БұлжалғаннанқоштасқалыТашкенттежүргенімдедебірнешеретоқталып,бірнешереттоқтадым.Оғансебеп:жарықдүниеніқияралдымда,азжасымдаеңбақытты күндерім еткен,жүдеп-жадаған жас көңілімдіүлкенмахаббаттыңкүншуағыменқайтаданжылытқанМыстаудыкөргімкелді.Мыстаудыкөріпедім,ендіоны қиыпкетуқиынғатүсті.Мыстауданкетуде,өмірденкетудебірдейболды.Алөмірденкетукерек.Кетпескежолқалғанжоқ.Ендінеістеуімкерек?Екіретөлугекүшімжетпеді.Сондықтанбіржолатамәңгіұйқығакетугебелбудым.Шерубай,сен патанатомсың ғой,маған бөтенжолқалмағанынденемдісойғандаөзіңкөрерсің,түсінерсің... Бұл арада ажалға бел бууыма тағы да бір кішкентайкулығымболды.Мұнымды даайыпқабұйырмаңыздар.Негеекенінбілмеймін,қаражергесенекеуіңніңөзқолдарыңменжерлегендеріңдікөңілім тіледідетұрды.МұнымдыАяужанда,басқаадамдардаайыпкөрмес. Ал,айтайындегенімніңбәріндеайтыпболдым.Ендіқош!Ел-жұртқа,құрбықұрдасқасәлемдеңдер. Ұлбосын». Хатты оқыпшыққандаменіеңалдыментаңқалдырғаннәрсеажалғабелбуғанжанныңөмірменмәңгіқоштасқалытұрсадажасықтық,неболмасаөкінішбілдірмеуі.Қайта оралатын алыс сапарға бара жатқанадамдай,өзідеқынжылмайды,өзгенідеқынжылтқысы келмейді.Меніңше,мұндаймінезтекрухани берік адамдардан ғана шығады.Сол руханиберікадамғаҰлбосынқылығыдамінәжатболатынсекілді.Бірақөзін-өзіөлтіруосалдығыемеспе?әлідеболсанегеемделмеді,тіптіоперацияғанегежатпады?Жоқ,Ұлбосынбәріндебілді,өмір-өмірдепқаншажабысқанменде,ендіоныңбасынанасыратастап,кететінасауекенінекөзіжетті.Өзінде,өзгенідеәурееткісікелмеді.Бұлоныңосалдығы емес.Құтыларжолжоқжердеөмірденгөріөлімдітаңдауыдашынерлік.ҰлбосындыертеңардақтапкөмушілердіңбіріболуғаШерубайғауәдеберіп,үйгеқайттым. Келсем үйдеАяужанменоныңжолдастары Алтынай,Кәріпжан,Асылхандегенекіжігітотырекен.БұлекеуітекАяужанныңғанажолдастарыемес,Базаргүлекеумізгедетаныс.Тіптіжақынжігіттер:Бәрімізосыжерлікпіз,бірколхозданбыз.Олармененүш-төртжаскіші,Базаргүл,Аяужанбәрібіргеоқыған.Сондықтанменіағатұтады.Бұрынүйгебірен-саранреткелгендерібар.Базаргүлүйленгелікеліпотырғандарыосы.Екеуідеортамектептібітірісімен,институтқабармай,осықұрылыстақалған.Кәріпжанүйқалаушыда,Асылханүйсылаушы.Жақындағанабілгем.Алтынайдаосылартобындаекен.Бұлдаүйқалаушы.Аяужанекеуміз.«Әнқанатын»көргенкештіңертеңіне,қыздаржатақханасынабарсам,меніАлтынайекеуі-есікалдындакүтіптұрекен.Кешесырткиімшеңтұрғандықтанаңғармаппын.Алтынайкөзтартарлықтұлғалықызекен.— Танысыпқой,Жантас,— дедіАяужанменіоныментаныстырып,—еңжақындосымАлтынай.ЕкеумізТеміртауданбіргекелдік.—Жантас. —Алтынай.
Бұданәрісөзтүгесілді.Бүгіндекиноғабармақедік.Онда«Екеу»дегенжаңафильмжүріпжатқан.Әрине,жанымыздаүшіншініңпайдаболғанынменұнатқамжоқ.Бірақамалне«Екеуді»үшеуболыпкөругетура,келді.СоданберіАлтынайды жақсы білемін.Өзұпайыноңайжібермейтіносыңабірөжетқызданабайлапжүрудідұрыскөрдім.Қазір,үйгекіргенкезде,олменіңбөлмемдежоқекен.Асүйдебірдемеқамдапжүргенінқұлагымшалыпқалды.«Басы ауырмағанның,құдайда не шаруасы бар»дегендей,танымайтынҰлбосынныңөлімінеешқайсыныңдабәлендейкөңілқоятынтүріжоқ.Менүйгекіргенімдебәріжабылаүңіліп,«Польша»дегенжурналдықарапжатырекен.МенікөріпКәріпжанменАсылханжурналдытастайсалып,қолберіпасығаамандасты.—Халдарыңқалай?—дедіммен.Сірәдауысымжүдеушыққанболу—керек,сезімталАяужанмағанжалтқарады.Бірақүндегенжоқ.—Халымызжаманемес,—дедікүлімсірепАсылхан.Сірә,олменіңсолғынамандасқанымдыбайқамағантәрізді.Байқасадабайқамағанпішінкөрсетіптұр.—Айаяғындағықұрылысшылардыңхалыжаманболатынбаеді,қашанұйықтап,қашанасішетініңдіөзіңдесезбейсің... —Айбойыбосаңқимылдағанныңесесіналыпжатырекенсіңдерғой...— Несін айтасыз...Бастықтардың кезіндекеректіқұрылысзаттарыменқамтамасызетеалмағандарыныңзардабынтартыпжатырмыз...Біраңғарғаным—Аяужанныңтүрібүгінбіртүрлісолғындаукөрінді.Жұмысыкөпболыпшаршады маекен?Әлде...Менқайжақтаболыпкелгенімдісезіп,көңілінекүмәнұялапотырма? Үйгекіргеннен беріұмытылабастаған Ұлбосынхатыныңсөздеріесімеқайтатүсті.Оныңәрсөзінойлағансайынкөзалдымаәлсін-әлсінелестейбердіол.Осы уақытқадейінҰлбосынғадегенөзсезімімдітереңойлап,таразығасалып көрген емеспін.Мен болсам бұрын Ұлбосынекеуміздіңарамыздағыләззатқуанышынөткіншіжауынтәрізді,біруақытшасезімдепқарайтынмын.Ал,Ұлбосынның бүгінгіхаты менің бұл көзқарасымдыөтіріккешығарғандай.Ұлбосынныңмағандегенсезімініңсоншалықмөлдір,адалекенінекөзімжететұра,оғандегенқуаныштытекбіркүдікойдантуғанекендейаламынба?Сондаменкім болғанмын?ЕгерҰлбосынғасолайқарағанболсам,Аяужанғадасолқылығымды көрсетуім қажет пе? Ал,махаббат шынайы,мәңгілікболмасамахаббатпа? Абуль-фараджданба,әлдешығыстыңбасқакөнежазушыларыныңбірініңеңбегіненбе,махаббаттантуарқуаныштөрттүрліболадыдепоқығанымбар.Бірі—бірмезеттiкқанақуаныш.Олтекөткіншіләззатсезімінентуады.Екіншісі—азуақыттыңқуанышы.Бұлбірінбірісүймейқосылғанерлі-зайыптыадамдардыңөміркешкеналғашқы айлары тәрізді.Үшіншісі— екіадамныңжансезімімен,мінез-құлқыменбайланысты махаббат.Бiрінбірібіркездердежақсыкөрседе,артынансуып,тоңазиқалатынқуаныш.Бірақсолқұбылмалымінезіарқылыоларбірінбіріқайтаданжақсы көрулерідекәдік,қайтаданләззатқуанышынабөленулерідеғажап емес.Ал төртіншісі— шын махаббат.Жасыңұлғайыпқартайсаңдасолжасқалпындақалатынқасиеттісезім.Қазақпоэзиясыныңтіліменайтқандабұл: Екіжасжрaсaдыойнап-күлсе,
Тусадакандайжағдайқатаржүрсе. Махаббаттотбаспайтынбірасылтас Кірлетпейадалоны сақтайбілсе,— делінетінінжу-маржан,өзініңсәулетінмәңгіжоғалтпайтыншынгауһар... Осысезімніңменіқайсысыбилепкелді?Өзойымша,Ұлбосынғадеген,құротты тілектен туған уақытша Ләззатта,Аяужанғадегенұзақжылданберіжүректіңтүбіндежатқаншынмахаббатсекілдіеді.Албүгінгіхаттанкейін,өзімдетүсінбеймін,бей-жайбоп,өнбойымды бірөкініш,арманбилейбастағандай...Расыменен-ақменішынсүйгенҰлбосынды түсінбегенімеөкінгенімбе?МұндайкөңіліндеқаяуболсаАяужанды қалайшын,сүйдімдейаласың?Бұдалапетіпжанып,жалыны тезбасыларөткіншімахаббатболыпжүрсе,сененшындық,өмірбақисөнбесдостықтілегенжасжандыалдауболмайма?Ондайалдаусағанда,оғандаобалемеспе? МенАяужанныңбетінеқайтақарадым.Жоқ,жоқ,менібилегенөткіншісезімемес,шынмахаббат,меніңойымды,қиялымды Ұлбосынғадегенсезімненкөрібасқасезімбилеген.Мағанжараланғанқұралайдыңкөзіңдейқазіргісәттемұңаяқарағанкөзқарастасезімқұмарлығыемес,басқабірүлкенарманның,ғажайыпсұлутілектіңнышаныжатқандайкөрінді.Мұндайхаләнгеқұмаркомпозиторда,сұлу көрініске құмар суретшіде,поэзияға берілгенақындағанаболады.Аяужанныңменіжақсы көруіеркекпенәйелдіксезіміненанағұрлымтұңғиық,анақұрлым қанатты.Бұлменəліәбдентүбінежетіптүсінеалмағаншыңырау,басынашығып,ұғаалмағанбиік! Мұндай жанды өткіншісезіммен сүюгебола ма?Жоқ,бұлайетукүнә,қылмыс!Жақсы көрсең,сен деөзіңдей жақсы көр,өзіңдейсүйебіл!Оғандәрменіңжетпесе,ақгүлдікірліқолыңменұстама. Аяужанжүрегімдегітулайжөнелгенастан-кестеңтолқындысездіме,мағанаяйқарады: —Қашаншығармақболдыңдар?—дедіолсыбырлайсөйлеп,шайғаотырабергенімізде... —Ертең... — Мына жігіттер той жайын сейлеспек болыпкелгенекен,—дедіол(бұрынғысынандажәйсыбырлай,—әзіргебұләңгіменіқоятұрайық...—Неге? — Кісіөліпжатқандамұнымыздұрысболмас...ОдандабәрімізболыпҰлбосындыжерлеугебарайық. —Өздеріңбілесің... «Беу-беу,Аяужан-айбәріндебіледіекенсің,сөйтетұрыпменікешіругедеқайратың жетпекекен!Бетімесалық етпек түгіл,өткенайыбымдыелемейкелғеніңқалай?Меніұялтқыңкелмедіме?Әлдеаядыңба?..»Аяужанендімағанбұрылып,дауысыншығарасөйледі.—Қайуақыттақоймақболдыңдар?—дедіол. —Екіде.Өзгелерелеңетеқалды.ЕндіАяужаноларғатүсіндіребастады.—УланыпқайтысболғанҰлбосынЖантастыңжақынжолдастарыныңбіріболатын.Оны ертеңсағатекідежерлейдіекен,— дегенАяужансәлкідірдіде,сөзінқайтасабақтады,— бізғой,таңғы кезеккешығамыз.Жұмыстысағатон
екідебітіреміз.Құрбыласжанғой,мұндабәлендейжанкүйержақыныдажоқсекілді,егерқарсыболмасаңдар,ертеңҰлбосындыжерлеугебригадаболыптегісбарайық... Алақандай қалада жаман хабар жатқан ба,Ұлбосыноқиғасыменмұңдағылардыңбәрідетаныссекілді,барлығыбірауыздан:—Барайық,—депсөзбайласты. Шай ішуге кірістік.Бірақ Ұлбосын бейнесіүйішінқара-көлеңкелетіпжібергендей,отырғандардыңжүзіжабырқапкенетбәрідетомсарақалды.МұнысезгенАлтынай,жұрттыңкөңілінсергітпекбопкүлдіргібірдеңелерайтуғакірісті.Ал менің құлағымаоның қалжыңының бірдебіріжетеремес.Қайғырсам,көңілім әлденеге қобалжи бастаса өзіммен өзімболыпкететінәдетім...Мұндайдақалыңқиялғаберілем,якиболмасажан-жағымдағыадамдардыңбетәлпетінзерттейбастаймын.Бұлменіңойымды бөледі.ҚазірдесонаукездегіБазаргүлдіңтойындағыдай,төңірегімдегілердіңөңін,мінез-құлықтарынбарлауғакірістім.МінеқарсыалдымдаКәріпжанотыр. Бұлұзынбойлыкелген,кеңжаурынды,өткіркөзді,қалыңқабақтыжасжігіт,басындағықоюқалыңқарашашыкірпініңинесіндейтікірейіптұр.Кәріпжанмен салыстырғанда Асылхан тіптібасқаадам.Ортабойлы,толықтаукелгендөңгелекжүздіжігіт.Ұйысабіткенқоюқарашашыжібектейжұмсақекенікөрініп-ақтұр.Ақсары,жұқаөңіәлденеденұялсаякиқысылсақапелімдеқызарақалады.Заманындафизиономистикағылымымен(адамныңсырт келбетіне қарап мінез-құлқын айыру) шұғылданғанИбнСинаныңтопшылауы бойынша,мұндайадамдарақкөңіл,күнәсізболуғатиісті.ТегіндеКәріпжанқаншалықтәуекелшіл,қайсарболса,Асылхансолғұрлымнәзікжанды,жұмсақмінездіжігіт.ОныңАлтынайды ұнататұрыпәлікүнгедейінсөзсалаалмайжүргенісолболар. Ақкөңілділікпенөжеттіктібір-бірінетеліпбірадаммүсінінтуғызуғаболады.Алосы КәріпажанменАсылханныңсыртбейнелерінбірадамғақауыштырсақайтереді?МысалыКәріпжанныңтікенектейедірейгеншашыменАсылханныңжұмсақойлыкөзінбіріктірсеқандайадамшығареді?Шашынақарасаң қайсар,көзінеқарасаң көнгішбірадампайдаболуымүмкінғой?Сондаолкімболғаны?Екіұдайбірдеңеболыпшығадыда?Өзойымаөзімкүліпжібердім.Дәлосы сәттестолбасындағы қыздарменжігіттердедукүлді.Ойымдысезіпқалғанекендепқуыстаныпқалдым,жанжағымаалаңдасам,олардыңмендешаруасыжоқ,өздеріменөздерімәзмейрамболыпотыр.Тірініңаты тіріемеспе,Ұлбосынқайғысы дәлосы сәттеешкімніңдекеңілінекірбіңсалыптұрғансекілдіемес. МенкөзімніңқиығынақырынАяужанғааудардым.Олұялакүлімсіреп,сәлқырынқарапотырекен.Пістемұрын,ботакөз,оймақауыз,үлбірегенақтамақ...Жазықмандайыменсұңғақкелгенжұмырмойнындабірәжімжоқ,иығынқолаңшашытөгілежауыптұр... Меніңинститутты бітіргенненберіҚызЖібектіңмүсінінжасауарманымболатын.Натурщица боларлық талай қазақтың әдеміқызынкездестіргем,дегенмен де бірде біріне тоқтай алмағанмын.Біреуініңтүрікөріктіболса,ойнақши қараған көз қарасында бір жеңілтектік жататын,әрбіреуініңтүр-
келбетіненсаналы жанныңишараты білініптұрсада,немойны,неерніменіңіздегенидеалымаұқсамай,амалсызбастартатынмын.БіркездеҰлбосындыдаойлағанмын.Бірақолмағантымыстыққұшаққақұмар,асажалындыжандайкөрінген.НегеекенінбілмеймінҚызЖібектіңбейнесіменіңқиялымдаөзгешеболатын.Олшыжығаныстықкүнніңалабұртқанаңызақжеліемес,жанындайжайтапқызаркешкісамалысекілдіеді:Жантәнінқандайоттысезімбилептұрсада,қимылындаұяңдық,құшағындаұятараласбіркөркемсабырлысезімжатуғатиістікөрінетін. Ал,Ұлбосынболсашілденіңыстықжеліндей,өзжалыныменөзінде,«сенідекүйдіругеқұмаржан.Мен ол кездеҰлбосынныңмағандегенбұлашыққұштарлығыөмірденөткелітұрғанәйелдіңеңақырғықуанышминуттеріекенінбілмейтінмін, сондықтан оның жалынды жан күйзелістерінтекәйелдікқұмарлықтан,өзінөзіұстайалмағандықтантуғансезімдептүсінетінмін.Оныңбұлқылықтары меніқорқытатын,кейдетіптіөнбойымдыҰлбосынғадегенбірқарсылық күш билеп,көңілімдідесуытатүсетін.ҚызЖібектіәліқауызынжармаған гүл секілдікөретін басым,Ұлбосынғаоныңбейнесінмұндайкездерімдеқиғымдакелмейтін. Алқазір...СолҚызЖібеккедегенидеалымдытапқандаймын.ЖаныңдыбірәдеміқиялғабөлерсұлуәнгеұқсағаносынауАяужанныңкүнәсізтазаботакөзінде ҚызЖібекке ылайық бір әсем мөлдір сезімұялағандай,Ерлікісіндәріптегендіерсікөрген,шынсүйіптұрсадаөзін-өзіұстайбілгенмінезқұлқындадабірорасанқасиетжатқандай.Мағандәлосы сәттеАяужанқашандаболсажанынарыныңсадақасы етеалатынқызболыпкөрінді.Мұндайжандықалаймәңгі сүймессің? Мәңгі сүймеу күнә! СондықтандамағанолбіздіңзаманымыздыңҚызЖібегіболыпелестеді. МенАяужанды өтежақсы көретінімдіосы минуттеанықбілдім!Олүшінотқа күйіп,суға батуға да бар екенімдісезіндім.Өзімніңсырымдыанықұққаныма қуанып кетіп,ендіАяужанға шаттана қарадым.Меніңжанымдытүсіндіме,ол да маған көз қиығын тастап,елжірейкүлімсіреді.Бірдемеайтпақшыболыпкележаттыда,өзініңұяңмінезіжеңіп,қояқойды.Көп кешікпей,ертең сағат екіде кездесудіуәделесіп,жастарүйлерінеқайтуғаыңғайланды. Аяужанды шығарыпсалайындепедім,қасындағыадуындыАлтынайданбатаалмадым. Азданкейінмендетөсегімежаттым.Бірақкөпкедейінұйықтайалмадым.Бүкіл ақыл-ойымды Ұлбосынғадеген қайғы,Аяужанғадегенқуанышбилеп,басымәңкі-тәңкіболды.Тектаңатағанакөзімілігіпкетті...8 — Менмезгілсізөлгенадамды өтеаяймын,—дедіол,—әсіресе,әйелжыныстыболса... —Heгe?—дедіммен.—Еркек-әйеліне,өлгенсоң,бәріаянышты...—Жоқ,әйелдіңөліміерекше,—дедіол,—әйелжалғызөлмейді,өзіменбіргебірнешеадамды алакетеді.Мүмкінолардың ішіндеПушкин,Гете,Шекспир,
Ньютондарболуы... —Еркекше?Тұқымсызбидайшығама? Осы біркөңілсізәңгімебұдантөртжылбұрынболған.МенөзімменбіргеоқитынМарийкадегенУкраинақызыекеумізанатомиялықмұражайғабарғамыз.Екеумізгедегипстанқартадамныңмаңдайәлпетіңмүсінгетүсірутапсырылған.Анатомиялықмұражайдаіздегенадамымыздыңбейнесінтез-ақтаптық.Кележатқанда,өліктержайынәңгімееттік.Жоғарғы сөздерсондаайтылған.Негеекенібелгісіз,сондағыосыәңгімеменіңесімеәлсін-әлсінтүсеберді...Қазір мен Ұлбосынның табытының жанындатұрмын.Оңжағымда—Шерубай,солжағымда—Кәріпжан.Табыттыңаржағында,бізбенқарамақарсы—Аяужан,Алтынай.Асылхан.Бұл—біздіңҰлбосынменақырғықоштасуымыз.Ескендір Зұлхарнайын ажалдың таяғанын сезіп,анасынахатжазыпты,дегенаңызбар.Атақты жиһангерөзініңхатындаанасынанаймағындағыбүкілаш-жалаңашты шақырып,садақаретіндеасқатойындырудыөтініпті.Текбұласқатуғантуыстарықазаболмағанадамдардышақырмаңыздардепті.Ондағысы— өлімсізжанжоқекенінекөзіжетсе,меніңқайтысболғанымдыанамаздаболсажеңілірекқабылдардегенүмітекен-міс. Расындада,өлімгекім қарсы тұраалады?Оданкімқашыпқұтылады?Қазақ:“Тумақбарболса,Өлмектебар”дейді.АтақтыСократ:“Жасбаланыңөміргеалғашқы аттағанадымы — өлімгеалғашқы аттағанадымы”демейме?Оданешкімдеқашыпқұтылаалмайды.Бірақөлім,қашандаболса,ерте.ӘсіресеҰлбосынсекілдіжасқа... Олқазірқызылшүберекпенкөмкерілгенағаштабыттажатыр.Ішкендәрініңзардабы ма,әлдеөлгенадамныңбәріосылайөзгеріпкетеме,өңісәлсарғылттартқан.Жайшылықтағы шиедей боп,адамды қызықтырыптұратындәндіеріндеріқазірбоп-боз.Суғасалғанкөнтәрізді.Осыыстықерінемеспееді—меніталайретқұшарланасүйген?Қазірмәңгіжұмылғананауүлкенқоңыркөздеремеспееді—қуанышсағаттарындамағанеркелене,құмарланақараған?Қайдаендісолардың жүрегіңе мәңгісөнбестей шоқ тастағанқұдіреттікүштері?Ұлбосынғадегенөмірдіңсөнуіменбірге,мағандегендебарқасиетініңсөнгеніме?Ие,солайтәрізді.Өйткеніөмірменөлім-ежелгіжау.Бірітұрғанжердебірітұраалмайды.Мәңгіалысыпөтпек.Бірақөлімдіқашандаболсаөміржеңеді,өлімніңқайғысынөмірдіңқуанышы жұбатады.МенендіамалсызҰлбосынныңбас жағында тұрған Аяужанға қарадым.Менің көзалдымадәлосысәттеҰлбосынменАяужанқатартүсті.Бірі-өлім,біріөмірсекілді...Бірімағандегенөзініңқуанышынқабырынабіргеәкетіптұрғантәрізді.Өлімдіөміржеңедідегеносы емеспе?Өмірқуанышы Ұлбосынғатаусылғанмен,мағанәлітаусылмаған,меніңалдымдасаналуанқуаныш,қызықбар... Осындайшешімгекелуіммұңекен,өнбойымдыбасқабірауырсезімбилепкетті.Кенетөзіме-өзім текөмірденқуаныш қанаіздейтінбірарсызжандайкөріндім.Сол-ақекен,көңілімбұлқанталқанболақалды.Расындада,менсондайопасызжанмынба?Солайсекілді.Әйтпесе,ҰлбосынныңқайғысынАяужанныңқуанышыменжеңдірмекболғаным қалай?МенқайтаданАяужанғақарадым.ОсынауопықжегенжүрегімніңтүбіненАяужанғадегенбіржылысезімменітағыбилейжөнелді.“Жоқ,жоқ,ҰлбосынтабытыныңбасындадаменіңАяужанды
