—Білмейтіншығарсыз... Ымыртжабылабастады.Автобускелеқоймады.Екеуміздіңүйімізбіржақтаболатын.Соныпайдаланып,мен: —Жаяужүреберсекқайтеді?—дедім. —Жүрсекжүрейік... Қатаржүріпкелеміз.Күзтүсебастағанмезгіл.Аспанқоюсұрғылтбұлтты.Бірақ біздің көңілімізбұлтсыз,ашық...Сондықтан даболуыкерек,менібірқуанышалғажетектегендей,жүрегімтыпырқағыпалып-ұшыпбарады...—Негежалғызжүрсің?Киноғаеріңменбіргекелмейсіңбе?—Сәрсенбіржетіболды,Ақтауғакеткен... —Онданегекетті?.. —Кензерттеупартиясына... Күйеуінкөрмегенмен,оныңкензерттеушіинженерекенінбілетінмін.ЖәнеТорыданжиырмажастайүлкендепестігем.Бұлжағдайдыңбәріменіңонсыздаелегiзiпкележатқанкөңілімдіендітіптіелегізітетүсті...Қараңғылықжербетінәбденжауыпалды.Шағынқаланыңкөшесіндежанатынсирекшамдарбәлендейжарықбермейді.Түнқараңғысындай,меніңдеарамойымқұпиясырғатолабастады.Қаланың бақша тұсына келгенде,мен Торыныңқолынанқалайұстағанымды өзім де аңғармай қалдым.Торы дақолынтартыпалмады.Саусақтары сәлтоңази,дір-діретеді.Менендіалақанынеркіндеуұстап,қысатүстім.О дажауап қайтарғандай алақанын сәл жұма,қарыспастықишаратбілдірді,сұңғақбойынмағантаяй,иығымаиығынтигізе,аяғынмастанабасып,әлдененіайтып,сыңғырлайкүледі.— Басынанөткеносысәндіминуттердіқияалмағандай,Жақыпұзақотырды.— Бізжолшетіндегіқалыңағашқақарайбұрылғанымыздыөзіміздесезбейқалдық,—дедіолсөзінқайтаданқозғап.Ендісөйлесудің қажетіжоқ секілді,ауыздан шыққан леп,сөзсізтабысқанжасжүректердіңқуанышынүркітетіндей...Ендігімахаббаттілегіүнсізшаттықтығанақалайтынтәрізді.Көзсізсоқырқараңғыталарасынакіргенде,Торыныңыстықерніненқұмарланасүйгенім өзімедебіртәттітүссекілдікөрінді.Түссекілдіқуаныш!Өле-өлгенше есіңнен шықпайтын қысқа қуаныш!Бірақөмір-бақиұмытылмайтынұзаққуаныш! Дегенмен,Торыекеуміздіңсолсәттегіқуанышымызтымкелтеболды.Менмөлдірсуғашөліқанбағанадамдай,Торынықұшарланаыстыққұшағыматартып,шөпілдетіп сүйе бастағанымда...Кенет дәл қасымнанмылтықатылғандай,аспанды қақ айыранайзағай ойнап,әлемдіастан-кестенетіпкүнкүркіреді.Шошып кеткен Торы құшағымнан ыршып шықты.Сол-ақекенбіздіңқуанышымызды күнәкөріп,жербетіндегіқылмыстыбіржолатажуыпжібергісікелгендей,суықжаңбыршелектеп,құяжөнелді... Көпкешікпей,менТорыныңкүйеуіСәрсенментаныстым.Бұлбірақкөңіл,жасбаладайсенімпаз,мейліншежақсыадамекен.Торының,мендегенде,негекөпкедейінбіршешімгекелеалмай,ұзаққиналғанынендітүсіндім.Мұндайадамғаопасыздықістеукүнә.Бұлкісіментанысқаннанкейін,көңілімдегіөршибастағанжалынсусепкендейбасылды.Торы екеумізСәрсеналдындакүнәкарболыпқалмағанымызғақаттықуандым.Дегенмен,екеуміздіңсонаубіржалғызретсүйіскенімізұялардайайыпқаайналмасада,ұзақуақытқадейін,оқта-текте
есіметүсіп,меніұялтыпжүрді.Әсіресе,біреудіңсүттейұйыпотырғанүйішінбұзажаздағанымаіштейөтеқиналдым.Торыменіңықпалымаберіліп,адалжолынантаябастағаныныңөзіқандайкүнә!Жарайды,құрсүйістенбөтенештеңеболмайаққойсын,бірақсезімдүниесініңдегенінекөніп,ойдажоқтанболғансолсүйістіңөзіморальдықайыпемеспе?Оныескеалмасқаболама?»Жақыптыңосы әңгімесімағанкөпәсереткен.Дүниедемахаббаттандажоғарытұратынартазалығыдегенбиіктіктіңбарекенінәбдентүсіндім.Қазірменосы артазалығы,адамныңморальдықтазалығытуралыойғашомып кеттім.Ойлаған сайын,әнеукүніҮміт екеуміздіңарамыздыңтазақалғанынақуандым.Егермен бірминуттiктән қызуынаберіліп,өзімніңартазалығымдысақтайалмасам,Аяужанныңбетінеқалайқараймын?Оғандегенжүрегімнің тазалығын қалай сақтаймын?Рухани тазалығынсақтайалмағанмахаббатмахаббатболама?Ондабіріңді-біріңқұралдағаныңемеспе?Махаббатнеғұрлым таза болса,соғұрлым қасиетті.Ал дүниедеқасиеттімахаббаттанқымбатнебар? Кейбірерлі-зайыптыадамныңарасындакейдеопасыздықтаболады.Егербірінің істегенін бірібілмесе,ондай адамдар өздерініңопасыздықтарынанқиналмайды,ерлі-зайыпты болып,ойнап-күліп,жүребереді.Алменондайөмірсүреалмаседім.Өзімадалболмасам,арамқолымдыадалжарымасозаалмаседім.Сондай-ақкөркемөнердедеменіңұстағанжолымбар.Бұлжолымөзімедегенантым,ережем.Көркемөнершыңы,одаалыстанжарқырағансәулетәрізді,неғұрлым ой-қиялыңды өзінетартабілсе,соғұрлымсендесолжарыққатезжетсем деп,құлаш ұрасың.Алсолжарығың,сеніңқиялыңқанатқағатындайалысболмаса,жұмсаржігеріңдеұзақемес.Құшағыңдағықуанышыңжетпейтінжердеемес,сененүлкенқажырлылықтілемейді.Алдарынқашандаболса,қолжетпейтінқияныарманетеді.Қанатынталдырақағатыналыссапардыкөксейді.Қиындыққана,арманғанадарынғакүш береді,жігербереді.Алқолғаоңайтүскен қуаныш сенің дарыныңды сергітпейді,өршелендірмейді.Үміттіңсұлуденесініңқызығынқұшағым емес,қиялым көрсіндедім.Өйтпегенкүнде,менөзімнің көркемөнерге деген арманыма жете алмаседім.ӨзөнерімебұлайқарауымаҰлбосынбейнесікуә.Айтқанымды орындап,құшағымдажатқанда,менҰлбосынныңбейнесінмүсінгеайналдыраалдымба?Қолдабардыңқадіріжоқ,айналдыра алмадым.Айналдырғым келмеді.Оныңбейнесінмүсінгеайналдырып,эстетикалықрақатқабатудангөрі,құмарлықшөлінқандырып,тәнқызығынаберілудідұрыскөрдім.Ғажайыпмүсінсалып,жұрттықуандырғаннангөрі,ақтөсінаймалап,өзімқуанғымкелді.ТекҰлбосынқұшағымнаналыстап,қолымжетпесқиялғаайналғандағана,оныңбейнесінтасқатүсірдім.Мағанғанасырынашқансондайсұлужанөзгелерүшінмәңгіжоғалыпкетпесіндедім.Бұлтілекойдағыдайкөркемөнердеодандабиікшыңғашығаруыкерек,өйткеніекеуміздіңарамыздатекбір-ақтілекбар.Олкөркемөнертілегі.Менойлағанісімніңнәтижеліболыпшығуы.Мұндайжағдайдаістіңсәттіболуысөзсіз.Бірақменіңжарымжанкөңілім ұзаққашабаалармаекен.Аяужанныңқайғысы—меніңқайғым.Алшынқайғылыжаншабытиесіемес.Шабытсызтабыстажоқ.Демек,менқайғыны да,қиындықты дажеңіпшығуымкерек.Бұлекеуінжеңіпшықпасам,Аяужанныңқайғысынмолайтатүсемін.
