ที่ระลึกงานพระราชทานเพลิงศพ ศ ดร ปรีดี เกษมทรัพย์ เล่ม 2

144 “ปรดี ี เกษมทรพั ย์ คนสามวัฒนธรรม บดิ าแห่งนิตปิ รัชญาไทย”

ศ.ดร.ปรีดี เกษมทรัพย์

เม่ือเป็นนักเรียน เคยคิดว่าจะไม่เรียนกฎหมาย เพราะเข้าใจว่าการเรียน
กฎหมายตอ้ งใชค้ วามจ�ำ อยา่ งมาก จะตอ้ งทอ่ งจ�ำ ตวั บทกฎหมาย ทอ่ งจ�ำ ใหไ้ ดท้ กุ มาตรา
ซึ่งความเข้าใจอย่างนี้แม้ไม่ถูกต้องแต่ปัจจุบันยังมีอยู่ ทำ�ให้นักเรียนส่วนหนึ่งไม่ยอม
เรียนกฎหมาย หรือถ้าถูกบังคับให้เรียนก็จะต้ังข้อรังเกียจไว้แต่แรก ทำ�ให้การเรียน
กฎหมายไมไ่ ดผ้ ลดีเทา่ ท่ีควรเพราะใจต่อต้าน

ท่านอาจารย์ปรีดี เกษมทรัพย์ เป็นผู้ที่เปล่ียนความเช่ือท่ีว่า การเรียน
กฎหมายตอ้ งท่องจ�ำ เป็นการเรียนกฎหมายดว้ ยความเขา้ ใจ ท่านเป็นปรมาจารยเ์ ป็น
ปราชญ์ทางดา้ นกฎหมาย เป็นผู้บกุ เบกิ นำ�วชิ า ‘นิติปรชั ญา’ เขา้ มาสอนนกั ศึกษาใน
มหาวทิ ยาลยั เรมิ่ จากมหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตรท์ ท่ี า่ นเปน็ คณบดแี ละเปน็ อาจารยป์ ระจ�ำ
และยังเปน็ วิชาสำ�คญั ท่ีสอนกันมาจนปจั จุบันนี้

อาจารยป์ รดี ี ทา่ นเป็นผู้พพิ ากษามากอ่ นเปน็ เวลาเกอื บ ๒๐ ปี และนา่ จะเปน็
บคุ คลทา่ นเดยี วทห่ี าญกลา้ ลาออกจากการเปน็ ผพู้ พิ ากษา  ทง้ิ สถานะวชิ าชพี ทม่ี เี กยี รตยิ ศ
มากบารมี วิชาชีพที่นักกฎหมายส่วนใหญ่ไฝ่ฝันอยากจะเป็น  มาเป็นอาจารย์ประจำ�
ในมหาวิทยาลัย ซ่ึงตรงข้ามกับคนอื่นๆ ทั่วไป ท่ีลาออกจากอาจารย์ประจำ�ไปเป็น
ผพู้ พิ ากษา ทา่ นเลา่ วา่ ตอนทท่ี า่ นขอลาออกจากผพู้ พิ ากษาเพอ่ื มารบั ต�ำ แหนง่ อาจารย์
ประจ�ำ ทม่ี หาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ นน้ั คนเขาหัวเราะกันทง้ั ศาล!!!

ท่านให้เหตุผลที่ลาออกมาเป็นอาจารย์ว่า  การเป็นอาจารย์สามารถใช้ความ
ร้ทู ่ที ่านไดร้ �่ำ เรียนมาให้เป็นประโยชน์ได้มากกวา่ การเปน็ ผพู้ พิ ากษา การเป็นอาจารย์
จะเป็นโอกาสท่ีจะได้เผยแพร่ความรู้และวางหลักพ้ืนฐานทางกฎหมายให้กับนักศึกษา
กฎหมายซง่ึ จะออกไปประกอบวชิ าชพี ทางกฎหมายไมว่ า่ ในสาขาใด  ใหเ้ ปน็ นกั กฎหมาย

