлбүкірейетүсіп,аяғынілбибасады. КенетШерубайдықуыпжеткімкелді.Бірақорнымнантырпетпедім.Өзімді
өзімқалайұстапқалғанымдыбілмеймін. Шерубайкеткенненкейінбіразтолқып,көңілімдіәзербастым-ау.Әріберіденкейінмүсіндіоюғақайтаданкірістім.Адамдегенқызықжаратылғанғой.Қолдабардаалтынныңқадіріжоқ,қолыңнаншығыпкетсе,мойныңабұршақсалып,қайтаоралуын тілейсің.КешеҰлбосын көзалдымдажүргенде,мәнбермейқалтамдажатқанақшадайкөрдім,оданайырылыпқаладыекем-аудегенқауып,өңiм түгілтүсімедекіргенемес.Қадырынбілмедім.Мағанөзімшілзорсенімқайданпайдаболды?Өнерім қанасынанасыптөгіліпжатқанөнерпаземеспінғоймен.Қазандайбіртастыайналдырғанымабесайданасыпкетті.Расында,бұлмүсіншігекөп уақытпа?Аполлон мен Венераныңмүсінінкөнегрекшеберіжиырмажылойдыдегенаңызбар.Көркемөнерқаншадаболсашыдамдықты,табандылықтытілейді.Солтабандылықменентабылармаекен?Бірдіайтыпбіргекетем,әлгіндеҰлбосынкөзалдымдажүргендеқадірінбілмеушіедімдедімғой.Алкөзімнентасаболыпеді,оныкүнненкүнгесағынабастаған секілдімін...Расында солай ма? Онда оғаннегекетпедемедім?Алғашқы ретқұшағынашып,барсырынақтарыпкелгенденеге«үйленемін»демедім?..Солкүніменіқызықтырғанөнершабытынақанатбітірерсұлутұлғаболмап паеді?Қазірдеқиялымды қанаттандырыпбесайтасқашаттырыпқойғансолбірмінсізтұлғаемеспе?Бұлне,махаббатпа,әлдесолбірсұлуәйелгеқызығып,жаскөңілдіңеліктеуіме?Ойтүбіндежатқанбірсезімөзімніңсоңғытопшылауымды қабылдайтынсекілді.СондықтанҰлбосынныңасылбейнесінтас мүсінге айналдырғым келетіндей.Сондықтан даменкішкентайболатбалғамды көк қашаудың үстіне салып, күндіз-түнікөгілдірмәрмәрдіұрғылайтындаймын... Шынынайтқандабұлменіңбіріншірет«ғашық»болуымемес.Жиырмабеске келгенше еш қыздың бетіне қарамадым дегенгекімсенеді?Әринеқарадым да,қыздармен біргекинотеатрларға барып,биалаңдарындабидебиледім. Жастықдегеннің өзідебиемеспе,бойыңабіткенқуатқызуынқайдасыйғызарыңды білмей,жанталасасың,бір орындаотыраалмайсың,шырайналасың,мұныңөзінбиемесдепкімайтты. Бірақ махаббатмәселесінде жолым болып көргенемес.Мағанұнағанқыздардыңжігіттеріболыпшығады,якиқызғақашанұнаймындепкинотеатрғашақырғыштапжүргенімде,олардымененкөріпысықтаубіреулерқағыпкетеді.Менің жүрегімнің түбінде ұйықтап жатқан жастықсезімімдіалғашқыоятқанАяужанатты біржасперіштееді.Қазірәңгімемолтуралыемес.Басқақызжайында.Аяужанғадакезеккелер... Ленинградтаоқыпжүргендемағанбірқыздыңөтеұнағаныәліесімде,өзіқазақболсадасарғылталтыншашты,аспантүстескөгілдіркөздіболатын.АтыҮмітеді.Олбіздіңшеберханамызғанатурщицаболыпкелді.Ересекжігіттердікөріпжергекірердейболыпұялады.Алғашқы күнішешiлiпсөйлемеді.Студентболғанмен біздеадамбызғой,құлақ еститінін естиді,көзкөретінінкөреді,қымсынбасқа,ұялмасқаамалы барма,Ертеңінеқайтакелді.Сірә,қаражатқазәруболуы керек,жалаңбейнесінсалуғакөнді.Бірақөзгелеремес,текмынабаласалсындепменінұсқады.Менінегетаңдағанынөзімдебілмеймін.Мен
өзгелерденкөріжастауболатынмынжәнеоғанбасқалардайсұқтанақарамадым,олкездеменіңдеежеттігімшамалы.Затыосықасиеттерімжеңгенболукерек,әйтеуірменіөзіқалады.Әдепкідеекеумізгедеқиынболды.Бірімізденбірімізұялып,әбдензықымызшықты.Жалаңаш қызтұлғасынбіріншіреткөруім,біржағынантаңсық,екіншіжағынанмағандаерсі...Осыбіріншікөргенденемніңәсеріболуыкерек,бұдүниедееңсұлукөріністіңбіріжалаңашәйелденесідегенұғыммендесоданқалғансекілді.РасындадаҮміттіңденесісондайсұлуеді!Жұпжұмыр,қағаздайаппақ.Қосанары бұзылмағаналмұрттәрізді,үштерісүтсүйірболыпбіржатпайды.Төрт-бессеанстанкейінбірімізгебірімізүйренебастадық.Олмағанендібұрынғыдайұялуды қойып,күлімдейқарайтынболды.Алменболсам...өзімдебілмеймін,қандайкүйгеұшырағанымды,КөзалдынанҮмітбіркетпейді.Сабақтаотырсамда,үйгекелсемде,трамвайдакетіпбаражатсамдакөзалдымдатекқанабірҮміт.Оныңкүлімсірегені,басынқалайбұрғаны,мағанқалайқарағаны,бәрі-бәріесімде.Мазамныңкеткендігісоншалық,шыртұйқыдажатсам даҮмітесіметүсіпкетсе,қайғы дегенкірпікшешенжүздегенинесінжүрегіметүйрепалғандайселкетіпоянамда,сосынтаңатқаншакөзілмеймін.Мазакөрмейдөңбекшимін,дешығамын. Суретке түскен әр сеанстан кейін мен оны,әдетімбойынша,автобусаялдамасынадейінапарыпсаламын(танысқанымызғаекі-үшкүнөткенненкейіноның әке-шешесіжоқ,өзіавтоматим техникумындаоқитынынбілгем).Үмітсеансығакелетінкүнмағанмерекетәрізді.Олтүніқырысынбасындепжалғызшалбарымды субүркіпматрасымныңастынасалыпжатамын.Ақкөйлегімніңжағасынжыртылуғатаянғаншааппақетіпжуамын.Алаяқтағықарабәтеңкемніңбылғарысын жылтыратамын деп шұғамен үйкелей-үйкелейүлбіретіпалдым.Бірақоған«сеніжақсы көремін»депаузымды ашуғабатылымжетпейді.Үміткелгенсайынғыдағдымүнеміосы.Одатілқатпайды.Мендежұмғанаузымдыашпаймын,суретінсаламын,автобусқаапарып,келуінкүтем...Осындайжағдайдаүшайдайжүрдік.ОқужоспарыбойыншаҮміттіңсуреткетүсіпболатынкүнідежетті.Бүгінойымдағы арманымдыашпасам(неашуымкерекекендігіндеәліанықбілмеймін),ҮмітендімағанЖоқ,олертеңненбастапкелмейді. Екеумізқатарласажүріпкелеміз.Мендеәліүнжоқ.Теккөңілімдемұң,айтайындегенімтілімүшiнде:«Үмітқашанкездесеміз,сенмағанөтеұнайсың»демекпін.Автобусаялдамасынадатаяуқалдық.Неболса,оболсын,нағызбірбиікжардансуғасекіргелітұрғандайбойымдірілқағып,көзімдіжұмып,аузымдыашабергенімде,Үмітмененбұрын; — Сізге көп рахмет,менің үйлену тойымамүмкіншілікжасадыңыз.Студенттердеақшаныңкөпболмайтыныөзіңізгедемәлімғой,—дедіолқызараұялып,—жәнеВолодяекеуміздіңатымызданөтінемінжексенбікүнібіздіңүйленукешімізгекеліңіз. Төбемненбіреуұрыпжібергендейболды.МеніңүшайданберібартапқанымҮміт тойына тек ақша жинап алуға жәрдемдескенекенмін.Үйгеқалайқайтарымдыбілмейтұрыпқалдым. Бұданкейінгіменікәдімгідейтолқытқан—Ұлбосын.Бұныңдажайымағанбелгіліболды.Оданхабар-ошарболмағансоң«аурумындегенімененқұтылғысы
келген екен? Бәсе,қайда барарын менен текке жасырмағанекен»дегенқорытындығакелдім. Әйтседеоныңмүсінінжасайбердім.Талайтүндіұйықтамайөткіздім,әйтеуірапрельдің аяқ кезінде жасап та бітірдім!Мүсін көңілдегідейбопшықты.Ұлбосыннаналғанқуанышым:қиялымақанатберген,біргеөткізгентәттітүндертеккекетпепті,дарынымды шалықтатып,өнерімеөнерқостырды.Көптенберіарман етіп жүрген көркемөнердің бір ғанибеттуындысынжасауымасебепболғанмахаббатымада,Ұлбосынғамыңдабіррахмет.Алолшынауруболсаауруынанайықсын,ауруболмаса,бақыттыөміргежетсін!5Ақыл,ойадамныңтворчестволыққиналуы — негізіндеоныңсұлулыққаұмтылуынан,бірақсолсұлулықтықалайберудіңдұрысшешімінтабаалмауынантуады.Мақсатбіралыстанбұлаңдағанқызылтүлкітәрізді,алқуыпжетіпкөр.Олсанқызылтүлкігеқолынсозғансайын,көңілінкүдік,ойынтұманбасады,біршешімненекіншішешімгекөшеді.Тастапкетейіндесеалдындағықызылтүлкі—арманкөңілінтартыпқоймайды.Тастамайындеседәлтапқанжолжоқ,алдыбұлдырсағым,құрелес.Мінеосындайжағдайойадамыныңжанынжегідейжегентворчестволыққиналуынасебеп. Ұлбосынмүсінінсалудамендеондайқиналуболғанжоқ.Бұлнеліктен?Бұлмүсінменің ақыл-ойымның ұшаркөгі,қонаркөліболмағандықтанба?ӘлдеҰлбосынғадегенменіңсезімім шынғашықтарғатәнсенімеместігікенбе?Недегенмендеойымды толқытып,бойымды билепәкетіпбаражатқанасаукүшжоқ,бірақмүсінойлағанымдайшебершығуда... Ғашықтық!Өзбасымнанқазақтыңескіертегі,дастандарындакездесетіносы бір ғажайып сезім әлішын өтпегендіктен бе,ШерубайдыңҰлбосынжайындағықайғысынатақасенедеқоймадым. Біздіңзаманымыздаондайғашықтықболуымүмкінбе?Басыауырағанныңқұдайда несібар дегендей,мүмкін өзім Шерубайдайазапжүгінарқалапкөрмегендіктен,өзгеніңқасіретінтүсінбейтіншығармын?Ия,солайсекілді.Оғанкөпкешікпейкөзімжетті.БіркүніменШерубайментағыкездесіпқалдым.Менқайтысболғанбіржасжігіттіңмаскасыналып,үйгеқайтыпбаражатыредім,кезектіоперациясынан кейін бақшада дем алыперсілі-қарсылыжүргенШерубайғатапкелдім...Түрінкөріпшошыпкеттім,екікөзішүңірейіп,екіұртысуалып,құрсүлдесіғанақалыпты. — Сізгенеболған?— дедім амандасыпбіткенненкейін,таңданғанымдыжасырмай,—аурусызба? —Аурумын... —Қайжеріңізауырады?Шерубайжүректұсынмеңзеді.—Миокордитсізбе?Әлдеинфарксызба?— дедімөзімшалабілетінжүрекауруыныңаттарынесімеәзертүсіріп. Шерубаймысқылдайезутартты. —Өзіңніңжүрегіңауырмағансоңқайданбілейіндепедің.—Олендімаған