АлАяужанқайғылыболғанда,мағаншабытқайданкеледі?Жоқ,шабытмененқашпауыкерек.ӨйткеніосыжаралыжарымАяужанүшінкүресуім,оның қайғысын өзімнің қайғым санап,оғандегенжүрегімді,махаббатымдыөле-өлгеншеадалсақтаймындепөзіме-өзімніңантберуімніңөзіұлымақсат,үлкентілекемеспе?Мұндайтілегібарадамныңдарынысуалама?Жоқ,суалмайды.Олдарынды замансуалтпайды.Байқайсыңдарма,Алтынай,Жақып,менүшеуміздіңсөзімізбіржерденшығыпотырғанжоқпызба?Бұлбіздіңдәуірдіңғажайыпжаңаүні.Бұлүнтұрғаншақтабіздіңдемахаббатымызберікболады.Оғанөзбасымқаттысенем. МеніңойымдыАлтынайбөліпжіберді. —Жарайды,меніңкімдеүмітімбарекенінтабаалмадыңдарғой,—дедіол,—ендіАяужанныңжайынакелейік. —Қандай«жайына»? —Осылайтөсектежатқызыпқоямызба?Біршарақолдануымызкерекқой.—Еңүлкеншарауақытдегенжоқпаәнеукүнідәрігерлер.—Уақыт!Уақыт!Уақыттыдабосқажібермеукерек.—Сонданеістедейсің?Алматығаапарайынба? —Жоқ,ертеңШерубайағайдышақыруымызкерек.Ақылынайтсын.«Япырмау,осы уақытқа дейін неге Шерубайменақылдаспайкелдім?Ағаттықболғанекен». —Дұрыс.Бірақокісікелеқоярмаекен? —Келеді.Өзімертіпкелем. Негеекенін білмеймін,Алтынай кенетқызарыпкетті.Бірақмен,ойымАяужандаболып,бұғанмәнбермедім,артынанбарыптүсіндім.—Шерубайағайкелсе,жақсыболареді,—дедіАяужанкүрсініп.Осы уақытқадейінШерубайды шақырмағанымнанқысылып,ментөменқарадым. 13«Жолбарысталағансұлу»мүсінінбітіреаларемеспін.Үйіндежаралыадамыбар,жарымкөңілдікісігемұндайжұмысоңайсоқпайдыекен.Ойыңәрнәрсегебіралаңдайды.Жарың тым қасіреттікүніжұмысістемектүгіл,өзіңдіқайдақоярғажертабаалмайсың.Әйтеуір,біржақсысы,меніңмұндайхалімдіҮміттүсінеді.Алғашқы күндегідейемес,қазірсуретінсалуымакөндігіпалды.Меніңжүдепжүргенімдіұғып,әуенімекөнебереді...Тіпті,шынқайғылыкүндерімдекүлесөйлеп,көңілімдіашуғатырысады.Әрине,меноғаніштейризаболып,үзіліпқалғанжұмысымақайтакірісіп,Үміттіңтамаша,сұлуденесінгипскекөшіргенсайын,бойымды бір әсем сезім билейді.Бірақ Аяужанесіметүсіпкетсе,лепiргенкөңілсусепкендейбасылады,олжалғызқалдығойдеп,Үміттітастайсала,үйгежөнелем.Аяужанменікөргенде,жасбалашақуаныпқалады.Сүйгенжарғанежетсін.Үміттіңпәкбейнесінен«Жолбарысталағансұлуымды»бітіруүшін,одаменіңарманымемеспе,ертеңінеманекеншаныңүйінеқайтыпкелем.
Әйткенмен,үйіңдеауруадамыңжатқанда,жұмысоңама,осылайәуре-сарсаңбоп,ұзақжүрдім... Көркемөнердіңшынтуындысынеқайғыдан,неқуаныштанжаралады.Меноғаносы«Жолбарысталағансұлу»мүсінінжасаудыңүстіндекөзімәбденжетті.Қайғыданқуаныштууымүмкінбе?Егерадамөзініңсәттіеңбегінқуанышқабаларболса,олмүмкінекен.Аяужанныңқасіреттіжағдайынантуғанқайғы,мені«Жолбарысталағансұлу»композициясынжасауғаапарыпсоққанжоқпа?Еңбек,көркемөнерқуаныш болса,меніңмұным қайғыданқашып,қуанышіздеуеді.Өйткені менің әр өнер табысымнан сүйген жардыңшынжүректеннасаттанатынын білемін.Менің қуанышым — оныңқуанышы.Аяужанменіңқайғылы жүргенімнен,жарқынжүргенімдіжақсы көреді.Үнеміжарқынжүрсеекендейді.Алолменіңқолымнанкелерме?Аяужанныңтілегінорындауүшінбөтен жол іздеуім керек.Ол — текменің көркемөнерім.Сондықтанөзімнің«Жолбарысталағансұлуымды»әлсін-әлсінқолғаалуғамәжбүрболдым.Біртебіртежұмысқадаберілебастадым.Кейде,шабытбилегенкүндері,Үміттіңүйіндеұзақ отырып қалуды шығардым.Бірақ менің бұл қылығымбасқажағдайғаапарыпсоғатынынбілмедім. Үйдекейдебүйтіпұзақболмауым,онсыздақамкөңілдіАяужандытіптіжүдетебастағанынменсоңынанаңғардым.Аяужанныңбұлхаліндеркезіндесезбейқалуыма,мүсінжасауғаберілуденбөтен,тағыбірсебепбар-ды.Олсебеп:Аяужанғадегенсеріктерініңүлкенадамгершілікқасиеті.Жолдастарыныңменіжоқтатпаймәпелепкүткені. Алтынай,Кәріпжан,Асылхан күндіз үнеміАяужанныңжанында.Оларжұмысқабұрынғыдайүшеуібірдейшықпайды.Бірікетсе,біріқалады,жаралыжанғаменіешуақыттажоқтатпайды.Досболсаң,осылардайбол!Адамадамғадос,бауырдепосыларжайындаайтылғантәрізді,өйткенібұлардыңқылығыжаңа дүние адамдарының қылығы,достығы,жанаямасбауырмалдығы.Олардыңсондайекенінеменіңшегімжоқ. Мен осы Алтынай,Кәріпжандардың Аяужанғадегенжанашырлығынкөргенде, егер біздің заманымыздың жастарытекосылардайболса,коммунизмніңбүгінтаңдаорнайтынынакүмәнкелтірмеседім.Алсолсенімменісондайшабыттандырады,тіптікейдеуақыттыңқалайөткенінбілмеймін,Үміттіңсұлупішінінен көзімдіалмай,оның мүсінін жасай түсемін.Текбірқатем—серіктеріқанша болғанменен,Аяужанға менің орнымныңбасқаекенінескеалмаппын! ЕгерАяужанныңжанындаөзініңсеріктеріболмаса,төсектартқанжарымдыкөршіЗүлфияныңбаласы Еркежанқарайды.Олсондайбауырмал,тіптібіздіңүйденшықпайды.Қашанкелсемде,екеуіқайдағыжоқойындытауыпалып,шексілелеріқатакүлісіп,ойнайдыдажатады... МенАяужанныңсоншалыққаннен-қаперсізойнағысыкелетінінесенбесемде,оныңсолбірминуттердегіжайдарыжүзінкөріп,өзімдемәзболамын.Бүгіндебұларосындайойынүстіндеекен.Коридордатұрып,Еркежанның«табаалмадың,табаалмадың!»дегеншаттанакүлгендаусынестіп,екеуінің«жасырынбақ»ойнапжатқандарынбілдім.Есіктіақырынашыпүйгекірдім.Оларменіаңғарған жоқ.Аяужан төсегіндешалқасынанжатыр,Еркежанүстелдің
астындаотыр.Басы ғанаболмаса,жалаңаш аяғы дізесінедейінАяужанғада,мағандакөрініптұр,бірақАяужанонышынтабаалмағанбоп,сылқылдайкүледі!—Сеншкафтыңішіндеотырсың!—дедіол.Баламәз-мейрам.—Жоқ,менондаемеспін. —Ондаайнаныңартындасың! Балабұрынғысынандамәз. —Табаалмадың!Табаалмадың! — Япырмай,қайда тығылдың екен,ә!? — Аяужанкәлімгідейабыржисөйлейді,—дәудеболса,Еркежан,сеншамаданныңішіндеотырсың!Балашек-сілесіқатакүледі. — Жоқ,жоқ!Ізде,Аяужанапа,ізде!Әйтпесеөзімшығам.Мендеүшұпайболады. Баланың қуанышты күлкісісондайтамаша,шыдайалмаймендекүліпжібердім.Аяужан менің даусымды естіп,есік жаққақарады.Көзіндебірсағынғандық,қуанышсәулесіжарқетіптұтандыда,заматтаөзқуанышынанөзіұялғандай,кенетсөнеқалды. —Жантассыңба? Осыкездекүнсәулесісөніп,әлемдіымыртбасып,үйішіқаракөлеңкеленебастағаннанба,әлдебөтенсебептенбе,әйтеуірмағанАяужанныңүнікөңілсізшыққандайболды.Менбарыпшамды жақтым.Еркежанкүлкісінтезтыйып,ыңқылдай еңбектеп,стол астынан шықты.«Ойынымыздыбекербұздың-ау»дегендей,мағанкөзастыменренжибірқарадыда,есіккеқарайаяңдады.—Жайлыжатып,жақсытұрыңыз,Аяужанапай,—дедіолменіңойелімменқоштасып,мағантілқатпай. —Өзіңдесаубол,Еркетай... Балашығыпкетті. — Жайлы жатып,жақсы тұр...Қандайәдемітілек!—дедіАяужанақырынкүрсініп. Меноныаяпкеттім,жанынабардым. —Қамықпашы,жаным...Тағдыржазса,көпкешікпей,төсегіңнентұрарсың.— Тағдыр жазса?..Ал тағдыр жазбасаше?Өмірбойыосылайтөсектежатқанымба? Меннедерімдібілмей,ашықтұрғантерезеніжабудысылтауетіп,орнымнантүрегелдім.Аяужансәлқабағыншытты. —Отыратұршы.Сөйлесейік... Мен қайта отырдым.Оқыс сөздің аузымнанқалайшыққанынбілмейқалдым. —Нежайында? «Абайламай сөйлеген ауырмай өледі» деген осыда.Алқымынажаскелгендей,Аяужанныңдауысыендісәлбулыға,дірілдейшықты.—Сөйлесетінсөзазба?Көктемжайында...Махаббатжайында...Арабстандаболып жатқан уақиғаны даәңгімеетугеқұштармын...Вьетнамжастарыныңерлігіндесөзеткімкеледі...Неболмаса...—Олсөзінаяқтайалмайтоқтады.Менөзімніңаңғырткеткенімдіжасыраалмайақырынкүбірледім...—Кешір...Менсеніренжітейіндегенжоқедім...