ойлауым—оныңболашаққуанышынөзімніңқиналғансағатымдадамедеуетуім!Бұлменіңөмірсүйгіш арсыздығымнанемес,оғандегенмахаббатымнантуыптұр...МенҰлбосынғадаадалмын,Аяужанғадаадалболамын.Өмірқуанышынөлімгежеңгізбеу—бұдаадалдық..." Осы кездезауытгудогісағатекінішақырды.ЖанымдатұрғанШерубайбасынкөтеріп: —Табыттышығарайық,—деді. Мен,Шерубай,Кәріпжан,Асылхан,Әбілқасжәнеемхананыңбірсанитаржігітіалтауымызтабытты көтеріп,сыртқаалыпшықтық.Есікалдындатұрған,кілем жабылған жүк машинасының үстіне қойдық.Жаңағанабайқадым,Ұлбосынды жерлеуге жұрт әжептәуір жиналған екен.Қоштасугүлін,алып,бұрынғы қызметістегенжеріненбірқауым кісікеліпті.Әйел,еркегіаралас.Емханақызметкерлері,Шерубайменменіңтаныстарым,Аяужанныңсеріктері.Ұлбосынды танымаса да,өліктішығарып салуды парызкөргенбіренсаранбейтаныскемпір-шал,қартаңадамдардакөрінеді. Емхананыңсалқынкоридорындайемес,далашыжыптұрғаныстықекен.Үстінеқаракиінгенадамдардытіптікүйдіріпәкетіпбарады.Табыттықойысымен,машинақозғалабастады.Бізсоңынанеріпкелеміз.Күңіренежөнелгенүрмеліоркестртынымалмайзарлауда.Адамныңсайсүйегінсырқыратады.Онсыздақаралы көңілдіоданәріқұлазытып,үстіңебірқарабұлттүнерткендей.Оныңүстінекүндебүгінерекшеқапырықыстық.Оңтүстіктенсоққанаңызақжелде,қиналғанжанынашипаболудыңорнына,адамныңбойынкүйдіріпәкетіпбарады.МенАяужанныңсеріктеріменқатаркележатырмын.Аяужан,Алтынай,тағыбірсарышаштықызартжағымызда.. —Шіркін-ай,жаңбырқұйыпберермееді!—дейдіәлдекімақырынсөйлеп.Менкөккеқараймын.Аспанайдайашық,теккүнніңыстықтығынанкөгілдірөңіқалайықаңылтырғаұсап,ақшылданатүскен.Жаңбыржауатынтүріжоқ.Жазшыққалы осылай.Әлікөк жүзінен бір тамшы жергетүспеген.Сірәбиылқұрғақшылықболатынтәрізді.Күнікүркірегенкөктеміболмаса,жаздыңқандайқасиетібар,мендежауындытілепаспанбетінеқайта-қайтақараймын.Бәрібірсолқуқаңылтыраспан.Тексонаукөкжиектебірболмашықарабұлткөрінеді.Олүлкейіп,аспанды жауып,жаңбырлы бұлтқаайналғаншакімбар,кімжоқ.Менқайтаданойғаберілемін.КенетЛенинградтаанатомиямұражайынанқайтыпкележатқандағы Марийкаменсөйлескенсөзім есіметүседі.Бірмаңыздысөзболсаекен-ау,текболмашыой,мағынасызқайғы... Бірақосыдымғатұрмайтынсөздер,қусаңдакетпейтінмасатәрізді,әлсінәлсін “өлім”,“мезгілсізқаза”деген секілдісуық сөздерменмиымдышағып,топтанып,маңайымнанкетпей-аққойды. Зиратқаланыңоңтүстікшетіндедөңестеужердеболатын.Қаладаналысемес.Көпкешікпейжеттік.Оркестрдіңүніхабарбердіме,зиратбасынабірталайадамжиналды.Бейітқазылыпқойылғанекен.Ұлбосынжұмысістегенмодаларательесініңбастығы,семізшекелгентатарәйеліменӘбілқаскүйініштіазынаулақсөзсөйледі.Көңілдібилепкеткенқайғылы сезімненШерубайда,мендеаузымыздыашуғажарамадық. Табыттыбейіткетүсіребастағандағана,Шерубайөзін-өзіұстайалмай:
—Бақылбол,Ұлбосыным!—депеңкілдейжылап,жергебірдізерлепотыракетті. Жасыкелгенеркекадамныңжылағанынменбұрынкөргенжоқедім,бұныңөзіқияпаткөрінісекен.Аузы кемсеңдеп,тамағынабірсүйектұрыпқалғандай,ішін тартақырқ-қырқ етеді.Көзіненжасы әзершыққандай,оқта-тектеғанабұршақтайбопжергетамып-тамыпкетеді.Сай-сүйегімсырқырапэзертұрмын.Шерубайжұрттанқымсынатыңемес.Іштегішерөнбойынөртепәкетіпбаражатқандақалайқымсынсын!Көздентамғанжас—іштеншыққанқайғыемеспе,ешкімдеоныңжылағанынерсікөргенжоқ,қасіретінтарқатсындегендейоған“қой”дейтін де жан шықпады.Осы минутта менШерубайдыңҰлбосындықаншалықжақсы көргенінұқтым.Егероныңмахаббатыныңмұншалықтереңжатқанын,шіркін-ай,ерте сезсем,кім біледі,Ұлбосынекеуміздіңарамыздаештеңедеболмаспаеді,қайтереді?Әттең,өткенісатылғанокпентең,жоқтыіздегенменнепайда!..Бойымды билепкеткентолқындыәзертежеп,мендеқолымакүрекалып,Ұлбосынныңүстінетопырақтастайбастадым.Бұлменіңоғандегенақырғыпарызым.Бұданартыққолымнаннекеледі?Ұлбосындыкөміпболып,жұрттарайбастады.Мендесеріктерімменқалағақарай беталдым.Зираттан анандай жерге ұзап кеткенненкейін,бурылыпартымақарадым.ЖасқабырдыңбасындаәліқозғалмайотырғанШерубайдыкөрдім.Басытөменсалбырап,бағанағысынандабүкірейетүскен.Аяпкеттім.Бірекіауызтоқтаусөзайтып,жұбатуды дұрыссанадым.Жолдастарыма“сендержүре беріңдер”деп,кейін қайттым.Аяғымды сылбырбасып,Шерубайдыңқасынакелдім.Бойымдыбилегенқобалжудыәзербилеп:—Шереке...—депкележатыредім,олорнынанұшыптүрегелді.Көзіндеашуотыжарқ-жұрқетеді. — Жоғал!— дедіолөзін-өзіұстайалмай.— ЕгерҰлбосынменекеуміздіңарамыздасен пайдаболмағанда,ол мұндай халгежетпеседі!Деркезіндеоперацияістеп,ауруынандааманалыпқалатынедім!—дедіол,өздауысынанөзішошығандай,бірмезетүндемейқалдыда,қайтадансөйлепкетті.—Ендіменіңқасыманебетіңмен келіп тұрсың?Сен текҰлбосындығанаемес,менідеөлтірдің!Егерменібіржамандыққаұшыратқыңкелмесе,бүгінненбастапкөзімекөрінбе!Маңайымнанжүрме!Мененжақсылықемес,қастыққанакүт!Шерубай екеуміздің арамыз араздықпен бiтетінінменбұрыннандасезінетінмін.Бірақ дәл мұндай болады деп ойлағанемеспін.“Ұлбосындыөлтірген сен”деген сөзін естігенімде,біреужүрегімебізсұғыпалғандай,неайтарымды білмей тұрып калдым.Ашу үстінде адамнедемейді,бірақШерубайдың мұнысы тым қаталдық емес пе? Бұғанкалайшыдайсың?Шыдамағанда,төбелесесіңбе?Әлдеолдұрысынайтыптұрма?Біреуалқымымнанқысып,буындырыптұрғандайдемімдіәзералып,ұзақуақытқадейін үнім шықпай қалды.Әлден уақыттабарып,есімдіжинадым,қасіреттіжанменендісөзталастырудыжөнкөрмедім,Шерубайғатілқатпастан,бұрылдым да,анадай жерде күтіп тұрған Аяужанғақарайжүребердім.Шерубайдыңтаққанайыбы ішімдіөртепбарады.Қолданкелердәрменжоқ,діншіладамболса,“Одүниедекөрермін”дередім,амалымне,дінгедесенбеймін,құдайғадасенбеймін.
Аяужан менің қабағымның тұнжырап кеткенніненШерубайекеуміздіңарамыздабірауырсөзболғанынсездіме,бетімежүдейқарадыда,қойды.Үндеген жоқ.Екеуміз қатар жүріп келе жатырмыз.Күнбағанағысындайтымырсық ыстық.Басымды көтеріп,көкке қарапедім,аспанбетінқалыңмақтаментұтастыражапқандай,қарабұлттеп-тегісқымтайқапты.Желжоқ.Бірақ тұншыға түнерген қапас. Адамға дем алғызаремес.Күнкөзікөрінбегендіктен,жербетідеәлгідейемес,күңгірттартқантәрізді.Аспанжүзіқарабұлт,жербетіқаракүңгірт,көңілдідеқорғасындайбірауыруайымбасқан.Айқайлапжіберугебармын. —Шіркін-айжаңбырбірқұйыпберермееді,—дедімменде.Дүниеде,біздіңкөңіліміздебіржаңарыпқалареді,—дедіАяужанда.Жомарттабиғатбіздіңөтінішіміздіестігендей.дәлосымезеттежарқ-жұрқетіп,найзағайойнайжөнелді. Көктемгікүнніңкүркіреуібірғажайыпкүшқой!Жарықдүниегебіржаңаүнәкелгiсiкелгендей,сатыр-сұтыретіп,бүкіләлемдiтiтiрететүседі.Өзініңалуанүнімен жер мен көктібір сілкіндіріп тастамақ тәрізді.Балакезімдекүнніңкүркірегенін ауыл адамдары Ғазірет-Ғали дүлдүліменшайтандардықуыпшапқандағы дүбірідептүсіндіретін.Кенетосы ертегіесіметүсіпкетті.Көккеқарадым.Расындада,күнніңкүркірегенібірдүлдүлтұлпардыңшапқанытәріздіекен,күншығысжақтанбасталып,күнбатысқақарайатшапқандай,тарсылдайжөнеледі.Расымен,шалдардыңайтқандарыраспа?Кенеткүнсатыр-сұтыретіп,аспандыжергетүсіргісікелгендейкүркіреді.Осынаукүркірауыройымдыүркітеалса,жарареді.Меніңкөңілімдетүнереұялағанқайғығаосындайбірғажайыпүнкерек-ақ.Солүндіестігендеймін.Ендікенетсерпілетүстім.Дауылдыаңсағандауылпазтәріздімін.Кеудемдіқарсы ашыпосынаукүркірегенкүнменсонаужарқырағанжайоғынқарсыалуғабармын.Текөнбойымдызілдейбасқанауыройданарылсамекен!Әлденегеосыминуттеменіңойыма:Сілкінсінмейліжерменкөк, Құлатсындауылқайыңды! Қозғасаекенсолартек Жүректетұнған қайғымды!— деген ақынныңөлеңікелдіде,меносышумақтыбардаусымменайқайлаптақпақтайбастадым!Күркірегенкүн,ойнағаннайзағай,оларғақосыламендеайқайлапкелем.Аяужанмағанүрейленеқарады.Козқарасында“бұғаннеболды?”дегенқорқыныш бар.Дегенменолбойынтезжинап алды.Менің ызаланашығарған үнімнен,бойымдыбаскануайымныңқаншалықауырекенінтүсінгендей!Ендіолмағанаяғандайкөзтастады.“Жоқ,жоқ,мейліжүрегімдіқандай қайғы басса да,мағанаяушылықетпесін!Аяушылықадамныңтекмүсәпірлігінкөрсетеді.Мендүниегемүсәпірлікүшінкелгемжоқ.Ерлікүшін,қуанышүшінкелдім”.Бойымдыкенеташукернепкетті.Меніңбарқайғы-уайымымаАяужанкінәлідейоғантүксиеқарадым.Тіптіқаттысөзайтуғадабармын.Бұныңбәрідәрменсіздіктіңдалбасасысекілді!Дәлосысәттекүнкүркіреуінқояқойдыда,аспаннанбіреушелектепсутөккендей,кенетмұздайсұп-суықақжауыннөсерлепқұяжөнелді. Жанталаса қызынған көңілге,тымырсық ауаныңзілдейбасқаныстықжүгіненәбденталмаусырағанденегебұданартықшипаболарма,тынысым
кеңіп,бойым жеңілденеберді.Жаңбырдыңмұздайсуықтамшысыбойыңдағықайғыңды жуыпжатқандай,қалыңжауынныңастында,жасбалаша,рақаттанатұрдық.Жаңбырнөсерленетүсті.Біздібіререкшесезімбилеп,балакезімдегідей“Жаңбыр!Жаңбыр!Жау!Жау!”— деп,екеумізбірдейайқайсалдық.Өзіміздебілмеймізбұлнеткенқуаныш екенін.Біздіңбұнымызкөңіліміздітұнжыратқануайымнанқашутойы ма?Әлде,көптенберібүкілжан-жануаратаулыаңсайкүткен,осынаукөктем жауынының келгеніне насаттанғанымызба?Әйтеуірөзімізтүсінбейтін,әкетіп баражатқан бір қияпат.Жанағанатұншықтырғантымырсық ауадан бой серігіп,суық жаңбыр жүректіөртепжатқанқасіретжалынын сөндіргендей.Жаңбыр ендітіптіқұйды.Әрі-беріденсоңаппақбұршаққаайналды.Мұздытүйіршіктерұйтқикеліп,беткеұрады.Табиғаттыносыбірсоққысынаңсапкүткендей,кеудеміздіқарсы тосамыз.Біздіңбұнымызішібауырынды өртеп бара жатқан қайғыдан құтылуамалыма?Әлдеалбыртжастықтыңкөктемнөсерінешаттанғанеркіндікереуіліме?Түсінуқиын.Кенеткүнқайтакүркіредіде,тастөбеденшелектепқұйыптұрғанқалыңжаңбырзаматтаөзініңбағдарынөзгертіп,жантаяжауды.Мұздайсуықтанадайтанадайжаңбырсуыендібіздібеткеұрды.Сол-ақекен,қайданпайдаболғанынбілмеймін,оңтүстіктендауылтұрып,жаңбыраралассұрапылжербетіналайтүлейетті.Желдіңкүштілігісонша,біреуқосқолдапкеудеңненитергендей,кейінқарайсырғытыпәкетіпбарады.Қалашетіндегіжасқайыңдар,жапырақтарыжердісүйе,сұлай еңкейеді.Жаңбыр тыйылып,ендіәлемдісұрапылбиледі.Долданған бақсыдай,ысқырына ішін тартып,қызылшоқтыжалаңдатаойнағандай,әлсін-әлсіңнайзағайынжарқылдатып,адамныңатысынқуыра,жербетінәлем-тапырықетіпәкетіпбарады.Долыжелдіңекпініменкөтерілгенсулытопырақ,қаралайкөктіңбетіналып,біркездебүкілжер-жаһандытүнбасқандайболыпкетті. Жарықсәулежоқ,жан-жағымыздыңбәріқапқара.Ұлыған,ысқырған,ішіңтартаөкiргенсұрапыл!Сатырлайойнағаннайзағай?Аузы-мұрныңакіріп,демалдырмай,тұншықтырып бара жатқандай топырақ,түйіршікқұмайттас.Адамныңжанытүршігерліқбірқиямет!Аяужанқорқайындедіме,мағантығылатүседі.Меноныңдірілдегенденесінөзіметартып: — Бұлөткіншідауыл!Қазір,қазірбітеді,— деймін.ДаусымныңАяужанғажетпейтінінжақсы білемін,сөйтседе,сөйлеуімдіқоймаймын.Сөйлейберсем,өзімдіде,оныдатыныштандыратынсекілдімін. Меніңқұшағым саяболды ма,Аяужанендідірілдеуіңқойып,кеудемненбасыналып,жан-жағынақарайбастады да,кенетитеріпжіберіп,кейінқарайыршыптүсті. —Кран!Кранқұлайды!—дедіол,үрейленеайқайлап.Менештеңегетүсінбей:“Қайдағыкран?”депсұрағанымшаболғанжоқ,ол,оқтанүріккенорқояндай,атажөнелді.Лайлы,қараңғыдауылдыңортасынасүңгіпкеткендей,заматтакөзалдымнанғайыпболды.Жаңағанадауылдансескеніп,құшағыма тығылып тұрған Аяужанның бұлҚылығынатаңырқай:“Япырмай,бұнысы несі,қайдағы жоқкраннегеаузынатүсті?”—деп,соңынанжүгіреберіпедім,етпетімнентүстім,тұрасала,қайтаұмтылып,сүріне-қабына,жүгірежөнелдім.
Өкпемдіқолымаала,Аяужанды қуыпкелемін.Желдәлқарсыалдымнан.Мен алғаұмтылсам,ол менікейін итереді.Дауылбіресебәсеңдейді,біресебұрынғысынандакүшейетүседі.ЖелдіңсәлсаябырлағанкезіндеАяужанныңалыстанағараңдағанбейнесінкөзім шалыпқалды.Қаланықиғаштай,өздерісалыпжатқанмектепқұрылысынақарайбеттепбарады.Оныңөзкранынабаражатқанынендітүсіндім. Неге сонша асығады?Кранына не болып қалды?Тіптіештеңетүсінеремеспін.Әйтеуірқұржүгірудібілемін. Өкпем өшіп,құрылысжанынажеткенімде,меніңеңалдыменкөргенім,темірбаспалдақпенжоғарықарайөрмелепбаражатқанАяужанеді.Оданкейінкөзіметүскен— сұрапылдауылдың екпінінешыдайалмай,мектептіңүстінеқарайсырғитөнгенжүздегентонналықкранныңжоғарғыканатыболды.Желтағыбірышқынаұрсақанаткрандыөзіменбіргеқұрлыстыңүстінеалақулауыкәміл.Ондамонтажыжаңағанабітугеайналғанмектептіңдымыдақалмайды.Бұлайкын.Жүзтонналықболаткранжүзелуметрбиіктіктенқұларболса,нешыдатады? Халықтың михнатпен бітіруге айналғанеңбегінеқандайқауіптуғанынендітүсіндім.Тұлабойым дірілдепкетті.Жүрегімаласұрып,әкетіпбарады... —Бері,беріжүр,—дедібіреубілегімнентартаберіп,—қазіркранқұлайды,өлесің! Менбілегімдіжұлыпалдым.ЕкікөзімдіАяужаннанайыруғакүшімжетпеді.Олсолқылдайтербелгеналыпкранныңжоғарғы тұсынажетіптеқалғанекен.Темірбаспалдақтабірнешеретаяғытайып,құлайжаздағанындакөріптұрмын.Бұлкезде,жан-жақтыңбәріанықкөрінебастаған.Бірақжелекпіні,күшеймесе,толастаремес,гуілдейкепұрғанда,үйлердіңтасасындатұрғанменіңөзімдідеұшыражөнелердей.Алеш қалқаны жоқкранбасындақандайжағдай?КөзімАяужанғатүскенсайын,зәре-құтымқашып,өліпкетугетаяумын.—Япырмай,неткенержүрекмынау!—дедіжанымдағыеркекдауыс.—Өзінемене,әйелме?Иe,әйелғой!—Қобалжығандауысендізәре-құтымдытіптіалатүсті.— Бишара,кран-мраныменбіргеқұлайды ғой.Мұндайсұрапылға,жанжағынанболатарқанментартылмаған,қорғансызкранқайданшыдасын!Желендібірекпіндейсоқса,шаруасы біттідейбер!Сірә,өмірденқұтылаалмайжүргенбірсорлыда!Бұлсұрапылдақолынаннекеледі.Жанымдақобалжығандауысәлдененітынбайайтыпжатыр,бірақоныңсөзініңаяғынменестігемжоқ,екікөзімсонаукраншыотыратынбудкағажетіпқалғанАяужанда... “Сірә,өмірденқұтылаалмайжүргенбірсорлыда!”дедіжанымдағыдауыс.ӨмірдіАяужанныңкандайсүйетінінбілермееді!Адамбаласыныңұлыкуанышы,ерлі-зайыпты болуына бір жетіқалғанында,Аяужанныңосынауажалғабелбуғанынестісе,недередібұлкісі? Расында,Аяужандүниеніңбарқызығынқиып,көрініптұрғанажалғақалайбелбуды?Мағандегенмахаббатының,өміргедегенқуанышыныңтағдырынқалайойыншықкөрді?Әлдеоғанхалқынадегенпарызы,өзгесезіміненөктемболғаныма?Қуаныш,ләззат,рақатбәріқосылып,қанынабіткенерлікқасиеткежетпегеніме?Солайтәрізді...