тесілеқарады,—баяғыбіржазылмайтынжүрекауруыда...АтыҰлбосын...—Олрасымен-ақжазылмайтынауруболғаныма?—Сенәлдесенбейсіңбе? —Біздіңзаманымызда...Атомзаманындаондайғашықтықболуымүмкінбе?Тымөткензамандарертегісінеұқсайды. —Сенбіздіңзаманымыздашынғашықтарболмайдыдепойлайсыңба?— Бірінбіріжақсы көру,сүю болады ғой.Албіріүшінбіріжанберерлікғашықтық...—менсөзтабаалмайсәлкідірдімде,өзімніңсенбестікойымақайтаоралдым,—тымертегігеұқсайтынжәйт. —Бекеролайдейсің!—дедіШерубайқабағынтүйіп—сеніңбұлсөзіңадалжандығашықтарғажапқанжала.Менондайадамдардыкөпкөрдім.Егерестігіңкелсеөзімкуәболғанекіғашықжанныңғажайыпуақиғасынайтыпберейін...—ҚозыКөрпеш пенБаянсұлусекілдібіріүшінбіріжанқиғандаржайындама? —Жоқ,өлімүшінемес,өмірүшіналысқанғашықтаржайында...Шерубайдыңіштегішерінсыртқашығарғысы келіптұрғанынсезіп,үйдебәлендейістейтіншаруамболмағансоң,дәрігердіңәңгімесінтыңдағымкеліп:— Айтыңыз,тыңдауғамен дайынмын,— дедім.Бізбақшаныңкісікөпжурмейтінбіртынышбұрышынабарыпорындыққақатарласаотырдық.— Мен медицина институтын бітіріп Қызылордақаласынаалғашқытәжірибежұмысынакелгенжылым еді,— дедіШерубайбірденсөзгекірісіп,—үкіметбергенүйдемағанкөршіерлі-зайыпты қазақтыңекіжасытұрды.ЕрініңатыАсығатеді,әйелініңатыҚаракөз...Қаракөздесеқаракөзеді-ау!Жаңаатыпкележатқантаңдайбозғылтжүзді,тұныпжатқанқарасудайүлкенойлықаракөздеріәліесімде...Адам дажылқұсы тәріздіғой.Көктемдекелгенаққуқазұзапұшқансайын,өзініңжазбойғырахаттанажүзгенкөлінұмытпайма...Адамдасолсекілді.Басыңнанөткенкүніңалыстағансайынкездескенадамдарыңдыдаұмытасың...—Шерубайақынрынкүрсінді,—бірақҚаракөздіменосыуақытқадейінұмытаремеспін... —Сірәодасіздіңжүрегіңізгежарасалғанғой?.. Өзімосысөздіайтарымдыайтсамда,жергекірердейболыпұялыпқалдым.Оған себеп маған Шерубайдың «сен неайтып отырсың?»дегендейтаңданақарағаны болды.Оныңбұлкөзқарасындабірүлкенмұң,аяушылықбареді.Өзімніңтайызойлымүсәпіржанайтарсөздіайтқанымдытүсініпқызаратүстім.Менің мұндай жағдайымды аңғарған Шерубай қайталапсөзқозғағанжоқ,әңгімесінсозатүсті. — Бұлекіжасбірін-біріөтежақсы көретінеді.Үйленгендерінеүшжылтолыпты.Араларында екіжасар жалғыз ұлы бар.АтыБерікболатын.ЕріМәскеудегіжолсалуинститутын,әйелімұғалімдікекіжылдықжоғарыдәрежелімектептібітіргенекен.Бірінбірісыйлағандығы,жақсыкөргендігісоншалық,тіптітыскөзгедеайқынеді...—Шерубайсонаубірөткенкүндікөзалдынаелестеткенұзақуақытүндемейқалды. —Ия,сосын? — Сосындейсіңбе?Сосыннеболатынеді.Дүниедеқуаныштанқысқанебар,жарықкүнбатып,түнкелді.Өмірдегенақайдындарахаттаныпжүзгенқос
аққудытағдыраттыжауызаңшыақайдыннанайырды...Қаракөзбіркүнібіздіңауруханағакелді...Бармағындапайдаболғанқалсекілдікішкентайжарасынкөрсетті.Бұлолкездежазылмасауыруалапестіңеңалғашқыбелгісіеді...Амалжоқ,бізоны өзгегежұқтырмасүшін,сол кездегірезервацияБарсакелмесаралынажүргізбекболдық... Денемтітіркеніп,бойымды бірбастырықсекілдіқозғалтпасзілбасқандайболыпкетті. —Ерінен,баласынанайырыппа? — Ия,өйтпескеболмайтын еді.Өзгежұртты аманалыпқалуүшінбұлжалғызжол... — Япырмай,ә...Қандай трагедия!Жаны сүйгенеріменбаласынанайырылғансорлыәйелкеселіненбұрынқайғыданөлдіғой...—Ия,ҚаракөздіңсондайхалгеұшырайтынынбілгенАсығат,бізойламағаншешімгебелбуды...Мінешынғашықдепсоныайт... —Қандайшешімге?Тезірекайтыңызшы! Менің шыдамсыздығымды пайдаланып, жанымдыкүйдіретүскісікелгендейШерубайтағыдаұзақуақытүндемейотырыпалды.Меніңойымды«Асығатқандайшешімгекелді?»дегенсұрақәкетіпбарады.Жасбасынанмөлдірсуғаүңілгенжасылементәрізді,сүйгенжарыныңтазасезіміменнауаттанғанжасАсығатмахаббатынжоқтатпасқандайжолтаптыекен?Әлдежолтабаалмай,алтынтаңдау-шубопоянғанқалыңормандайтамашадүниеденекеуібірдеймәңгікүдерүзбекболдымаекен?Қиянатөміргебұдадұрысшешім.БұданбөтенАсығатқанеқалды? — Күнөтер,өмірөтер,өтерадам...— дедікенетШерубайқайтадансөзінжалғап,— адам өлсе,басынатірісіндекөлеңкесіарманболғанқалыңағашорнайды...Алартындаегержұртқаістегенжақсылығыболсасонысықалады...Алжақсылықістеугеүлгірмегенадамныңұрым-бұтағымұрагерболады.АсығатжалғызұлыБеріктіСозақмаңайындатұратынкәріәкешешесінеапарыпсалды...—Өзінеістеді?Расынан-ақҚаракөздіөзіменбірге...— Жоқ,олөзінде,Қаракөздідеөлімгеқимады,олөмірүшінкүреспекболды... —Сонданеістеді?! —АсығатҚаракөзбенбіргеБарсакелмескекетпекболды.—Алапестерколониясынама?.. —Иә.Бізқаншаайтсақтакөнбеді.ҚаракөзсізмағанөмірдіңкерегіМұндайжағдайданеістеукерек?Жарынанайыруадамгершіліккежатпаседі,дәрігерліккомиссияамалсызкөнді... —Рас...бұлшынмахаббат,— дедіммендемімдіәзералып,маңдайымнаншыққантердіалақанымменсүртіп. —Жоқ,бұлмахаббаттандажоғарыкүш...Мұндамахаббаттыардақтауғанаемес,мұндаадамгершілік,сүйгенүшінжанқию,ажалданбастартпауерлігібәріқосылған...Міне бұл шын ғашықтық!— Ғашықтықазабынанөлімарқылықұтылуемес,бұлсолғашықтықтыбіркүнболсадасозатүсу.Ұзақжылазаптыөмірдетартқанауырзардабы,қасіретіарқылысүйгенжарынаөзініңқандайдос,қандайадамекенінайқындапберу.Бұл«сүйдім,сенүшінөлем»дегенбосуәде
қызыл сөземес,шын сүйген жүректің қайтпасанты.Міне,шынғашықтаросындайболады.Бұлөткенкүнніңемес,біздіңзаманныңғашықтары.—Ия,сосын? —Қандайсосындысұрайсың? —Аяғынеменбітті?АсығатҚаракөзбенбіргекеттіме?—Ия,бiргекетті. —Оданкейінқандайхабаралдыңыз?Асығатуәдесінетұраалдыма?Шерубайжауапқайырғанжоқ.Олтағы дасонауқайтатірілмесмамонтсекілді,мәңгіөшкенөткенкүнелестерінекөзжіберетынақалды.Әрине,АсығатпенҚаракөзуақиғасы оныңжүрегінекетпессуретбопжазылған.Солсуреткеүңілгенжанарындабірғажайыпаяныш бар.Солаянышосынаукөзбайланыпетіпбаражатқанөмірінедеқанатжайған.Қазіргіотырғанкелбетіненсолөткенкүндеріде,бүгінгікүнітәрізді,өкінішті,аяныштыекенікөрініптұр.— Кейдеөзімеөзім адамзатбаласы жаралғаннанберіөмірсүріпкележатқандайкөрінемін.Жерде,аспандасондайкәрітәрізденіпкетеді,тіптікөкбетіндежымыңдағанжұлдыздарқалайболсасолайқадайсалғанәбденәрікеткентозғантеңгелерсекілденеді.Аспанныңкөгілдіртүсiнiңтозғандығысонша,нағызбірескіқаңылтырдерсің!Мұндайкездерімдекөкмайсалықаражердіңөзідекедейүйдіңқырықжамаукөрпесінеұқсайқалады.Көрпедегенаты,жылуыжоқ,құршоқпыт...Мендеақырғы кездеосындайминуттаркөпболады.Бұнынеліктендепойлайсың? —Шаршағанболарсыз... —Неден? —Жұмыстан,көпойлаудан... —Жұмыстанадамшаршаймаекен?Алойламасаңжындыболыпкетерсің.Біздіадаметіпжүргенніңөзісолойемеспе...Жоқ,Жантасшырағым,менөзімніңкүшсіздігімненшаршадым. Олсәлүндемейқалдыдақайтадансөйлепкетті.— Менің қолымнан күніне екі-үш қатты кеселдіадамөтеді.Кейбіреуінажалданалыпқаламын.Алкейбіреуін...Ия,оны құтқараалмайқалғанкүні,жартыжасымөткендейқартаямын,қайғырамын,өкінемін...МенШерубайдыжаңағанатүсінебастағансекілдімін.Жалпыадамбаласыүшіносыншамаопықжегеносынаубіржүдеужанғаөзгежұртқандайжақсылықістеді?Өзімқандайалғысайттым?Ия,бірақсенсондажалпыадамбаласыныңқамын ойлап қамыққан осы кісінің Ұлбосынға істегенқиянатынқалайкешірмексің? Демек,жалпыға істеген жақсылығы,бірадамғағанаістегенжамандығынжояалмағаныма?Өйткенкүнде,бүкілөміріхалқына,ел-жұртынаеңбекетумен өткен кеменгерлердің жекеқателіктеріүшінбаржақсылығынжоққашығаруғаболама?Сүрінбейтінтұяқжоқ,қателеспейтінадамбарма?БұлтұрғыданқарағандаШерубайдыңдакүнәсінкешуқажет-ау.БірақсондакүлталқанболғанҰлбосынныңжасөмірінкімніңмойнынаартасың?МеніңойымдыШерубайдыңөзібөліпжіберді. — АсығатпенҚаракөзгееш жәрдем береалмағанымаосыкүнгедейінекінем,— дедіол ақырын күрсініп,— бұдабіздіңәлсіздігіміздікөрсетеді...Осындай көз алдында сөнген аяулы жандардыкөретұраадамқалай