Екеуміздедеүн-түнжоқ.ӘлденуақыттабарыпАяужан:— Алшынымды айтсам...Менсеніменбүгінмахаббатжайындасөйлескімкеліпеді,— дедісәлезутартыпкүлімсірегенболып.Мен«Махаббатжайындама?»деп,таңданғанымды жасыраалмай,аузымды ашабердімде,өзімдіөзімәзертоқтаттым. Аяужанменіңбұлхалімдісезгендей,тағыезутартты.Ендіоныңүніненсәлмысқылдайкүлгенкекесінестілді. — Меніңмахаббатжөніндесөзқозғамақболғанымдыерсікөрдіңбе,негекүмілжідің?Олайкөрме...Махаббатдегенұлызаң,оғанкәріде,жаста,ауруда,саудабағынады.Алмағанмахаббатжанымнандақымбат...—Мағанда.Әсіресе,сағандегенмахаббатымүшінжанымдықиюғабармын.Бұлсөздішынжүрегімненайтсамда,негеекенінбілмеймін,дәлосысәттеөзқұлағымадабіртүрліжатестілді.Аяужанбұлжағдайымдытағыдасездібілем,қабағынсәлшытты. —Ондайқымбаттысөздіорынсызайтыпнеқыласың.—Жаным,бұлменіңадалсырым.Аяужанменіңқолымдықысты.— Оғанменсенемін,— дедіжылы үнмендірілдейсөйлей,—әйтпесесеніңүйіңеөзiмдiәкелдірмегенболаредім...Бірақ... —Небірақ? —Дүниедеқуаныштанартықнебар? —Қайғыныңдабітетінкезіболар. — Сенсоғансенесіңбе?— Аяужанныңкөзіндетағыдабіререкшесәулепайдаболды!—Солқайғыныңаяқталуынадейіншыдауғакүшіңжетеме?—Жетеді. —Қайғыұзаққасозылсадама? —Ұзаққасозылсада. —Алолқайғымененөмiр-бақиайрылмайтынболсаше?—Ондада. Аяужанұзақуақытүндемейжатты. — Рақмет,— дедіолбіразданкейін.— Өзімдесеніңсондайүлкенжүректіжанекеніңесенетінедім.Бірақмезгіліжеткенде,дүлейкүштіжанартаудасөнеді.Ет,сүйектенжаралғанадам оданкүштіемес,оныңжүрегіндегіжалынныңдабәсеңдейтін,бітугеайналатынкезіболады...Менсағанөкпелемеймін...Меніөзімніңбұрынғыжатақханама,жолдассеріктерімніңжанынаапарыптаста...Меншошыпкеттім. —Неге?—депайқайлапжіберіппін. —Сеніңбақытсызкүйіңдікөретұра,менқалайбақыттыболамын?—дедіолсұрағыматікелейжауапбермей,— жоқ,Жантас,сенбақыттыболмай,мендебақыттыболмаймын. —Менібақытсыздепкімайтты? —Сүйгенжарыңныңтүрімынауболғанда,сенібақыттыдегенгекімсенеді?Өзіңді-өзіңалдаудыңқажетіне?Сеніңбақытсызекеніңдіменкүндекөріпжүргенжоқпынба?Дертімненбірқиналсам,сеніңбақытсыздығыннанекіқиналам...Шынбақытсызменемеспінбе?Бірғанасенікүнібойкүтуімніңөзі,меніңқандайбақытсызекенімдіаңғартпайма...
Аяужанменіңкөңілімдіқалдырарештеңеайтқанжоқ.Өкпеліекенінде,оныүнеміжалғызтастапкетуімніңқасіреттіекеніндебетімесалықетпеді.Бірақәрүніненменөзімніңосыуақытқадейінқұркөркемөнердіқуып,жаралыжарымажүрегімніңжылылығынтегісбереалмағанкүнәмдісездім.Мүмкін,Аяужанғаменің«Жолбарысталағансұлуымнан»,күні-түніжан-тәнімдісалыпізденуімнен,жанындабірсағатотырғаным қымбатшығар?Маңдайынансипап,бірмезетсырласқаным артық болар? Әрине солай.Меніңданышпанболғанымнан,ғажайыпмүсінсалғанымнанАяужанғанепайда,егероғандеркезіндежүрегімніңжылылығынбереалмасам?Алтынай,Кәріпжан,Асылхандардыңменіңорнымдыбасаалмайтынынқалайойланбағанмын?Меніңбағамныңөзгешеекеніннегеесімеалмағанмын?Енді,міне,өзайыбымдыөзіммойнымаалып,өкінебастадым.Не істеп жүргенімдіосы уақытқа дейін Аяужанға негеайтпағанымажаманқиналдым.Меноғаннеістепжүргенімдітегісайттым.Олменіңақтарылатөккенсырымнанадалекенімді,үлкенізденудежүргенімдіендіғанабілді.Бағанағыдайемес,қабағыжайдарыланаашылып,жаныжайтапқантәрізді.Текбарәңгімембіткенкездеғана,ауыркүрсіндіде,мағанқиналақарады.— Мен бәрін детүсіндім,— дедіАяужан сәлкүмілжіп,—өзімдесеніжамандыққақимайтынедім,ойлағанжерімненшықтың.Сағансенемін,сенменіөмірде жылатпайсың,қор етпейсің...Сол үшін сенібұрынғыдандажақсыкөремін...Алсолжақсы көргенімүшін...Қолымнанбөтенкелеріжоқ...тек...Өзмахаббатымдыөзімқұрбанетпекпін...Жантас,сенменікеш,қатетүсінбе.Мағанқанша қиын болса,саған сондай қиын тиер,бірақамалжоқ,екеумізайырылуымыз керек.Ол сенің келешегің үшін керек.Сенкөркемөнердің,қиялдың,дарынныңадамысың.Алсеніңөнеріңқайғыданқанаттанаалмайды.Мен сенің дарынынды суалтқым келмейді.Күнәсізқосылыпедік,күнәсізайырылысайық...Сеніңбақыттыболғаныңдыкөрсем,мендедеарманболмайды.Ертеңменіқыздаржатақханасынаапарыпсал... Аяужанмұндайшешімгенегекелді?—Менәлітүсінгемжоқ,айтқанөтінішіменіңжанымасоншалықауыртиді,тіптітілімкүрмеліп,ақылымнанадасуғатаяусекілдімін.Текосыминуттеғанаменонықаншалықжақсыкөретінімдіұқтым.Оданайырылсам,мағанқалғанөмірдіңешқұныболмайтынынашеккелтірмедім.Басымнаназдағанбозбалашылықкүндерөткенменде,меніңбартілегім,барарманымАяужанекенінекөзіманықжетті.Өйткенідәлосымезеттемағандегендүние,тіршілік,қуаныш,қайғы — текАяужандағанаеді.Өйткеніменоғаншынғашықедім.Алшынғашықтықекініңбірініңқолынанкелетінқасиетемес.Олқасиеттібағалайбілукерек. Бізұзақуақытүндемейқалдық.Әркім өзойынаберіліпкеткен.Әлденуақыттаекеуміздің үн-түнсізотырғаносы бірауыртыныштығымыздыкенетшаттанасалғанәнәуенібұзыпкетті. Өлеңайтыптұрған— көршімізЗүлфияжеңгей.Олкүндеосыуақыттабіртамашаәнайтады.Дауысы даәдемі,қоңыржайальт.Шүйіркелесесөйлесебастап,тынып калған,қайғылы ерлі-зайыпты жандардыңайтылмағансырарманынайтқызбайындегендей,Зүлфиябүгінкүндегісінгөрі,әндінақышынакелтіре,дауысынсәнденеқұбылтады.Амалсызтыңдауғамәжбүретеді.Мендеқұлағымдысалдым.Зүлфияәндіқайтасерпіді:
Көңілқұсбопұшадыда, Жүректулайбереді. Шаттықсыймайқұшағыма,Сақ-сақкүлкімкеледі. Қозғапойдыжансезімі, Негесоншаболдымшат? Білсеқұрбым,айтсынөзі, Осымаекенмахаббат?! А—а...болдымшат. А—а...махаббат! Зүлфияүніндебіреудітабалағандай,махаббатдегенқуанышбар,олсендерүшінемес,менсекілдіқайғысыздарүшінжаралғандегендей,біршаншу-тиісубар.«Бәлем,сендергесолкерек!»деп,біздіңқасіретіміздіелегісікелмей,әнінтіптішабыттана,шаттанасерпитүседі.Олендідауысынкөтерешырқады.Соққансамалтынықкеште,Тербетедісубетін. Түсіредікенетеске Қиялдостыңкелбетін. Тағы даырғалатолқыған«А-а...көңілшат!»,тағыдасолқайырма«А-а...махаббат!» Жайшылықтакөңілдіңкөкжиегінкеңітетін«махаббат»дегенсөзбұжолыменіңжүрегімешаншудайқадалуда...Бұлжағдайменіңқайғылы,алЗүлфияныңшаттықтаболғандығынанба?Әлдешатадамныңқуанышы,қайғылыжанғаауыртиетіндігіненбе? Мүмкінсолайшығар.Бөтенніңқуанышынкөреалмайтынсондаменкімболғанмын?Жаманадамболғанымба? Алсондабөтеннің қайғысынкөреалмай,соншамалепіреәншырқағанЗүлфиякімболғаны?Ондамаған,мынақылығынақарағанда,тақажетіскенжансекілдіемес.Зүлфияендітіптіөршеленетүсті. Шықжамылыпжасынтөккен,Көрдімсұлутаңгүлін. Шықпассұлукөкіректен Біргеөткізгенсолтүнім! Менбірреттетерезеденбасымдышығарып:«Ау,өшірсеңізшіүніңізді!»дегімдекелді.Бірақөзімді-өзімәзерұстапқалдым.Біреушаттанаәнсалдыекендеп,ашулануғаболама?Әринеболмайды.Бірақ«Көңілшат!Махаббат!»дегенсөздерәлсін-әлсінқайталанып,біреусенідәлтөбеңнентоқпақтапжатқандай,мазамдыәкетіпбарады.НедерімдібілмейАяужанғақарапедім,олжастықпенқұлағынбасып алып,үн-түнсіз жатыр екен.Екікөзіменде.«Махаббаттыңқандай
қуаныштыкүшекенінестіптұрсыңба,бұданкейіннеайтасың?»дегендей...МенАяужанның үнсіз сұрағына жауап бергенімше болғанжоқ,кенетжастығынызаланажұлыпалдыда,мағанқарапқаттыдауыспен:—Жоқ,менмәңгішермендеболыпқалуғатиісемеспін!Қайтсемдежүремін!Жүремін!Жүремін!—дедіөршелене,—бүгінненбастапауырғанынақарамаймын,Шерубайағаныңайтқанқимылыныпбәріндеістеймін!Алтынайшақырыпәкелгелі,Шерубайбіздікінежиікелетін,Аяужанғабергенақылыныңеңбастысы—біртіндепденеқимылын—гимнастикаістеуболатын,бірақ Аяужан оның айтқан ақылын орындай алмайтын.Қимылдайындесе,гипстенкейіншорболыпқалғанденекөнбейтін,сəлқозғалсаболды,буынсүйектеріопырылыпбаражатқандайауыратын,қолынанкелердәрменіжоқбишара,амалсыздан,қозғалмайжатаберетін. Шерубай,ауырғанынақарамай,денеқимылыністеукерекекенінұдайыайтатын.Аяужанныңаяншақтықкөрсеткенінеызаланатын.Мұндайкездеріндеол көне заман грек дәрігерлерінің көптеген аурудыденеқимылыарқылыжазғандарынмысалғакелтіретін.Грекфилософтары,дәрігер-оқымыстыларыөзібірерлікемеспе?МенАяужанныңқолынанмұндайерліктіңкелетінінесенетінедім.Сондықтаноныңшынжүректенайтқансөзінеқуаныпқалдым.Аяужан менің де қуанғанымды сездібілем,кенетүстіндегікөрпесінсыпырыптастап,алғашқыденеқимылыністеугеыңғайланды:олсəлқозғалып,солаяғынкөтеретүсті.Бірақсолминутте-ақ,құлындағыдауысышығып,қояқойды.Сәлқимылдыңжанынақаншалықбатқанын,меноныңшырылқаққандауысынанбірденсездім,жүгіріп,жанынабардым. —Жаным,асықпа,әлісағанқозғалуға... Аяужантістеніпалғанекен,үнінәзер-әзершығарды.—Бәрібірбүгінненбастапменденеқимылыністеймін!Ауырсадаістеймін!Істеугеміндеттімін! Үлбіреген,нәзік жанды Аяужанның,жаңағы қимылжанынабатқанынақарамастан,қайсарланаайтқануәдесіменіқатты қуантты.Көзінекөзімтүсіпкетіпеді,бұрынұялақарайтынойлы,үлкенкөздерібіртүрліұшқынданыптұрекен.Меноныңбұлтүрінкөргенде,Аяужанның,жанынақаншабатсада,Шерубайайтқанденеқимылдарыністейтінінеәбденсендім.БірақоданАяужанжазылыпкетеалама,бұрынғыдайаяғынсәнденебасып,қатарғакіреалама,күнібұрынсенеқоймадым.Серігіңніңүмітінесенбеу— жаманқасиет,бірақамалымне,көңіліңкүптіболса,оны қалайоп-оңайжояаларсың...МенАяужанныңбасынқайтадан жастыққа салып,жаңағы қимыл кезіндемаңдайынаншып-шыпшыққанұсақтерінорамалменжайлапсүрттім. — Асықпа,жаным,асықпа.Денеқимылыністейтінкезіңдекелер,күнібұрынөзінді-өзіңқинама... Олмағанжыламсырайқарады. —Азырақсуберші... Столүстіндетұрғанграфинненстаканғақұйып,суәкепбердім.—Дәріішесіңбе?Аяужанбасынизеді. Дәріәкепберіп,үстіндегікөрпесіндұрыстадым.Маңдайынатүсіптұрғанекіүшталшашынкейінсырғытып,басындағыжастығынқайтаданжөндепсалдым.