БұлкездеАяужанкраншыныңотыратынорнынадажетті.Будканыңесігінашып,кіребастады. —Егеркранныңқанатынжелгеқарсықойса,мүмкінкранқұламайқалуыда!— дедіжанымдағы дауыс.Бұныңүніненменбірболмашыүмітсазынестідім.Меніңдекөңілімдебірболар-болмассенімұшқыныпайдаболабастады.—Сізсолайойлайсызба?—депменжанымдағыдауысқабұрылдым.Жаңағанаоныңжүзінкөрдім. Бұлбетінәжімбасқан,үстіндегікиімісу-суболғанбіржұмысшыекен.Одакранныңжоғарғытұсынанкөзіналмайтесілеқатыпқалған.СонаукранүстіндегіАяужанныңалыстағдырыбұныңжүрегінедежақынекеніқобалжығантүрінен,тесілеқарағанкөзініңұшқынынананықсезіліптұр. — Сөзжоқ!— дедіолмағанқарамастан.— Егеркранқанатыжелжаққашығарылса,салмақтасолжаққаауады.Онда,дауыл,мейлі,онкүнсоқсын,кранқүламайды.—Кісіқобалжикүрсінді.—Әттен,үйтугеболармаекен?Дауылтымкүштіғой.—Кенетолайқайлапжіберді:—Жарайсың,қызымаямабаркүшіңді!Басатүсконтролерді!—Қайтаданкранныңбасынақарадым.Кранныңелуметрлікұзынқанатыақырындап,бейнебірадамныңсозылғанқолы тәрізді,желгеқарсы қозғала,сырғибастады.Міне,олорташенненасты.Кранжүретінтеміржолдыңтабаныменқатарласты,ендіекіметрдейқимылдаса,желдің екпіндітұсынанөтеді.Кранқанаты солжергетаяпкеледі...Ақырғықимыл.Жоқжелжеңгізбеді.Олдолданакепсоққанда,кранқанаты,дәлбір,сылқетіпбосапкеткен,сағаттыңтіліндей,кейінсырғижөнелдіде,екпіндейқозғалып,бұрынғы орнынабірденжетіпбарды.Сартетіптоқтағанжүздегентонналыққанатекпініненкран,құлайжаздапбарып,әзерқалды.Қайдан пайда болғандарын білмеймін,дәл осыуақыттакрантүбіндешоғырланақалғанКәріпжан,Асылхан,Алтынайғакөзімтүсті.Өңжоқ,түсжоқ,бәрінің жүзіндеабыржығандық.Көздеріндеқорқыныш.Әсіресе,Алтынайдыңтүрінеадамқарауғақорқатын. — Аяужан,айналайын,тастакранды!— дедіолбардаусыменайқайлап.—Мектептіқиратса,қайтасалармыз.Құрысынбәріде!Түсжылдам!МектеппенАяужанныңбасынатөнгенқауіптіқайданестігенінбілмеймін,сұрапылдауылғақарамай,кранжанынажұртжиналақалды.—Верхолаздарқайда?Верхолаздарғахабарберукерек?—дегендауыстарестілді. — Неге тұрсындар,Асылхан,Кәріпжан!— Алтынайшыр-шыретеді.—Шықсаңдаршыкранныңбасына,түсіріңдерАяужанды!Асылханкранғақарайұмтылаберіпеді,бірмосқалжұмысшыжолындатұрақалды. —Қолданкелмескеұмтылмасболар!—дедіолзекисөйлеп,—көрмейсіңбе,дауылдыңқандайкүштіекенін?Кранғаекіншіадамжууғаболмайды.Одандабәрімізбірдауыстананақызғатүсделік. Жұртшулапқояберді. —Жақсы! —Недейміз? —Сізбастаңыз.Бізқостайық
Азданкейінбәрімізқосылыпайқайсалдық. —Аяужан!Түсжылдамжерге!Кранқұлауғажақын!Аяужан!Түсжылдам...Пәрменімізше айқайлаған даусымыз кран басынажеттіме,әйтеуіркабинаның терезесінен Аяужанның басы көріндіде,қолынбізге“қазір”депсермегендейболып,қайтаданжоқболыпкетті. Дәлосысәттежелдесаябырлайтүсті.КранқанатыдаАяужанныңдегенінекөнгендей,қайтаданжелгеқарсытеңселеқозғалып,сырғыпбарады.Бірметр...екіметр...Менде“уф”депдемімдіалғандайболдым.КранқанатыДәлосыкездежелгеқарама-қарсыкеліптоқтады. Жұртқуанғанынаншулапжатыр. —Жарайсың,Аяужан!.. —Ендікранқұламайды. Әлгімосқал жұмысшы қайтадан дауыстады.—Қанаттытезірекбекіт,қызым! Мосқалжұмысшы аузынжұмағаншаболғанжоқ,сұрапылдауылжұрттыңқуанашулағанүнінбіржолататұншықтырғысы келгендей,кенетекпіндейкеп,қайтаұрды.Бұлжолы дауылекпінімағананағұрлымкүштіреккөрінді.Шатыршұтыретіп,жұлынғанүйтөбелерініңқаңылтырыменқұлағанбірнешетелеграфбағаналарынкөзімшалыпқалды.Желөзімдідетұрғанорнымнананандайжергеұшырыптүсірді.Көзімдіашып,жоғарығақарағанымда,еңалдыменкөргенім—мектептенсәлқиғаштау,бірбиікжартасопырылыпжергетүскендей,ақырынжантая,құлапбаражатқанкранболды. —Аяужаным!—депжанымтүршігеайқайсалдым.Оныңаржағынданеболғанынөзім дебілмеймін,көзімқарауыта,жергеотырабердім.Текеңақырғыестігенім,жердісолқылдата,гүрсетіпсоққан,алыпкранныңжаншошытарлықүніболды.“Бәрібітті”дедімменішімнен,сөйлеугетілімкүрмеліп,үнімшықпайқалды. Соданкейін,біреужансезімімніңқылпернесінпышақпенкесіпжібергендей,жан-жағым құлаққаұрғантанадайтынатүстіде,барлықдыбыс,у-шумүлдемөшті...Артынанбарыпбілдім,менталмаусырапкеткенекем.9Есімдіжиып,орнымнан түрегелгенімде,сұрапылдауылбасылып,әлембіткентынышталақалғанекен.Жүгіребасып,жұрттопырланажиналғанжергекелгенімде,еңалдыменкөргенім—Аяужанболды.Өңжоқ,түсжоқ,боп-боз.Ақхалаткигенекіжігітносилкағасалып,“жеделжәрдем”машинасынаапаражатыр.Күйзелген,аяған,сыбырлайшыққандауыстарестіледі.—Бишара,тіріқалсажарареді... —Мектептіаманалыпқалдығой... —Мұндайөжетқызболарма! —Терезеденсекіруқалайойынакелдіекен. —Әйтпесебыт-шытболатынедіғой. —Нәзікденеліқызтүгіл,анакөкқұрыштемірдіңөзіжапырылыптүскенжоқ
па... —Текбишаратіріқалсынде... —Тіріқалғанмен,мүгедекболмасанетсін... —Бишара-ай! Артынанбарыпбілдім,кранқұлапкележатқанда,жергежетебере,Аяужанөзіотырған будкасының терезесін аяғымен теуіп сындырып,сыртқақарайсекіреді.Осы бірөжетқимылоны тілтартпайкетеражалданалыпқалады.Краннанбөлек,анандайжергеұшыптүскенАяужанныңтіріқаларыәлідеекіталай,бұныоныңөліксекілдісөнеқалғантүріайқынкөрсетіптұр.“Жеделжәрдем”машинасыАяужандысалдыда,тезжүріпкетті.Меншыдайалмай,соңынанжүгіретүсіпедім,біреубілегімненшапберіпұстайалды:— Асықпаңызшы енді,ағатай,— дедіжыламсырағанқыздауысы,—қазірауруханағабіргебарамыз... Жалтқарасам Алтынай екен,екікөзіжасқатолы,ернікeзeріпкеткен.Жанында Кәріпжан мен Асылхан жәнебір-екіжігіттұр.Аяужанныңмұндайболуына өздеріайыптыдай,бастарын жерден алмайды,қабақтарықарсжабылыпкеткен. Біртопболып,бәріміз“жеделжәрдем”ауруханасынақарайбеттедік.Алғабасқанаяғымкейінкетіп,әзержүріпкелемін.Қайғышіркінмұндайауырболарма,екіиінімеекікісімініпалғандай,мықшиятүсіп,аяғымдыәзербасамын.Уішкендей,жүрегімдекүйдіріпәкетіпбарады... Өзімнің қолымнан ерлік келмейтін болғандықтанба,ерліккөрсеткенадамдарғабасию -балажасымнанәдетім...Қазақтыңертегі-қысаларының“ЕрШора”,“ЕрТарғын”,“Қобыландыбатыр”секілдіқаһармандарынбылайқойғанда,ТөлегенТоқтаров,СұлтанБаймағамбетовтыңерліктерімыңжылжасасамда,қолыматүспейтінбірғажайыпдүниетәрізденеберетін.Солерліктіөзкөзімменкөрдім.Солерліктісауыткигенбатыремес,қолынаавтоматұстағанжауынгеремес,жігітбетінеұялақарап,үлбірегенжасқызкөрсетті.Сондайқызғаендіқалайбасимессің!Қалайардақтамассың!Иә,менАяужандыардақтаймында,оныңерлігінебасиемін!Қаһарманғақазажоқ.Олменіңжүрегімненендіөмірбойыөшпесорыналады.Ол—меніңмахаббатым.Бұрынжайғанасүйгенболсам,ендіоныхалқыүшін,жұртүшінжанпидаетеалатын,елімніңардагераруыдепсүйемін.Мұндайқыздысүю,мұндайқызғақолыңжетудіңөзібірбақытемеспе?Иe,ұлыбақыт.Меншынындабақыттыжанмын! Дәл осы сәттеменің бұным әліертеқуанышекенінаңғармаппын.Біз,Аяужанекеуміз,ендіқайғы менқуаныш тәрізді,бірімізденбірімізжұбымыздыжазбайтынхалгежеткеніміздіойламаппын.Қуанышжүргенжердеқайғыдажүреді,бақытжүргенжердебақытсыздықтажүреді,табиғатдүниедеештеңенідежекежаратпаған.Бұғанменіңкешікпейкөзімжетті.Бізауруханағакелгенде,Аяужанғадәрігерлікеңалғашқыжеделжәрдемдеістеліпүлгіргенекен.Бізбенсөйлесугешыққанұзынбойлыкезекшідәрігер:—Тығызжәрдемжасалды,—дедіқобалжисөйлеп,-қанытоқтатылды.Уколдаберілді.Албізжамырапқоябердік: —Ендіқауіпсізбе? —Қайжерінезақымкелдіекен?
—Қайжерінезақымкелдіекен? —Өзіесінжинадыма? —Әйтеуіртіріқалама?.. Дәрігеройланажауапқайырды. — Қазірпәлендеуқиын...Өлімаузындажатырдеседеболады...Есіуколсалғаннанкейінбір-ақреткірді... Мына сөздердіестігеннен кейін,әлем бетін қараңғылықжауып,жанжағымныңбәрітүн,мүлдебірүңірейгенапандайболыпкөрінді.Кенетбағанағыдауылдыңысқырғандолыүніестілді. —Сізгенеболды?—дегенүнқұлағымаәзер-әзержетті...Менесімдіжинадым. — Ештеңе де болған жоқ...Жай әшейін...басымайналыпкеткені...—дәрігергеқарадым.—Аяужанғаендінеістемексіздер?—Қазірбәлендейалмаймын...Бірсағаттанкейінконсилиумболады...Егеролоғандейін.... Дәрігер,сірә,“тіріқалса”дегенсөздіайтпақболуыкерек,кілттоқтайқалды.—Тіріқалмауыдамүмкінбе?—дедімменөзімді-өзімұстайалмай.—Менолайдептұрғанжоқпын...Адамнеғұрлымбиіктенқұласа,соғұрлымқауіпкөпболадыемеспе... Дәрігерәйелаурухананыңішінекіріпкетті.Бізконсилиумныңнәтижесінкүтіп,қоридордаотырыпқалдық.КөпкешіктейАяужанжұмысістепжүргенбөлімшесініңпарткомы,месткомы,прорабы секілдібастыадамдарыдакеліпжетті.Бәрідеегдетартқан,күстіқолды жұмысшыларекен.Краншыныңхаліжандарынабатыптұрғанытүрлеріненап-айқынсезіледі.Дәрігерәйелбұлардыңсұрағынадажаңағыбізгеайтқанжауабынберді.Амалжоқбұлардабізсекілді,консилиумныңнедерінкүтіп,коридордаотырыпқалды.Бәріміздедеүнжоқ,текақырынкүрсінебереміз.ӘсіресеАлтынай.Ол“ах!”ұрғанда,онсыздашығуғатаяутұрған жаның,тал басынан үрiккен торғайдай,кеудеңнен“пыр”етіпұшажөнелетіндей... Бұлнеткеназап?Ментағы ойғакеттім.Меніңойымша,тозақтыкөрмегенадамды жұмаққа жібермеукерек.Өйткеніазаптыңнеекенінұқпағанжанжұмақтың қадірін білмейді.Сондай-ақ кім де кіммахаббаттыңзардабын,ауырпалығын тартпаса, оның қуанышын, қызығынбағаламайды.Картаойынында қолың шыққандай,махаббатта да оп-оңайжолыңболаберсе,адамның оған даетіүйренеді,асыл құнын түсіріпалады.Мүмкіносындайсебептенболар,меніңдеҰлбосынныңмахаббатынбағаламағаным?АлАяужанғаолайқарауғатиістіемеспін.Өйткеніоныңмағанқаншалыққымбатекеніносыбір-екісағаттыңөзікөрсеттіғой.Махаббатқұркөңілқұмарлығы,неболмаса,тәнқұмарлығыемес,олсезім,жүрек,қияләміршісі,адамбаласыныңжантүкпіріненмөлдірбұлақтайқайнапшыққанасыларманы.Олүшінадамқандайазапқада,қандайқиындыққаболсада,шыдаукерек.Сондағанамахаббат—теңізшініңғажайыптұңғиыққасүңгіп,алыпшыққанмеруертіндейбағалы,құнды...Бірсағаттай уақытөткенде,дәрігерәйел қайташықты.Бәрімізбірдей,бұйрықестімексолдаттарша,орнымызданұшып-ұшыптүрегелдік.— Консилиумге барлық дәрігер жиналды.ТекдокторШерубайкелмей
жатыр,—дедіолтағыдақобалжи. —Кісіжіберіліппееді? —Хабаршыекіретбарыпқайтты,есігіжабықдейді.—Мүмкінішіненбекітіпалғаншығар? —Телефонғадажауапбермейді. —Консилиумдыонсызістеугеболмайма? —Боладығой...бірақдокторШерубайүлкенмаман...Егероперацияістеугетуракелсе,окісініңқатынасуыөтеқажет... Адамныңадамсызкүніжоқ.БағанаШерубайдыңауырсөздерінестігенненкейін,ендіоны мәңгікөрмеспіндепедім,ендіамалжоқ,солШерубайғаменқайтабаруғамәжбүрболдым.Негеекенінбілмеймін,мағанолүйіндежатқандайболды датұрды.«Сөзжоқ,дедім менішімнен,олүйінде...Ұлбосынқайғысынкөтеріп,көшедежүрерондакүшжоқ...» Бірақ мен барғанмен,ол келе қояр ма екен?Әсіресе,Аяужанныңтағдырымен менің қуанышым,махаббатымның байланыстыекенінбілсе,недейді?Мағанауыртпалықсалғандажақсыедің,ендіөзіңдеменіңхалімдеболыпкөр,«Шоқ,бәлем,шоқ»демесінеқандайсенімім бар?..Жоқ,Шерубайдәрігер,олайдемескетиiс..... Дегенмен,«Шерубайдытауыпәкелем»деп,менауруханаданшықтым.Оныңкелуінеде,келмеуінедекөңілімдүдәмәл...Ұлбосынқайғысыныңоғанқаншалықауыртигенінменжақсыбілемін...Бірақамалне,қайткенкүндеде,Шерубайдыалыпкелукерек.Мыстаудаоданбілгір,оданоперацияістеугеептідәрігержоқ.Егерол келмесе,Аяужанды ешкім ажалдан алып қалаалмайтынынаәбденсенемін...Шерубайдың үйінекеліп,есігінқатты қағабастадым.Үйіндеекенісөзсіз,есігініңкілтіішкіжағынанкөрініптұр.Әріқақтым,беріқақтым,ашаремес,меніңқасымакөршілерідежиналабастады.«Неболдыекенбұкісіге?»,«Өзітіріме?»,«Қатты ұйықтап кеткен болар» деген дауыстардаестіледі.Мендеқобалжиындедім.Ұлбосынныңөліміненкейін,егер«тағыбіреуөзін-өзіөлтіріпті»десе,бәлендейтаңқалақоймаседім.Бұрынөзіне-өзіқолкөтергенкісінікүресугекүшіжоқ,жігерсіз,ақымақжандепсанайтынмын. Ондайадамдартуралытіптіойлағымдакелмейтін.АлҰлбосыннанкейін...Әсіресе,оныңхатыноқығаннансоң,менмұндайіскежанталасқанжанныңнегебаратынынұққам.Адамғаөмірденгөріөлімжеңілкөрінетінкезіболадыекен.Қуаныш,бақыттыңөзіүлкенқайғығаайналып,жанындықоярғажертабаалмай,кейдеадамжанталасатынысөзсіз.Кісімұндайминуттеріндежынданғанжанменбірдей,оғанөмірденөлім артық.Баройынтекөлімбилепәкетеді.Жәнеоғандүниедеөлімненасқанрақатжоқсекілді.МенмұныҰлбосынныңхатынананықтүсінгем.Расындада,қайғыны жеңуден өлім жеңілемеспе?Әрине,меніңқолымнан өзімді-өзім өлтірукелмейді.Мен ондайеремеспін.Бірақондайерлердіңбарекенінеендіанықсенебастағам.Әйткенмен,Шерубайдыңбүйтіпөлгенінқалаптұрғамжоқ.Олменіқаншажеккөргенмен,меніңоныжеккөрерліксебебімбарма?Ақылды адамныңбұлдүниеденоп-оңайкетуі,кімгеболсада,батпайма?Осы ауыртпалықтыңзардабы болуы керек,есіктіқалайтепкілейбастағанымды өзімдебайқамайқалдым.Әлденуақыттаарғыжақтанбіреудіңкележатқансыбырыестілді.Азданкейінтырсетіпкілтбұралып,есікашылды.
Қарсы алдымдаШерубайтұр,өңісұп-сұрболыпкеткен,бағанағыҰлбосындыжерлеугебарғандағықаракостюмүстінде,су-су,сірәтөсеккесолқалпындажатакеткенболуыкерек,әржеріуқаланып,жымырлыпқалған.— Есіктіқаққансенбе?— дедіолмағанренжиқарап,ұйқы-тұйқыболғаншашынқолыменжөндеп. —Иә,менедім... —Кіронда...Менүйгекірдім.Өзгежұртсырттақалды.— Жайма?— дедіШерубай.Үніндебағанағыдайашуемес,шаршағандық,қажығандықбар. —Сіздіжеделжәрдемауруханасынатезкелуіңіздіөтініпжатыр.Сірә,мұндайсұраққаәбденкөндігіпалғанболуыкерек,«неге?»депсұрағанжоқ.Тексолжүдегенқалпымен,дауысынөзгертпей:—Жақыныңбаеді?—деді. —Иә,өтежақынымеді... МенАяужанныңкім екенін,қалайапатқаұшырағанынбәрінтегісайтыпбердім.Теконыңөзімеқандайжақындығыбарынғанаестірткемжоқ.— Олқыздың сағанқандайжақындығы барынайтпай-аққой,түріңненкөрініптұр,—дедіолтағыдадауысынөзгертпей.Олбаяуқимылдап,шылымыналып, тарта бастады. Мен тықыршып, орнымдаәзертұрмын,«Жеделжәрдемнен»шыққанымадакөпбопқалғанынжаңааңғарабастадым...—Аяужанхалүстіндежатыр...Әрминутқымбат...— Біз бағалап білмейміз ғой...Әрқайсымыздыңөміріміздіңәрминутықымбат... «Кісіөлейіндепжатқанда,пәлсапағаберілетінмезгілме?Бұнысынесі?Әлдемененөшіносылайалмақпа?Ондабұлдәрігеремес,қанішерболғанығой».Неайтарымдыбілмей,жарылыпкетугешақтұрмын.Шерубайендіқозғалмаса,бассалуғададайынмын... — Қуғыншыданқұтыламындеп,қорқақтыңқашабілгеніде—ерлік!Сеніңменііздепкелуіндеадамгершіліккежатады,— дедіШерубайкекетесөйттіде,шылымынлақтырыпжіберіп,түрегелді.—Жүр,кеттік.Жүрегім жылыпқояберді.Үн-түнсізсоңынанеріпкелемін.Шерубайдыңжүрісінежаншыдаремес,ұзынсирақ,ботатірсексабазымадымдайтүскенсайын,менаяңдықойып,желе-жүгіребастадым. Біз«Жеделжәрдемге»келгенде,БазаргүлменӘбілқастажеткенекен.Әбілқаснағызбірқолбасшыны қарсы алғандай,Шерубайғақұрметкөрсете,алдынаншықты.Оларүйгекіріпкетті.Менсеріктерімніңжанындақалдым.Ендіғанаоларғажөндепқарауғамұршамкелді.АлтынайменБазаргүлекеуібірдейқосылып,еңкілдепжылапотырекен. Жүрегім зуетеқалды.Әйтеуірменойлағандайештеңеболақоймапты.Кәріпжан: — Алтынай жылауға серік таба алмай жалғызсырапотыреді,—дедіренжігенүнмен,—Базаргүлкелгенсоң,атыныңбасынқояберді.Кәріпжанныңбұлсөзіқалжыңы емес,өзқайғысынбасаалмайотырғанжанныңдалбасасы.Сондықтаноныңсөзінешкімдекекалмады.—Әрине,сендергежыламадеужеңіл,—Алтынайжасбаладай,еңк-еңкетеді,
—көрередім,жүректеріңдәлбіздікіндейөртеніпбаражатса...ТүсіндіріпкөрАлтынайғаөзіңнің қандайхалдетұрғаныңды!Әрине,қызболсам,мендежыларедім,сөйтіпкөңілдіңшерінбіразтарқатыпаларедім.Амалне,табиғатеркеккіндіктіетіпжаратқансоң!Өзгеніңкөзіншееркекадамныңжылауынансөкетнебар?Олоныңбосаңдығын,көңілшектігінғанакөрсетпейді,жігерсіздігін,өзін-өзіұстайалмайтынынаңғартады.Жанып-күйіп,көзімежасымтығылып тұрса да,жыламауға тырыстым.Әй,бірақшыдайалармаекем,білмеймін... ӘлденуақыттаӘбілқаспендәрігершықты. —Консилиумоперацияжасауғаұйғарды,—дедіӘбілқас.—Операцияныкімжасайды. —ДәрігерШерубайтұрғанда,кімжасаушыеді? —Окісікөндіме? Әбілқастаңданажауапберді. —Негекөнбейді?Досытүгіл,қасынададәрігерлерлікжәрдеміміздіберу—біздіңміндетіміземеспе? Жұрттың еңбегіне өзін қоса сөйлеу — соңғыкездеӘбілқасқаәдеткеайналған.Менмұныбілемін.Жайуақыттаболса,«өзгенікіөзге,сағаннежоқ?»депқалуыммүмкін-ақ,бірақбұлжолыүндемедім.ҚазірӘбілқасқакөңілбөлетінжағдайбарма... Дәрігерәйелоперацияны Шерубайдың кешкеістейтінінестірттіде,ендібіздің үйгеқайтаберуіміздісұрады.Бізоперациякезіндеосындаболғымызкелетінінайтып,қаншаөтінсекте,көнбейқойды.«Ертеңхабарынбілесіңдер»деп,бәріміздіүйденайдапшықты. Түнімен кірпік қаққам жоқ.Көзімдіжұмсам,біресесұрапылжелменшайқалғанкран,біресеанандайжергеұшыптүскенАяужанелестейді.Ысқырғандауылүні,Аяужанқұлапбаражатқандаәлдекімніңышқынаайқайлағанащыдауысы қайтадан құлағыма келеді.Мен төсегімненатыптұрып,кішкентайбөлмемдіерсілі-қарсылы кезе бастаймын.Темір торғақамалғанарыстантәріздімін.Ішімдіөртегенқайғыдансом темірдіқалшылдайтістеп,аласұруғабармын.Жоқ,арыстантемірторғаемес,меніңішімеқамалғансекілді.Өткіртырнақтарыменжүрегімдіқан-қанетіп,осылтатырнапжатқандай.Мұндайдаауыразап,мұндайдаауырқайғы болады екен-ау!Осындайазапқа,осындайқиындыққашыдайалатынадамбаласынеткентөзімді!Жоқ,меннеткентөзімдіедім!Жөнібөлектің—жаныбөлекдегеносыда! Біркезде,күзгіжапырақтайсарғаятүсіп,таңдаатты.Терезеалдындағыжасталдардыңбұтақтарынақоныпалып,біртопқараторғайәнгесалды.Сірә,күншығуғатақапқалғанболуыкерек,қараторғайлардыңүнібірте-біртекүшейетүсті.Сеніңқайғыңдабұлбишаралардыңнесібар,ояныпкележатқанәлемдішығабастағанкүнменқұттықтап,сұлуәндеріншаттанасайрайды.Менорнымнантезтүрегеліп,суықсуменжуындым.Бойымазырақсергиiндеді.Бірақбасыммең-зең...Кешеденберінәртатпағанымесіметүсіп,бірүзімқарананды сүткебатырып,жейбастадым.Тамағымнанөтсейші!Наншайнаптұрмынба,тасшайнаптұрмынба,өзім дебілмеймін.Далағашықтым.Ойым«Жеделжәрдемге»бару.Аяғымдыасығабасыпкележатырмын.«Аяужанқандай
халдеекен?Бишаратіріқалдыма?Операциясыдұрысөттімеекен?»Бұлойлар,үстімекиген көйлегімдей,жан-тәнімежабысып алған.Қашсам,құтылааларемеспін. Күнәжептәуіркөтеріліпқалды.Көшедежұмысқабаражатқанадамдардакөрінді.Бір-екісусепкіш машиналардажанымнан,жаңбырынжергешашыратақұйып,өтешықты.Таңертеңгіәлемендідымқылтартып,гүлиісіменаңқыды.Қош иістікөктем ауасы көкірегімдіаша түскендейболды.Әржердегазетсататындүкеншілердешығабастады.Жолымдабіржұмысшыбүгінгішыққангазеттіоқып тұр.Көзім түсіп кетті.Сыртқы бетіндеАяужанныңсуретімен«Краншы қыздың ерлігі»деген,үлкен қара әріптерменжазылған,мақала...Аяужанның суретін көргенде,өн бойым кенет суып,дірілдепқоябердім.Газеттердіңадам қайтысболғандасуретінберетінәдеттерібарғой.Аяужанғабірдемеболыпқалдымадеп,жанталаса,жұмысшыныңқолынангазеттіжұлыпалып,қарайбастадым.Жұмысшы «мынаны жынұрғанба?»дегендей,адыраякөз тастады да, менің мақалаға шұқшия қарағанымдыкөріп,сырыматүсінгендей,ләм-мимдептілқатпай,тұрыпқалды. Газеттікөзімменшолыпшықтымда,дауыстапжібердім:— Әйтеуір,тіріекенАяужаным,тіріекен!— дедім,қуанышымдыжасыраалмай,—мұныңа,құдай,мыңдабіррақмет. —Құдайғаемес,дәрігерШерубайғарақметайт!—дедігазетінқайтыпалыпжұмысшы.—БатырҚыздыажалданалыпқалған—сол!Дәрігерболсаң,сондайбол! — РақметШерубайдәрігерге!Рақметоған!— дедіммен,шаттанатүсіп.Маған,дәлосыминутте,Шерубайдабір,құдайдабіркөрінді.«Жеделжәрдемге»қарайүкідейұшыпкелемін.Аяужандытезіреккөргімкеледі,оны ажалданалыпқалғандәрігерлергеде,Шерубайғадаалғысымдыайтуғаасығудамын.ТеккешегіАяужанныңкраны құлағанжергесәлаялдауғамәжбүр болдым.Бір топ жұмысшы кранды көтеріпжатырекен.Іштеріндепартком,местком,прораб та бар.Тоқтамай,зырайналғандөңгелек—блоктарменбілектей-білектейжуанболатсым арқандардыақырын,сырғыттатартқаналыпкүштітрактордыңызалыгүріліестіледі.Сымарқандарпәрменінше,бұралғандомбырашегіндей,әбденсозылакерілген,тракторлартағытартатүссе,үзіліпкетугетаяу.Бірақоғанқарамай,алыпмашиналартағыалғақарайжылжитүседі.Сым арқандарбайланғанжетпісбесметрбиіккранныңбасыжерденкөтерілеберді. Міне,ақырында,алыпкрантіп-тiкорнынатұрды.Қызылтубасындақайтажелбіреді.Жұмысшылар,өздерінің өнерлеріне ризаболғандарынжасырмай,алақандарынұра,«уралап!»айқайсалды.Жердесұлапжатқаналыпкранныңқайтаданкөтерілуімағандатаңқаларлықісболыпкөрінді.—Бүгінгізаманныңөнерідепміне,осыныайт!—дедітөртбақкелгенегдепарторг. — Түнімен әуре болған жоқпызба,— ұзын тұра,мұрттыпрорабкранбасындағықызылтуғақарады.—Әйтеуіртұрғыздық-ау!—Техникағакүшімізжетеді,—дедіКәріпжан.—Меноныжаңағанакөрдім.ЕгерАяужандыдәлосындайтіктұрғызсаң...