қасымасын... —Оларсіздіңкөзалдыңыздақазаболдыма? — Жоқ.Асығатпен Қаракөздің жазылмасауруданұзаққиналып,ажалтапқандарынбіразуақытекеуінедегендәрігерайтқан...—Асығаттасолкеселденқазаболдымаекен? —Ия.Өзітіленіпбарғансоң... —ДегенменАсығатөкініштекеткеншығар. —ДегенменАсығатөкініштекеткеншығар. — Бармәселеніңөзіосындағой.Мағандәрігерайтты,Асығатөзініңсолкеселгешалдыққанынаөкінутүгіл,«сенүшіносындайболдымғой»депазаптыұзақжылөмірлеріішіндеҚаракөзгебірретқабақшытыпкөрмепті.Ақырғыкүндерінедейінбір-бірінеқатты сөзайтпайөтіпті.ДәрігердіңайтуыбойыншаҚаракөзқайтысболғанкездеАсығатәжептеуіртыңекен,бiрақжаражалыоныдаұзаққаапармапты,Әңгімемніңалдындаайттымғой,екеуіайдынкөлдегіаққутәріздіедідеп.Сыңарынанайрылғанаққуқайғыданөледідейдіғойқазақ.Асығаттааракезіненайрылғаннанкейінқайғылыжалғыздыққашыдайалмағантәрізді. Көзімежастыңкеліпқалғанынжаңағанааңғардым,қосаққутәріздіекіғашықтыңосыбіруақиғасыжанымдыбұлан-талқанетіптолқытыпжіберді.—Мінешынғашықдепосылардыайт,—дедімбөтенсөзтабаалмай.— Бәріміздесолардайболабілуімізкерек,— дедіШерубайбағанағыдайемесширақты сөйлеп,— махаббаттыңқұны қуанышындаемес,қайғысында.Қуанышынакімдеболсамәзболаалады,алқайғысынкөтереалса,сондағанаолмахаббаттышынбағалайбілгені. — Асығаттыңбаласы қайда?Оданхабарыңызбарма?—дедімекісорлыжастыңекідебаласықалдыдегенШерубайдыңсөзіесіметүсіп,Дәрігербетінбұрып: —Беріктіайтасыңба?—дедібаяусөйлеп,—олқазірмедицинанститутындаоқыпжүр...Бірболайындептұрғанжігіт. —Әке-шешесініңәлгіндейжағдайдақайтысболғанынбіледіме?—Білмей...АсығатпенҚаракөздіңбарармандарыжалғызұлдарынбіркөріпөлуболыпты...Бірақоғанмүмкіндіктеріболмапты.Демек,хатжазысыптұрғанкөрінеді. Шерубайақырынкүрсінді.Оныңбұлкүрсінуіндеөзініңдеарманыбар,бірақөзіайтпағансырды менқозғағым келмеді.Олменіңосыойымдысездіме,бетіметағықарады: —Баладегенбауыреттенжаралғандепқазақбілмейайтқанба,бишараларөле-өлгеншеБеріктіңсуретінкөздеріненбірдебіртасаетпепті...Өзім көрмесем де ауыр тағдырлары жанымажарасалғанқыршынжастардыңқайғысынанжүрегімудайашыпкетті. —Махаббатдегенмінеосы,—дедіШерубайтағыдаменіңойымдыбөліп,—сенмахаббаттанқұмарлық,еркекпенәйелдіксезімдіалыптасташы,егерсондабірін-біріжақсыкөргенекіадам—бiрiсiзбiрiөмірсүреалмайтынекіаққуқұсқаұқсаса,мінесондағанаоларшынғашықтар.Біріажалтапса,екіншісінеқалғандүниеніңкерегіжоқ.Адамқұмарлықтанкүшті,бірісізбіріөмірсүреалмайтындай
сезімгеиеболса,сондағанаолшынмахаббатқадаие.Еркек,әйелдікқұмарлықсезіміараларындаөшкенкүндеде,жақсыкөрусезіміөшпейтінкүйгежетсе,мінесондағанамахаббатруханикүшкеайналады.Сондағананағызғашықтықпайдаболады.Адамосысатығашыққандағанабiрiсiзбiрiөмірсүреалмайды.Біріқазатапса,екіншісініңқалғанөмірі:басыбарда,аяғыжоқ,бітпейқалғанкітапсекілдіболады.АсығатпенҚаракөзшынғашықтареді,оларөзкітаптарынтегісжазыпкетті.Егермахаббаттекқұмарлықсезімдүниесінеқұрылғанболса,олармұндайаңызғаайналмаседі.Міне,Жанас,меніңҰлбосынғаарналғансезімімдесондай.Мүмкінсенменіңоғандегенкөңілімдіжассұлуғақұмартқанкәріқұртаңныңкөңілідепойлайтыншығарсың.Олайойласаңқателесесің.Меніңоғандегенмахаббатымқұмарлық,ләззатдегенұғымдарданжоғары.—МағансіздіңҰлбосынғадегенсезіміңізтүсініксіз:Екіаққудыңбiрiсiзбiрiөмірсүреалмауындасебепбар,өйткені,бірінбіріжақсыкөреді.АлҰлбосынболса,сізжайындаондайжанкүйінішіненалысемеспе?Соныбілетұра...Мен ағат сөйлегенiмдi соңынан аңғардым.БайқамайШерубайдыңатарасыныңаузынашыпалдым,олсұп-сұрболыптұнжырапкетті.— Мен саған біздің заманымызда да ғашықтықтыңбарекенінайтыпотырғанжоқпынба?—дедіолмағанашуланакөзтастап.Мендеберілгімкелмеді. —Өлгенніңартынанөлмекжоқдейдіғойқазақ.ЕгерҰлбосыналда-жалдадүние салса,сіз оның артынан өлмейсіз ғой...Мағансіздіңсоншалықазаптануыңызжұмбақ... —ОсысенҰлбосынжайындабіржаманхабарестіпкеліптұрғанжоқсыңба?—дедідаусыдірілдеп:—неболсадатезайтшы! Шерубайдың кенетөзгерген түсін көріп,домбыраныңүзілгеншегіндейаяныштытынақалғандаусынестіп,ендіөзімсастым.—Жоқ,ештеңедеестігемжоқ...—дедімдереубөтенсөзаузыматүспей.—Бәсе. Шерубаймағанендіқайырылыпқарағандажоқ,кілтбұрылыпжүреберді...Еңкейе түсіп,аяғын сылбыр басып кетіп барады.Жақынынкөмгенадамқабырдандәлосылайқайтады.ДәлсоладамдайШерубайдыңдаиығынқасірет,көңілін азап басқан. Оның махаббатына түсінбесемде,қайғысынатүсінгендеймін. Көпкешікпейменүйгеқайттым.СолкүнгіШерубайменкездесуденменіңтапқаным АсығатпенҚаракөздіңжыры болды.Бұлжырменітаңқалдырды.Осыекіжастыңарқасындамендешынмахаббатыңнеекенінанықтүсінгендейболдым.Ия,шынғашықтаросыАсығатпенҚаракөздейболуыкерек!Асығаттыңерлігі,адамдығыменіңесімдемәңгіқалды.Кейінірекбасыматүскенауыртпалықкүндердеоныңісіөзімшығатынбиікқұздыңұшарбасытәрізденедідетұрады.6Өміржоқжердекөркемөнердежоқ.Ұлбосынмүсінініңөмірдентуғаныхақ.Олменіңэстетикалықкөзқарасымның,руханитілегімніңжемісі.Соғанқуанамын,
жасбалашақолшапалақтапсекіргім келеді,алақайлапжүгіргімкеледі.Әринеменмұныңбіріндеістемеймін.Қазірменбірәлем дүниесінебіткендыбыстыішімесақтағанкүйсандықтәріздімін,жырласындесеңпернесінқозғайбіл...Жиырмабескекелгенжігіткежасбалашакөшебойлапжүгіруқиын.Біраққуанышымішімесимайбарады,еңболмаса,мүсіндібіреугекөрсетіпмақтануымкерек,аздапөзімшілкөңілдіңмауқынбасуымкерек.Қолыңменістегенеңбегіңжаныңды ризаетсе,оғаназдапмақтанғанныңайып-шамыболама?Бұлатаққұмарлыққа жатпайды,бұл өзгеден артықпын дегенкейадамныңжалғанқасиетіндеемесбұлөзеңбегінеөзіризаболғанкөңілдіңтасуы,рахаттанбаса,оданләззаталмасаңондаолеңбектіжасаунекерек?Сайып келгенде,Ұлбосынның мүсінін жасапболғаннанкейіндалағашықтым.Көктемқұлпыратүсіп,баршаәлемдіқұшағынаалып,жаснәрестесінбауырынақысқананадай,мейірбандыжүзіқұлпырыптұр.Жасағаштар,жасылжапырағын жайқалта жайып,жер мен көктіжаңакөктемніңжасиісімасеткендей,ескідүниеніжаңартқандай.Миллиардтағанжылмаңқиыптұрғанжербетіндегіқатпар-қатпарқұзшоқылардабірсілкініп,нұрланақалғандай.Кәрідүниенағызбірқартадамныңжасиісқұшыпмасаттанғанындай,кенетжасарыпкетіп,шаттықәуенінебөленгендей. Жаратылыстыңосыжасмезгілін—жайқалғанбіржасылкөктемінжанымсүйеді. Осыкөктемдейқұлпырғанөмірдіңдекөктемінежанымсеміреді.Мағанөмірдежас,бүкіләлемдежас,сонауқалаүстінетөнетүскенкүңгіртқаңылтыртүстесойлы-қырлы,күнгейжақтыаласозылғанМыстаудажас!Мыстау!Сендер біздің бұл қаламен танысемессіздерғой?Алменөзертегімдіайтамындеп,сендердібұлқаламенжөндептаныстырудыдаұмытыпкетіппін,ғафуетіңіздер.... Көшпеліқазақ мал бағып күн көрседе,атынкоябілген.Алтынемел,Шойынды көл,Қорғасынтас,Жезқазған,Кентау,мысқоңыр...Инженерболып,астынданежатқанынбілмеседе,түсінеқарай,топырағыныңкейбірқасиетінескеалажераттарынболжапқойған.Әдейібіліпқойғандайсолжерлердіңбәріндедеатынабайланыстыкентабылыпотыр.Бұлхалықтыңданышпандығыемейнемене? Қазақжерінеатқоябілгендепәлгіндеайттымғой,бұлжердідеМыстаудепдұрысқойған.Бұларадамырыш та,қорғасында,қалайыдабар.Келешектесолардықорытатынзаводтасалынбақ.Аләзіршемысзаводығанабар.Біраққалажератыменаталады.Бұлқаласалыныпбіткенбесжылдыңішіндекөркейіп,өсті.Алғашқы жылы отырғызғанталдар,көлеңкеберетінағашқаайналды,солжылы туған сәбилер бескетолып ендікөшенібастарынакөтеріп,у-шубопшапқылап ойнауда.Сол жылы институтқа түскен жасөспірімдер,ендібиылоқудыбітіріпкеліп,инженер,дәрігер,мұғалімболыпқызметістепжүр.Соныңбіріменмін,біріБазаргүл. Заводсалынбастанбұрынбұлжердебіздіңқолхозболатын.Әнеанаузаводкөрінген шоқыда бұрын біздің кішкентай мектебімізтұратын.Әнежердебасқармакеңсесі,анатұстасүтфермасы...Қазіролардыңбірідежоқ,кілеңасфальттөселгенкеңкешелі,зәулімбиікүйлер.Кино,театр,мәдениетсарайы,