Дәлосы кездерадиоданүнеміәдебихабарберетінеді,солесіметүсіпкетіп,Аяужантындасындеп,радиоқабылдағыштыңтетігінбұрадым.Репродукторданəйелдідауысы:«ЕндіАлександр Сергеевич Пушкиннің«ЕвгенийОнегин»романынан артист Қанафияның оқуы бойынша үзіндітыңдаңыздар»деді.Сөйткенше болған жоқ,қырылдай шыққан жуан еркекдауысыестілді.Бізтыңдайқалдық.Пушкинроманыныңалғашқытарауынайтакелдіде,әлгiдауыссәлкідірді.ОсыбіржерінартистҚанафия,өлеңшумағыннақыштай,тақпақтады:...Тіріөліктіқадағалап, Тынбайжөндепжастығын. Қасіреттеніштентынып, Беріпоғандәрі-дәрмек. Жүруойлапқандайазап Құдайқашаналадыдеп. Аяужанмырсетіпкүліпжіберді.Менрадионыңүнінөшіреқойдым.Олмаған,АлександрСергеевич«Ауруадамдыбағуқандайқиынекенінқалайтапқан,сенмұнытүсінбейсіңбе?»дегендей,мысқылдайқарады.Менүнсізсұрағынажауапберіп,басымдышайқадым. — Жоқ,Пушкинніңбұлсөздерімағанжатпайды.Сенқандайерекшежанболсаң,мендесондайерекшежанмын...Біздің арамыздағымахаббатта—ерекшежаралғанмахаббат.Менолүшінқұрбанболуғабармын...Сені,дүниеденмəнгібақитұлакетсемде,жалғызтастамаймын.Сен,меніңмұныма!—дедім,бойымды билепкеткеныстықсезімдібасаалмай.Бұлменіңшынсырымеді.Осы айтқандарым шынсырым екенінедәлосы минуттеанықсенгенедім...Аяужанкөзіненмөлтілдейшыққанжасынсүртті.Меніңсөзімеәбденнанғанынбілдіргісікеліп,маған,жылапжатып,күлімсірейқарады.Дүниедеуәдеберуденоңайнебар?Меносы уәдемдетұрааламынба?Баргәпосындасекілді.Әлдеқайғы дегенқаратастүскенжерінеауыр,біркүніболмасабіркүніменіңжасжанымды ойыптүсеме?«Жоқ,жоқ,олмүмкінемес.Аяужанғабергенуәдем—уәде!Егер мұндай азапқа шыдай алмасаң,махаббаттыңқандайқұныбар?Махаббатпенадамгершілікегізжаратылғанперзент.Кіндігібір.Оныбөлузоркүнә.Кешірілмескүнә!»Өзгеуақыттақандайойдаболатынымдықайданбілейін,ал дәл осы сәтте өз уәдеме өзім сендім.ЕндіменқайтаданАяужанғабұрылғанымда,олбасынсәлкөтеріптерезегеқарадыда,кенетқуанадауыстапжіберді. — Жантас,қарашы,анаужұлдыздар біздің құрылыстыңүстіндежаныптұрғанжоқпа?! Аяужан көрсеткен жаққа мен де қарадым.Paсында,жастарқұрылысбөлімініңүстіндеүш қызылжұлдызжаныптұрекен.БұлАяужандостарыныңкүнделікжоспарынжүзелупайызорындадыдегенбелгіеді.— Жарайсың,серіктерім!— дедіАяужантолқисөйлеп,—қандайтамашадостаредіңдер!... Аяужанғаментағы таңданақарадым.Өзіжарымжан,орнынанқозғалаалмайжатқантүрімынау.Алсөйтетұра,құрылыстаүшжұлдызжандыдеп,
нағызбіраяғынантұрыпкеткендейқуанады...Бұлне?Жаңаадамсезіміосындама?Онда,мендебұлсезім негежоқ?Әлдеменжаңаадамемеспінбе?Неболмаса,Аяужандарментүсінбейтінбасқаадамдарма?Иә,солайсекілді.ДегенменАяужанныңбұлқылығындамағанүлгіболарлықбірқасиетбар.Ол қасиет— жаңа дүние адамының өз басыныңбақытынан,қуанышынанхалқыныңбақытын,қуанышынжоғарықою!..Сондықтандаолсонаужағылғанүшжұлдызғамәз. Менше?Жоқ,менәліАяужандарқатарындағыадамемеспін.Оныбүгін,тіптіқазіржақсытүсіндім. МағанАяужандайболуүшінәлікопмезгіл,көпой,көпеңбеккерек.МеніңойымдыАяужанбөліпжіберді. —Шіркін-ай,кранымныңбасынатағыбіркөтерілсем!—Аяужан,барарманыңсолғанама? —Оданартықарманбарма? Менәзілгеайналдырасөйледім. —Еңүлкенарманекеуміздіңбақыттыболуымыземеспе?—Кенетменібірүлкенсезімбилепкетті,ақындаршалегіретүйдімойымды.— Меніңше,бұлжалғанныңеңқымбаттысы,— екеуміздіңмахаббатымыз.Оның гүл-бақшасына екеуміздің қайтадан серуендеуіміз.Қайтаданқосқанатымыздықатарқағып,рақатдүниесініңкөкаспанынашарықтауымыз...—Түу,өзіңақынекенсіңғой. —Бәріміздеаздағанақынемеспізбе? —Жоқ,Жантас,менбиіктіктісүйемін,—дедіАяужанкенетқабағыншытып,әсіресе,адамгершілікбиіктігін. МеніАяужантағытаңқалдырды.Махаббатекіжастыңбірін-бірішынсүюі,олардыңсондайқуаныш дүниесіндерақаттанаөмірсүруініңөзіадамгершілікбиіктігіемес пе? Әлде адамгершілік биіктігісонаудомнапешініңүстіндеқалықтағанкранбудкасындаотыруғанама?Рас,бұл—биіктік.Біраққандайбиіктік? Тек өндірістік,мамандық биіктік емес пе?БұғанАяужаннегеадамгершілікбиіктігідегенмағынабереді?Мағантүсініксіз...МүмкінАяужанұғымындабиіктікдегенбөтенмағынадаболар?Иә,солайсекілді.Аяужанолмағынағақұрмахаббат,рақатдегенғанатүсінікемес,одандакең,одан датерең ой беретіндей.Олай болған күнде,адамгершілікбиіктігіжайындағы менің ұғымым өзбасымның әрекетіненғанашығатынұғымба,қалай? Менбұлтүнікірпікілмейшықтым.Сантүрліойғакеттім.Ойдегендетеңіздіңтолқынытәріздібірғажайыпкүшбірін-біріқуып,бірін-біріқұртып,бірінен-біріоқтайөтіпжатқаналып,асаутолқындар.Алуансезімдер.Мендесолбіркөкке ата долданған,біресе баяутолықсып,тынышталғантолқындысезімдүниесінееніпкеттім. Солтүніменіңтағыбірашқаным:меніңАяужаным—ерекшеқыз.Менмұныбұрындабілетінмін.Бірақосытүніайрықшасезіндім.Олөзініңсезімдүниесінен,ләззат,сұлулықдегентүсініктерденжоғарыжан.Оғанендіменбұрынғымнандаынтыға түстім.Менің бұл ғашықтығым — жастықжүректентуғанләззатғашықтығыемеседі.Оданжоғары,оданбасқасезім.Адамдыадамтәңіртұтатын
еңбиіксезім. 14Арадабірталайуақытөтті.Ағашжапырағынсарыалтындайсарғайтыпкүздежетті.Жаздыңсирекқарабұлты ендіұйысқансұрғылтмақтадайқоюланабастады.Мыстаудыңкүзіжайма-шуақжылыкеледі.Сөйтседе,анда-сандасуықжелтұрып,сіркірепжаңбыржауып,жан-жануарданмазакетугеайналды.Мен де бәлендей маза жоқ.«Жолбарысталағансұлу»композициясынбітіругетаяпқалдым.КешеҮмітпенақырғыреткездестім.Оғанрақметімдіайтаайта,әзерайрылдым.Жаныжақсыадамдыоңайқияалмайсыңғой,біразкүнненберібіргеболып,меноғанүйреніпқалыппын,әзерқидым.Үміттеменсекілдісезінгенболуы керек,мағанжаутаңдайқарайбереді.Текақырғыминуттеғанақолынберіп:«Бірқаладатұрамызғой,әлікездесерміз.Келіншегіңжазылғансоң,меніментаныстыр.Жалаңашбейнемдікөріп,сыртымнанбұлнеткенұятсызадамедідепжүрмесін»,—депезутартып,күлімсіреді. «Жолбарысталағансұлу»мүсініойлағанымдайшебершығатынтүрібар.«Әркімтекеқояды өзлағын»дегендей,мүмкінөзімніңжасағанеңбегімболғансоң,солайкөрінетіндеболар,сәлмақтаныпқояйын,жалпыалғандажаманшықпайтыны өзімеаян.