Кәріпжанныңүніненментағы бірүлкенқайғыныңсазынестідім:сірә,олАяужанныңажалданаманқалғанынәлібілмегенсекілді.Менонықуантқымкеліпкетті. —Кәріпжан,сүйіншіңдідайындайбер,—дедімменоныңиығынанқағып,—Аяужанқатерденөтті. —Менжаңағана«жеделжәрдемнен»келдім.Алтынай,Базаргүл,Асылханбәрісонда... Меніңжүрегімтағыойнайжөнелді,тымертеқуанғанымдыжаңаұқтым...Жүрегімтағыөртеніпкетті.«Япырмай,Аяужанғанеболдыекен?Алгазеттеоперация ойдағыдай өттідептіғой? Бұлары қалай,алдаума?Жоқ,жоқ,ауруханағатезжетейін!»Бойымды басыпкеткензілденесеңгірептұрғанымда,Кәріпжанмағаншұқшияқарады. —Өзің«Жеделжәрдемге»әлібарғанжоқсыңба?..Ол менің осы уақытқа дейін ауруханаға бармағанымдыбетімесалықеткендей болды.Мен ендіКәріпжанғасөзайтудыдұрыскөрмедім,«Жеделжәрдемге»қарайтұражөнелдім. Менкелсем,Алтынайларжаңағанакетіпқалғанекен.Меніесікалдындаотырғанкезекшісанитарәйелішінекіргізбеді.Қаншажалынсамда,«аурудыкөругеболмайды.Операцияданкейінәліесікіргенжоқ»деп,көнбей-аққойды.—Еңболмаса,кезекшідәрігердішақырыпберіңіз,—дедіммен.—Кезекшідәрігерсолаурудыңжанында.Мағаншақырмадеген.—Олайболсаоперацияістегендәрігерменсөйлесугеболама?—Егеролүйінекетіпқалмаса...—санитарәйелменіңтүрімдікөріп,аяпкеттібілем,бетімеқарап күрсіндіде,біреугетелефон соқты.—Операцияістегенқыздыңжақыныболуыкерек,біржігітсізгежібердепжалыныптұр,—дедібаяусөйлеп.Сірәтелефонныңаржағындағы адам«Жібер»дегенболуыкерек,әйелтелефонныңтұтқасынорнынақойдыда,түрегеліпбарып,жанындағышкафтанақхалаталыпберді:—Оңжағыңыздағытөртіншіесік.Бөтенжаққабұрылмаңыз.—Құп. Әйелкөрсеткенесіктітықылдатыпем,аржағынаншаршағанеркекдауысы:—Кір,—деді. Үйгекірсем,Шерубайстолғасүйеніп,телефонжанындаотырекен.Әбденқажыған.Қалыңойда.Екікөзісолжұмылулы.Меніңкіргенімдісезседе,көзінашыпқарамады,сірәойынбұзғысыкелмегендей. —Операцияойдағыдайөтті,— дедіолсолтұнжырағанқалпында,—ертеңкеліңіз... Меноныңойынбөлугедәтімшыдамады.Үн-түнсізүйденшығыпкеттім...Оншақты күнөткенненкейін,Аяужанесінжиябастағанкезде,емдеушідәрігерсөйлесугерұқсатетті. Аяужанның бөлмесіне беттегеннен-ақ,буындарымқалтырап,өнбойымдірілдеп,есігінәзераштым. Бөлмеішіаппақекен.Үйқабырғаларыда,төсекорныдабәріақ,барденесінгипскебөлегенАяужандақағаздайаппақ...Текқайғылыүлкенботакөздеріғанақос нүктедей қараяды...Бұрынғы ашық мінезді,күмісқоңыраукүлкісібарАяужанемес,сабағынанүзілгенақгүлтәрізді,қозғалардәрменжоқ,соп-солғын.
Меніңкелуімдібұдааңсайкүткенін,менүйгекіріпкелгенде,жарқетеқалғанқайғылыкөзұшқынынанбірденбайқапқалдым.Кенетбуынымбұрынғысынандабосапкетті,аяғымды әзербасып,жанынабардымда,құлапкетпейіндеп,керуетініңтеміріненқысаұстадым. —Амансыңба,Аяужаным?—дедім.Ернімкеуіп,даусымәзершықты.—Сенідекөретінкүнбарекенғой. Аяужанақырынғанакүлімсіредіде,жанындағыорындықтынұсқады.—Отыр. Менотырдым.Олсыбырлайсөйледі. —Егерменкранғадеркезіндежетпегенімде... —Қайтесіңөткендіқозғап,—дедімменоныңмаңдайынансипап,—өткендібәрібірқайтакелтіреалмаймыз.Әйтеуір,міне,екеумізтағыбіргеміз,мәңгібіргеболамыз.Бұданартыққуанышбарма?—дедімментағыда.—Сеніауруханаданбірденөзүйімеалыпбарамын.Бұлкүнгежеткенімемыңдабіртәубе...Аяужанныңкөзіндежаңағанапайдаболғансәулеiп-iлездесөнеқалды.Меніаяғандай,бетімемұңаяқарады. — Жоқ,Жантас,— дедіолкүбірлейсөйлеп,— Меніңсағандегенжүрегімдіөзіңдебілесіңғой...Бірақсеніңбақытсызболғаныңдыкөргімкелмейді.Ондаөзімдебақытсызболаредім.—Аяужанныңдауысыбіртүрліқобалжишықты,—менсеніңүйіңебараалмаймын.Жеткенжерімізосыболғаншығар,ендібізбірбіріміздіұмытуымызкерек. Менөзқұлағымаөзімсенбедім. —Сеннеайтыпжатырсың?!—дедімабыржи. Аяужанмағанбұрынғысынандақайғыланақарады.—Есіңдеме,көктемдіжақсыкөреміндегенің? —Иә,есімде.Көктеммахаббаттудырадыдегенімдеесімде...—Иәсолкөктембір-ақреткелмейдіғой. —Меніңкөктемім—жалғызөзіңсің. —Солайдейсіңбе?Рақмет,—көзнұрытағыжарқетеқалды.—Бірақсолкөктемніңгүлденеркезіөтіпкеткенболсанеістейсің?Көктемімдегеніңқарасуықкүзгеайналса,неетесің?Сондадакөктемімбардеп,қуанааласыңба?—Аяужан ауыркүрсінді.— Жоқ,Жантас,сенің көктеміңдікүзгеайналдырғымкелмейді.Бізендімәңгіайырылуғатиістіміз.Сағаносыбірауырсөздінегеайтқанымдыбілгіңкелсе,мағаноперацияжасағандәрігерШерубайдансұра.Кезекшідәрігеркеліп,менібұданартықсөйлеттірмеді.Бұләңгіменіекіншіжолықайтажалғамақбоп,қапалана,бөлмеденшықтым.ЕртеңінеШерубайғакеліпжолықтым.Олкісіқабылдайтынкеңбөлмедеерсілі-қарсылыжүрекен.Өңісұп-сұр,Бетініңәжімдерібұрынғысынандакөбейіпəнеукүнгісінендеқартаятүскендей.Бірнешекүнніңішіндемұншалықөзгергенінетаңқалдым.Адымдайжүріп,үйдіңанабұрышынанбіршығады.Басытөментүсіпкеткен.Әнеугідей,тағы дақалыңойда.Жаңағанабайқадым,мойнынтөменсалып,адымдай түскенінде бір айбарлы аң секілді.Абдуль-гараджмұндайадамдардыішіндеарыстанжатадыдейді.Расыменсолайма?Менөзімніңежелгіәдетімесалып,егерШерубайдыңішіндешынарыстанжатса,мұныңтүріқандайболаредідеп,көзалдымаелестетебастадым.ҚуысҚызылқарын...Тырнақтары
қанжардай,көзінжаңаашабастағанжасарыстан...Бірақменіңойымдыбөліп,Шерубайкенетқарсыалдымдатоқтайқалып,мағантесілеқарады.Сөйлескелітұрғанадамыменболғаныматаңқалғандай. —Сенбеедің?—дедіол. —Иә,менедім... —Қандайшаруаңбар?.. —Аяужанжайынбілейіндепедім... —Аяужаныңкім?.. —Сізоперацияістегенқыздыайтам... —Ә-ә!.. Шерубайтағыүйдікезіпжүріпкетті.Кенетқайтадантоқтайқалды.—Олқыздасеніңқандайшаруаңбар?.. —Аяужанменіңқалыңдығым...Біріншімайдатойымызболмақеді...—Әрине,сенолқызданбастартасыңғой? —Неге? —Негеекенінқазіртүсіндірейін,—Шерубайазуақытойланыптұрыпқалдыда,сөзінқайтаданбастады,—өлімненалыпқалуын—алыпқалдықкой.Бірақолқалғанөмiрiндебақыттыболаалама?Міне,мәселеқайда...—Қасындаменбаремеспінбе?.. —Сенболғанжердебақыттаболадыдепойлайсыңғой.Өзіңдітымқаттыбағалаптұрғанжоқсыңба?.. — Біздіңбірімізді-бірімізқандайжақсы көретініміздібілсеңіз,сізмұндайсөздіайтпаседіңіз... — Оның келешекте бақытсыз болуы да міне,осындайжағдайменбайланысты.Сенібілмеймін,алАяужансеніөтежақсыкөретінінекүмәнімжоқ...Сандырақтапжатқанындада,аузынанатыңдыбіртастамадығой.Көзімненжастыңқалайыршыпшыққанынбілмейқалдым.—Дәрігер,Аяужандымендежанымдайжақсыкеремін.Олүшінбарөмірімдісарпетугебармын.Сеніңіз. —Шынжақсыкөресіңбе?—Шерубайойланасөйледі:—Шынжақсыкөрсең,оныңжағдайынәбденбілугетиістісің...Менсеніқорқытайындептұрғамжоқ...Дегенмен,айтайын...Аяужанныңбеломыртқасүйегінеқаттызақымкелген.Олөмірбақитөсектентұраалмайқалуымүмкін...Біреужүрегімебізсұғыпалғандайболды,демімбітіп,ештеңеайтаалмай,тұрыпқалдым.—Міне,көрдіңбе,—дейдіШерубай,—Аяужансеніжақсыкереді...Алсен...—дәрігермағантағы датесілеқарады.— Аяужанныңқалғанөмірібақыттыөмірболама,жоқ па,ендіөзің ойлашы...Оған сенен айырылу,мүмкін,өмірденайырылуданжеңілтиер... —Жоқ,жоқ,—дедімменөзімді-өзімұстайалмай,—бізмәңгібіргеболамыз!Олөлсе,мендеөлемін...Олтірітұрғанда,менонытастапкетпеймін.—Сеншынғашықтыңсөзінайтыптұрсыңғой... —Иә,меншынғашықпын! — Әсіреқызыл тезоңар деген,байқа,жігіт,—дедiШерубай.—Қазірадамгершілікпарызынатқармақбоп,негеболсада,белбууғабарсекілдісің...Ойлан...
— Ойланатынтүгідежоқ,меноғанүйленем.Сізгесолүшінкеліптұрмын.Аяужандыкөндірукерек. — Қызбакөңілдіжан екеніңдіжаңатүсіндім,—дедіШерубай.—БірақАяужансекілдіаяулы жанныңтағдырыменойнауғаболмайды.Олөмірбойытөсектартыпжатыпқалса,неістейсің?Тіріөлікпенмәңгібірболуғаерлігіңжетеме?Жетпесболса,онықандайауыржағдайғақалдыратыныңдытүсінесіңбе?—Шерубайтағыдамағантесілеқарады,—одандақазіркүдерүзгеніңжақсыемеспе?..Қаншақиынболғанмен,сененсоңынанемес,қазіркүдерүзгеніжеңілірек...— Жоқ,жоқ,— дедім менайқайлайсөйлеп,— менАяужансызөмірсүреалмаймын!Оданайырылғанша,өлгенімжақсы. ЕгерАяужаннаншынайырыларболсам,өліпкететінімедәлсолминуттаөзім десенген болатынмын.Мүмкін,менің адал ниетпенайтқансөздерімеиланды ма,әлдедәлосындайғашықтықөзбасынанөткендіктенбе.Шерубайендімағанаяйқарады. — Сеніңорнындамендеосылайістередім,— дедіолсолкүмілжи,—тексертіңнентайыпжүрме. —Менсертімнентаймаймын. —Қайданбілейін,—дедіолкүрсініп,—сендер,көркемөнерадамдары,көбінеақыл-ойларыңдысезімдүниесінебағындырасыңдар.АлАяужансекілдіжанныңжағдайы біркүндікемес,өмірліктабандылықты керекетеді.Оғанекініңбірішыдайалмайды. —Меншыдаймын! —Оныөміркөрсетер. —СондаАяужанныңхалітіптіүмітсіздейсізбе? — Негеүмітсізболсын...Аздағанүмітбар...Бірақболмашығана....Бұндайжаралыныңкейдежазылатыны даболады.— Дәрігерақырынкүрсінді,—оғанкөптегенсебепкерек. —Қандайсебептер? —Еңалдымен,адамныңөзініңсенімі,денесініңкүресеалармүмкіншілігі...Бірақбұныңбәрі,өзіңді-өзіңалдағансекілді,болмашыүміттер...Мұндайаурудыңжүзпайыздантоқсантоғызыжазылмайды.Мәңгітөсектартыпөтеді.— Жазылатын бір пайыз болса,сол бір пайыз—меніңАяужанымболатынынасенемін! —Арманыңныңорындалуынатілектеспін,—дедіалақанымдықысып,—алменқолымнанкелгенжәрдемімдіаямауғабармын. ҚайткенкүндедеАяужанды жалғызтастамауғаішімненантберіп,менШерубайменқоштастым.Осыбірерлікшешімқөңілімдікөтердіме,бағанағыдайемес,аяғымды ширақбасып,есіккетаяйбердім.Дәлосыкезде,сыртқыкиімілетінжердетұрған,екіәйелдіңсөзінқұлағымшалды.Біреуіқартаңкелгенорысәйел,үстіндеақхалаты бар.Осы «Жеделжәрдемде»жұрттыңсыртқыкиіміналыптұрушықызметші.Шамасы,аурухананыңбаржаңалығыныңхабаршысыөзітәрізді,жанындағыәйелгетөгілесөйлептұр. — Қапаболмаңыз!— дедіол,жандарынатаяпқалғанменібайқамай,анаәйелге,—соқырішектідәрігерлертіліменайтқандааппендицитті,біздің«Жеделжәрдемде»оп-оңайалыптастайды.Екікүнненкейінадамдымкөрмегендей
жүріпкетеді!Қызметшіәйелақылынаяремес.—Сізқауіптенетінболсаңыз,анаШерубайдегендәрігерменсөйлесіңіз,солкессін.Ол—соқырішекпенжарықтыңбасмаманы.Қолысондайжеңілдейді,операцияістегенадамдарыныңбірде-бірітөсегіндеүш күнненартықжатыпкөргенемес.— Дәлосыкездесыртқыесікашылдыда,ортажасқакелгенеркек,екіаяқтыжеңіларбағаотырғызған,аппаққудайбопжүдеген,жастауәйелдіалыпкірді.Резеңкедөңгелектіарбаныақырынитеріп,үн-түнсізұзынкоридорды бойлай,кетебарды.Киімалыпберушіәйеларбаның соңынан қарап,басын шайқады,— сорлыжандар,—дедіаяғандауыспен,—әйелікүйеугешыққанжылыүйдіңтөбесіненқұлап,беломырқасынжарақаттапалыпты.Соданбері,еріосылайарбамен...Мен«хабаршының»сөзініңаяғынтыңдағанжоқпын,есіктенатажөнелдім.«Мендеосындайкүйгеұшыраймынба?» 10Жазтолықсиөзініңшеңберінежеткен.Көшебойлайбіткенжасағаштар,барын киген жас келіншектердей,жасыл жапыраққабөленген.Көктемніңдымқыллебіәбденкеуіп,ауаыстықәуеніменжербетінқымқыражауыпалған.Көгілдіраспанмөп-мөлдір.Жолшетіндегіжасылшөптерұзараөсіп,шабуғадажарапқалған.Бүгінменөтекөңілдімін.ӨйткеніауруханаданАяужаншықпақ.Жоқ,«шықпақ»дегенсөзімемес,өзімізбарып,біздіңүйгеалыпкелмекпіз.Олжүруге жарамайды.Түбіжүру-жүрмеуібелгісіз.Ауруханадабұданәріжатабермеуіндұрысдептаптық.Оғандакөңілсіз,Аяужансызбізгедекөңілсізболды.Серігінойлай-ойлайАлтынайтiптiжүдептекетті.Жәнеауруханадаендіжатаберудіңқажетіжоқтәрізді.Қолданатынемніңбәріқолданылған.Аяужанныңжазылу,жазылмауынендітекуақытшешеді. Дәрігерлер де солай дейді. Расында, Аяужанныңжазылмайтынынаолардыңкөзіжететінсекілді.Текменіңкөңілімүшінғана«уақыткөрсетер»,депмәймөңкелейді.Бұныңбәрінементүсінем.Түсінетұрсамда,Аяужансызөмірсүрудіңмағанқиынекеніндебілемін.Өйткеніменонышынжақсыкөремін.Оған,әсіресе,соңғы кездекөзім жетті.Онсызжүргенәрбіркүнмағанәрбіржылданоңайтимеугеайналды.Аяужанды көрмегенкүнідүниемағанқараңқалғандай,қабағымды ашпайтынжағдайғажеттім.Сондықтан,неболсада,өзімменбіргеболсындеп,ЗАГС-кеекеуміздіңарызымыздыапарып,некегетұрдым.Бүгінөзінүйімекөшіріпалмақпын.Көшіріпалғаннанкейінбарып,емдетугекіріспекпін.Олүшін қандай қиындық болсада,көнугебармын.Қысқасы,арманымболғаносынаубақытсызжасжұбайымүшінқалғанөмірімдіпидаетугебелбудым.БұлменіңАяужандымүсіркеушіліктентуғаншешімімемес,онымәңгілікжаретемін,күндердіңкүніндежазыпаламындегенсенімнентуғантілек.Ақжүрек,адалмахаббаттыңұйғарғаны. Сағат он кезінде Алтынай,Кәріпжан,Асылхан,Базаргүлауруханадакездеспекболыпуәделескенбіз.Құрылыстыңжеңілмашинасыдасолжергекелмек.Қазірсолуәдебойыншаауруханағакележатырмын.Жоғарыдаайттымғой,көңілімқуаныштыдеп.Сүйгенжарынүйінекіргізетінадамқуанбағанда,кім
қуанады?Расындадаменөтеқуаныштымын.Сүйгенжардегенсөзтексезiмқуанышынанғанажаратылама?Жоқ,сезімқуанышыруханиқуанышқаайналса,оданартықмахаббатбақыты барма?Жаралы жанғаүйленсемде,менсолбақытқаиеболғанымды жақсы сезінемін.Сондықтандашаттанам.Аяужанғажеткеншеасығам.Тіптікөшенібойлай,жүгірежөнелугебармын.Текөзімді-өзімәзертоқтатыпкелемін.Ғажап!Осы сезім меніАяужанменалғашқыкездесугекеле жатқанымда да,дәл бүгінгідей билеген болатын.Бүгіндеөзімдідәлсондағыдайсезінемін,сондағыдайқанаттанудамын. Ауруханағатаяптақалдым.Анабұрыштанкейіналдымдакішкентайбаубақша.Менсолайқарайбұрылабергенімде,бірсылаңдағанәйелмүйістеншығакеліп,алдыматүсті.Менартындакелемін.Кездескенадамныңбеткелбетіне,денеқұрылысынакөзтігіпөту—суретшіменмүсінсалушыныңдағдылыәдеті.Мендесоләдетпен,алдымдакележатқанәйелгекөзтастадым.Көзтастауыммұңекен,бойымдыбірқобалжытқан,алабұртқантүсініксізсезімбилейжөнелді.Ұзақ жылдан беріесте жүрген бір әдемісуретімдікөзалдымақайтаданелестеттiргендей болды.Осынауаяғын сәндене басқан,әрқимылы,жүрісіпоэзиядай әдеміжанды қайдан көрдім?Кімнің беліосындайқұмырсқадайжіңішке?Жұмыр,ақбалтырлыаяқтарыосындайоқтаудайтүзуеді?Әйелалдымдаасығабасып,майысажүріпкеледі,беліқыналғанақжібеккөйлекденесініңкөзтартармүшелерінашатүскендей,былқ-сылқбасқансайын,екіжағынан кезек-кезек төгіліп,бұлаң-бұлаң етеді.Адамбаласыныңсыртбейнесінде,ырғала қозғалған жүрісінде осыншамакөркемдікқалайбіткендесеңізші!Жалғызменемес,жанынанөткенбейтанысбасқаадамдардасарғылтшашынтоқпақтайетіптүйіпалғанкербезәйелдіңсоңынанбірбұрылыпқарамай,өтпейді!Өзгелердіңсұқтанақарағанынамәзболғандай,әйелендіаяғынерінебасты.Дәлосы мезеттеолмағанмөлдірсудаасықпайжүзіпкележатқанаққайрантәріздіболыпкөрінді.Менжүретүстім.Кім болсада,жүзінбіркөругеқұмарболдым.Әрине,меніңмұным,— көрінгенгеқолсозғанкөрсеқызарлықемес,сұлуадамныңкөрінісіненоныңауызбенайтып,өзгегеұқтыраалмас,біржіпсізтартыпкететінмагнитсекілдікүшiненэстетикалыққуанышалу.Әдеміліктіпашететінсуретшініңсұлулыққаұмтылғантабиғитілегі,табиғиарманы.Жақындағансайын,әйелдітанитынымашеккелтірмедім.Суретшініңөзініңкәсіптікерекшелігіболады.Бұләншілердіңерекшелігітәрізді.Әншікейдебірерәндімүлдемұмытыпқалуымүмкін,бірақоныңкейбірсұлуырғағы,жекенотасыесіндесақталады.Суретшідесондай,адамныңөзінұмытқанмен,өзгелерденөзгеше,тексоладамғатәнбірқимылын,көзтастауын,нежүріс-тұрысынесінесақтапқалуы көпкездесетінжағдай.Мендеосынауәйелдіңбіререкшелігінесімдесақтағансекілдімін.Біраққандайерекшелік?Олерекшеліккімгетәнеді,өзімдеесіметүсіреалмайкелемін. Менәйелдіқуыпжетіп,қатарласабердімде,бетінеқарадым.Әйелдемағанбұрыла,көзтастады да,кілттоқтайқалды.Япырмау,өзкөзімесенейінбе,сенбейінбе,мынауөзімніңстуденткезімдегінатурщицамҮмітқой!Әлдесолсекілдібіреуме? Әйелсықылықтайкүліп,қолынұсынды. —Амансыңба,суретшіжолдас?