мектептер,монша.Сән-салтанат.Автобус,қаптағанмашиналар.Таңатқаннанкүнбатқаншагуілдегенқала,ағылғанадам,біреужұмыстанкележатса,біреужұмысқабаражатыр.Қайнағанеңбекқазаны. Біздіңколхозбұларадансолзаводсалынабастағанжылы«Айнабұлақ»дегенжергекөшіпкеткен.Қаладаноншақырымдай,жерде.Анда-сандабарыптұрамыз.Ауылдыңүлкенадамдарыныңбәрісонда,заводқабірдебіріқалғанжоқ.Мұндасол«Мыстау»колхозыныңжастарығанабармыз.Негеекенібелгісіз,біздіауылдан гөріқала көбірек тартады.«Мичурин»бопөзгергенсол«Мыстау»колхозынаинститутбітіріп келіп,агроном,мал дәрігеріболыпқызметістепжүргенбірен-саранжігітболмасакөбімізосындамыз.Мінеқазіросы «Мыстаудың»кеңкөшесіменкележатырмын.Күнбатуғатаяу.Көктемжелібаяуеседі.Қоңырсалқын.Текменіңішімдеғанақызылшоқ,көзімде күн сәулесі жан-жағыма шаттана қараймын.Көшедеқыдырыпжүргендеркөп.Бәрідесәндікиінген.Жұрттыңбәрідемағанбүгінасакөрікті,асасұлукөрінеді.Әрине,мұнымқате,бүгіндекүндегікөріпжүргенжұртымбұл.Текөзкөңілімкөтеріңкіболғансоң,өзгешешаттықкөзіменғанакөріпкелемін.Жәнеқайда бара жатқанымды да білмеймін.Аздан кейінғанабайқадым,бетіммәдениетсарайыекен.Мәдениетсарайынаапаратынгүлалаңынаендібұрылаберемдегенімдекенет: — Көке!— деген дауыс құлағыма шалына кетті.Базаргүлдіңдауысынмиллиондауыстыңішінентанимын,жалтбұрылдым.Расындасолекен.КиғашкөшеденмағанқарайасығабасыпжүріпкеледіКүлімдепкеледі.Баяғықызбалакүніндегісіндей маған еркелей қарайды.Әбілқасқаәйелболғанменмағанқарындас қой,ішім жылып кетті. Осындай ақкөңіл,әпәдемісүйкімдіқарындасымды Әбілқасқа қиып беріп жүрген мендеоңбаймынғой.(Олаурухананыңбастығы түгіл,тіптімағандеседенсаулықсақтауминистріболыпкетседеайтарымосы).Жанындаөзінендеәдемібасқабірқызбар.Қыземес,жергетүскенперіштемедерсің.Сұңғақбойлы,құмырсқабел,ботакөз,қараторыбірсұлу...Құлаштайетіпөріптастағанқосбурымы қынайбелінежетіп,бұлаңбұлаңетеді.Үстіндеақжібеккөйлек,аяғындабиікөкшеақтуфлиАяғынсәнденебасып,мағанқарайбұдакүлімдепкеледі.Бұлардыкөріпмендетоқтайқалдым.Базаргүлекеуіжаныматаяукеліп,қызсызыласәлемберді.—Сәлеметсізбе,Жантасаға? —Сәлеметсізбе... Қыздыңбетінетаңырқайқарадым,Қуанғандаусымныңқалайшыққанынөзімдебілмейқалдым. —Ойбай-ау,Аяужансыңба?! Аяужан!Аяужандегенесіміқандайаяулы!Өзгенібілмеймін—өзімедәлсолай!Сіздермені«Қызкөрсеқұлайтүсетінбіреуекен!»депжүрмеңіздер.Адамжүрегіалуан-алуансоғады.Әрсоққандаәртүрлісезімтуады.Әрсезімніңөзініңәні,өзініңжырыбар. Менаудандықортамектепбітірерқарсаңда,АяужанменБазаргүлекеуіменсекілдіинтернаттажатып,жетіншікластаоқып жүрді.Екеуітүйдейқұрдас.Аяужандабізсекілдіжетім.Тектуғанәкесіменөгейшешесібар:меніңтүсінігімбойынша,Аяужанғаолардыңбарынанжоғыжақсыеді.Уылжыптұрғаносыбір
балдырған әдемі жас қызды, Базаргүліммен біргежүргенсоңменқарындасымнан әсте кем көрмейтінмін.Мен ортамектептібітіргеліжүргенкезімніңөзіндедекөркемөнерменшұғылданатынмын.Аудандықкейбіркеңсеніңмерекеқарсаңындаұрандарынжазып,үйлерін шекейлейтінмін.Мейрам емес кездерде кейбіржеңіл-желпі(қабырғагазеттерініңсуреттерінсалыпберу,құрметтақталарынкөркемдепберусекілді)кұмыстарыністепберетінмін.СөйтіптапқанақшамаБазаргүлімебірдемеалсам,Аяужанды даұмытпайтынмын.Екеуінебірдей жүмсайтынмың.Ауылбаласықалжақ келеді,менің мұнымды құрбыларым бөтенгежорып,Аяужанды«қалыңдығың» деп күлкіге айналдыратын. Негеекенінбілмеймін,бұғанашуланғанболсамда,іштейжақсыкөріпқалатынмын.БұндайсөздіАяужандаеститін.Бірақоныңдабұданопықжеп,оғаш қарағанынкөргенемеспін.Қайтабалалардыңмазақеткенмұндайсөздеріненкейінменікөрсеөзіненөзіұялып,екібетішиедейболыпқызарып,сызылатындақалатын...Мағанқарындасымдажасқанақарағанқаракөзініңжанарымен,онбескежаңашықсадажастықсезіміненхабаркелебастағанын—сездіргендейболатын.Әдетте,еркекбаланыңжастықсезімікешірекоянады.КөңілімдеАяужанғадегендүмбілездеубіройболғанменкөбінесеолтуралыойламайтынмын.Текағалыққарым-қатынаспенжүреберетінмін.Текбұлжағдайдыбір-ақретбұзуғатуракелді.ОғандасебепболғанАяужанныңөзі.Солмектептібітіретінкөктемеді.Түнортасы таяп,ендіжатайындепотырғанымдабірбалакеліп«сеніАяужаншақырыптұр»»деді.Әуелгідеқалжыңекендепбаланыбіртөмпештепалып,төсегімежантаяберіпедім,біреутықылдатыптерезеқақты.Қарасам,Аяужанекен.Түсжоқ,өңжоқ,көзібақырайыпкеткен.«Бірсұмдықболғанекен!—депүйденжүгірешықтым. —Неболды?—дедімАяужанныңжанынажетер-жетпестен.Қызтісі-тісінетимей,қалш-қалш етеді.Көктемніңсалқынкешінеқарамай,көйлекшеңшығыпты,шамасықыздаржатаханасынанқашыпшыққантүрібар.—Әкемөгейшешемменкеліптұр.Меніқазіралыпкетпек...—Қайда?Неге?Айттырыпқойғанадамыбареді.Соларсұрапжатырдейді.— Сонда сенікүйеуге бермек пе?— Ие...Бірақоналтығадейінүйдеотырасыңдейді...Сосын, —Сеноқыпжүргенжоқсыңба? —Жетіліпболдың,бұданәріоқысаңбұзылыпкетесіңдейді.—Мұнданегекелдің?Әлдебарғыңкелмейме.Қызжылапжіберді.—Әрине,барғымкелмейді! —Ондажүр,қазірмилицияғабарайық.Еріксізкүйеугеберетінзаңжоқ!Мұны осы күнгіжасбалағадейінбіледі,негеайтыптұрғанымөзімедежұмбақ. — Меніайттырған адам сол милиция бастығыныңінісі.Әкемоларменкелісіпкеліпотыр. —Әкеңнеткенқаражүрекеді. —Бұныістепотырғантоқалы.Олжас.Әкемоныңайтқанынаншықпайды.Ендінеістейміз? —Райкомғабарайық.
—Одақазірадамжоқдейді.Әке-шешемменіәкеткелікеліпеді,менкиініпкелейіндепүйгекірдім де,терезеденқашыпкеттім.Базаргүлолардысөзгеайналдырыпқалды. Біздіңжақтамұндайжағдайларәлікездесіптұрады.Мұндайғакейдеаудан,қызметкерлерініңдешатысатыны болады.Сондықтанмұндайескіғұрыппенкүресуоңайғатүспейді.ҚазіргіАяужанныңжағдайыдасондайқиынжағдайдыңбірі.Неістеукерекекенінойлапболғанынша,қыздаржатақханасыжағынандабырлағандауысшықты. —Олқызосылайқарайкетті,—дегенәйелдауысыестілді.—Қап,қолыматүсерсің,қаншық! —Жантасаға,бұлсолар,—дедіАяужанүрейіұшып,—жандарындажігіттерідебар...Ендінеістейміз?! Ойланатынуақытжоқ,түндеқайкеңседеадамотырмақ?Аяужандыбір,алыпкетсе,біткені,екіншіреткөреалмайсың. —Жүр,тығылайық!—дедім,барболғаны. Аяужанды,қолынаналыпзытыпбердім.Оларбіздікөрмейқалды.Түнібойы мектепсыртындағы,сирекшилісайдатығылыпжаттық.Үйгеқайтайықдесекқорқамыз,әлгілераңдыптұрғандайкөреміз.Қайтпайықдесектоңыпбарамыз.Көктем түніәлісалқын.Әсіресежалаңкөйлекпеншыққан.Аяужанәбден,жаурады.Меніңүстімдепиджагім,бареді,бүрісіпотырған,қызды,аяғансоңшешіпбердім.Меніңпиджагімдіалыпжатып:—Өзіңтоңасыңғой,—дедіол. Мұндайдажігітадамсырбереме: —Тоңбаймын,—дедім. Бірақкөпкешікпейдірілдейбастадым.МұнысезгенАяужан,әлденуақытта:— Жантасаға,пиджактіекеумізбіргежамылайық,—дедібіржеңіншешіп,жағасынанұстап,пиджактыңбіржақөңірінмағанұсынып.Тоңғандығым,сонша,пиджактіңішінекіребердім,ыңғайлыболсын,депАяужанның белінен алдым. Денесі, ып-ыстық екен.Сосын,онықалайқұшақтағанымды,өзіметартқанымды,бетінен сүйгенімдіөзімдеаңлағамайқалдым... Таңатқаншаосылай,біріміздібірімізденемізбенжылытып,құшақтасыпбіргеотырдық. Таңатаәрине,аудандықпартиякомитетінебардық...Аяужанныңәкесініңде,милициябастығыныңдажазасынбергіздік.Текәйтеуір,олардысоттағанжоқ.СолжазменЛенинградқаоқуғакеттімде,БазаргүлменАяужан,интернаттақалды.Оқудыңқызығымен,алыстажүріпАяужанбейнесікөмескітартқан.Тексонау бір бейкүнә нәрестемен сүйіскенім кей-кейдеесіметүсетін.ТіптіАяужанныңдірілдегенернініңдәмідетілімніңұшындатұрғандайболатын.ТексолдәмдіҰлбосынменкездескенненкейінғанаұмытқанмын.Біраққалайекенінқайдам,сондағы Аяужанмен сүйіскенім,есіметүссе,күнібүгінгедейінбалашағыморалыпалдымакеледі. СолАяужанқазірқасымдатұр.Хорқызындайсұлуболыпбойжетіпті.Бұлмен Леннинградқа кетерде балалардың көзінше қоштасуға,жанымакелугеұялғанАяужанемес,ысылған,кәдімгідейбойжеткенАяужан.