Жаманшыққанкүндеде,авторөзеңбегінөзіқалайжаманшықтыдейалады?Қолыңнаністегенжұмысың,одаіштеншыққаншұбаржылан,келіспейжатсада,көңіліңежылы,ойыңажақын.Автордыңөзжұмысынаөзібұлайқарауы оныңжаманды жақсы деуінентумайды.Көбінесеавтордыңжетеалғанжеріосыболғандықтан,өзтұрғысынан,өзтүсінігіненасаалмайды.Мүмкінменіңдежеткенжерімосыболар,әйтеуірмүсінөзімеұнайды.Бірақоданментөбем көккежеткендейқуанақоймадым.Оғансебеп:кейінгікездеменіқайғы баса бастаған. Сондықтан болуы керек,Үміттенайырылуымда,композицияныңбітугеайналғаныдабәлендейәсербермеді.Пикассоқалайболса,солайтартылғанбір-екісызықпенәйелденесініңбейнесінтаңқаларлықетіпбереалады.АлмүсіншіАнтокольскиймызғымасқаратасқа,несуықболатқаадамныңішкісезімін,ішкідүниесін,онытебіренткен,неқобалжытқанойтолқынынтүсіребілген.Оның«ҚаһарлыИван»,«БіріншіПетр»,«Спиноза» «Жан тапсырып бара жатқан Сократы»осышеберліктікөрсетпейме? «Жолбарыс талаған сұлуды» ойғанда, меніңдеарманыммүсіндегікейіпкерімніңсырын,бейнесіндұрысберуменқатар,олардыңжансезімін,ішкідүниесінкөрсетуеді.Осы арманымнаншықтымба,жоқпа,мағанәлібелгісіз.Меніңжолбарысымдақаһарменбіргежауыздық,зұлымдықбар.Алталаныпжатқансұлуымныңбүкілқимылында,түр-келбетіндеәлсіздік,дәрменсіздікпенқатар қайғы,өкініш,орындалмай қалған арман сазыбілінеді.Бұл—меніңтүсінігімше,өзгежұртнедепбағалайды?Аләзірше,өзбасым,кейіпкерімніңішкісезімдерінбереалғандықтан,композициядұрысшешілгендептаптым.Бұдаменіңжаралыҗанымамедеу... Алтынайлар дақұрылысын бітіругеайналды.Бірақжұмыстанқолдары
босамайды.СондықтанАяужанныңжанында,көбінесе,өзімқалуғатуракеледі.Сүйген адамың ауруболса,оны бағудың қандай қиынекенінендітүсіндім.Бірдемем ұнамай қалды ма деп,ол қабағын шытса,жергекіршкеткендейболасың.Аурудыңатыауруғой,сәлнәрседенкөңіліқалуымүмкін.Дүниеде сан мінездіадам кездеседіғой.Біраққайсысыныңжақсы,қайсысыныңжаманекенібірденбілуқиын,КөршімЗүлфияныдакөпуақытқадейінтүсінеалмадым.Кіріп-шығыпжүріп,коридорда,неесікалдындакездесеқалсақ,үлкенкөздерінтөңкере,сызылаамандасады,алкешболса,сантүрліәуендіәдеміәндердітербетешырқайды.Бұлқылықтарыменнеайтпақ?Ұғуқиын. Әйткенмен,жұмбақ сыры ұзаққа бармады.Біркүні,кешкетаман,есікалдындакездесіпқалдық.Жұмыстанкешқайтыпедім,анандайданүйалдындакөлбеңдеп жүрген Зүлфияны көрдім.Таяй бергенімде-ақ,олменікөрмегенадамдай,аяғынбұралабасып,алдымнанөтебердіде,жоқжерденкездескендей,жалтбұрылды. —Ә,қайнымсыңба,өзіңдеамансыңба,бірүйдетұрсақта,сиреккөрісемізғой,—деполәзілдейкүлді.—Неғыпкешқайттың? Шамасыменіңқайуақыттақайтатынымдыбiлетінтәрізді.—Жұмыскөпболып... — Ә,бойдақжігіттердіңжұмысы көпболатынәдетіғой,—олқалжыңдасакүлді,—қыз-келіншекпенкездесудендеқолдарыңтимейтінболар.—Бойдағыңызқалай,меніңәйелімбаремеспе? —Анатөсектежатқаныңдыайтасыңба,олсеніңқайдажүргеніңдіқайданбіледі? — Әйелдің сөзіжиіркендіріп жіберді,меніңқабағымныңжабылыпкеткенінаңғарды ма,олкенетсөзінбасқажаққабұрақойды.—Ойнапайтам,көңіліңеауыралма...Сүйгенжарғанежетсін...«Сұлусұлуемес,сүйгенсұлу»дейдіғой,ақсақболсада,сүйгеніңболсын.—Сөйттідеолмағанендісынағандайпішiнменкөзтастады,— қайным,жұбайыңжүреалмайтынболғансоң,өзіңдіжекешақыраалмайжүредім,бүгінбіздіңүйдендәмтатыпкет.—Қонаққашақыруғасізміндеттіемессізғой... —Көрші-қолаңғасый-құрметкөрсетебілетінбіздекөргендіауылдыңқызыболғанбыз...Сыйласуеліміздіңдәстүрі.Оныңүстіне,бүгінЕркежанымныңжетігетолғанкүні...Үйіңебарып,жұбайыңныңшай-пайынбергенненкейінбіздікінекел.— Зүлфияның маған ойнақши қарап,көптен берібітеқайнасқанадамдай,өзімсіне,«сен»депсөйлегеніұнаптұрғанжоқ.Бірақдүниедебаладанқымбаттынебар,жалғызұлыЕркежаныжетігежетіптұрса,қалайбармаймындейаламын?Амалсыздан«жақсы»дедім. —Үйдебейсауытбіреу-міреуболадыекендепқорықпаңыз,—дедіол,менің«жақсы»дегенсөздісұлықайтқанымды аңғарып,—көпкешікпе...күтіпқалыпжүрмейін... —Жарайды... Үйге келіп,Аяужанның дәрі-дәрмегін,кешкішайынбердімде,рұқсатсұрадым. — Әрине,барғаның жөн,— дедіАяужан сөзімдімақұлдай,—бірақ,неапарасың?
Еркежанның жетіге толған қуанышы екеніендіесіметүсіп,мендеабыржыдым. —Бәсе,неапарамын? — Анажерде...БағанаШерубайдыңәкелгенбіртортыменшокаладытұр.Соныалабар... —Шерубайкеліппееді? Дәрігеркүндекеледі,бірақүнеміменжоқтакеледі.Меноныжақсыбілемін.Бірақнегеүйтетінінтүсінбеймін.Сырынбіразкүнөткенненкейінбілдім.Дәлбұлсағаттабәлендейойғажорығамжоқ.Текуақытысолайболғаншығардедімдеқойдым. Меніңсүрағымажауапберіп,Аяужанкүлімсіреді.—Иә,бағанатүскезінде.Алтынайдакеліпкетті.Аяужанмағанбұрындабір-екірет,ШерубайменАлтынайдыңкездесіпқалғаныжайындакөмескібірдеңелердіайтқаныесіметүсті.Бұрыноныңсөзінемәнбермейтінмін,албұлжолы... —Алтынайдадейсіңбе? Аяужантағыкүлімсіреді.Жүзіндетекөзінеғанааянбірсырдыбілетінтәріздібелгібар. —Иә,Алтынайда. Балаемеспінғой,өзгеніаңғармағанмен,еркекпенәйелдіңарасындағықулық-сұмдықтыңқандайболатынынтүсінем.Солжаманойғабалап,оспақтайсұрадым. —Сонда...Асылханқайтеді? — Асылхандейсіңбе?..Олжайнәрсеғой.Алтынайдыңондакөңіліболса,осыкүнгедейінбірбелгібермеспееді?АлШерубайжайындабасқашасекілді.Шөлмеккүндесынбайды,бір-ақретсынадыдегендей,қызжүрегідебір-ақретберілмейме... Алтынайдыңқылығы менітаңқалдырғанжоқ.Әбденпіскеналмадайдеркезінежетіптұрғанқыз,біреудіұнатқанболса,несібар,бұлтабиғиісқой.АлШерубайдікіне?..Кеше ғана,Ұлбосыннан айырылғанда,ендібүлдүниеденмүлдемкүдерүзгендейеді.Албүгін...Тірітірлігіністейдідегеносыма?Ұлбосынөлдідеп,Шерубайдыңөлмегеніғой.Әринеөлмегені. Ұлбосынесіметүскенде,менШерубайжөніндегісөздітыяқойдым.«Басжағынабарыспалық»депбіртаздыңайтқанындай,Ұлбосынжағынабарғымкелмеді.Текбұлсөзденменіңұққаным—Шерубайсекілдіадамөзініңқайғысынұмытабастаса,олөмірқызығыныңкүштілігі. МенЕркежанғаарналғансыйлығымдыалып,Зүлфияныңүйінекелгенімде,сағатонболыпқалғанеді.Зүлфияныңкішіреккелгенекібөлмесісән-салтанаттыжиһазғасыймайдыекен.Есікалдынадаалқызылтүктікілемжайыптастаған.Қабырғаларындадакілем,серванттаалтынжалатқаныдыс-аяқ,хрустальбокал,рюмкалар,бірбөлмедеекіайна... Артынанбарыпаңғардым,үйішімүліккетолғандығыболмаса,қоюындада,жинауындадаәдемілік,эстетикалықсәнділікжоқекен.Құрмещандыққанақұмарлықтыаңғардым. Менүйгекіріпкелгенсәтте,Зүлфиямағанқуанақарсыжүрді.Арақ-шарапқа,