—Үміт?!. Әйелтағыкүлді. —Менсенібірдентаныдым... —Бұндақайданжүрсің? —Өзіңқайданжүрсің? Ендіекеуміз бірдей күлдік.Үміттің маған қымсынбайашыққарағанкөзқарасынан,бірден еркінси «сен» деп сөйлегенсөзіненоныңөзгергенінтүсіндім. Бұл,әрине,бұрынғы ұялшақ,суретінсалуүшінүстіндегікөйлегіншешугеәзер-әзеркөнетінжасқаншақ,кіршіксізтазажасҮмітемес.Арадаөткентөрт-бесжылдыңішіндеұялшақтықтан,нәресте,албыртмінезденарылған,ләззаттыңнеекенінәбдентүсінген,жарсүйіп,қуанада,рақаттанадабілген,жастықсезіміәбденпіскенкеліншек... Меніңмұндақандайжұмыстаекенімдіестігенненкейін,олөзініңжайынайтты. —Екіайдайболдыкелгеніме,сәнательесінемодельшіболыпорналастым.—Автомобильтехникумындаоқымайтынбаедің?— Ол— өмірдіңнеекенінетүсінбегенкездегіәурешілікқой.Әркімөзініңқолынанкелетініскеұмтылғаныжөнемеспе? —Әринеғой... —Бұрынманекеншіболғам...Былтырданберітігіншеберлігінекөштім...Ғажап!ҮміттіңдеалғанжолыҰлбосынныңжолысекілді!Одаманекеншiденмодельершігеауысқан...О даҮмітсекілдіәдеміболатын.Ментанитынсұлукеліншектергеүнеміосындайжұмыстыжазыпқойғанба?..Бұндадатағдырдыңмағандегенбіржазымышыбарма? Үмітменіңойымдыбөліпжіберді. — Біреуақылменарманынажетеді.Алменсекілдіақылсыздарнеістеуікерек?Ең болмаса,табиғаттың өзгеден артық етіпбергенартықшылығынпайдаланғаны жөнемеспе?Үміт,әрине,өзгеденартықшылығымдепөзініңсұлулығынайтыптұр.Сондабұнысы дұрыспа!Табиғаттыңбейнетсізбергенқасиетінкүнкөругежұмсауы,өзіне-өзіістегензорлығыемеспе?Бірақсондажаратылысбергендарынды күнкөрукәсібінеайналдырғанақын,әнші,менсекілдісуретшілердіңбұданнесіартық?Мәсележаратылыстыңбергенқасиетінпайдаланудаемес,солқасиеттіңөзгеге,қоғамғаләззат,қуанышберуіндеғой.ЕгерҮміттіңтабиғиартықшылығы осы ойданшықса,мейліманекеншіболсын,натурщицаболсын,қаншасөкеттігібар?... БірақҮміттіңжаңағы айтқанындабасқабірсыржатқантәрізді.Адамөзсұлулығын өзгеден артықшылығым деп түсінсе,ондайсезімоныңмінезқұлқынада,өзін-өзіұстауынадаүлкенықпалынтигізеді.Бұлбұзылудыңбіржолы.Менойланақалдым.«Кешеғанасүйгенжігітіменқосылутойыүшін,өзініңкүнәсізденесінің суретін салдыруғаамалсызкөнгенжасқыздың,бүгінсолдененіңерекшелігінтүсініп,өзініңұялшақ,дәнтазапиғылынөзгертуімүмкінбе?Жоқ,жоқ,ол мүмкін емес.Үміт ондай өзгеріскебармайды.Сондамынауойнақши қараған көзқарасты қалай түсінесің?сұлумүшелерініңкейбірасатомпиғанжерлерінөзгелердіңкөзінеашығырақкөрсетуүшінмынауденесімен
дене болып жабысқан ақ жібек көйлектің көкіректұсыныңсәлмолырақашылғанынқалайтүсінугеболады?Бұлжаңаүлгігееліктеуме,әлдеұятдегенұлыдіндіескеалмаума?» Менүзіліпқалғанәңгіменіқайтажалғадым. —Мыстауға,әрине,еріңменбіргекелгеншығарсың?—Қайдағыерімдіайтасың?.. Институтта жүргенде Үміттен қалай айырылыпқалғанымесіметүсті.Тойлары болатынкүнгіөзімніңҮмітпенмахаббатымжайындақалайтүсініспекболғанымдыменәліұмытақоймағанмын.Солбіралыскезеңдікөзалдымабірелестетіпөттім. — Менімен айырылатын күнітойларың болмақшыемеспееді...Менсондағыжігітіңдіайтамын... —Ә...Мүсілімдіайтадыекенсіңғой?Бізекеуміздіңдәм-тұзымызжараспады.—Неге? — Неге дерің бар ма,— Үміт сыңқылдай күлді,—орысшаайтқанда,«характеромнесошлись...» Үміттіңөзініңөткенөміртуралыешбірқайғы,өкінішсіз,қалайболса,солайкүлесөйлегенімағанұнағанжоқ.Дегенмен,бәлендеп,сырбермедім.—Көпболдымаайырылғандарыңа?.. — Бір-ақжылотастық.Олтым қанатсызжанболыпшықты.Уақытындажатып,уақытындатамағынішкенінемәзкөптіңбіріекен.Алменіңөмірденкүткенім ол емес еді,— Үмітендіқиялдана алысқақарады.—Адамбопжаратылғаннанкейін,дүниеденайдынкөлдежүзгенаққуқұстайрақаттаныпөт...—Олайетуекініңбірініңқолынанкелеме? —Әрине,екініңбірініңқолынанкелмейді.Сондықтанәркімөзтеңінтабуыкерек.Менөзбасымсолайойлаймын... —Ондаоғанкүйеугенегешықтың? —Жастық.Махаббат.—Үміттағыкүлді,—жаскезіндеадамөмірдіңқызығынедеекенінтүсінеме? Мендекекетекүлдім. —Өмірдіңқызығынедеекенінендітүсіндіңбе? Үмітмағанкөзінойнақшытақарады. —Еңалдыменөзіңментеңдесжарды...Соданкейін...—Иә,соданкейін? —Қайғысыз,қасіретсізшаттықөмірде... МенҮміттіңбетінетаңданақарадым.Кешегісутүбіндегігауһардайтазажастың,бүгінмұндайтопасойлы,қанатсызсөзайтыптұрғаныарқамааяздайбатты.Өзқұлағымаөзімсенгімкелмеді.«Жоқ,жоқбіркездеменсүйгенҮмітбұлҮмітемес.Олбасқа.АлмынаусолҮміттіңтексыртқыбейнесі,менұқпайтынбөтенжан.Әлде...Менісынағысы келіп,қиқарсөйлептұрма?Солайдаболуымүмкін.Әйтпесе,азжылдыңішіндеҮмітсындыінжу-маржанасылтасбұлайопоңайтоттанақоймасакерекеді!» Негеекенін білмеймін,мен Үмітпен тағы сөйлескімкелді.Оныңжүрексезімін,өміргедегенкөзқарасындұрысұғуды тіледім.Біркездежақсыкөргенадамымды қатежолғақимадым.Оның үстіне,Үміттітағыбіркөрсемдеген
мендебұрыннандабірөшпесарманболатын.Оғансебепбасқаеді.Үмітмендесуреткетүсіпжүріп,ергешығыпкетті.Солкездегібастағансуретімбітпейқалған.Жаскездеойылғанкомпозициямсолшалабіткенқалпындаәлікүнгедейінөзгежұмыстарым арасында жататын.Үміттен алғашқыайырылғанкезде,оныаяқтауғакенетжүдейқалғанкөңілімкөнбеді...Үміткеөкпелегенім,салыпжүргенсуретінеөкпелегенiмдейболды.Бертінкеле,Үміттіңөзкөзімменкөргенденеқұбылысы,оның ерекше поэзиялық гармониясы ұмытылабастап,суреттібірнешеретаяқтауғақолымаалсамда,көңілімшаппады,ойымөрісалаалмады.Шабытсызсалынғансуретөлітуғанбаламенбірдей.Бейнесіболадыда,жаныболмайды.Ондай туындының маған қандай керегібардеп,солаяқталыпбітпегенкенептіөзгееңбектерімарасынатастайсалғанмын...Көктентілегенiмдiжердентапқандай— тағы дабіркөрсем,дегенҮмітімқазірқасымдатұр.Бетәлпеті,не құрылысы бұрынғысынан көркемденетүспесе,кейінкетпеген.Сондағыдайшиеернісолашылып,күлімсірейқарайды.Сондағысындайсөзінсозасөйлеп,еркеленетүседі. Менің ойымның толқыптұрғанын сездіме,Үміткенеттомсарақалды.Көзіненжаңағанаұшқынатқанұятсызсәулезаматтасөніп,мағанжасқанакөзтастады.ДәлосысәттеолменбілетінбұрынғыҮміткеұқсапкетті.«Бәсе,дедімменнасаттанаішімнен,менбілетінҮмітосындайұяңжүздіболуыкерекедіғой,бағанаданбергісіжайәшейінменісынауекен...».Одаменіңойымдыұққантәрізді. —Үмітқалайөзгеріпкеткендеп,таңқалыптұрсыңба?!—дедiжүдейсөйлеп,—қортындышығаруғатымасықпа... — Таңқалыптұрғанымдараседі,— дедімменшынымдыайтып.—Қазірасығыптұрмын...Қашанкездесеаласың? —Кездескіңкелеме? —Иә. —Heгe? — Есіңдеме,сенмағансуреткетүсіпжүріп,жоқжерденкүйеугешығыпкеттіңғой...Сондағысуретімбітпейқалған. Үміттіңкөзіжарқетті. —Солсуретімдіаяқтамақсыңба? —Иә. Үмітсылқылдайкүлді. —Сеніңалдыңдатағыдасондағыдайжалаңашкөрінуімкерекпе?—Әрине... Үміттіңкөзіндеендібіререкшесәулепайдаболды.—Олкездеекеуміздекүнәсізбалаедікқой... —Солбалалықмінезден,әлідеболса,айырылмауғатырысамыз...Үмітмаған күлімсірей қарады.Оның тілібарыпайтпағансырды,түрі«көремізәлі»дегендей.Оныңсәлкүлімсірегенбет-келбетінде,тақабіршектеншыққан топас,болмаса,сенің сезіміңдіоятатындайЛеонардодаВинчидіңДжокондасыныңкүлімсірегеніндейбіртаңғажайыпәдеміүмітбар.—Жақсы,—дедіолазданкейін,—қолыңтисе,біздіңүйгекел,сөйлесейік.Мендесағатымақарадым.Уәделескенуақытымболыпқалыпты.Үміттің
адресінсұрапалдым да,қоштасып,ауруханағақарайасығааяңдадым.Менкелсем,ауруханадаөзгежұртжиналыпқалғанекен. Құрылысбөлімініңәдемікөгілдір«Волгасы»дадайынтұр.Аяужандыалыпкетудікешебізаурухананыңбасдәрігеріменкеліскенбіз.Бүгінойламағанжерденбөгет табылыпты.Аяужанды қараушы дәрігерлербасқаболғанмен,негізгіақылшы,қалайемдеукерекекенінекеңесберушіШерубайеді.СолШерубайбүгінАяужанды ауруханаданәкетугеқарсылықбілдіріпті.Менкелсем,Аяужанныңдостарыонықоршапалып,аурудыәкетугерұқсатсұрап,жалыныптұрекен.— Аяужанның өзінің де үйге қайтқысы келеді,—дегенКәріпжанныңдауысынқұлағымшалыпқалды. — Қандайауруүйінеқайтқысы келмейді?— дедіШерубайменіменбасынизепамандасып,—аурудыңдегеніністесең,мұндабіркүнжатқысыкелмес.АлАяужанғаәліұзақжатукерек.Олкүндіз-түнікүтудікерекетеді...— Күтсенесібар?Бізөзімізкүтеалмаймызба,—дедіАлтынай,—күндебіреуімізжанындаболамыз.Рұқсатетіңіз,ағатай. Алтынайдың жалына айтқан сөзіжанына баттыма,Шерубайойланыпқалды. Алтынайбұрынғысынандабетержалынатүсті. —ӘбуғалиибнСинаайтыптығой,аурудыңруханиберіктілігіеңүлкендауадеп...Бізжанындаболсақ,Аяужанныңдакөңілікөтерілетүседі...Бірімізәңгімеайтамыз,бірімізкерегінәкепбереміз...Ешуақыттадажалғызтастамаймыз.Шерубайезутартыпкүлімсіреді. —ӘбуғалиибнСинаныңолайдегенінқайданбілесің?—Өлгенінемыңжылдайболыптығой.Соданберіондайақылдысөздібізнегеестімейік? Шерубайтағыдақабағынтүйдi. —ҚайдаапарасыңдарАяужанды?Қыздаржатақханасынама?Алтынайжымиякүлді. —Олбіздіңқұпиясырымыз.Аяужанныңәзіргеөзідебілмейді...Күнібұрынқуантпайықдедік. Шерубай,ойлана,меніңбетімеқарады. — Жарайды,апарсаңдар,апарыңдар,— дедіол,—мүмкінсендердіңайтқандарың дұрысболар.Қуаныш кеселгедәріденкемшипаемес.Қайдаапарғандарыңдысоңынанайтыңдар...Анда-сандақараптұруымкерек....Машиназырғытыпкеліп,біздіңүйдіңесігініңалдынатоқтайқалды.Аяужанды носилкамен көтеріп,үйге алып кіргендеғана,олқайдаәкелгеніміздібір-ақбілді. — Бұларың не? — дедіАяужан кенет көзіжарқетіп:—Қайдаалыпкелгенсіңдер? —Өзіңніңүйіңе,—дедіАлтынаймасайрай,—адалдос,аңсайкүткенжарыңақосылуыңменқұттықтаймын!Бақыттыболсынөмірлерің,тезжазыл.Аяужанныңкенетекібетідуылдайқызарыпкетті.Қуаныпқалғанытүріненкөрініптұр.Сондада: — Бекер әкелдіңдер ме деймін,— дедіол толқисөйлеп.—Кіргізгенесіктеріңненносилкаменқайташығарыпжүрмесеңдернетсін...
— Қойшы қайдағы жоқты айтпай! — АлтынайеңкейіпАяужанныңмаңдайынансүйді,—одандатерезегеқарашы. Терезеденалыпқұрылыстыңғажайыпсалтанаттыкөрінісікөрінеді.Аяужансолжаққакөзтастадыда,кенетжайнапкетті.Бітугеайналғанмектепүйі.Көккеқарайсозылғанкөпқабаттытұрғынүйлер.Самсайбіткенқұрылыстоғайы.— Анаубіздің құрылысбөлімімізғой,— дедіАяужанбасынсәлкөтеріп,қандайтамашакөрiніс!Біздіңмектептебітугеайналыпқалыптығой...Әттеген-ай,— жігіттергежалынақарады,— төсегімдіанатерезегеқарсықойыңдаршы!Кранымды сағынып қалыппын.Жұмысты бұрынғысындайістеймеекен,көрейінші! Жігіттер төсектіАяужанның көрсеткен жерінекөшірді.Олжасбалашаалақаныншапалақтайкүлді. —Міне,ендітегіскөрінді!Өзіқандайсұлуеді!Қараңдаршы,өзгекрандардананағұрлым биікемеспе?Тіптібұлтты сүйіптұрдесеңдердеболады,—кенетоныңқабағысолтомсарақалды,—меніңорнымдақазіркімістепжүр?—ЖақындакраншылардыңоқуынбітіргенМашадегенбіржасқыз.—Бәсе!—дедіАяужандауысынсәлкөтеріп,—жасекенікөрініптұр.Жүктітымжылдамсырғытыпбарады.Бұлайістеугеболмайды.Кранныңжүгіналатынжұмысшылар ендіасығады.Бүйту өзге цехтардыңырғағынбұзады,—олАлтынайғабұрылды,— өзіносындашақыруғаболама?Ақыл-кеңесімдіайтаредім... Алтынайқуанажауапқайтарды. —Негеболмасын!Машаныңөзідесеніментанысуғақұмар.Тұрыпкеткенше,осыжерденоныңжұмысынбасқаруыңаболады. — Рақмет...— Аяужанкенеткөзіндепайдаболғанжастыбізгекөрсеткісікелмей,бетінбұрыпкетті,—меніқайтадантұрааладыдепойлайсыңдарма?—дедіолсыбырлайсөйлеп. Серіктерішулапқояберді: —Оғансөзбарма! —Бір-ақайданкейінкраныңақайтаотырасың. —Дәрігерлерсолайдейдіғой... — Рақмет,— дедітағы даАяужан,біздіңкөңілінкөтергімізкеліпайтқансөзімізгеіштейризаболып,сөйттіде,ойынбасқажаққааударып:—қалай,жұлдыздарыңкүндежанама?—деді. Кәріпжан мен Асылхан біріне-біріқарады.Өйткеніекі-үшкүнненберібұлардың мектебінің үстіндегікүнделік жоспардыңорындалуынкөрсеткішжұлдыз жанбай қалған.Жігіттер «Жоспар орындалмайжатыр»дегенсөзжарымжанАяужанғабататынынсезіп,шындарынайтаалмай,қысылыптұр.БұлардымұндайжағдайданАлтынайқұтқарды: — Жанғанда қандай!— дедіол дауысын көтере—кешболса,бүкілМыстаудыңүстінежарқырайды!Соңыраөзіңдекөресің!—Жарайсыңдар,достарым!—дедіАяужаншынкөңілденризаболып,—уәдебергенсоң,жастарсөздеріндетұруларыкерек. Аяужантағы дақұрылысауданыныңкөрнісінебұрылды.Көріптұрмын.Оныңкөзіндешаттықойнайды.Әлденелеройынатүскендей.Олалыстағыөзінің
кранынамөлдірейқарап,күлім-күліметеді. Алтынай,Аяужанның бұрылғанын пайдаланып,жанындағыекіжігітке«парткомменсөйлесіңдер,бүгінқайткенкүндеде,жұлдызжануғатиісті!»—деді.Анауекеуі«дұрыс»дегендей,бастарынизеді. Бұрынжұмысшыжастардыңарасындаболғанадамемеспін.Меніңойымша,өзеңбегіненшабыттанатын,түнұйқысынтөртбөліпқиналатын,қанаттанатынтекақын,артист,суретшісекілдіой,дарынқайраткерлеріғанаеді.АлқазірАяужан мен оның серіктерінің өздерінің жұмыстары,жоспарлары,құрылысорындарыжайындағытілектерін,армандарынестіптаңқалудамын.Бұлардабізсекілдіөзеңбектеріненшабыттанып,қуанышқабөленедіекен.Еңбек—бұларғадапоэзия,ән!Оғанменіңкөзімәбденжеткендей.Өздерініңеңбектентуғанарман,тілектерін осынша жоғары қойған жас серіктерімедәнризамын.Әсіресе,бұлардыңбасшысыАяужанмағандәлосысағаттабұрынғысынандақымбаттыболыпкөрінді.Осындайқызды,жаңазаманныңқызынсүйгенімеменөзімдіорасанбақыттымындепсанауғабармын.Әліешбірөнерадамытүсінеалмағанжаңаүндітүсінгендеймін.Әліөзімменсеріктесақын,суретшілерестиалмағанжаңаәндіестігендеймін.Қуанғанымсонша,дәлосысәттеАяужанныңөмірбақитөсектентұраалмастайжаралыекенідеесімненшығыпкетті.БұныАяужанныңөзіесімесалды. — Тойларыңқайда?— дедіолкенеттерезеденбетінбұрып,—құрменіЖантастыңүйінеәкелгендеріңемәзсіңдерме?Жоқ,оларыңболмайды,біздіңқосылутойымызғасендершампанішіп,бибилеулеріңкерек!Жастармәз-мейрамболыпқалды. —Бәсе,меніңАяужанымосылайболуыкерекедіғой,—дедіАлтынайкүнібұрындайындапқойылғанстолғабәріміздіқолыменнұсқайшақырып,қанекей,жігіттер,ашыңдаршампанды! Тығындартарсылдап,көккеатылды.Ақкөбiгiасатөгілгеншампаншарабысерейген-серейгенхрустальбокалдарғақұйылды.Шампанылүпілдептолғанбірбокалды Алтынайсәлбасынкөтеріп,ыңғайланыпжатқанАяужанныңгипстанбосқолынаұстатты. —Сүйгенжарғақосылу—жұмақтыңесігінашументең,—дедіолақжарқынжайдарыүнмен,сөйлеңіз,қадірліЖантас. Шынын айтқанда,мен сөзге шешен адам емеспін.Оныңүстіне,дәлқазіргідейнеістерімдібілмейтұрғанқуаныштыжайымдааузымасөзтүсеремес.Әйтседе,«Қысылғандасоқыркөзден дежасағады»дегендей,көптенберіжүрегімдесақталыпжүргеншынсырымдыайттым: —Қымбатты,достар,—дедімшампаншарабынатолғанбокалымдыжоғарыкөтеріп,—мағанөмірбірсәндіескерткішдәптерісекілдікөрінетінеді.Әркімоныөзініңбасынанөткеналуансырыментолтырады.Ақынжырымен,әншіәнімен.Ал суреткер жанын тебіренткен қайғы,қуанышынсантүрлібояуарқылыұрпақтарғақалдырады.БізАяужанекеумізбүгінненбастапсолаяулыдәптердіңжаңабеттерінашқалытұрмыз.Кенетбойымдыбилепкеткенқуаныштолқынынәзербасып,— ардагерзамандастарым,— дедім,даусымсәлдірілдепкетіп,—біздің бұл тойымызға сендердің де аз еңбектеріңсіңгенжоқ...Сондықтаналдарыңдаақтықсөзімдіайтсам,артықболмас...