«Ойбай-ау,Аяужансыңба?!»дегенімеБазаргүлекеуібірдейкүлді.— Қайданжүрсің?!Аяужанмағанмөлдірейқарады.—Осындажұмысқакелдім. —Қайдаістейсің?! Олқаланыңжаңасалыныпжатқанбесқабатмектепүйініңүстіндегіқызылжалаубайлағанұзын-тұракрандыкөрсетті.. —Анада.Кранжүргiзушыболыпістеймін. Меносынаубірқыпшабел,ұзыннәзіксаусақты,сұлуқыздыңтемірторлыалып краiзды жүргізем дегеніне сенерімдіде,сенбесімдідебілмей,бетінетаңданақарайбердім.Аяужанойымдытүсінгендей: — Онжылдықты бітіргенненкейіноқиалмайқалдым,—деді«оқиалмайқалғанына» ұялғандай төмен қарап,— содан кейінжастаржолдамасыменТеміртауғабардым.Краншы,мамандығың алдым.Екіжылдайістедім.Қазірөскенөлкемекелдім.Жәнесырттаноқыпжүрмін. —Қайда? —Томскийдіңтехнологиялықинститутында... «Өзіңнеістепжүрсің?—депАяужанмененсұрағанжоқ.Сірә,Базаргүлденбаржайғақанықсекілді.Текбетімеәлсін-әлсінжаудырапқарайбереді.Сонысыбатады жаныма.Неге екенін білмеймін,қобалжибастадым.ТекБазаргүлҰлбосынекеуміздіңарамыздаболғанжәйдіайтпағанболсажарареді!—Көке,бізсіздікінебаражатыредік,—дедіБазаргүл.Менқуаныіпкеттім. —Онданегебұларадатұрмыз?Жүріңдер. Үшеумізқатаржүріпкележатырмыз.Жарасымдысекілдіміз.Өткенкеткенадамдар соңымыздан бір сұқтана қарамай қоймайды.КөбінесеАяужанғақарайды.Оғанқарамайөтуқиын,өйткеніосыкештеолтымажарлыеді.Біздің үйгебеттегеннен-ақ менің тілімнің үшiндеАяужанғаарналғанбірсұрақтұр.Соны қалайжеткізудіңретінтабаалмайкележатырмын.«Аяужан,жалғызсың ба,ерге шыққан жоқсың ба?» Аяужанныңкүйеугешыққаншықпағаныныңмағанқаншакерегібар?Білмеймін. Көпкешікпейүйгедежеттік.ЕндіҰлбосынныңмүсінінеріксізкөрсетугетуракелді.ҮйгекірісіменБазаргүлгеқарап: — Бүгінбітірдімәйтеуір,— дедіммүсіндікөрсетіп,неайтасыңдегендей,—өзімдешаршадым... БазарғүлменАяужанекеуімүсінгебірдейүңілді.Жүздеріненкөріптұрмын:«Ұлбосынекеуінедеұнады.Шерубайдыңақылыналып,мүсінніңмықынынантөменгіжағынтолқынды көрпежамылыпжатқандайеткенімқандайжақсыболған.Әйтпесе...қаншамәдениетшыңынажеттімдегенмен,қазірқұлағымныңұшынадейін бірқызаратын еді».ӘйтседеағасыныңкеудесінедейінашықәйелдіңбейнесінсалғаныБазаргүлгеұнамағансекілді.—Көке,құттықтаймын,—дедіолсалқынүнмен.—Ұлбосынөзінеңаумайшыққанекен!—дедідеасүйгеқарайбеттеді,—түу,ұмытыпкетіппінғой,шайқояйын.... «КөркемөнертехникумындаоқығанБазаргүлбылайдейді,алшолақетеккөйлеккиюдіерсікөретін жұртнедемейдімынаныкөріп.Осымендұрыс
жасадымба?Аяужаннегеүндемейді.Бұғандаұнамайқалғансекілдіғой,тымтесілеқарайды». Аяужанмүсіндішынындаұзаққарады.Тіптіқолымендесипапкөрді.Әлденуақыттаназарынмағанаударып: — Өтешеберойылғанмүсінекен,шынжүректенқұттықтаймын,—дедіолқолынсәлсозып,сосынезутартып,күлімсіреді,—өзідесұлукеліншекекен,осыМыстаудатұрама? «БазаргүлҰлбосынтуралы ештеңедемегенекен.Көпрахмет.Өзіанығынбілмейтінсырдықозғамағанықандайдұрысболған».—Біркездеосықаладаболған...Қазірқайдакеткенінбілмедім...—Ә...ә!.. Қызажарынабіркөмескіқуанышсәулепайдаболдыда,сөнеқалды.Адамдегенқызыққой,Аяужансұрамасада,Ұлбосынныңқайдаекенінбілмейтінімдіөзімнен-өзімнегеайттым?Түсінсембұйырмасын. — Салған басқадамүсіндеріңізбарма,көрсетіңізші...—Жоқ,осыбарболғаны... —О,бұлбірқымбаткеліншекболдығой,—Аяужанқалжыңдайкүлді,—екіжылөміріңіздітексоныңмүсінінсалуғағанасарыпетсеңіз...онда...—Қайдағыекіжыл?—Институттыбітіргеніңізгеекіжылболыпқалғанжоқпа? Аяужанжағдайымдытегісбілетінтәрізді.Бірақбұлжолыағаттауайтты,менинститутбітіргеліжылжарым.Бірақолтворчествоадамынаазуақытпа?—Көркемөнер—үйсалу,немысқорытуемес.Олжоспарғакөнбейді,шабыткерекоған,—дедімәдеттегіқалыптасқансылтаужауаптыберіп.— Ғажапекен!— дедіАяужанзілсізкүліп.— Жантасаға,шабытыңыздышақырғантекмынакеліншектіңсұлулығығанама? «Бұлне,менітергеуіме,әлдеөкпе-назы ма?ЖәнеЖантасағадейді...СөзтөркінінеқарағандаҰлбосынекеуміздіңарамыздағыәңгіменіестігентәріздіғой.Әйбәсе,Базаргүлқалайүндемейқалды депедім-ау.Бірәйелбілгенсырдыеңқұрығандаүш адамныңбірібіледі,— депСаадиайтқанемеспе.Некүйеуі,несүйгенжігіті,несырласы дегеніғой.Базаргүлдеәйелғой,осыүшеуініңбірінеайтпайқайданшыдасын!» Сөзтапқанғақолқажоқ. —Әйелденемес,сұлулықтаншабыталуғаболады,—дедім.ДәлосымезеттеБазаргүлшайғашақырды.Бізасүйгебардық.Шайішугеотырабергенде:—Қашанкелдің?—депсұрадымАяужаннан. —Бірінде... —Кімніңүйінетүстің?Базаргүлдікінеме?.. — Жоқ,— дегенАяужанбетімеқарады,— жалғызадамғаәрқашанорынтабылады ғой,әзіргежатақханадамын.Алда-жалдаергешыққандаболмаса,әзіргесодажетеді... Мендүдәмалданғансұрағымажоқжерденжауапалғанымақуаныпкетіп,«уф»депдемімдіқалайқаттырақалғанымдыөзімдебайқамайқалдым.Меніңойымды сездіме,БазаргүлменАяужанбіріне-біріқарапкүлімсіредідеқойды.
Бізоны-мұны айтып,шайішіпотырғандаӘбілқаскелді:талайданкөргенжоқедім,семіріңкірепқалыпты.Жүргенжүрісіндеде,столбасындадаөзінөзіұстауындабірбайсалдылықпайдаболыпты.Дәрежеадамғаақылбермеседе,ақылдыболыпкөрінетінәдетбередідегеншынсекілді,Әбілқастыбұлқалпындаешкім деоны ақылсыздейалмас.Оныңпаңданақалғаныніштейжеккөріп,шамалыашуландырғымкелді. — «Асқаноқымысты»АйсұлуБейсеновақазірқайда?—дедімбұрынғыемхананыңбастығыӘбілқастыңөзініңБазаргүлменқосылутойындаосылайдептосткетергеніойымаоралакетіп. —Оныасқаноқымыстыдепкімайтты?—дедіӘбілқасөзініңсөзінұмытыпқалып,— медицинағаоныңалты аласы,бесбересісіжоқ,жайакушерлікбілімібарбірәйелғой,қойғансоңістепжүргенболатын.Қазірбіздіңасханамыздыбасқарыпжүр... Базаргүлқызарыпкеттіде,«неайтыпотырсың?»дегендейкүйеуініңбетінеқарады.ТегіндеӘбілқастыңтойдаайтқанөзсөзіесінетүстіме,әйтеуірүндейалмайтөменқарады. Бұдан кейін сөз сарыны басқа әңгімеге ауысты.Оны-мұныайтыптүнортасынадейінотырыпқалыппыз.Қонақтардыңқайтатынмезгілідеболды.Олар орындарынан түрегелді.Базаргүл мен ӘбілқастыңкөзіншеАяужандышығарыпсалудыерсікөрдім. Әйткенмен әлідеболсаәңгіменідоғарғым келмейді.Дәлбүгінгедейінтынымкермегенкөңiлiмдi.Аяужанбасатынтәрізді,бұлқан-талқанболыпжүргенжанымадәруқұятынсекілді. ОсындайхалімдіАяужантүсіндіме,әлдеменіменсөйлескісікелмедіме,қоштасардаұсынғанқолымдыалыптұрыл: — Жантасаға,бізгеөнеріңіздікөрсеттіңіз,оныңызғакөпрахмет,—деді.—егерқиынсынбасаңызсіздебіздіңөнеріміздікөріңіз,меністепжүргенкранғакеліңіз... —Қашан?! —Қалағануақытыңызда.Менүнемітаңертеңгікезектеістеймін.— Өзімдекраныңжұмысты қалайістейтінінбіркөругеқұмаредім,сөзсізбарамын,—дедімАяужанғакүлімсірейқарап.7КелесісенбікүніАяужанныңжұмысістепжүргенжерінекелдім.Бұл—үлкеналаңекен.Біржағындабетонменшыныдансалғанбесқабатмектеп,бірнешезалыбар,біркезектемыңбалаоқуғаболады.Онмыңғажуықжұмысшысыбарқалағамұндаймектепөтекерек.Бұлмектептіңқарсысынажаңаданалтықабатүй салынып жатыр.Аяужанның краны осы үй менмоншаныңортасынанжүргізілгенжалпаққосшойынтабанды теміржолүстіндебаяусырғиды.Кранқандайбиік,жоғары қарасаңбасыңдағы тақияңтүскендей.Аулатолғанкірпіш,бетоннанқұйылғанқабырғалар,үйтөбесінетөсейтінбетонтақталар.Менкелгенсәттегудокдаусыестілді.