түрлітәтті,ащытағамғатолғанүстелдікөрсетіп: —Жоғарышығыңыз,қадірліқонағым,—деді. Дауысыдақоңыраудайсыңғырлайды,электршамытүсінашатүскенбе,өзітіптіәдеміленіпкеткен.Кеудесіашық,таржібекхалаттыңбелінқынайбуыпалған.Денесініңерекшекөзгетүсерой-шұқыры,ендітіптіанықталақалған...Жан-жағымақарапедім,былқ-сылқбасып,жанымакелгенЗүлфияданбасқаешкімкөзімеілінбеді. —Өзгеқонақтарыңызқайда? Зүлфиясылқ-сылқкүлді. — Сен кеш келетін болған соң,өзге қонақтарымдыкүндізшақырыпжібергем... —Мерекеиесініңөзіқайда? —Еркетайдыайтасыңба?Сіңілімүйнекетті. «Сіңіліңізбармаеді?»депсұрағамжоқ.Жападан-жалғызадамғадастарқандайындап,сылаңдаған жесір әйелдің үйінде отырғымкелмеседе,біркіріпқалғаннанкейін,амалжоқ,азын-аулақбөгелугетуракелді.Еркежанғаалыпкелгенторт,шоколадымдыЗүлфияғаберіп,жоғарышықтым.Көп кешікпей,сырлы үстелдің жанынан орыналып,Еркежанныңұзақжасауы үшін,рюмкаға толтыра құйылған коньяктііштім.Екіншірюмканы«Еркежанды тапқананасыныңқұрметіүшін»көтеругемәжбүрболдым.Арақайтқанемеспе,«біррюмкаменжолымдыкөрсетіпберсе»,әріқарайөзімдежүреберем»деп,жалғыз баласының туған күнін мерекелепотырғанақжарқын,қылаңдағанжесірәйелменананы-мынаныкүлесөйлесеотырып,үш-төртрюмкаішіп қойғанымды өзім дебілмей қалдым.Байқаймын,коньяктікөптенберіішпегендіктен,қызыпқалғандаймын.Алқызыпалсам,дүниемағанбіржұмаққаайналады,адам біткеннің бәріперіштесекілденіпкөрінебастайды.Сірә,бұлменіңжалпыақкөңілдікмінезімненғойдеймін.Мұндайдамағандүниедежақсы,өмірдежақсыболыпкетеді.Солжақсыдүниегемендежақсыболыпкөрінсемдегентілекөзінен-өзітуады.Кімніңболсада,көңілінжыққымкелмейді,жауымболсада,тату-тәттіайырылуғатырысам... Алқазіросыжағдайымаәліжетпегентәріздімін.Оғанекісебепбар.Біріосыәйелмағанқаншасылаңдағанмен,ұнапотырғанжоқ.Кейжігітжылқымінездесболады,лайлыөзенненсуішпейді.Соныңбіріменмін.Екіншісі...көршібөлмедежатқанАяужан...Араққақаншақызабастасамда,олесімненшығаремес.Меніңмұндайжағдайымды байқапқалғанЗүлфия,ендіменіөзінетарта,қызықтыракүледі.Көпкешікпей,олөзініңдүкендеістейтінін,жесірболсада,ешкімненкемтұрмайтынындаайтыпүлгірді. Зүлфиякенетрюмкасынтағыжоғарыкөтеріп: — Дүниеге келген соң,оның қызығын көріпөтукерек,—деді,ішкенконьягынанекікөзібірдейтұманданажасаурапмағантесілеқарады.—Алсеніңсүріпжүргенөмірің... Кенетбойымдыбірсуықлепшарпыпкеткендейболды.—Иә,меніңсүріпжүргенөмірім?.. —Өміремес,бишаралық... —Неге?
—Жасжігіткелайықемес.Жасадамойнап-күлерболар.—Сүйгенжарыңанандайхалдежатқанда,қалайойнап-күлеаласың?..—Жатқанжаржатабермейме?.. —Обалемеспе?Шынмахаббатондайболмайды.—Қандайболады? —Бір-бірінедегенуәдесінеберікболады. —Алөмірқызығыбаремеспе,олүшіннеістеукерек?—Махаббаттыадалсақтаукерек.—Зүлфиясылқ-сылқкүлді.—Ондасенөмірбойыжаралыжарыңныңжанындаекідізеңдіқұшақтайсыңда отырасың ғой.Жоқ,қайным,ол өмір емес.Өмірөзініңқуанышында,қызығында...Олүшінегершынмахаббатқолыңнанкелмесе,жалғанмахаббатқаұмтыл...Қазақ:«Ойнасаң,өзіңтеңдесжаспенойна,о-дағысүйгенжарданкемболмайды»,депбекерайтқанба? Қарсыалдымдабарынкиіпмалынып,кеудесінашақағынып,сылаңқағыпотырғанәйелмағанкенетиреңдегенжыланғаұқсапкетті,сірә,меноғанашуланақарағанболуымкерек, Зүлфиязаматтаөзгереқалды.Олендімүләйімсикүлді.— Қайным,ренжіме,сынайындепайтыпедім,ар-ұятыңмолжігітекенсің,сүйгенжарыңдысүйебер.Текекеуіңбақыттыбол. «Жылы-жылы сөйлесе,жыланініненшығады»дегендей,көңілімқайтаданорнынатүсті.Ендітіптіқызабастағанболуымкерек,әлгідейемес,мағанЗүлфиядажақсыадамсекілді.Оныңмахаббатымдытүсінгенінеризаболыпқалдым.Зүлфияендіменіңденсаулығымүшінтағыбіррюмкаконьякiштiде,былқсылқбасып,анандайдиванныңүстінебарып,жантаяотырды.Халатыныңшетісәл сырылып,оқтаудай түзуаппақ балтыры қарасанынадейінжарқетіп,ашылыпкетті.Көзінекөзім түсіпкетіпеді,нағызбіртөніпкелгенқыраннанрақым күткенқояндай,көзқарашықтары тұманданажаутаң-жаутаңетті.Әккіболғанәйелдіңжаңағы меніңсөзімненсескеніп,айла-амалынөзгерткенінендітүсіндім.Дүниедеұятсызәйелденжеккөрерімжоқ,осысәттемағанЗүлфияданжексұрынжанжоқсекілдіболыпкетті.Жүрегімайныпорнымнантұрабердім.Меніңоқысқимылымнаншошыпкеттіме,әлдебұлқимылымды,өзiнекележатырекен,дептүсіндіме,Зүлфиямүләйімси,қуанақарадыда:—Мағаназырақсуберші,—деді. Менкілттоқтайқалдым.«Азырақсуберші!..»ҚиналғансағатындамағанАяужанүнеміосылайдейтін.Олмұндайминутiндеқинала,жалынаайтатын.Алмынауәйел...Біреужағымнантартыпжібергендейболды.Өзімніңбағанаданберіқалай шыдап отырғанымнан ұялып,екібетім дуылдайжанып,үйденатажөнелдім. Менсолкештенбастап,Зүлфияны көрсем,өне-бойымдірілдеп,бойымдыашуқысатын әдетке ұшырадым.Зүлфия да мағансондайқаһаркөрсетугетырысты.Екеумізендібір-бірімізгеитпенмысық секілдіқарайтынболдық.Жақындасқымыз келмейді, анадайдан жиырылып,іштейысылдаса,айырылысамыз.Зүлфияның мағаністері,менің оғанжұмсарқастығымжоқ,бірақолАяужанғакөпқиянатетті.Менүйіненқашыпшыққанкүнненбастап,ЗүлфиябіздікінеЕркежанды жібермейқойды.Алоныңорнына,кешкетаман,