—Айт!Айт,—депүйдегілершулапқояберді. —Айтсам...—Аттайтулағанжүректолқынынәзербастым.—Жаңағыөмірдегенсолдәптердіңасылбеттерінкүнсәулесіндейнұрлыбояуменәшекейлеп,тазаұстауғасөзберемін!ЖәнеоғанАяужанымныңкөзіненбіртамшыжасынтүсірмескеантетемін!Өле-өлгеншесолдәптерімніңеңсұлу,еңсәндібояуытекАяужанымболсын.Солүшіносыалғашқытосымдыкөтеремін!Сөзгебұрынмұндайшешендігімболмайтын.Осыншамаәдеміойларқайданшыққанын өзім де білмеймін.Сірә,ой түбінде жатқанармандықуаныштолқытып,шығарғантәрізді. Менбокалымды алыпАяужанғатаяғанша,кенетүйгешуылдаса,мектепқұрлысыныңбіртопадамы кіріпкелді.Біздіңтойымыздыңболарынқайданестігендерін білмеймін, бәрінің қолындағы буда-будақызылгүлдер,қолтықтарындақағазқобдишағасалғантарту-таралғылар.Жүздерідеақжарқын,шат-шадыман. — Қарақтарым,қуаныштарыңаортақпыз,— дедіішіндегібіраласабойлықартжұмысшы.— Кеш естідік,сондықтан тойдыңбасындакелмегенімізгеөкпелемеңдер.— Ол ендімаған қалжыңдай қарады.—ШырағымЖантас,бәлендейтанысболмасақта,атыңасырттанқанықпыз.Естіжігітдейтінеді,бұныңне?..Даладажатқанқызжоқ.Аяужанбіздіңеңқымбаттыаруымыз...Бізгекүнібұрын білдірген болсаң,мұндай ардақты тойдыбүкілқұрылысболыпістемеспеедік. Расында,бұлжағынойламаппын.Сасқанымнан:—Бұлжайтырнақалдымызғой.ҮлкентойАяужанжазылғансоңболады,—дедім. — Ә,солаймаеді?Ондакешірдік.— ҚартжұмысшыАяужанныңжанынабарып,маңдайынансүйді.—Қалқам,қуанышыңқұттыболсын.—Қане,жігіттер,Аяужанүшін!—дедімменбокалымдықайтакөтеріп.—Жоқ,Жантас,бұныңболмайды,шампантымащыекен,алдыментәттіет!—дедіАлтынайкүле,—тамағымызданөтеремес! КәріпжанменАсылхандақосарланақостады. —Иә,тымащы! —Бұлқалпыменішеаларемеспіз!.. Менбокалымды қолымаұстап,Аяужанғатаядым.Олнеайтарынбілмей,мағанжаутаңдапқарайберді.Менеңкейіпбетінебетімдітаяп,ернінеұзақсүйдім.Жүректегімаған деген ыстық жалыны срніне шыққаныма,тықыршықтайалқызылдәнерніып-ыстықекен.Жан-тәніңдікүйдіргеносыбірләззатотыныңалғашқыжылуынаңсайкүткенінжасырмай,өзідеқұмарланасүйді.Бұл біздің ерлі-зайыпты болғанымызды жұрткөзіншеайғақтайтынеңтұңғышсүйісуімізеді.Мағаносысүйіскенімізнекетөсегініңеңбіріншітүнінендеыстықбопесімдеқалды.СолкүнгіАяужанныңкүнәсізерніненалғанләззатымжүрегімдегімәңгісөнбесшоққаайналды.Аяужаннанбөтенадамдысүйсем,күнәһарболатынымдыескертіп,есімненбірде-біршықпайқойды.Кейадамныңнәсілітұрақсызкелетінібәрімізгедемәлім ғой,мендесондайтұрақсыздықболуымүмкінбе?Жоқ,олмүмкінемес.Мәселемұндақұрғанамахаббаттаболыптұрғанжоққой.Аяужанмағанөзініңжүрегіменбіргетағдырындатапсырғанжоқ
па?Аяужандай аяулы адамның тағдырымен ойнауғаболама?Жоқ,ондайқылмыс менің қолымнан келмейді. Дарын — жаратылыстыңісі.Аладамгершіліктісақтауолсеніңісің... Осы алғашқы сүйістенкейін,біздіңқосылутойымызбасталды.Шампанiшiлдi,би биленді,шалқыта өлең де айттық.ТөсектентұраалмайжатқанАяужанныңкөңілінкөтереміздеп,істемегенімізжоқ.Үйдібасымызғакөтереойын салдық.Біздің у-шуымызсебеп болған болуыкерек,сауықкешімізгекөршілердекеліпқосылды.Соныңбірі—меніңпәтерімменесіктесЗүлфиядегенәйелтұратын.Дүкендесаудаістейтін.Менбұләйелдіңкімекенінебәлендейкөңіл қоймайтынмын.Бірақ өзімен жәй танысболғанмен,оныңжетіжасарЕркежандейтінкішкентайұлыментіптідосжаредік.Меніңсуретсалып,мүсіноятынымдыбілетінЕркежан,біздіңүйгежиікелетін.Істегенжұмысымдықызықкөріп,ұзақотыратын.Бізекеуміз кейдеәңгімелесетіндеедік,меноғанмүсіноюды даүйретпекболыпәуреленетінмін.Артынанбарыпбілдім,Зүлфияжүрістұрысқажеңілмінездіәйелболыпшықты...Тойәбденқызып,қыран-топанбопкүлісіпжатқанымызда,біреуесікқақты.«Кімекен?»—депесіккеқарайқалдық.—Кіріңіз,—дедіммен. ҮйгеЗүлфияменүшкішкентайбалакірді.ІшіндеЕркежандабар.— Амансыңдарма,қыз-бозбалалар,— дедіЗүлфиякүлімсірегенболып,мынабалаларкөршімізбентанысамыздеп,болмайалыпкелді,—олтөсектежатқан Аяужанды балаларға көрсетті.— Қарашықтарым,мынауәнeукүнгікраннанқұлағанапаларың,— ендіЗүлфияАяужанғақарап,мынаiнiшектеріңкүндізүйдеадамжоқтақасыңдаболамыздейді. Апаларыныңбүйімтайынажәрдемдеспесек... Аяужанбалаларғажаудырайкөзтастады. —Рақмет...—дедіолшынжүректенризаболып.— Аяужан өзге балалардан кішірек және ұялшақтауЕркежандыөзінешақырды. —Беріреккелші,айналайын... Балақымсынажақындады. —Атыңкім,інішегім.... —Еркежан... —Өзініздіңатыңызкім? —Аяужан... —Ендісізбізбенойнайсызба? —Қандайойынойнайаламыз?—Аяужансыңғырлапкүлді.—Чехарда...Жасырынбақ... — Жасырынбақойнауғаболады,— Аяужантағыдакүлді.—Көрпемдіменбүркеніпалайын,тауыпкөріңдерсосын. —Апай,столғаотырыңыз,—дедіАлтынай,—балалар,сендердеотырыңдар.—Асығыспын...Текауызтиейiн,—Зүлфиястолүстіндегіастанаузынабірекітүйірінсалды.Балаларұялып,орнынанқозғалмады.Алтынайоларғауыстапконфет,печеньеберді.Зүлфиякейіншегінді.—Үйарасыжақын,әлікелемінғой,өздеріңойнапкүлеберіңдер.— ОлАяужанғатағы дааяйқарады,—сіңілім,бүлдіршіндейжасекенсің...Сененбөтенбұлқұрылыстаадамжоқпаеді,несіне
дауылдыкүніоныңбасынашығақалыпедің? —Шықпасқаболмадығойжеңеше,—дедіАяужан.—Менкранныңқанатынбұрмағанда,олсалыныпжатқанмектептіңүстінеқұлайтынеді.Екіжылданбергіжұмыстыңкүл-талқанышығарынбылайқойғанда,мектепбалаларүшінғой,—олендіЕркежандарғақуанакөзтастады.—Мыналарүшінғой.— Бишара,жұртқамынойлаймындеп,жарақаттанғанекенсіңғой,—дедіЗүлфияаңқаусөйлегенсіп,бірақ мағаноның сөзіұнамады.—Текартыныңқайырын берсін.Жазылып кетсең тәуір ғой,әйтпесе...қорболасыңғой.Аспанменталасқанкрантүгіл,балакезіміздебіздіңауылдыңбірқызыжорғаүстіненқұлап,өмірбақиқисайыпқалған...Текәкесініңауқатыныңарқасындағана бір кәрішал тоқалдыққа әзер алды.Әйтпесе,үйіндеотырыпқалғанжарымжан,кәріқызкімгедәрі... Үйішіжым-жырттынақалды.Күлгірсігенбейпiлауызәйелдіңосынаусуықсөзіменбіргеүйгебірқұбыжықкіргендейболды.Зүлфиятағыбірдемедепкележатыреді.Алтынай: — Апай,газгеқойғансүтіңізтасыпкетіпті,— деді,сөзінбөліпжіберіп,—тезірекбарыңыз... —Ойбай-ау,онытіптіұмытыпкеткенекенмін!—Зүлфияшынындадасүтқойғанболуыкерек,асығаесіккежөнелді,—жүр,балалар,соңынанкелерсіңдер...Әйелбалалардыертіпшығыпкетті.Алтынайдыңоданоңайқұтылғанынабіздемәзболыпқалдық. —Оныңгазгесүтқойғанынқайданбілдің?—дедіАяужанжүдейкүлімсіреп,— сен ебін таппағанда,көңіліміздібіраз суытып тастайтынедіәлгікербезжеңгей... Зүлфия кетіп, жеріміз кеңігенмен, көңілімізбұрынғысынанкөтерілеқоймады.Алаңғасарлықпенайтсын,білместігіменайтсын,әйтеуіроныңдөрекісөзібіржоқжерденсоққансуықжелдей,кенетменіңдеөнбойымдытітіркентіпжіберді. Адам баласының жүрегінде жатқан сырды білу,жерастындажатқанқазынаныбілуденанағұрлымқиын,әлгіәйелжаңағысөздердінегеайтты?Көңіліонсыздажабырқаңқы Аяужанғажүрегініңжылуынберудіңорнына,негесуықызғарын төкті?Маған бұл түсініксіз жәйтеді.Осыныойлапотырғанымда,КәріпжанменАсылханныңүйденшығыпкеткеніндеаңғармайқалыппын...Жұртендібіртіндептарайбастады. Алтынай мен Аяужан өзара күңкіл әңгімегекіріскендерінкөріп,менбалконғашығып,азтұрдым.Оларадандадәйектабаалмай,қайтаданүйгекірдім,екідосқызәлішүйіркелесуде.Олардың сөзінбөлгімкелмей,екіншібөлмеге шығып диван үстіне жаттым.Тағы дашытырманойғакеттім.Зүлфияныңайтқандары меніңдежүрегімдіүркітіпжібергенекен,ендіменібірқалыңқарабұлтторлайжөнелді... «Махаббатсызөмір— өмірме?Бірақсолмахаббатқуанышемес,қайғығаайналса,ондаймахаббаттанқандайқызықбар?Қайғыныңда,қуаныштыңдаойлайтыны бақыт,бірісоны суалтсам дейді,бірісолбақыттыгүлжайнатсамдейді.Егерқолыңдағы бақытсуаларболса,адамғаоданауырқандайқасірет,өкінішбар?Аяужанекеуміздіңөмірімізсондайөкінішкеайналуымүмкінбе?Жоқ,
мүмкінемес.Өйткенібіздің қуанышымыз,бақытымызөзіміздіңқолымызда.Аяужанбүгінтөсектартқанмүсәпірболса,ертеңжазылады.Олүшінменқолданкелгеншарамдыаямауымкерек!Алжазылмағанкүнде...Адам негетұрақсызболады екен?Жоқ,адамемес,махаббаттұрақсызсекілді...Тұрақсыззаттақұнжоқ.Сондамахаббаттадақұнболмағаныма?Жоқ,бұныңбәрідебекерұғым.Тұрақты адамныңмахаббатыдатұрақты.Адамөзбасыныңкелешегінбасқажәйттенкөрмеукерек.Асқартаудыңбасынаақшабұлттарұяласа,аласыладамныңбасынаайнымастабандылықбітукерек.Сондағанамахаббаттұрақтыболады.Бірақжүрекдегенбірасаутұлпаремеспе,оныңүркуiде,алыпқашуы дажеңіл.Сондаоны нементоқтатасың?Өзбетіменалажөнелгенжүйрiккеқандайқыларқаныңбар?Қазақ:«Балығыжоқкөлқадірсіз,шөбіжоқжерқадірсіз,ұяты жоққызқадірсіз,жігеріжоқжігітқадірсіз»дейді.Тұрақсызболуыдаадамныңжігерсіздігінен,табансыздығынан.Сондықтанадамеңалдыментабандылықтыарманетуікерек.Сондасеніңмахаббатыңдыдаешдүлейкүш жеңеалмайды.Арамдықта,зұлымдықта.Қызұятынсақтаса,жігітбірмінезділігінсақтауы махаббаттыңтазалығынакерекқасиет.Сөйтсеңғанамахаббаттаадалсақталады.Тексолбірмінезділіккеекініңбірініңкүшіжетерме?» Қосылуымыздыңалғашқы күні-ақменіңойымаосындайкүмәндіқиялдаркелуі,әрине,менің тұрақсыздығымнан емес.Мен деөзгелердейқуаныштанрақаттанып,қайғыданқандажұтатынжанмын.Алжаманойларда,жақсыойлартәрізді,жұрттыңбәрінетәндүние.Адамныңадамдығыдасолжаманойғаермей,жақсыойдытаңдайбілуіндеемеспе?КенетүйгеКәріпжанменАсылханқуанакіріпкелді.Жүздерікүлім-күліметеді.Бірүлкенісбітіргенжандардай.Менойымды бөліп,орнымнан түрегелдім.Ымырт жабылыпқалғанекен,шамжақтым. Үйішіжарықсәулегетолды.Бәрімізтопырлай,екіншібөлмегекірдік...— Қараңғыда неғып отырсыңдар?— деп шамжаққанымша,Кәріпжанбілегімненұстайалды. — Тұратұрыңыз,— дедіолмағанкүлімсірейқарап,сөйттідеқыздарғадауыстады.—Аяужан,Алтынай,қане,кранжаққақараңдаршы!Бәрімізтерезегебұрылдық.Аяужанкранынантөмендеу,бітугеайналғанмектептіңүстіндеүлкенекібірдейқызылжұлдызжарқыраптұр.— Жарайсыңдар,бауырларым!— дедіалақаныншапалақтапмәзболыпқалғанАяужан.Жоспарларыңдытөмендетпегенекенсіңдер!..Аяужаншынқуанышты,екібетідуылдайнасаттаныпжымың-жымыңетеді.Артынан барып білдім,дәл осы күніжоспар орындалмасада,құрылысбастықтары,жастар бригадасының өтінішiбойынша,жұлдыздардыжағуғарұқсатеткен.КәріпжанменАсылхансолүшінкетіпқалғанбопшықты.Бұлардыңүміттеріақталды.Аяужан қатарласа жанған қос жұлдыздыкөрісімен,тіптіөзгеріпкетті.Кештіңқалғанмезгіліөтекөңілдіөтті. Меніңосы кештеөмірдемахаббаттанкем түспейтінқызықбарекенінекөзімәбденжетті.Олқызықменсекілдіадамдарғакөркемөнерболса,Аяужан,Алтынай,Кәріпжансекілдіеңбекжастарынаөздерініңжұмысы,кәсібі,жандарысүйген мамандықтары екен.Ғашықтық тек махаббаттағанаеместігінешек
келтірмедім. 11Қолымагипсалып,мүсіністейбастағаннанбері«Жолбарысталағансұлу»аттыкомпозицияжасаубірүлкенарманымболатын.БұлойғаменеңалғашқыретИсаБайзақовтың«Құралайсұлу»атты дастаныноқығансағаттакелгем.КөлдежүзіпжүргенаққусекілдідәрменсізсұлужасҚұралай...АямастағдыртәріздіЖолбарыс.Әлсіздікпенжауызкүш!Әділеттікпенозбырлық!Өмірменажаларпалысы.Композициясындұрыстапсаң,осыбірмүсінарқылыадамбаласыныңтағдырынасәйкесүлкенпәлсапалықғажайыптереңой,алыптартысмағынасынберугеболады.ОсыарманымҰлбосынқайтысболғанкүнненбастап,және Аяужан краннан құлағаннан беріәбден мазамдыалатын.Ұлбосындыәкеткенракауруы,Аяужандымүгедекеткенсонаусұрапылдауылмағанкейдеазутісіақсиған,әртырнағықанжардайжалақтағанқанішержолбарыстәрізденіптеелестейтін.СолминуттердеменҰлбосынменАяужандыжолбарысқұшағынанқұтылаалмағандәрменсізҚұралайбейнесіндекөретінмін...Қайткенкүндеде«Жолбарысталағансұлу»дегенкомпозицияарқылыөзімніңосыкөкейкестіойымдыорындапшығуғабелбуғам. Міне,дәлосыкездемағанҮміткездесті.Бір-біріміздікөрмегелібесжылөтіпкетседе,меніңкөзалдымдаәлікүнгедейіноныңталшыбықтайбұралған,аппақжұмыртқадай сұлуденесітұратын.Уылжыған жасҚұралайдыңсудажүзіпжүргенжалаңаш мүсінінжасауүшінҮміттенартыққандайәйелкерек?Көктентілегенiмжердентабылды.Үміттемағаннатурщицаболуданбастартпады.Аяужандыүйгеалыпкелгенненкейін,бірайөткенкезде,менҮміттіңүйінекелдім.БұдаҰлбосынтәріздіжекебөлмедетұрадыекен.Үйішіәжептәуіржасаулы,жұмсақдиван,әдемікресло,киімшкафы.Манекеншаболыпқызметістейтінболғандығынан,шағынбөлмедеекіайнатұр,сірәөзініңбейнесінтолықкөруүшін болуы керек,айналарды бұрышқа,екіқабырғаарқылы,түйістіреорнатыпты. МеніҮмітқуанақарсыалды.Қолымдағыөзініңбітпегенсуретінкөріп,сәлүндемейтұрдыда,қайтаданкүлімсіреді. — Білмеймін...— дедіолтөменқарай,— дәлқазір...СеніңалдыңдаХауаанамыздыңжұмақтағыпішініндеқайтадансуреткетүсугедәтімшыдармаекен.Ішім жылыпкетті.«Жоқ,жоқ,Үмітбұзылмағанекен.Оләлібаяғыдайарұятынадалсақтайтыныкүмәнсіз...Әнеугімінезкөрсеткеніәшейінқалжың...»Өзімніңқалайшешенболыпкеткенімдібілмеймін,оныңмағаннатурщицаболуыкерекекенінұзақсөйледім.Шынар-ұятжүректазалығындаекенін,тәнінжалаңаштаудың теккөркемөнергекерекқұрбандықекенінтүсіндірдім.Оданадамныңұятыныңжоғалмайтынын,қадірініңтөментүспейтінінайттым.— Сонда...Меніңденемдікөргеніңнен,меніңқадірімсеніңкөзалдыңдатөмендемейме?—дедіолкысылакүлімсірей.—Ұятындосыныңалдындасақтайалмағанәйел,өзқадірінөзіжоғалтпайма?
Жүрегімшымырлапкетті.Қазақәйелі—Европаәйеліемес,бөтеналдындажалаңаштануоғанүлкенұят.Кенетменібасқабіройбилепкетті.РембрантДанаясуретінсалғанданатурщицаетіпөзәйеліналған-ды.РембранттыңәйеліерініңалдындақазіргіҮміттейқысылды маекен?Мүмкінқысылғандашығар,бірақкөркемөнерүшінкөнгенболар.АлсолкөркемөнерүшінҮмітнегеұялады?Бұлбіздіңәлішығысәдет-ғұрпынаншығаалмағандығымызданба?Меноныжұбатыпалдымда,қадірініңтүспейтінінайттым. Үмітсәлтөменқараптұрдыда: —Жарайды,айтқаныңдыістейін...—деді. Оласбөлмегебарып,үстіндегікиімдерінтастап,үстінежұқа,қызылжібекхалаткиіпкелді.Күнашықеді.Терезедентөгілеқұйылғанкүнсәулесішағынбөлменіқұлпыртыптұр.ЖібекхалаттанҮміттіңсұлуденесініңойы-қыры—бәрібірдейайқындаласезіліп,көзтартады... Мен жұмсақ диванды бөлменің ортасына таяу,терезегеқарама-қарсықойдым да,сурет салынған кенебім мен бояуларымдыыңғайлап,Үміткеқарадым. —Мендайынмын. —Мендедайынмын,—дедіода,күлімсіреп. Сөйттіде,диванныңжанынакеліп,үстіндегіхалатыншешебастады.Кенетоныңаққайнардайсұлуденесікөзалдымдажарқетті.СіздерЛеонардодаВинчидің«Леда»аттыкомпозициясыныңбізгежеткенкөшірмесін көргендеріңіз бар ма? Алып аққудың құшағындақұмарденеліжалаңашәйелтұр.Оңжағындааққужұмыртқасыныңқабынжарыпекінәрестешығыпкележатыр...Сұлудыңденесіаққуқұшағынақарайбейімделген,албетімен аяғы балаларғақарай бұрылған.Сол бір ақ қайнардайкөркеммүсіндіәйелдіңтұрғантұрысындаадамкөңілінеріксізөзінетартарбірғажайыпләззаткүшібар.ЖалаңаштанғанҮмітмаған,дәлосы минутте,солЛедадайболыпкөрініпкетті.Бірақбұлкөрінісбір-ақсәткесозылды. Сірә,менің Үмітке көз тастауым оған Пикассоның«Адамзаткүлдіргісиықтары»аталатынграфикалықсуретіндегіқартшалдыңжалаңашжасәйелдіңмүсінінеқарағанысекілдіболыпкөрінгенболуыкерек,олорнынанұшыптұрдыда,халатынқайтаданкиіпалды... — Бүйтіпбірденсеніңалдындатұраалатынемеспін...—дедіҮміткенетдауысыдірілдеп. —Неге? Мұндайдасорақы сұрақболарма?Сұрағымныңорынсызекенінөзімдесезем,бірақамалне,айтарсөзайтылыпқалды. Алдымда Үмітотыр.Ұялғаннан екікөзіжасаурап,тұманданыпкеткен,қызыл еріндерісәл ашылып,дір-дір етеді.Негебұлай?Әлдемененсуретінсалуданбасқабөтенбіроқысқимылкүтеме?Жоқ,жоқ,олмүмкінемес!Үміттіңбетінеқайтақарапедім,олтордағы көгершінсекілді,мененқалайқұтыларынбілмейтұр,егереркінежіберсең,қосқанатынқаға,көгілдіраспандағыжұмсақдүниесінеұшажөнелетіндей... —Ойымдағыбір-екіауызсөздіайтуғамұрсатбер,—дедікенетҮмітекібетідуылдайқызарып,дауысышығар-шықпасақырынсөйлеп.—Менмұндайсөзді
бұрынтіріпендегеайтыпкөргемжоқ.Алсаған...айтпасқаамалымқалмады.Сенменіқатетүсінбе.Доссанарадамымның алдындабарқасиетіңдіжалаңашкөрсетугедәтім бараремес.Менің тәнімдікөргенненкейін,сенменіұятсызсанайсың... — Алмен...— Олкенеттоқтайқалды,жергеқарапәзердегендесөзінаяқтады:—Менсеніңалдыңдажалаңаш тұрғымкелмейді.Жоқ,жоқ,сенбөтенойғажорыма...Дәтімшыдаремес.Егерменұятсызжанболсам,суреткесаласыңба,әлде...өртепжібересіңбе,өзеркіңдедередім...Ондаменіңқожамдаөзіңболаредің,ұятымдыдаөзіңбилередің.Алқазір...мейліңменінаданкөр,әлдебасқасана,көзалдыңдажалаңаштануменіңқолымнанкелеремес,—Үміттіңдауысы кенет дірілдеп кетті.— Мен туралы жаманойлапқалғанболсаң,айыптымын.АлменсеніңкөзалдыңдақайтаданбаяғыҮмітболғымкеледі.Сондағыдайар-ұятымды тазасақтауды тілекетем...Әлдеменіңашықайтқансырымнанжаманойлапқалдыңба?Жоқ,жоқ,мұндабөтенжұмбақжоқ,тексеніңалдыңдаұятсызсаналмаймындегенжалғызниет...Үміттіңсөзінменжақсытүсіндім.Ар-ұятынәліжоғалтпағанжасәйелге,біржағынанжаным ризаболсада,екіншіжағынанжаңашатәрбиеленгенсорлыбасым,оныңсуреткетүсугесоншалықруханимағынабергенінетаңмын.Мұндақандайұятбар?Жалаңашсуреткетүсудіұяткөрубіздіңнадандағымыземеспе?Европа бұл көпірден әлдеқашан өткен жоқ па?ЕгердеортадәуірдегіСанПетронношіркеуініңпорталынаатақты ЯкоподеллеКварчажасағанХауаанаменАдаматаныңжалаңашмүсіндерінҮміткөрсе,недереді?ДіниЕвропаныңөзімұндай жалған ұяттан көне заманда-ақ өткен жоқпа?Алжиырмасыншығасырдақазақәйелікөркемөнерүшінденесінкөрсетуденұялады.ӘлдеҮміттіңбұлұялшақтығындашығысжұртыныңғасырларбойыар,ұятдегентүсініктердіжоғарыбағалауғұрпыжатырма?Иә,солайсекілді.СондажаңағанажарқеткенЛедапоэзиясынынорнынакүнделіктіқарапайым түсінік,күнәһарсана,наданұғым жолалғаны ма?Үміттіңсұлуденесіненкөркемөнерүшінтуғанжаңағығажайыпқиялқайдакетті? Кенет менің көз алдыма өткен күндерім,өзімніңстуденткезім,Ленинградтыңсүттейжарықсәулелітүндеріқайтаелестейжөнелді.СолбірбалғынжасшағымдаосыҮмітемеспеедімағанарманболған?ОсыҮмітемеспеедіменіңмахаббатқадегеналғашқықанаттанабастағанжассезімімдіқиялдыңкөкаспанынаұшырған?..Иe,ие,олкездеҮмітмағаншынарманеді.Бірақмағансол арманымнан гөрі,Үміттің суретін салубасым тілекболыпедіғой.Солтілегіме ендіжетейін деп тұрғанымда,Үміттің мұнысынесі?Олменіңосыойымдысездіме,қайтадансөйледі. —Егерменсенідоскөрмесем,бүгінүйімешақырмағанболаредім,—дедіолдауысытағыдатамағынатығыладірілдеп,—доскөру,қатетүсінбе,бұлбірерікбермес асаусезім емес.Адам мұндай жағдайда өзін-өзібилейалады.Алжалаңаштану...ондабасқасезімбар.Адамөзінбилейалмайқалады.Олсәлүндемейтұрдыда: — Осы өзіңніңүндемегенқалпындасенмағанқандайсүйкімдіекеніңдібілесіңбе?—дедікенетөзін-өзібилейалмағанынжасырмай,—сенісолсүйкімді,досқалпындақалсындепедім...—Олсөзініңаржағынайтпай,көйлегіншеше