— Шабаш!Үзіліс!— дегендауыстаршықты.Жұмысшылартамақтанатынүзіліскезіекен.Жан-жағымнанжұмысшыларасханағақарайағылабастады.Басындашляпасы,үстіндеқыры қылыштыңжүзіндейқаракостюмібар,(әдейісәнденіпкиінгенмін)мағанкейбіреулерімысқылдайқарапөтеді.Бірсемізшелеукелгенсарықыз(шалбарынанбөксежағытымбұлтиыпкөрінеді)меніңжанымакеліптұрақалып,жоғарықарапайқайсалды. —Аяужан,асханағабармайсыңба? Қызылорамалтартқанкранжүргізушітерезеденбасыншығарып,төменқарады.Ұядағыаққудыңкөгілдірігісекілдіқыздыкөрді.Қызбенбіргеменікөрді.Бірдентаныдығойдеймін,мағанқолынбұлғапамандастыда,жанымдатұрғанқызға: — Өзіңбарабер,Алтынай,— дедідауыстап,— көрмейсіңбе,мағанқонақкеліптұрғанын?! Алтынаймағанбұрылақарап,сынайкөзтастадыда,жүгірежөнелді.Қайтаданкранғақарапедім,Аяужантөментүсіпкеледіекен.Іп-лездежергедетүсіпүлгірді.Басындақызылорамал,ұзыншашынөріпжелкесінетүйіпалған.Үстіндеденесімен денеболып жабысқан тоқымақаракөкспорткостюмы.Мүсіншінің бір жаман әдетіадамның ең алдыменденеқұрылысынасынайқарайды.СоләдетімебасыпАяужанныңбойынасұқтанақарадым.Мүлтігіжоқ,сазғабіткенжасқайыңдай,нәзік,тіп-тікбармүшесіжарасымды.Қандаймүсінқұйсаңдажарайды.Суретшілержарнамағаүнеміосындайқыздардысалады.Табиғатбұдан сұлулықты алмаған.Менің сұқтанақарағанымнанұялдыма,Аяужанқолынберіпамандасыпболғаннанкейін: —Жақсыкелдіңіз,қазіртүскіүзіліс,крандыдұрыстапкөругеболады,—дедіжайраңдайкүлімсіреп,—жүріңіз,басынашығайық... Аяужаналда,менсоңында,кранғакөтерілетінбаспалдақпенжоғарыөрлепкелеміз.Мұндай биік болар ма,жеткізер емес.Аяужанағашқаөрмелегенақьиындайкідіреремес,алмен...аттыныңжанындаесеккемініптетектегенкүпіліадам секілдімін тіптіілесе алар емеспін,ықшың-мықшыңетіп,әрбасқышынакөтерілгенсайын,бірқамалалғандаймын.Әбдентерледім.Орташенінежеткенкездетөменқарайкөзтастапедім,басымайналып,құлапкетежаздадым.Біржақсысы баспалдаққоршаулы екен.«Аузыкүйігенүріпішеді»дегендей ендітөмен қарауды қойдым.ЕкікөзімалдымдағыАяужанныңарқасында.«Уһ!»өлдім-талдымдегендекранныңүстінешықтық-ау!Ментерімдісүртіп,демімдіалар-алмастанАяужан: —Ендітөменқараңызшы,—деді. Мен төменде жатқан қалаға қарадым.Қандайғажапкөрініс!Жанжағымның барлығы құрылыс. Алыстан сағымданыпКөкбұйратбелестеркөрінеді.Солжағымдақатпар-қатпарМырыштауы.Одансәлтөмендезаводожер,бұжерден,дәлөзімтұрғандайсорайғанкрандаркөрінеді.Бірібиік,біріаласа.Айқыш-ұйқыш созылғанасфальтты жолдардың үстінентынбайағыпжатқанмашиналарлегі.Оларбізтұрғанбиіктенқарағандакішкентайқоңыздартәрізді...Текадам баласының сезіміндеғанатуатынқиялғажайыпкөрініс!ТаңданыптұрғанымдыбайқағанАяужан: —Меносығажайыпәлемдікүндекөремін,—дедiекiкөзiкенетсәулелене
түсіп,— кейдемағанбұданасқансұлулықжоқсекілдіболыпкөрінеді.Тіптімахаббат,бөтенөмірбарекеніндеұмытыпкетемін...—Махаббатөмірдіңидеалыемеспе,оныұмытуғаболама?— Алмынауше?— Аяужанжан-жағынқолыменжайқайкерсетті,—адамбаласыныңидеалыосыәлемдейкең,әдеміболуыкерек,сондағанаәрқайсымыздың да жеке басымыздағы қуанышымыз,махаббатымызбұрынғысынандасұлулана,сымбаттанатүседі... «O-о!Аяужанныңаяқалысыалыстажатыр.Абайлапсөйле!Бұлсағансүйдім-күйдімдегеніңеоп-оңайсендім»дейқояржанемес,байқажігітім!»— Бірақ,адам арманы текосы биіктерде,графиктердеғанаемесқой?Аяужанмағанойланақарады. —МенГерманТитовтыңкүнделігіноқыдым,—дедіолмағанемес,өзіне-өзіжауапбергендей,сәлтерісбұрыласөйлеп,—солкүнделіктіңмағанбіржеріөтеұнады...Ол:«...Жақындабізонбірмыңметргежоғары«ермеледік».Бұдабиіктікпе?Аз!»дейді.АлсолГерманТитовқазірекіжүзжиырмамыңметргекөтерілді.Бәрібіроныдақазіраздейтінболукерек! Меніңдетұзаққаоп-оңайтүскім келіптұрғанжоқ.Сұрағымдықайтаданбердім: —Сондаосыкерсеткіштерадамныңидеалыболмақпа?— Сіз бұл көрсеткіштердің мағынасына түсініңіз,—дедіАяужанмағанкүлімсірей қарап,— бұл метрлер халыққа керек.Еңбек,—меніңойымша,адамзаттыңжаратылғаннанберіойлаптапқанеңжоғарыабзалидеалдарыныңбірі. — Жарайды,халыққаеңбекетуадамғашынидеалделік.Бірақадамныңбақыттыболуынасолжетеме?Әркімніңөзбасыныңдақызығыбар.—Демек,қандайқызық? —Махаббаттыалайық... — Бақытты болуүшінбірғанамахаббатжеткіліксіз.—Олендімағантағыкүлімсірейқарады.— Түсіндіңізбе,Жантасағай?Бақытдегенкөпнәрседенқұралады ғой.Махаббатдепқұрғанаөргешығып,баласүюаз.Жоқ,мағанбақыттыболуүшінкөпнәрсекерек,өтекөпнәрсекерек!—Мысалы? — Өмірдің,махаббатыңқызығынсаналы түрдекөругееңалдыменақылойың,сезіміңқашандаболсажоғарыболуғатиісті.Адамруханибиіктіктеболуыкерек.Ал ол биіктіккежетубіздің заманымызда мынандайболаткрансыз,анандайалыппешсізмүмкінемес. МенАяужанкөрсеткенмысқорытатыналыпЗаводқақараймын.Олқазірқыздың сөзін дәлелдегісікелгендей,бүкіл әлемдібасынакөтереақбуынбұрқырата«менбәріңедеқожамын»дегендейгудокберді.Әлдекімнiңтеменгіжақтан«Вира!»депайқайлағаныестілді. —Үзілісбітті,—дедіАяужан,—ендіжұмысбасталады.—Олтағыкүлімсіреді.—Сізгетөментүсугетуракеледі.... —Өзімдесезіптұрмын. —Менсағаттөртсізбосамаймын... Өзімніңдекүткенімосысөземеспе,жұлыпалғандай:
—Жақсы,жақсы,ментемендекүтемін...—дедім.Куанышымқойнымасимай,жергеқалайтүскенімдідебілмеймін.«Қашанкерісеміз?» деудің қыбын таба алмай қиналып тұрғанымда,Аяужаныңезікөмектесіпжіберді,меніңқорғанышымқыздардедімғой!Кездесуімізөзіненөзішешілді! Сағаттерткедейінәліекісағатбар.Неістеуімкерек?Қайдабарсамекен?Жоқ,еш жаққадабармаймынТекКөшеніаралаймындажүремін.Жападанжалғызба?Кімайтады меніжалғыздеп?Қиялым—серігімемеспе?!Дүниедекөңілдішарықтатып,ақыл-ойыңақанатберерболса,қиялдантәттінебар?Алқазірмененқиялытәттідүниедежанболуғатиістіемес!Өйткеніменшынғашықболғанадаммын!Меноны жанымменсүйемін.Олдаменісүйеді.Одамағанғашық.Оны қайдан білесің? Жоқ,жоқ,мен мұныанықбілемін.Шынайымахаббатты адамқашандаболсабілугетиісті.Солүшінтабиғатадамғажүрек,сезім,түйсікбергенжоқпа!.. «Қандай қыз!Қандай ғажап!— деймін өзімеөзім.—Аяужандықалаймақтаудыбілмей»Сейтсемтағыдаөзімеөзімқарсыкелемін.Жоқ,жоқ,деймін,сезім,түйсікадамғатуғанындабітетінкөзі,мұрны,ауыземес,ізденсенкездеседі,қызсұлу,ажарлы,жұмсақмінезді,ақылды болукерек.Аяужанаменіздегенқасиеттіңбәрібар.Онықайданбілесің? Білмегендеше?Жақсы мен жаманды айыра алмайтынменбірсоқырдейсіздерме,бәріндебілемін! Балажастанжанымабіткенжаманәдет— бірдеменіұнатсамсоғанқұлайтүсемін.Бужолы дасоәдетімұстағанжоқпа?Жоқ,баржан-тәнімменсеземінбұлжолы шынғашық секілдім!.СондаАяужанныңқайқасиеті—жүрегімдіелжіретіп,әкетіп бара жатқан сулулығы,ақылдығы,адалойлылығы,тіптіқазақтың басқа қызы әзірге әдеттенбеген кран жүргізушімамандығыма?Білмеймін,мүмкіносыныңбәрідебаршығар.Біреудінегесүйдіңдепсұрау,меніңше,дұрысемес.Оғанжауапберуқиын.Тексүйгеніңжайындажыржазуғаболады.Жыр.Өйткеніжырдегеноттысезімғой. Тәттіқиялға шомып екісағаттың қалай зымырапкеткенінбілмейдеқалдым.Жүгіребасыпкранғакелсем,Аяужанжұмысыңәлгіндеғанабітіріп,менікүтіптұрекен.Өзгежұмысшыларкетіптеүлгеріпті.ТеканадайжердеқалтиыпбағанағысарықызАлтынайтұр.Сірә,менкелмесе,Аяужанменбіргеқайтпақ-аудеймін,менікөресала,тартыпотырды. Бізкешкекиноғабармақболыпуәделестік.Бүгін«Әнқанатында»жүредіекен.Аяужандакөрмегенекен.Фильмніңатыжақсы,затықандай?«Әнқанаты»бізгеқанатбереалама?Кинотеатрдыңкассасынанбилеталакетейікдепбұрылабергенімізде,япырау,қапелімдеҰлбосынкездесекетті.Егераспаннантүстідеседәлосылайтаңқалмаседім!ӘуелгідеҰлбосынсекілдібіреумедептеойладым.Жоқ,өзі,солбұрынғықалпында,қасқабағықиылыпкүлімсірептұр.Текөңісәлсолғындаума,қалай...Меннедерімдібілмейтұрыпқалдым.Тегіндеәйелатаулысезімталкеледіғой.Аяужанменіқолтықтапкележатқан,кездескенмүсіндегібейненіңиесіекенінбірдентанып,негеекенібелгісіз,қолынтартыпалды.— Амансың ба,Жантас?— дедіҰлбосынақжарқынпішінменқарап,несөзінде,нежүзіндебөтенқызбенкележатқанымаренжігендік,якиөкпелей