өзініңәдеттегіәнінүдететүсті.Бұрынғыөнерінеендішиқылдауды,сықылықтай,күлеайтудықосты.ЗүлфияныңбұлқылығыАяужанғажаманбататынынмен,олайтпай-ақ,сезіпжүрдім.Бірақайдаладағы біреуге«сенәнсалма»,депқалайбұйырааларсың,амалжоқ,шыдайбердік. Өзгеніңқайғысынтүсінбеген—жалғызосыЗүлфияғанаболарбарәлемде.Мен оған сондықтан күнде ішімнен лағынетайтамын.Оныңаңсаған«өмірқызығы» маған жат екеніне қуанам.Махаббатқадегентүсінігім,Зүлфиясекілділердіңтүсінігіненөзгешеболғанынашаттанам.Демек,жаманәдетте,жұқпалыаурусекілдіғой,онықаншажеккөрсемде,оныңсөзіненде,қылығынанда,пәлсапасынандажиіркенсемде,Зүлфияның«Өміргекелгенсоң,оныңқызығынкөріпөтукерек»,дегенсөзікейдеесіметүсеберетінболды.Бұлсөзде,аққанөзендегіүйірімсекілді,өзімеарналғанқаупібарекенінсезсемде,қазығынаоралғанжылқыдай,әлгісөзмағынасынәлсін-әлсінойлайбердім.Жәнеойлағансайын,көңілімдіқайғыторлап,бұрынғыданжаманжүдейтүстім.«Расымен,Аяужанекеумізөмірденосылайқызықкөрмейөтемізбе?Әлдебізгедажарықкүншығаркезіболама?»Осыкөкейтестіарманқаншақусам дакетпей-аққойды,екіиығымнанқорғасындайбасып,ойымдыоқтыноқтыншырмайберді. Осындайкүйдежүріп,бүгінүйгекүндегіденкешірекқайттым.Ойшырмауынанеңсемтүсіп,есіктіашып,үйгекіргенімде,әлдекімнің«Тағы!Тағыда!»дегенәмірлідаусынестіп,басымдыкөтердім.Электршамыжанғанкезболатын!Үйішітолғанжастар.ІштеріндеАлтынай,Асылхан,Кәріпжандабар.Анандай жерде Шерубай тұр.«Тағы,тағы да!»депәмірберіптұрғансол.Бəрлерініңжүзіндеқуаныш,таңғажайыпшаттық. КіріпкелгенменікөріпАлтынай: —Сүйінші!Сүйінші,Жантасаға!—дедіменіқұшақтайалып.—Неқылғансүйінші?Неүшін? —Әне,әне,көрмейсіңбе,Аяужанжүребастады. МенАлтынайкөрсеткенжаққақарадым.Қуанғанымнанжүрегімжарылыпкетежаздады.Қабырғағасүйеніп,екібетібордайаппақболып,Аяужантұр.Төсегінен біріншітұруы қанша қиынға түскенін маңдайындағытамшылайшыққан терікөрсетеді.Бірақ көзіндеқуаныш,қанықашыпкеткенсұрғылтеріндеріндешаттықтыңтамашабелгісібар,мағанқарапкүлімсірегендейболды.Меншыдайалмайқасынажүгіріпбардым. —Жаным,жұлдызым,басқанадымыңқұттыболсын,—дедімасығасөйлеп.—Былайтұр!—дедіШерубайашулана,—көрмейсіңбе,Аяужанәлідежүруікерек. Менкейіншегіндім. КенетАяужанернінтiстей,аяғынсәлкөтеріп,ақырынжылжибастады.Көпайданберіқозғалмайқатыпқалғандізесіоңайбүгілеремес,бірақоғанқарарАяужанжоқ,аяғынқайсарланакөтеріп,бірқолыменқабырғағасүйенежүріпкеледі.«Бір!Екі!Бір!Екі!»дегенШерубайдың әмірліүніестілді.Ауырғанынақарамай,екібетінен қаны қашып,аппақ маңдайынантерсорғалап,Аяужанаяғынқиналабасады.«Тағы!Тағы да!Тағы!Тағы да!»дейді,аяудыбілмей,Шерубай.Өзін-өзіаямай,Аяужандажүретүседі.Әлдекімрадиоқабылдағыштың
тетігінбұрады.Салтанаттыәуентөгілежөнелді.«Бір!Екі!Бір!Екі!»ТістеніпалғанАяужантағыдааяғынқайсарланакөтерді.Үсті-басымалшынғантер,демiнәзерәзералады.Әуенкүшейетүседі.Осыасауәуенырғағықанатбергендей,Аяужанаяғынөршеленебасады. —Айналайынерлігіңнен,бауырым!—дедішыдайалмайАлтынай.Менкөзімнентамыпкеткенжастыешкімненұялмай,қолымныңсыртыменсүрттім. Аяужан ақырын жүріп отырып,өзінің төсегініңаяқжағынажеткенде,үйдегілербірдауыстан: — Ура!— депайқайлапжіберді.Бұлайқайғамендеқосылдым.ЖанынабатқанзардаптанесінентануғажақынтұрғанАяужандыбәрiмiзжасбаладайкөтеріп,төсегінежатқыздық.Қуаныштаннеайтарымдыбілмей,жан-жағымақарайбердім.Аяужанныңсеріктерібүгінгіқуаныштыңболарынкүнібұрынбілгенсекілді,өздеріалыпкелгеншампанбөтелкесініңтығынынкөккеатқызып,ашабастады.Ақкөбіктісарғылтшарап,шегіненасқанқуанышсекілді,шыпылдайтасып,жергедетөгіліпжатыр.Үйішітолғаншаттық,асқақтайшыққандауыс,ақжарқынкүлкі-әзiл.Аяғы,беліқаншаауырсада,жұртқуанышынбұзғысыкелмей,күлімсірегенАяужан...Неістерімдібілмейментұрмын,қуанғанымнантеккүлеберемін. — БүгінАяужанкүндегісінентөртесекөпжүрді!—дедісағатынақарапШерубай.—Егеркүндеосылайжүреберсе,жартыжылданкейінкранүстіндеорқояндайойнайтынболады! Сонда ғана мен Шерубайдың неге мен жоқтакеліпжүргенінтүсіндім.Аяужан менің көзімше алғашқы ретаяғын қозғап,шыдайалмайайқайлапжібергеніненкейін,өзініңқиналатынынмағанкөрсеткісікелмей,Шерубайекеуіденеқимылдарынүнеміоңашадаістепкелгенекен.Бүгінгіерліксолкөпкүнніңқортындысы болыпшықты.СолсәттеөземдеуініңмұншалықнәтижеберуінежасбаладаймәзболыптұрғанШерубайғакөзімтүсіпкеттіде,өзімді-өзімұстайалмай: —Көп-көпрақметсізге,Шерубай,—дедімекіқолынбірдейқысып.— СізгедеЖантас,рақмет,— дедіАлтынайШерубайүшінжауапберіп.Шамасы,дәрігерүшінсөйлейтінхалгежетіпқалғансекілді,онықолтықтайтұрып,күлім-күліметеді,—күйеуболса,сіздейболсын,Аяужанныңмұндайерлікістеуіне,оныңжазылуынасеніңсеніміңкөпкөмекболды. АлтынайменШерубайдың қатарласатұрғанынкөріп,Асылханбұрылыпкетті,қызғанған пішінін өзгелерге көрсетпей,серіктерінеқосылыпәлдененіайтып,күлгенболыпжатыр. ОныңАлтынайғадегенкөңіліАяужанекеуміздіңарамыздағықасіреттенкөпжеңілсекілді.Осыны түсінгенімде,жүрегімдібірорасанқуанышмахаббатымадегенәсемсезімбилепкетті.Өзімніңосындайауырсындымахаббатқаиеболып,оныңауыртпалығынжеңіпшыққанымақуандым.Дүниедегіеңбақыттыадамекенімдіұқтым. Үш айданкейінАяужанөзбетіменжүребастады.Осындайөзін-өзіерліккебаулығанадамнанжаныңқұрбанболмаспа!Көктемшыға,оныҚаратеңізгеалып кеттім.Екіайдай жүріп қайттық.Ол әбден айықты,қайтаданкранға
жұмысқашығатынкүнідежетті.Бұлкүнекеумізгебірдеймейрамболды.Иінтіресежиналғанжұртқақжарып,Аяужанкраныныңжанынабарды.Олбіріншібаспалдаққа аяғын салғанда,үрмеліоркестр ойнап,жұрт«Уралап!»қолшапалақтады. Аяужанбірте-біртежоғарыкөтерілеберді.Аяужанменбіргеөзімдежоғарыкөтеріліпбаражатқандайсезіндім.Дәлосы сәттеАяужанаңсағанбиіктіктіңнеекенінендіанықтүсіндім.Осы екеумізкөтерілгенбиіктіктенендімәңгітөментүспескеантеттім.Антымды орындайтынымаәбденсенемін,өйткенібіздер—адал,тілектесдостарқоршағанжаңазаманныңшынғашықжандарымыз.Осы ғашықтықтыңқұнынмененгөріАяужантереңірекұққантәрізді.Солүшінолкүресті,ақырында,барқиындықтыжеңіпшықты.Ендігібарарманым—осыАяужансекілдібақытымнанмәңгіайырылмасамекен.Олшық қансонауеңбекбиігіне,менөзімніңөнеріммен,дарынымменкөтерілеалсам,тілектеріорындалғандүниедегішынғашықтарбізболаредік.Біздіңалдымыздақалғанармантекосығана.Бұларманғажететінімізгедеменқатты сенем,өйткенібізшынғашықтарөтетінсыннанөттік.Алөмірдеғашықтықсынынанқиынсынбарма?