бастады. Кенеткөзалдыма,тұнықсудабұлаңеткенаққайраңдай,Үміттіңаппақденесітағыжарқетті.Олсәндене,былқ-сылқбасып,көйлегінорындықтыңбасжағына апарып ілді.Менің жүрегім шоқ түскендей,өртеніпкетті.Жоқ,бұлеркектіксезімемес,сұлулықтысүйгенадамныңтаңдануы,масболуыеді.Ал,ұятдегенұстамдылықбилептұрған,Үмітендімағантіптіқарайалмады.Текбармұршасыныңкелгені: — Мейлің...Сеніңөнеріңүшінөзімніңұятымнанбездім...Текменікүндебүйтіпазаптайкөрме,—деуғанаболды. Менжауапқайтарғамжоқ.Біздіңзаманымыздакөптегенсуреткерлержұрттаң қаларлықеңбекжасамақбопшарқұрады,қиялғашомылады,тақырыпіздейді.АлсондайеңбекүшіносынауҮміттіңсұлулығындайсұлулықбарма?Сондықтан да Рафаэль, Микеланджелолар өздерініңғажайыпшебертуындыларынзамандастарының,біргежүргенадамдарыныңбейнесіненалғанжоқпа?Бізнегеөзшығармамызды ойданшығаруымызкерек?Көркемөнердеген адамның бір өзіне ғана тән,өзіне ғанатиістімезетін,келбетін,артықшылығындәлме-дәлетіпқағазбетінеәдемілептүсіруемеспе,ондаосыҮміттіңқазіргібейнесіненартықнебар?Жалпы алғанда,сұлулықдегенне?Меніңойымша,оладамдытебірентетін,толқытатынкөрініс.Олайболса...—Сеніңөткіркөзіңніңалдындаменіңжалаңаш тәнімтұр,Жантас...—дедікенетменіңойымдыбөліпҮміт,—бетімшыдаремес...Тезірексалшысуретіңді...Менөзімді-өзімбилейалмайкеттім... —Қандайсұлуедің! —Расайтасыңба?—Үміткенетұялакүлді.Бұдажұмырбастыпендеғой,меніңсөзімұнапкеткендей.—Жантас,—дедімағанбіріншіреттікелейқарап,—ұятымныңбетінашыпалдым ғой,айтарымды айтайын,сенденемедұрыстапкөзіңдісалшы!Сентүсіңде,әртамшысы меруерттәрізді,ұжмақжаңбырынашомылғаныңбарма?Мендеқазірөзімдісолмеруертдариясынашомылыптұрғандайсезінем.Оғансебеп,меніңсұлуденемесенқараптұрсың...Қазірменіңжүрегімдетаңғажайыпқуанышбар.Бойымдыбіралуаншаттықбилегентәрізді...Бұлне?Бұл—бірөзімғанатүсінетінсезім.Иә,солай.Текөзімғанатүсінем.Сененжалғызғанатілегім—ұятыныңбетінаштымдеп,менжайындажаманойлама...Менергешықсамда,әлідежасбаладайтазамын... Үміттің балғынқылығынатаң қалудаедім.Оныңбіркездегіілтипатты,нәрестемөлдірсезімненәлідеайырылмағанынашынжүректенқуандым.Суретке салатын адамыңның ақыл-ой,жансезімітазаболмаса,салғанбейнеңойдағыдайшығама,көркемөнерқашандаболсатазалықтытілейді.Тазалықсыз сұлулық жоқ.Сұлулықсыз көркемөнержоқ.Алменіңқарсыалдымда тұрған Үмітте екеуіде бар.Менің ісім сәттіболатынанендiшеккелтірмедім.Көңілімдіосы минуттебірүлкеншабытбиледі.МенендіҮміттіңсуретінсалмақбоп,ыңғайланабастадым.БірақҮмітойындағысөзінаяқтамақбоп,мағанқарады. — Менкүйеуімменбір-ақжылтұрдым,— дедіолеңасылсырынмағанақтара,соданберібірде-біреркектіжанымажуытқанжоқпын.Жуытарболсам,өзімді-өзіммəңгіқорететіндейкөрдім.Өйткеніменіңерімсондайжабайыжан
болды,алмахаббаттыңнеекенінмүлдетүсінбеді.Біздіңбірімізді-бірімізжақсыкөруімізтектәнқарым-қатынасыдепұқты.Мағанондайкүйеукерекемес!Негеекенінбілмеймін,жұрттыңбәрімағансолөзімніңтастапкеткенкүйеуімтәріздікөрінеді.Бәрідебіртүстес,біркелкі...Олармағанқұмартақараса,текденеқұмарынажауап іздеп қанақарайды деп түсініп келдім.Сондықтаноларғажуымадым,өзімдіадалсақтадым.— Үміттіңдауысыендіқаттырақшықты,—берілсем,текөзімніңжанымды билепәкететінадамғаберілгімкеледі.Ондайадаммағанәлікездескенжоқ.Сендеондайадамемессің...Сондықтанменіңденемееркіңшеқарап,суретімдісалаберугехақыңбар.Алойлағанадамымболсаң...Ашденемеқаратпаседім. —Неге? — Ондайадам— меніңазабым.Менірақатынаайналдыруоныңқолынанкелереді.Қарашы,менкөктем гүлінеұқсамаймынба?Меніңаппақденемеаққудыңжайылғанқанатыныңастынанпайдаболғандайбіртаңғажайыпсәулеқұйылыптұрғанжоқпа?Осыныңбәрітеконыңқуанышынағанажарареді.Алсендәлосы минуттеондайадамнандақымбатсың.Өйткенісендедәлменіңөзімдегідейұятбар.Бөтенеркекболса,осыминуттеолұяттыкөңілкүйінеқұрбанетереді.Сенөйтпедің.Суретімеендіеркінкіріс...Ойлағанісіңніңсәттіболуынатілектеспін. Расындада,Үміттіңжұмыртқадайаппақденесінеқызықпауқиынеді.Жәнеоныңдәлқазірашықайтқансөздеріндедұрыскөрдім.Өйткені,меніңқиялымды,жансезімімдідәлосы сәттетекҮміттіңсұлулығынантуғанөнершабытығанабилеуде.Үмітменіңхалімдітүсінгендей. Олендімағаншындостықмезеретбілдірді. — Махаббат,адалсақтайбілсең,тотбаспайтын,інжусәулесінқұлпыртатүсетінбіргауһартас.Кіржұқтырсаң,олгауһартастыңқандайқасиетіқалады?—дедіолкүлімсірей.—Аяужанекеуіңіздіңараларыңдағымахаббатосысәулетөгіптұрғангауһаремеспе?Егерсеноны тазасақтайалмасаң,ертеңАяужанныңбетінеқалайқарайаласың? —Рас,—дедімменшынойымдыайтып.—Сезімдітекақылғанабилемейді.Сезім дүниесінің дегеніне көнбес үшін тұтымды мінез,берікжүреккерек.Аяужанғаауғанкөңілім—мызғымаскөңіл.Дегенмен,Үміттіңадалсөздеріменіқаттытебірентті.Аяужанғадегенсезімімдінығайтатүсті.БірақҮмітмағанақырғы сөздерінайтқанда,ақшылбетіндеқызғылтлепнегеерекшеойнапкетті?Менбірдемегетүсінгендеймін.Үміттің«Аяужанғаадалбол»дегентілегінен,бағанаданберімененқызарақысылғанқылығынан,күйшерткендедомбыраныңпернесіненестілгенүндей,оныңжүрегініңаржағынанкелген басқа бір сезімдіұқтым.Ал сол сезімге қарамай,Үмітменіңберікболуымдыөтінеді.Міне,адамгершілікдепосыныайт!ДүниедеҮмітсындытазажанды,ұятардыжастықкөңілденжоғарықоятынзамандастарымбары—менімейліншеқуантты.КенетесімеАсығатпенҚаракөзжырыкелді.«Жоқ,жоқ,менАяужандышынсүйемін.ЕгержаралыАяужан—Қаракөзболса,мен—Асығатпын.Аяужанүшінөзімдіжастықсезімгебилетпектүгіл,жалғызжанымдықұрбанетугебармын». Ымыртжабылаүйгеқайттым.Кележатып,қалыңойғашомдым.Әсіресе,
жалтетіппайдаболып,тезсөнерқысқасезімжөніндеөзіме-өзімсыршерттім.Ет,сүйектенжаралғанадамбаласы,өмірбақиқатқантассекілді,мызғымайқалаалама!Оныда,жарқетіпсөнгенжұлдыздай,бірмезет,ойдажоқжерденпайдаболатын,тәттісезімдербилемеспе?Құбылмалы көңіл,кейдежалтбұрылып,бөтенбірсаяны тілемеспе?Бірақбұлсəттіксезімдішынғашықтықсезімдейаласыңба?Дейалмасаң,бұны қандайсезім,қандайкүшдейсің?Бұлкөрсеқызарлық,нәпсіқұмарлық,әлде кей адамның қанынабітетінмахаббаттұрақсыздығыма?Одамүмкін...Бірақменжансезімімді,бұрынғы-соңғыжүрекқұбылыстарымды бұл қатарға жатқыза алмаймын.Бірсәттікболсын,тымөткіншіболсын,меніңсезімім қашандажүректолқынынантуады.Оныөзіманық білемін.Қандай минуттiкқуаныш болсын,ойыма,жанжүрегімежарасалмай,кеткен емес.Менің мұным осалдығымнанболар?Құмарлықсезімдүниесіне жан-тәнімен берілу адамның осалдығынантуадыдейдікейбіреу,мүмкінсолайдашығар,мүмкінменіңмінезімдедесондайбосаңжерібарболар,демек,меніңайтайындегенім,қандайсезімгеберілсемде,шынжүректенадалжүректенберілетіндігім... Бірақжұрттыңбәріменсекілдіме?ДәлосысәттеменіңойымаӘбілқаспенБазаргүл түсті.«Осы екеуінің арасындағы қандаймахаббат?»БазаргүлдіӘбілқасқаөзқолымнанберсемде,осысұрақменіоқта-тектемазалаптақоятын.Жалғызқарындасыңның тағдыры адамғабатпай ма,күйеубаламныңөзімеұнамайтынкейбірмінездеріесіметүскенде,Базаргүлімбақыттымаекендегенкүмәнімдеболыпқоятын.Бұларүйленгелі,менесіктерінашыпкөргенемеспін.Қалай тұрып жатқандарын дабілмеймін.Бір-екіретүйлерінебармақшыдаболғанмын,бірақыңғайы келмей-аққойған.МеніңБазаргүлменӘбілқастыңтойынанкейінқандайжағдайларғакездескенім оқушығааян,байталтүгілбасқайғыдегендей,өзбасымменөзімәуреболыпкеткенімдікешірерсіңдер...Сірә,осы көңілде жүрген тілегім бастаушы болды ма,Базаргүлдіңүйінеқалайбұрылғанымдыөзімдебілмейқалдым. Қоңыраушылдырынанбіреуаяғынбайсалды басыпкележатыр.Аспайсаспайесіктіашты.Нығыздануынақарап,Әбілқасшығардептұредім,өзіекен!БірақбұлбұрынғыӘбілқасемес,көрмегелібіразкүнболған,тіптіөзгеріпқапты.Үстіндеқыры сынбағанқаракостюм,жағасы тіп-тікнейлонақкөйлек,Қызылшұбар жаңа үлгілігалстук,көзінде қара сүйектікөзілдірік...Үйіндежүріп,осыншама тырбана киінуіне қарап,атымның сырыөзімемәлімдегендей,Әбілқастыңқызметбабыныңтағыдабірсатыжоғарылайтүскенінсездім.Онымынаусірескен,кейбірдәрежеқұмарадамдарғатәнкеудесінкөтереұстағантүріайтыптүр.Меніңбұлойым көпкешікпей,анықталды.Әбілқасменікөргендеқуанарында,таңданарындабілмей,солабыржығандайболды.Бірақдәрежесіжоғарыадамныңқылығыдажоғарыболукерекқой,олсасқандығынсездіргісікелмей: —Жантасжолдасекенсізғой,жоғарышығыңыз,—дедібайсалдыүнменен.«Жолдас»дегенсөзменіңқұлағыматым ерсі,жатестілді,озаманда,бұзамантуғанқайынағасынақазақжігітінің«жолдас»дегенінкіместіпкөрген.Менеріксізкүліпжібердім.БірақӘбілқасмұнымапысқырғандажоқ,қайесіккекірерімдібілмейтұрғанмағанқарап,«солжаққақарай»дедіде,сыртқы
есіктіңекікілтінбірдейбұрап,бекітіпжапты.Дәлосыкездетелефоншылдыретті.Әбілқасаспай-саспай,қабырғадаілулітұрған телефонныңтұтқасынқолынаалып: —Иә,ментыңдаптұрмын,—дедібайсалдықоңырдауыспен.Жап-жасжігіттіңөзінегдеадамдайұстауынатаңқалып,ментұрмын.— Иә...Қателескенжоқсыз...Бұлденсаулықсақтаубөлімініңбастығыныңпәтері,—дедіолүнінебұрынғыданәрісалмақберіп.Әбілқассәлтыңдаптұрдыда,қабағыншытты,—бәрінедетүсіндім...Бірақмұндайшаруажөніндесөйлесугекеңсебаремеспе?..Үйгетелефонсоғып,жұрттыңмазасыналудыңешқажетіжоқ.—Олтрубканыіліпқойды. Өзойымаөзімтағыдакүліпжібердім.Осыданбіржылбұрынғана,қайтсемШерубайдыңкөңілінтабамдеп,шыркөбелекайналыпжүргенассистенттіңбүгіндардиғанбастықболақалғанынанедерсің?Кейадамдыдәрежебұзадыдегеносы да.Мұндайадамныңмансапқаелiгiп,дандайсығанытрагедияемес,солдандайсығаншіркінніңбіркүніболмаса,біркүнімансабынанайырылып,мүскінжағдайдақалғанда,өзін-өзіқайдақоярынбілмейтінітрагедия!Амалне,жастекемүйізініңтұқылболарынбілсе,орынсызсүзiceбермеседі.МенӘбілқаскөрсеткенбөлмегекірдім.Бұлкабинетіекен.Жоқ,бұлжұмысістейтінбөлмеемес,адамғаоперацияжасайтынбөлметәрізді.Үйішіайнадайтаза,кітап,гүлотырғызғанқұмыра,сиясауыт,бәріорны-орнында.Бейсауытжатқанбірде-бірзаткөзгетүспейді.Ең аяғы Әбілқастыңқырынсындырмайөтектелгенекікостюміарқалы екіорындықтыңүстіндетәптештелінеілінген.Бөлменің өте-мөте тәртіптілігінен бе,адам тұратынпәтерденгөрі,кеңсегеұқсайды.Оныңүстіне,қабырғағақағылыпқойылғанкүйеубаламныңсуретіде,жатақүйгеарналыпсалынбағандай,тымкөлемді,абажадайүлкен...—Базаргүлқайда?—дедімжатүйденөзіметәнбіржылысаяіздеп.—Өзбөлмесінде. «Ә,мынаусеніңбөлмең екенғой.АлБазаргүлдікібасқа...Бөлмелерініңбөлекболғаныештеңеетпес,көңілдеріңбөлекболмасанетсін...»—Оныңбөлмесіқайсы?.. —Арғыесік.Ортамыздағы—қонақүйіміз. «Ортамыздағы қонақүйіміз!Екеуіекібөлектұрсада,орталарындақонақүйлерібарекен.Бұғандашүкіршілік!» МенӘбілқаснұсқағанесіктіқақтым. —Рұқсат!—дедісылбырүнменБазаргүл. Үйгекірдім. Базаргүл үлкен столдан басын алмай,суретсалыпжатырекен.ҮйішіӘбілқастыңбөлмесіндейемес,сіресежылтыраптұрғанжоқ.Тахтаүстіндебетіашылғанкітапжатыр.Жерде,терезеалдындасуретсалынғанүлкен-үлкентабақватманқағаздары.Қызқолыменбезендіргенәдемібөлменіңзаттарыдабұндаадамтұратынынаңғартқандай,көзгежылы,көңілгеорнықты.КіргенӘбілқасдепойлағанболуыкерек,жұмысынанбасынкөтереремес.Мен есікқаққанда,«рұқсат!»деген сөзідеерінеарналғантәрізді.Шамасы,екеуінің арасында осындай ресми тәртіп әбден қалыптасқанғаұқсайды.Қарындасымныңмағанқарамайтынакөзімжеткенсоң:
—Іскесәт!—дедімаузымабөтенсөзтүспей. Базаргүлбасынкөтеріпалды. —Көке!—дедіқуанғаннанекікөзіжалтетіп.Біреугеәйелболғанмен,мағанқарындас емес пе,іші-бауырым елжіреп қоя берді.ЕндімағанБазаргүлдіңбөлмесіӘбілқастың кабинетіне қарағанда анағұрлымсалтанатты,шырайлытәрізді.Нағызбірсуыққораданжылыүйгекіргендейсезіндім...—Ту,көкемдекеледіекенғой!—дедіБазаргүлжанымакеліп,жайраңдайкүліп.МағанБазаргүл«біздікіне»дегенсөздіәдейітастапкеткендейкөрінді,бетінеқарапедім,жүзісолғындаумақалай,көзіндедемұңбарсекілді...—Жақсыкелдіңғой,көке,—дедіБазаргүлсырбергісікелмей,күлесөйлеп,— салғансуретім жөніндеақылдасатынадамым болмай,діңкемқұрыпотыредім... —Әбілқасше? Базаргүл бетіме жалтқарады.Оның сәл шытынағанқабағынан«Онетүсінетінеді?»дегендейболмашы ишаратты аңғарыпқалдым.БірақБазаргүлөзін-өзізорлағандайкүлімсірей: —Әбілқастыңқолыөзжұмысынанбосамайды,—деді.—Және...Менөзімдеоныңмазасыналабермеймін. Базаргүлдің салып жатқандары жақында Мыстаумәдениетсарайындақойылатын«Қобыландыбатыр»спектаклініңсахналықөрнектеуэскиздеріекен.БұлэскиздерАлтынОрдакезіндегіқыпшақелініңсалт-салтанатынангөрі,Скифзаманының өнер-өрнегін көбірек қамтығандай.Демек,суреттерБазаргүлдіңөзіне ғана тән, тек өзіндік ерекшеліктерін көрсетеді.Егерсахнаосыэскиздегілердейкөріністерменәшекейленсе,«Қобыландыбатыр»спектаклініңсыртөрнектеуіжаманшықпайтынтәрізді.Бірақдәлбүгінменіңсуретталқылауғакөңілім шаппай тұрғандықтан,Базаргүлге «Көргенэскиздерімдіойланайын,пікірімдіертеңайтайын»,депқұтылдым. Бізқонақүйгешықтық.Бұлжұпыны ғанабөлмеекен.Асішугеарналғанстол,төрторындықбар.Бірқабырғасындаәжептәуірәдемісервант,бұрышындаүшжақтыайна.ҚабырғасындаБазаргүлдіңөзісалғанқазақэпосынаналынғанбір-екісуретілінулітұр.Бұлсуреттердедекөнезаманғаеліктеу,солертегігеайналғанөткенхикаялардыдәстүрлеусезіледі.Менсәлойланыпқалдым.ҚараКемпірдіңайтуыменғанаөткензаманнаназын-аулақтүсінігібарБазаргүл,көнедүниеэпостарынанегеқұмар?Құмарболмаса,бұлсуреттердінегесалды?Анаунайзаұстап,жауғажекешауыпбаражатқанқазақтыңбатырқызыныңорнына,ол өзінің замандасы,күнде көріп жүрген тракторшы,комбайнайдаушықыздардың бірін неге салмайды? Әлде қайта оралмасөмiр,ешуақыттаорындалмасқиялсекілді,адамдыөзінетартыптұрама?Әлдеөткендүниеөзініңерлігімен,ертегігеайналғаналуан-алуанхикаяларыменсуреткердіңой,арманыноята ма?Солай секілді.Мен көп суреткерлердің өззаманыныңкүнделіктікөріністеріненгөрі,өткенкезеңніңаңызынқағазбетінетүсіругеқұмарекенін,анағұрлымсұлу,әшекейлісалғанынбілетінмін.Бізқонақүйгекіргендүбіріміздіестіп,Әбілқаскелді.Базаргүлшайдайындауғаасүйгешығыпкетті.Жалғандаіштейұнатпайтынадамыңменбетпе-бетқалуданқиыннебарекен,сырласуғадаболмайды,сыр тартқың да келмейді.Амал қанша,иттеболса,туған
қарындасыңдыалыпотырғой,бірдемедеукерек —Денсаулықсақтаубөлімінебастықболыпсың,құттықтаймын...—Рақмет!..Біздеерікбарма,партияқайдақойса,сондаболамызғой.«О,шірік!Осыданүш айбұрынпартияғакірдідепестігем.Ендіқарашыайтыпотырғансөзін!Партияқайдақойса,сондаболамызғой!Партияқорасыпыруғажіберсе,көрередімқалайболғаныңды!» —Жаңақызметіңеқуаныштышығарсың? —Бүгінтағыбірқуанышымбар. —О,қандайқуаныш?Ауыркеселдібіреудіажалданалыпқалыппаедің?— Жоқ.Адамды ажалданалыпқалу— олбіздіңкүнделіктішаруамызғой.Меніңқуанышымды естісеңіз,өзіңіздетүсінесіз...—Өзініңқұпиясыменменіқызықтыратүскісікелгендей,олсәлкідірдіде,қайтасөйледі.—Медицинаинститутын бітірген жалғыз інім бар еді...Бойдақболатын...Дұрысадамкездеспейжүретінеді,солүйленіпті... Жасжігіттіңсемьялыболғанынанежетсін,бұлшынқуанарлықжәйтекен,менӘбілқастыендішынжүрегімменқұттықтадым. —Қуанышыңаортақпын,Әбілқас.Ініңəйтеуіртеңінтауыппа?—Несінайтасыз? —Қосағыкімекен?Өзіндейғалымба,әлдесұлулығынақызықтымаекен?—Оншасынбілмеймін. — Сондақалайболғаны?— Өзім деабыржыпқалдым.—Қуанғаныңызғақарағанда.... — Бұлқуануғатұратынүйлену...Тіптіатынатауғааузымбармайды.МеніңАсылтасым республикамыздың медицина жұмысынбасқаратынеңбеделдіқызметкерлердіңбірініңқызынаүйленіпті. —Сонда...Қызықандайекен? — Мәселеқызындаемесқой.Әйтеуірақсақ,соқыремесшығар.Баркәпəкесіндежатқанжоқпа?Бишарабаланыңкөзіашылатынболды.Институтынбітіргелі,«жеделжәрдем»ассистентіненжоғарыкөтерілеалмай-аққойыпеді.«О,пасық!Махаббат,үйлену,үбірлі-шүбірліболыпөмірсүрудіңбәрінмансапқорлыққаайырбастағаныңқалай?!»Бойымдыашукернепкетті,бірреттежағынантартып-тартыпжібергімдекелді,қалайұстамдылықістегенімдіөзімдебілмеймін.Сөйтсемде: — Ақтүйеніңқарны жарылыпты ғой,— дедіммысқылдайкүліп,—мықтықұдаңныңсағандажәрдемітиерәлі... Меніңкекеткенімдітүсінбедіме,түсінседеаңқаусынама:—Әрине...—дедіол.—ҚашанғыМыстаудыңшаңынжұтыпжүребереміз...ҚысАлматығабарғанымда,сөйлесем... — Қайынатаарқылы көгеретінойыңболғанда,сеніңөзіңедеБазаргүлгеемес,бірминистрдіңқызынаүйленукерекеді... —Министрдіңқызыжұрттыңбәрінебірдейжетіпжатырма?..—Олақырынкүрсінді,—оқасыжоқ,бізБазаргүлекеумізөмірдентиістіміздіаламыз...Әлі-ақ...Оны«халықсуретшісі»атағынажеткіземін. —Қалайша? —Қалауынтапсақаржанар,жолынтабам.ТекБазаргүлменіңдегеніммен