қалғандықнышаны жоқ.Тексынағандай,Аяужанныңбетінекөзқиығынбіраудардыдақойды,—негесоншатаңырқайқарайсың?Менодүниеденемес,барболғаны Ташкенттенкелдім...—Олөзініңәдеттегіқылығынабасыпсылқ-сылқкүлді. — Таңданып тұрғаным рас.Тіптіхабар-ошарсызкеттіңғой,негехатжазбадың? — Хатжазғандабірдемеөзгеретінбееді?— дедіолтағыдакөзқиығынАяужанғааударып.Тағы даоныңкөзқарасындабірдебірқызғаныштық,нежеккөреқалғандықбелгікөрінбеді.—Меніңхатжазбағанымнанзияншекпегентәріздісіңғой. Аяужансөзтөркініөзінеауғанынсезіп,баяубасыпалғақарайжүреберді.Ұлбосыноныңсыртынантағыбірқарап,мағанбұрылды:—Қандайәдеміқыз...Бұрынмұндажоқедіғой,кімболыпістейді?—Кранжүргізуші... —О-о!Атыкім? —Аяужан. —Атықандайәдеміеді!Сымбаттыекен.Біржақтанкелгенғой?—Теміртауданкеліпті. —Бәсе!Өзімдесолайойлапедім. —Ненісолайойлапедің? — БіржақтанкелгенғойдепЕгербұрынмұндайқызМыстаудаболғанда,сен...—Ұлбосын«Мағанқарайтынбаедің?»—дегендейтағысылқсылқкүлді.—Негетаныстырмадың? —Таныстыратынжағдайболдыма...Мүлдекелдіңбе?Ұлбосынмағанойланақарады.Тапосыжолыорынсызайтылғансұрағымаөкпелеймедепойлапедім,олөйткенжоқ,сәлқайғылыүнмен:—Жоқ,жақындамүлдемкетемін...—деді,—біркездееңжақсыкүндерімдіөткізгенжерімболғансоң,ыстықкөрініп,тағыдабіркөрейіндепкелдім...жәнемұндабiтпейқалғаншаруамбареді,соныдабітіргендіжөнкөрдім.—Кенетолмағанкүлімсірейкөзтастады,—Жантас,меніңмүсінімдісалыпболдыңба?—Болдым.Көргіңкелеме? —Жоқ.Егерренжімесең,сененбірөтінішетсем,орындайсыңба?—Орындайын... Ұлбосынқиналасөйледі. — Бәрібірменендiекеуіңедежоқпынғой...Сенболсаң..ОлұзапбаражатқанАяужанғатағы қарады.— ЖәнеменісенШерубайдайжақсыкөргенемессің,меніңмүсінімсағантекбіздіңтәттісәттеріміздіғанаесіңесаладығой,оданбөтенсағанқандайқажетібар?..Егереңбегіңдіқисаң,сеноныШерубайғабер.Олменішынжақсыкөргенеді,өзімеқолыжетпейқалсада,тасбейнеменеболсын.Білем,меніңмүсінім оғанқымбатта,қадірліде...Келгеншаруамныңбастысыосыеді... Ұлбосынныңүніненбіртүрлісуықлепсезілгендей.Адамбірдемеденмәңгіүмітүзерболсағанаосылай,шешілесөйлейдіғой,сондаҰлбосыннеденүмітүзіптұр?Мененбе?Оны бұрыннан-ақбілем.Сонданеден?Неденекенінөзімдетүсінбеймін,бірақжүрегім Ұлбосынның менендеқымбатбірдеменіқиғанын
сеземін.Көзіндегімынаусолғынтүсте,мұңдыжалындасоныайтыптұр.—Бекеролайдейсің,Ұлбосын...Мүсінмағандақымбат...Бірақсенқиылсаң,амалне,Шерубайғаберейін... —Көпрахмет,—дедіҰлбосынжадырайкүліп,бірақкезіндегімұңсөнбеді,—біртілегімдіорындайтыныңды өзімдебіліпедім.Олқолынсозды.—Алқош...Бақыттыбол. —Өзіңніңдебақыттыболуыңдытілеймін:Ұлбосынмұңаякүлді.—Бақытмененендіқашыпқұтылаалмайды...Ұлбосынныңауруыесімеендіғанатүсті. —Денсаулығыңқалайәйтеуір... —Жақсы.Аурумағанендіештеңеістейалмайды.— Ол тағы мұңая күлді.— Қуса да жете алмайды...Алқош...Турма,қалыңдығыңкүтіпқалды ғой!— Ұлбосынбұрылыпжүребердіде,кілткейінқарады,көзіндегімөлдірегенжасынменендіанықкөрдім.—Бақыттыболуыңдышынжүрегімментілеймін... Соңынан қарап сәл тұрып қалдым.«Қандайберікжан!Адамболсаңосындайбол,еңболмасақабақшытыпренжігенінбайқатпадығой!Мүмкінолмененайрылғанынақуаныштыдаболар...» МеноқшаубарыптұрғанАяужанныңқасынакелдім.Екеумізқайтаданқатараяңдадық.Үн-түнсізбіз.Есімнен Ұлбосынның қайғығатолыкөзқарасыкетеремес.СонысезгендейАяужандатілқатпайды,төменқарап,әлдененіойлап,баяубасыпкеледі.Әлденуақыттабарып: — Қандайәдемікеліншекеді!— дедіолбасынкөтеріп,—мүсінінсалуғатұратынкөріктіекен... —Рас,сұлужаратылғанжан...ЕндіМыстауданмүлдемкетпек.—Қайда? «Бәсеқайдакетпек?Меннегесұрамадым?Сұрағандаоныңқайдабаратынынегекерек?..Жіңішкергенжіптіңбіржолаүзілгеніжақсыемеспе?Онықайтаданжалғаймындепәуреболудыңкімгекерегібар?» —Білмеймін.Қайдабаратынынсұрағамжоқ. Байқапқалдым,Аяужанныңкөңілісәлсерпілгендейболды.Олендімағанкүлмсірейқарады. —Қашанжүреді? —Оныдасұрағамжоқ... Аяужанның көңiлiендісергитүсті.Басы жұмырпендеғой,ойындасәлкүмәніболғансекілді.МеніңҰлбосынныңқайдабаратынын,қашанжүретінінсұрамағанымдыбіліп,ендіонымағантақақымбатемесекенінекөзіжеткендей.Бірте-біртемендесергитүстім.Аспандағыжұлдызданқасындағықұндызартықдегендейөткенкүнніңсұлушақтарыкейінсырғыпойымдықазіргіжағдайбилейбастады.Сөйткеншеболғанжоқкинотеатрғадажетіпқалдық.Кешкіуақытқабилеталып,екісағаттанкейіносытеатрдыңалдындакездеспекболып,екеумізекіайрылдық.Аяужанкиініпкелмекбоп,автобусқамініп,жатақханасынакетті.Меназырақдемалуғаүйгеқайттым. «Әнқанаты»бізгеұнады.Фильмненбізкөрмегенсонаубірөткенкүннің,қайтаоралмасжалындытынысынаңғардық...
Кинобіткенненкейіндебізұзаққыдырдық... Бір-бірінтүсініскенкөңiлдер,қобыздыңқоспернесіемеспе,бірінқозғасаң,екіншісіқосыла түседі,екеуібірігіп,адам баласыныңкөңіліншалқытар,жүректерінқуанышқатолтырарәдеміәнтуғызады.Біздіңдекөңіліміздәлосықобыздың қылдарындай,бір ән,бір қуанышты ғанажырлайды.Біздіңсөйлесуіміздіңқажетіжоқ.Онсыздабәрітүсінікті.Бәрішешілгентәрізді.Бірбіріміздіңбелімізденқұшақтап,айлы түнде,жұпараңқығанжасгүл-бақшаныаралап келе жатырмыз.Ыстық еріндеріміз де қуанаынтығып,әлсін-әлсінсүйісеміз. —Есіңдеме?—деймінмен,—біздіңалғашқысүйіскенкүніміз?—Есімде...Бірақондабізбалаедікқой. —Балаболсақта,сондағыыстықерiнiңнiңдәміәлітілімніңүшiнде...—Распа?!Ондаоғанқосымшаболсын...Аяужанмойнымнанқұшақтапендіөзісүйді. —Қашанқосыламыз? —Өзіңқалайойлайсың? —Бүгін!Қазір!.. Аяужанкүлімсіреді. —Азырақшыдасаққайтеді?..Меносыкүнгедейінешкімменжүріпкөргенжоқпын.Сенсүйгенкүнненбастап,өзімдіөзімсағандегенаманаткөрдім...Біркездесетінімесенгенедім.Солкүнгедежеттім.Ендітілегеніңболсын...ӨткенғасырдағыорыстыңдекаденткаақыныЗинаидаГиппиус«Өзіңсүйгенадамды емес,өзіңдісүйгенадамды бағала»,— дейдіекен.Аяужанныңбарлықтірлік-әрекеті,барлыққылығы соғанмезгейді.Бірақолменісүйсе,мендеонысүйем ғой.Демекекеуміздебір-біріміздібағалап,қадірлесеккерек.Қыздыңсүйген жарымен кездесетін уақытбелгілеп,оны асығакүтіпжүргенініңөзіосығансәйкесбірқызықдәуренекен.Бүғанменіңкөзімбүгінгітөртсағаттыңішіндеәбденкетті. —Әрине,сенасықпасаң... —Менасығам. —Heгe? —Сенқолымжетпейтінарманымсың.Арманынажетугеасықпайма?—Жаныңдатұрғанжоқпынба? —Олаз.Аз,сәулем... Менонықаттықысып,құшырланасүйдім.Түнортасыауғалықашан!Қалабақшасында жан жоқ. Екі-үш-тәулік ішінде дүретіпөсеқалғанағашараларындағыкөкшөпғашықжандарғажайылғантөсекіспеттес,келүстімізгеаунап,мауықтарыңды басыңдар дегендей,аяғымызғаоралады.Екеуміздемахаббаттанмасболғанадамдай,баршаденемізбалқып,аяқтарымыздыәзербасамыз. Жоқ,АяужанҰлбосынемес,меноныңсұлулығына,әсемтұлғасынағанақұмаремеспін,меніңоғандегенмахаббатымдаөзімәлітүсінеалмағанбіртереңсезімбар. Бізонкүнненкейінқайтакездестік.Менқұшақтапсүймекболыпедім,олменіңқолымдыкейінитерді.
Мен: —Жарайды,тойымыздыкүтейік...—дедім. —Көпрахмет... Аз-кемжержүргенненкейін: — Тойымызқашанболады?— деймінқайтадан.Аяужанменіқұшақтайкүледі. —Өзіңқашантілейсің?.. Бізбұлжолыдатаңатқаншажүрдік.ТаңсарғайыпатыпкележатқандаменАяужанды жатақханасына апарып салдым.Тек айырылысаралдыдағанатойымыздыбіріншімаймейрамыныңқарсаңындажасамақболыпуәделестік.Біріншімайғаәліонкүнбар!Қуанышты,мехнаттыонкүнібар!Өткенәрсағатың қаншалық қуанышты болса,күткен әр сағатыңсоншалықазап!Мұндайынбілгенде,Аяужандыеңболмасабескүнінқысқартуғакөндіретінедім.Ендіамалжоқ,қалайасықсамда,біріншімайғадейіншыдауғатиістімін.Таяп қалған той күніне қам жасадық.Аяужанекеуміздіңқосылатыньтмызды білгенӘбілқаспенБазаргүлдеқуанысыпқалды.Олардатойжабдығынасыбанаараласты.Бойдақжігіттіңүйінденеболсын(азынаулақыдыс-аяқты Базаргүлалыпкеткен.Әркімніңөзаузыжақындегенғой)Керекдесеаяқ-табаққадейінсатыпалуғатуракелді. Аяужанекеумізбіркүніменіңбөлмемдіжинастырыпжүредік,біреуесікқақты. —Кіріңіз,—дедім. Шерубайекен.Есіктенаяғынсылбырлаубасып,әреңкірді.Өңжоқ,түсжоқ,бірқапабасқанқайғылыадамсекілді.Шошыпкеттім.—Амансызба,Шереке?.. Олбасынизеді. —Өздеріде... КөзініңқырынАяужанғабіраудардыдақойды.Ләмдегенжоқ.Аяужансәлқымсынып,асүйгешығыпкетті. —Жайжүрсізбе?.. —Жай...—Шерубайауыркүрсінді.—КешетүндеҰлбосындүниесалды.—Недейді... Сенерімдіде,сенбесімдідебілмедім,жүрегімшәншіп,көзімқарауытыпкетті.—Недейсіз?!Распа? —Рас...Люминальдыңбірнешедозасынбірденішіп,мәңгіоянбайұйықтапкетiптi... —Қалайша?..Жақындағанакөріпедімғой,бұлараданкөшеміндеген...—Бұлқаладанемес,бұдүниеденкөшемдегеніғой...СолкүнгіҰлбосынсөзініңастарынендітүсіндім.Бәсе,жүрегімтүріненбірсұмдықтысезіпеді,тегінболмайшықтығой.Адамдүниеденүмітүзугебелбуса,өзгежұрттыңкүнәсінде,істегенқиянатында,жақсылығындаұмытады,дейтінедіжұрт.ҰлбосындасолкүніАяужанекеумізге,кінәрәтсізтымзілсізқарапеді,онысы датегінемесекенғой.Қайтсін,бишара,біздіңқызығымызтүгіл,өзқызығыншәйітеткелітұрғанда,қайтсінөзгегеөкпелеп...Менекіиығымнанкенетбасқанбатпандайауырлықтыкөтереалмай:
— Япырай,сұмдықекен...Әліжап-жаседіғой,өмірдіқиюғақалайндәтібарды...—дедім,неайтарымдыбілмей. —Қиналыпөлугеқорыққансекілді...Мағанқаншақиынболсада,амалжоқ,бүгін денесін союғамәжбүрболдым...Жынысмүшесіракекен.—Олауыркүрсінді.—Тымасқыныпкетіпті... Бишаратіріқалмайтынынбіліпті...Ендіқиналыпөлгенше,осылайөлейіндепбелбуыпты...Екеумізгеарнапхатжазыпкетіпті. —Охатықайда?Кәнеберіңізші... —Үйде,кейіноқырсың...ОлстолүстіндетұрғанҰлбосынмүсінініңбасынансипады. — Міне,өмірдегеносы,бүгінбарсың,ертеңжоқсың.—Бұлмүсіндісізалыңыз.Ұлбосынныңөзісізгебердегенеді. Шерубайдыңкөзікенетбіркөмескілеусәулемен,қуанажарқетеқалды.—Распа?..Көпрахмет... Мендәлосы минуттаоның Ұлбосынды шынжүректенсүйетінінекөзімәбденжетті.Шерубайдыаяпкеттім,бірақкөңілінжұбатарештеңедейалмадым.Өзкөңілімдідежұбатарбіреукерексекілді... —Бүрсiкүніжерлейміз,—деді.Егерқолыңтисежерлеуінекел...— Қолың тиседегеніңізне?..Ұлбосынныңқабырынабармағанда,қайдабарамын...Сөзсізкелемін. ШерубайҰлбосынныңмүсінінаққағазғатəптештепорапалдыда,үйденшығыпкетті. Мен не істерімдібілмей,дал боп тұрып қалдым.ҮйденҰлбосынныңмүсініменбіргеменіңдеөмірімніңбірүлкенқуанышыкеткендей,жанымабатқанауыртпалықтанкөзімекелгенжасты алақанымменсүртіп,терезегебұрылыпкеттім.ӨйткенідәлосыкездеүйгеАяужанкіріпкележатыреді.Күндекепжұлдыздыңбірі,айырмасы:өзгежұлдыздаралыстанжарқыранқұр жымындаса,күн бар әлемге өмір береді.Адамбаласыдаосықалыңжұлдыздартәрізді.Бұлардыңарасындадабасқағаөмірберетін,жарықсәулетөгетіндераземес.Мүмкін,ондайадамды күнменсалыстырғандұрысемесшығар,өйткенікүн бүкіл дүние жүзін бірдей сәулелендіредіғой,алжақсыадамның жарығы кейде бір кісіден аспайды.Бақыттыетсебір-ақжандыбақыттыетудіңөзідеүлкенқасиетемеспе?Дүниедеөзгенібақытсызететіндеразба.МағантанысқанкүнненбастапҰлбосынсондайөзгегетекқуаныш,бақытберетінғанажанбопкөрінген...Бұлпікірімдіолбертінкелеаныққашығарғандайдаеді.Өзгегебақытсыздықтілемеудіңөзідеадамдықұрметтіетіпсипаттамайма?АлҰлбосындаондайжатмінезжоқекенінеоныңАяужанекеуміздібіргекөргенкүнненбастапкөзім әбденжеткен.Сөйткенадамныңөзінөзіөлтіруімағанжұмбақболды.Әрине,ракауруы оныңжандүниесінеүлкенәсеретуідеықтимал.БірақондайжағдайдасонауТашкенттенМыстауғанегекелді?Өмірденкүдерүзгісікелгенадамғақайжердеөлгенніңбәрібіремеспе?Бұндабірбөтенсырбарма?ҰлбосынныңажалынжеделдетугеАяужанекеуміздіңқуаныштымахаббатымыз себепкер болған жоқ па?Қайғылысорлы,менііздепәдейіТашкенттенкелгендесүйгенжігітініңбасқақызғаауыпкеткенопасыздығынкөріпқапаүстіндекүртшешімгекелдіме?Бірақ,өйтеқоймасакерекедіғой,
екеуміздіңарамыздыңалыстағанынөзіТашкенткекетпейтұрыпбілгенжоқ,паеді? Түйінінайтқанда,Ұлбосынныңөлімінестігенминутімненбастап,менідеқайғытұманыторлады.Ажалынатекқанаөзімкінәлідейжанымдықоярғажертаппадым.Жазыпкеткенхатыноқығаншаасықтым.Ертеңінеекіретбарып,үйінен Шерубайды таба алмай қайттым.Ауруханадажоқ,болыпшықты.Ақырында,оныңқайдажүргенінӘбілқастанбілдім.Зиратбасынакеткенекен.Шерубайдыкешкетаманүйінентаптым.Олменіңнегекелгенімдіайтпай-ақбіліп,үлкенқараағаштанжасалғанжазустолыныңтартпасын(Шерубайдыңүйіндегістол,айна,шкаф,бәрісәнді,қараағаштанжасалғанекен)ашып,бүктеуліекітараққағазды үн-түнсізмағанберді.Менқағазды жазып,үнсізоқибастадым.ХатындаҰлбосынбылайдепті: «ҚымбаттыШерубай,Жантас! Өмірге келгеннен кейін кетпек бар.Мен қаражерқұшағынабаражатқанымаөкінбеймін.Бұлжалғандаазжасадыңба,көпжасадыңба,олесепкекірмеугетиісті.Өмірқұныоныңжылындаемес,маңызында,қызығындағой.Менсолқызықтыкөріпөттімдегенжанмын. Өмірқызығыдегенне?Біреуелбилеп,ұлыдәрежегежеткенінарманетеді.Біреуғылымдадегенінежеткісікелсе,біреуәдебиетте,көркемөнердеатынқалдыруғақұмар.Сендеросы топтың адамысыңдар.Ал,менкіммін?Мағантабиғатондайарманағысынбергенемес.Меніңбардүнием,көзжіберербиігімөзімніңжұдырықтайжүрегімніңқызығынанаспайтын.Солқызықтыазба,көппе,көрдім.Әрине,жиырмабесжастажарықдүниеніқиюоңайемес.Әттең!Әттең!Бірақамалжоқ.Өйткеніменіңқалғанөмірімөзімеазапболатынынакөзіманықжетті.Ракауруыкүнненкүнгеасқындапбаражатқанынсезінемін.Оданқұтыларжолжоқболса,мағанажалданбасқанеқалды? Меніңөлімімеешкімдеайыптыемес.Шерубай,сағанбұрынөкпелегендейедім,олөкпемдідекештім.Мәңгіұйқығабаражатып,сеніңжүрегіңдітырнапқайтем?Өткендүниеөтті,кеттіендіқайтыпкелмейді,оныескеалудыңқажетіжоқ.Бартілегімсол.Жәнесеніңбақытты болатыныңадасенемін.Жансерігінтаңдайбілетінадам,қашандаболсабақыттыболады,Сеніңжансерігіңдітаңдайбілетініңекөзімжеткен. «Жертабаалмағандаймыстауғакеліпөлгенінесі?Мұнысыбіздімұқатқаныма,әлдеөкпелегеніме?»депойлапқалуларыңмүмкін.ӘсіресеЖантас,сеніңсолайойларыңдаусыз.Бұлхаттыжазуымадаосысұрақсебепболды.Жоғарыдаменіңажалымаешкімдеайыптыемесдепайттымғой.Тағыдаайтам,Шерубайсенде,Жантассенде,бұғанкінәліемессіндер.Менауруғашалдыққанымды білгеннен-ақбұлөмірменқоштасуғабелбуғам...БірақжоқжерденЖантаскездестіде,бұлойымдыуақытшатоқтатты.Өмірденжылапемес,күліп өткім келді.Әттең дүние-ай,қуанышымызқысқаболды.Ендігісененжалғызтілегім,Жантас,егерауырсынбасаңменіңбасымаөзқолыңменқайыңағаштың бірбұтағын отырғыз.Жасөседі,жалғызталағашқалыңорманғаайналар.Оныңбасынабұлбұлқұстарқонып,суықжерқұшағындажатқанмаған,өзімқияалмайкеткенөмірдіңсұлуәнінжыретер...Менсоғандаризамын.