жүребілсін! «О,оңбаған!Екеуіекібөлмедежатыптапқандәрежеденқандайпайда?!Махаббат,өмірдіңқызығы дегенніңбәрінтекатақалуға,қызметбаптарынныңөсуінеқұрбанетсеңдер,несінедүниегекелдіңдер?!»дептастағымдакелді,бірақөзімді-өзімтағыұстапқалдым. Әбілқасменіңбетімемысқылдайкөзтастадыда,қайтадансөйледі:— Сіз менібар ойын ашып салған ақымақ,неболмаса,өмірдіңшынқызығынтүсінбейтін,текмансапкөздегенпасықдепотырсызғой,—дедіол,сөйттідеүлкенкөзілдірігініңастынанмағансүзілеқарады.—Қалайойласаңыздаеркіңіз.Көптенберіайтқалы жүредім,бүгінестіңіз...Менсізойлағандайақымақта,пасықтаемеспін!Дұрыспа,бұрыспа,бірақөміргедегенменіңдепәлсапам бар.Ол пәлсапа жалғыз менікіемес,менсекілділердікі...Өзіңізбайқадыңызба,қайминистр,қайакадемикқызынқойшығаберіп,ұлынтракторайдаушы қызғаүйлендіріпжатыр?..СолтәріздіқазірүйленуарқылыкелешегінқамтамасызетіпаламдегенменіңінімАсылтассекілділердеаземес.Оларданбөтен«қайтсем өсем»депжанталасқанментәрізділердебар.Сізмахаббатдейсіз,ал ол махаббатмаған ерлі-байлы адамныңбірін-бірітүсінуінде,жартөсегінтазасақтап,мезгіліндежатып,мезгіліндетұрып,күнінеүшреттату-тәттіасын ішуінде...Қалған уақыты,арманы,тілегібәрідеалдарынақойылғанмақсаттарынажұмсалуы керек.Ерлі-зайыпты адамныңбірібастауыкерек,біріқостауыкерек.Міне,бұлжағынанмағанБазаргүлденартықәйелжоқ.Олменіңжұбайым да,ойлағанмақсатымажетуүшінсерігім деболаалады.Егерболаалмайтынынбілсем,меноғанүйленбеседім. Сорлы Базаргүлдің қандай аждаһаның қолынатүскенінендібілдім.Жібектейжұмсақмінез,жаңаашылғанқауыздайөрбіп,өсіпкележатқанжасдарын,кімніңжеміболғаныңды жаңағанаұқтым.Әттең!Әттең!Өкінгенменнеістейсің,мойнына түскен құрықты өзіүзбесе,Базаргүлгеқандайжәрдемберерсің!Махаббатқа,ұстағанжолыңадакеңдікзаманемеспе!АлдәлосыминуттеӘбілқасайтқанын орындайтынынакөзім анықжетті.Оныңалысқабаратынына де сендім.Өйткеніарамызда Әбілқассекілділергежолберіпжүргендеразба?Солардыңкөптігіғой,оныденсаулықсақтаубөлімініңбастығыеткен!Менсекілдіақымақтардыңдааземестігіғой,туғанқарындасыносындайәпжыланнансақтайалмаған!Ашу,ызақаншакернеседе,ойымнан«ОсыныңбәрінеБазаргүлдіңөзіқалайқарайдыекен?»дегенбірсұрақшықпай-аққойды.МеніңсұрағымдыБазаргүлдіңөзішешті.Біразданкейінолбуыбұрқырағаншәйнектіподноспенкөтеріп,қонақүйгекірді.Шәйнегінстолдыңшетінеқойды.—Берірекқой,түсіпкетеді,—дедіӘбілқассәлдауысынкөтеріп.Базаргүлтілқатпады,шәйнегіндеқозғағанжоқ.Дастарқанынжасапболыпшайын құя бастады.Әбілқас алдына қойған кеседенбір-екіұрттадыда,Базаргүлгеқарады. — Жәкең маскаалуды тастағаннан беріжұмысақсапқалды.Базаргүл,ертеңненбастапсенсолөнерменшұғылдансаңдеймін.Ұтымдыда,керекті.Базаргүлмырсетінкүліпжіберді. —Бұйрығыморындалмайды-аудепойламайсызғой,Әбілқас,—дедіолжатадамға сөйлегендей,салқын үнмен,— ұтымды болса,маскаалудыөзіңіз
үйреніңіз.Алменіңжұмысымакіріспеңіз. «Бәсе,менің Базаргүлім осындай болуы керекедіғой!»Төбемкөккетигендей,қуанып қалдым.«Байқа,Әбілқас!Сен оп-оңайноқталайтынәйелБазаргүлемес!Ұмытпа,оныңжиырмасыншығасырдатуғанын!»Осы сәтте Базаргүлдің Әбілқастың айтқаныністеп,«халықсуретшісі»атағынадажетпейтінінтүсіндім.ЕгерӘбілқасөзініңмінез-құлқын,өміргедегенкөзқарасын өзгертпесе, екеуінің ұзақ бірге тұруынадакүмәндандым.Базаргүлдіңтағдырынойлай,қобалжығанкөңіліморнығайындеді.Көп кешікпей үйге қайттым.Үміттің таза,мөлдірқылығынаншаттананауаттанғанкөңілім,Әбілқастыңжаншошырлықжексұрынсөздерінестіп,сусепкендейбасылды. Азөмірімдебіріншіретмахаббатты саудағаайналдырғанадамдыкөрдім.Жәнеолкімдесеңдерші?Туғанкүйеубалам!Қазақтың«көрмей,көргеенбейсің»дегеніосыда! 12 Бақытсыздыққайдантуады? Адам өзтағдырынаөзіқожадейдікейбіреу,олайболса,бақытсыздыққайдантуады?Кісіөзіне-өзіқастықойлайма?Бақытсызболғысыкелеме?Аурусырқау Аяужан сынды кездейсоқ апатқа ұшыраубірбасқа.Бұладамныңдегенінен тумайтын бақытсыздық.Бақытсыздықтангөрі,бұлтрагедияға,қайғылыхалгеұқсайды.Алшынбақытсыздықолбөтен,ол—адамбаласыныңөзітудыратынжауыздығында,қатыгездігінде...Мансапқорлық,баққұмарлық,осыдантуғанжауыздық,жантүршігерлікқатыгездіккөнезаманнанбастапбіздіңдәуірімізгедейінбірадамдығанаемес,санұрпақты,миллиондағанхалықтықанжылатып,бақытсыздыққаұшыратқанжоқпа?Аттила,Шыңғысхан,АқсақТемір,Наполеон,Гитлердіңадам баласынаәкелгенбақытсыздықтарынтөгілгенкөзжасыарқылыбағаласақ,бүкіләлемжүзінселжабареді.Осыныңбәріненегіз—адам баласының бірін-біріаямаушылық,өз басынөктемұстаудантуғанқаныпезерлік,айуандық... Жақында Аяужан екеуміз телевизордан,Югославиякиноқайраткерлерішығарған,«Тоғызыншышеңбер»дегенфильмкөрдік.Солфильмніңбіркөрінісімәңгіөшпестейболыпесімдеқалды.Концлагерькомендатурасыныңжанындаеврейдіңбіртопбаласы отыр.Алды он-онбiрде,қызы-ұлыаралас,аштықтанәбденжүдеген.Бәрініңармандары әке-шешесін,бауырларынбіркөру...Біраққазірбұларғамашинакелмек.Олмашинадаулы газбар.Фашистержазықсызнәрестелерді машинаға мінгізіп, газбен тұншықтырыпөлтірмек.Қандайайуандық,қанішерлік!Бірақнемістердіңістегенібұлжауыздықтандаасыпкетті.Міне,машинадакелді.Балалароғанүрейленеқарап,орындарынанқозғаларемес.Машинадантүскенжендет—немісофицерібалалардымашинағасабалапкіргізбекболып,қолындағы резеңкетаяғыменетігініңқонышынұрғылапсәлтұрдыда,кенетмысқылдайкүлімсіреп: —Балалар,машинағамiнiңдер!Үйлеріңе,әке-шешелеріңеапармыз,—дейді.Періштедей ақ көңіл нәрестелер,жауыздың ойынқайданбілсін,бәрі
шуылдаса,қуанысамашинағақарайұмтылды. —Қандайайуандық!—дедіАяужан,еңкілдепжылапжіберіп,—өлтірседе,алдамайөлтірмеймежазықсызсәбилерді.Бұданасқанқатігездікболмас!Әлсіздіаяубосаңдық,босбелбеуліктікемес.Ондаүлкенгумандық,адамдыққасиет бар.Өзгеге рақымды болу сенің әлсіздігіңдіемес,қажырлығыңдыбаяндайды.Деревнядан өзінекелген азғантай азықтыЛенинбалаларүйінебергізіптұрған.Бұлне,көңілшектікпе,әлдебосаңдықпа?Жоқ,бұлбүкілдүниежүзініңқанаушы табынақарсы тұраалған,болаттайберікмінездікемеңгердіңүлкенгумандыққасиеті.ЕгержұрттыңбәріосыЛениндейболса,барәлемдеешуақыттадабақытсыздықболмаседі.Әттең,әттең!Дүниежүзіндеондайларсиреккездеседі,сондықтандабақытсыздықәлідемол.Меніңойымша,біздіңеңбасты міндетіміз де,бар күресіміз де өзіміз басыпжүргенЖердегенПланетадағы бақытсыздықты жою.Сондағанаеңсәулеттідәуір—коммунизморнайды. МенАяужандыөтеаяймын.Аяғансайын,жүрегімөртенетүседі.МеніңбұлжағдайымдыАяужандатүсінеді.Одаменіаяйды.Меніңқайғымжанынажаманбататыныноныңмөлдірейқарағанқасіреттіботакөзіненұғамын.Меніаяйтынысоншалық,соңғы кездемененештеңедесұрамайды,еңболмаса,бұрынғыдай«дәріәпер,несуберші»деудідеқойды. Оның мұндай жағдайын көрген сайын,бұрынғыданжаманқынжылам.Қынжылам да,қиналам.ЕгерАяужанаяудыңорнына,меніқинарболса,Кімбіледі,қайғымазын-аулақбасылармаеді,қайтереді.Үнсізқасіреттенқұтылып,Аяужанның тілегін орындауүшін мен қандай бұйрықболсада,орындауғабармын.Біреумаған:«Сеніңжарыңжазылады,егерсенмынауқаракүңгірттеніп,көкжиекпенұштасыпжатқанМыстауды бөтенжергекөшірсең»десе,менонықуана-қуанаістередім.Ұшы-қиыры жоқ,өркеш-өркешбелдердібөтенжаққакөшіругеөмірімніңжетпейтінінбілсемде,қолымақайла,күрекалыпкүндіз-түніоны қажауға көнер едім.Өйткеніқолыңнан келмеседе,алдыңақойылғаннысанабарғой.Жарыңүшінжаныңдыаямассынбарғой.Солсынғатүсу—одажаралыкөңілгемедеуемеспе. АлАяужанныңқазіргіжағдайында,оғанқалайжәрдемберукерекекенінбілмейтін жағдайда,дәрменсіздігің өзіңнің айыбыңсекілді.Мұқалғанүстіне,мұқалатүсесің.Алмағанмұқалуғаболмайды.Менмұқалсам,қайғығаберілсем,Аяужаннаннеқалады?Ондаолмайытаусылғанбілтешамдай,бірте-біртежүдей,біржолатасөнбейме?Өзқайғысынаменіңқасіретімдіқосуғаоныңкүшіжетеаларма?ЖоқАяужанғабұлауыржүк.Сондықтанменсырбергімкелмейді.Іштейжыласам да,сырттай күлемін.Өзегің өртеніп тұрғанда,өзгеадамболыпкөрінуден азап барма?Бірақ амал жоқ,сөйтугетуракеледі.Өйткенісеніңқабағыңның түнергені,сүйген жарға түн болып көрінеді.Сеніңқабағыңныңашылғаныоғанкүншыққанменбірдей. Аяужанжүрегініңсоғуыннәзіктүсінетінменендебөтенбірадамбар.Ол—Алтынай.Біздіңүйгекелгенде,Алтынайқұрылыстыңбарқуанышынөзіменбіргеалакіргендей,Аяужанмасайрапқалады.Өмірбойы шаттыққажаратылғандай,оләрқашандаақжарқын,көңілді.Құрылыстыңжайын,жұмыстыкімніңқалайістеп жүргенін айтып,Аяужанның көңілін бір көтерсе,өзінекімніңқалай
қарағанын,неайтқанынаудармайсалып,нашынакелтіресөйлеп,шек-сілесінқатыракүлдіреді. АлтынайкелгендеАяужанбіржасапқалады.Жәнеоныңкелуінаңсайкүтіпжатады.СеріккызыныңмұндайжағдайынбілетінАлтынай,текАяужаннанбөтенқайғысыжоқтай,қолыжұмыстансәлбосаса-ақ,біздіңүйгежетіпкеледі.Біздіңкең бөлмеміз күлкі-қалжыңға толады. Бұрын ол,көбінесе,Асылхандысықақтайтын.ОныңАлтынайқайдабарса,сондабарып,бірауызсөзайтпай,үнтүссізжүреберетінінайтып,қалжыңдайтын. —Ау,бірдемедесейшідеймін!—дейтінАлтынайананыңүндемейтінінкүлкіетіп.Сүйдейтінде,өзі,Асылханболып,жауапқайыратын:—Недейін?..Ертеңжұмысқақашаншығасың? Біз қыран-топан болып күлетінбіз.Асылханныңқызғакөңілдегісөзінайтудыңорнына,ұялшақтығынасалып,Алтынайдыңжұмысқакүндебіруақытташығатынынбілетұрсада,«қашаншығасың?»депсұрайтынынасенетінбіз.Тағыдашек-сілемізқатакүлетінбіз.АлтынайдыңАсылханды,кейдеағашатқаміндіре,күлкіеткенінетаңқалсамда,«қарғабаласынаппағым,кірпібаласынжұмсағымдеп сүйеді»дегендей,жақсы көрген соң,осылай қаттықалжыңдайдығой,дейтінміндеқоятынмын. Бірақ соңғы кезде мен бұл ойыма шүбәланабастадым.Негеекенінбілмеймін,біраздан беріАлтынайдың көп мысқылдайтынадамыныңбіріШерубай болуға айналды.Бірақ қалжыңында,қазақтыңмомынбаласын«тентегім!»дегенсекілді,—астыртынжылышырай,еркелетуестілетін.БүгіндеАлтынай сол әдетіне салды.Үйге келісімен,менібалконғақуыпшығып,Аяужанды жасбаладай,ақырындапқозғап,күндегідағдылыжұмысыністепболды даүйдісыпырыпжинайбастады.Саңқылдайкүліп,құрылыстаболғанжаңалықтардыайтыпжүр.Терезелердіашып,үйдіңауасынжаңарттыда,маған:—Күйеубала,ендіүйгекіруіңізгеболады,—дедікүліп.Мен кірдім.Аяужанның бөлмесін тап-тұйнақтайетіпжинапқойыпты,шұғамен сүртілген паркет еден де жылт-жылт етеді.Заматтаосыншамажұмыстыістептастағанынатаңқалып,меншынойыммен:—Сеніалғанжігіттіңкөсегесікөгерер-ау,Алтынай,—дедімқалжың-шынымаралас. Олмағанкүлеқарады. —Өзімдекүйеугешыққалыжүрмін. Аяужанекеумізбірдейшапбердік. —Кімге?!.Қашан?! —Қашанекенінөзімдебілмеймін,—дедіАлтынайкүлкісінкенеттыйып.—Алкімгедесеңдер...Ойлапжүргенбірадамымбар...Өздеріңтабыңдар.«Кімболдыекен?»Аңқаубасым,ойланбастан: —Асылханба?—дедім. — Жоқ,— дедіАлтынайбасыншайқап,— олтымжас,етiмiзүйрене,бірбіріміздіңқадіріміздібілмеуімізмүмкін...—Ендіолжымиякүлді.—Оныңүстіне,Асылхансөзайтқанда,мендеқартаямын... Аяужандасәлкүлімсіреді. — Онысы ұялшақтығы ғой.Сенің күйеуге шыққалыжүргеніңдісезсе,
кеудесіндежаныболса,бірдемедер. Алтынайтомсаражауапқайырды. —Ұялшақтығыемес,ынжықтығы.Шынынайтқанда...Меніңіздегенөмірліксерігімондайадамемеседі. «Ендіқандайадамеді?»депсұрағанымша,Аяужансөзімдібөліпжіберді.— Асылханныңсоңыңнанжүгіргеніне,екіжылданасыпкетті,—дедіолкүрсініп,—бишара,жерқауыпқалатынболдығой. — Шынжүрегіңменсүймегенсоң,аяғанменмахаббатболама,Аяужан?—дедіАлтынайтомсара.—Асылханекеуміздіңарамызжайойын-қалжыңғой.Меноныанықбілемін...Махаббатдегенбөлекболадыекен.—Алтынайтөменқарады.—Сендерденнесінжасырайын,осыданүшжылбұрынменбіржігіттіөтесүйдім,одаменіжақсыкөретінеді... —Онданегеқосылмадыңдар?—дедіммен. — Қосылуғаболмайтынеді.— Алтынайендіақырынкүрсінді.Оныңәйелібарекен.Өзқызығыңүшінбөтендібақытсызетугеболама?Есіме дәл осы сәтте институтты бірге бітіргенЖақыпдегенбіржолдасымныңсөзітүсті.Олөзіменіменсырлас,шындосжігітболатын.Біркездескенімізде,Жақыпмағанбасынанөткенбірсырынайтқан.«Жас жігітетегіне намаз оқитын ақ ишан емесқой,жасболғансоң,жастықтыңәсерідеболады,—депбастағаноләңгімесін,—былтыринституттыбітірер жылы,өзіңе аян,диплом қорғаужұмысынҚаратаудаөткіздімғой.МеніменбіргесуретшеберханасындаТоры дегенжаскеліншекқызметістеді.Торыдесеторы,қараторыныңәдемісіеді! Оныңүстіне,мінезіқандай!Түтілгентүбiттей,жұмсақ.Өмірбойыбірадамғақатты сөзайтпаған жанболуы керек,менікөргенкүннен-ақ,біртүрліұяласөйлесіп,жылыишараткөрсетті.Бірте-біртемен,Торықызметкекелмейқалғанкүні,уақытым өтпей,жүдеудішығардым.Алқызметкекелгенкүні...екеумізкейде ұзақ әңгімелесетін болдық. Арамызда айтылмағансыр(әринемахаббаттанбасқасы),шертілмегенкүйқалғанжоқ.БұлжағдайақырындаменіТорыға деген бір үлкен жұмбаққа апарып соқты.Байқаймын,жақсыкөріпқалған секілдімін.Торы да маған бұрынғыдай емес,бөтентүрдеқарайбастағандай.Көздеген жүрек айнасы ғой,мөлдірейқарағанкөзқарасынанашылуғажақынсырбартәрізді.Бұрынкейдежұмысқакелмейқалатынеді,ендіоны тіптіқойды.Жәнемағанарнайы,сәнденіпкелетіндеймеқалай,біркүнікигенінекіншікүнікимейді,күндеөзгешекиеді.Оныңүстіне,өзін-өзіұстауыдаөзгерді,аяқ басуындадакөңіл толқыны сезілгендей...Қысқасынайтқанда,Торының маған деген жан сезімінің құбылабастағанынанықтүсіндім.Бұлқұбылуыныңөзінеоңайтүспейжүргеніндеаңғарабастадым.Торыекіоттыңортасындатәрізді.Кейдеоныңжүзіненқобалжу,қорқу,қиналу,қуанусаздарынбірденаңғарамын.Байқаймын,біржағынанерінедегенадалдық,бұрынбұзылыпкөрмегентазакөңілдіңұстамдығы болса,екіншіжағынанмағандегенкенетоянған өткір сезімінің әуресімазасын алып,қиналудасекілді.Мағанкейде,балапандарына таяп келе жатқан жыланға не істерінбілмей,безілқаққанқарлығаш секілкөрініпкетеді.Меноны аяйтүсем.Аяғансайынжақсыкөретүсем...— Жақыпсәлтоқтапқалды да,әңгімесінқайтабастапкетті.Менғана
осындаймынба,әлдееркекатаулыныңбәрімендейме,—дедіол—Торыныңкүйеуінкөрмегендіктен,оныңкімекенінтіптіойлағанемеспін.Сондықтанболуыкерек,өзсезімімдібасуғадабәлендейтырысқамжоқ.Егероныңеріментанысболсам,өзіме-өзімтоқтаусалармаем,қайтередім,алқазіросыбірқорғансызжанға құмарту үстіне,құмартудамын...Жүрек түбіндежатқанарманымдыжұмбақтайайтуды дашығардым.Торы жұмбағымажұмбаққайырады.Бірақшешімінайтпайды.Мененәрідеемес,берідеемес,жанталасуда...Мендейтөніпкелгенжауданқорғаныжоқсекілді.Мұндайдаанаұяларбаласыжоқ,алерініңқорғандығышамалытәрізді... Ойымды тікелейайтаалмай,іштейалай-түлеймін.Қанымқызып,жүрегімойнақшибереді.Көңілдегітілек,қатты ағысты өзентәрізді,бойымдыбилепәкетіпбарады.Жанымды қоярғажертапқызаремес.Бұдамахаббатпа?Жоқ,бұлбасқапәлетәрізді.Әйтеуіржанымдағы келіншеккедегенбірыстықкүш.Мүмкін,ұзаққасозылмай,қызуыдабасылар,алқазір...Қойшы,недегенменде,көңілдетыным,жүректемазажоқ.Тәуекелдеп,ойымдыайтайындесем,оғантағыбатаалмаймын.Торықалайкөреді?«Ағайбұныңызқалайдесе?»Екіншіретоғаннебетімменқарайаламын?Оныңүстінеол,әдейіменімазақеткендей,әлсін-әлсінеріжайындаәңгімеқозғаудышығарды.«МеніңСәрсенімжұртсекілдікөрсеқызаремес,сол тұрған қалпы,бірперіште...»Бұнысықалай?Жаманойыңызболса,байқаңыз,мененаулақ,депескерткеніме?Олайболғанкүнде,маған неге жылы шырай білдіреді?Тіптіқолына қолымтиіпкетсе,жұлыпалмайды,ойнаған болып,қолтығынан ұстасам,өзімежақындайтүскендейболды...Алсөйлепкележатқансөзіерінедегенжақсыкөңілініңыстықсезімінаңғартады.Бұнысы сасқанжүректіңқорғаніздегеніме?ДегенменТорыіштейарбасыпжүргенсынды.«Кімбіріншіболыпжұмбақбекіністіалмақ?Кімжұмбаққорғанныңалғашқы есігінашпақ?»— Өткенкүндіесінетүсіргендей,олтағыдаүнсіз,ұзақотырды. Әлденуақыттабарып: — Осылайәрі-сәріболыпжүргенімізде,бізбіркүні,кешкетаман,оңашадакездестік,— дедіолмағанжүдейқарап:— Жұмыстанкешшығып,жатақханағақайтыпкележатсам,автобустоқтайтынжердеТорытұрекен.Бірімізді-бірімізкөргенде,қуаныпқалатынәдетіміз,осыданекі-ақсағатбұрынкездестірсемде,біржылкөрмегендей,қуандымдақалдым.Жәнеқуанғанымдыжасыраалмай:—Мұнданеғыптұрсың?—дедімыржиякүліп. Торыдакүлім-күліметеді. —Жұмыстаншыққансоң,киноғабарыпедім,ендіүйгеқайтқалытұрмын...—Қандайфильмдікөрдің?Мағаннегеайтпадың,екеумізбіргебаратынедік.—Ондайфильмгесізбенбіргебаруғаболмайды...—Қандайфильмге? —«АннаКаренинаға». —«АннаКаренинаға»ма?Негебіргебаруғаболмайды?..—Негеекенінбілмейсізбе?—Олтөменқарапкүлімсіреді.—Ондадаерібарәйелбөтенжігіткеғашықболады... Ондай«аңызға»қалайсенугеболады?Тағыдабасқа,жігіткеғашықболғанерібар,әйелбармаеді?..