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจนั ทร์

145

ท่ีดี เป็นนักกฎหมายท่ีเข้าใจกฎหมาย เป็นนักกฎหมายท่ีจะใช้กฎหมายให้เกิดความ
เป็นธรรมกับสังคม การสร้างคนที่ต้นทางของผู้ที่จะประกอบวิชาชีพนักกฎหมาย
ย่อมมีประโยชน์มากกว่าการตัดสินช้ีขาดคดี ที่ให้ความเป็นธรรมได้ในวงจำ�กัดแค่
คู่ความ และมีข้อจำ�กัดที่จะให้ความเป็นธรรมได้จากพยานหลักฐานท่ีปรากฏใน
สำ�นวนเท่านัน้

วิชานิติปรัชญาท่ีท่านเป็นนำ�มาสอนในมหาวิทยาลัย เป็นวิชาที่เป็นพื้นฐาน
ท่ีนักกฎหมายควรจะต้องรู้ เพ่ือจะเข้าใจว่ากฎหมายมีที่มาอย่างไร กฎหมายบัญญัติ
ขน้ึ ดว้ ยเหตผุ ลใด เมอ่ื เข้าใจปรัชญาของกฎหมายแล้ว ยอ่ มใชก้ ฎหมายได้อยา่ งถกู ตอ้ ง
และใช้เพื่อใหเ้ กิดความเปน็ ธรรมกบั สงั คมได้

กฎหมาย ๓ ชน้ั เปน็ ทฤษฎีกฎหมายทอี่ าจารยท์ ่านคดิ ข้ึนจากความเปน็ มา
ของกฎหมายท่ใี ช้กนั อยูท่ ัว่ โลก เพ่อื ใหเ้ กิดความเขา้ ใจท่มี าของกฎหมาย คือ

(๑) กฎหมายจากศลี ธรรม เปน็ กฎหมายจากความรู้สึกของประชาชนทั่วไป
เปน็ กฎหมายท่ีใช้สบื ต่อกันมาแต่โบราณ และจะใช้ตอ่ ไปตลอดกาล เชน่ การลกั ทรพั ย์
การฆ่าคนตาย ผิดกฎหมาย เป็นกฎหมายที่โดยสภาพแล้วจะไม่มกี ารเปลีย่ นแปลง

(๒) กฎหมายจากสังคม เป็นกฎหมายท่ีรัฏฐาธิปัตย์เห็นว่า มีความจำ�เป็น
ต้องออกกฎระเบียบเพ่ือให้เกิดความสงบเรียบร้อยในสังคม เช่น กฎหมายเกี่ยวกับ
การเมืองการเลือกต้ัง เพ่ือความเป็นระเบียบเรียบร้อยของบ้านเมือง เพื่อให้สังคมอยู่
ร่วมกันได้

(๓) กฎหมายเทคนิค เป็นกฎหมายที่ออกมารองรับการเจริญก้าวหน้าของ
สงั คม เชน่ กฎหมายควบคมุ การซอื้ ขายในตลาดหลักทรัพย์ กฎหมายจราจร

ทั้งกฎหมายจากสังคมและกฎหมายเทคนิค การทำ�ผิดกฎหมายอาจไม่ผิด
ศีลธรรม เช่นการจอดรถในท่ีห้ามจอด แม้ผิดกฎหมายแต่ไม่ผิดศีลธรรม ฉะน้ัน ถ้า
เขา้ ใจทม่ี าของกฎหมาย การใชก้ ารตคี วามกฎหมายยอ่ มจะเกดิ เปน็ ธรรมตรงตามเจตนา
ของกฎหมาย ไมใ่ ช่ใชก้ ฎหมายตามอ�ำ เภอใจตามใจฉนั

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจนั ทร์

146 “ปรีดี เกษมทรัพย์ คนสามวัฒนธรรม บดิ าแหง่ นิตปิ รชั ญาไทย”

นอกจากการปูพื้นฐานปรัชญาทางกฎหมายแล้ว อาจารย์ปรีดียังบุกเบิก
หลกั วชิ าชพี นกั กฎหมาย ซงึ่ เปน็ วชิ าทสี่ อนใหน้ กั กฎหมายมจี รรยาบรรณของความเปน็
นกั กฎหมายทตี่ อ้ งใชก้ ฎหมายในทางทถี่ กู ตอ้ งตรงไปตรงมาตามครรลองครองธรรมทง้ั
เปน็ ไปตามกฎหมายและไมข่ ดั กบั ศลี ธรรม หากเปน็ กฎหมายประเภทท่ี ๑ นกั กฎหมาย
ท่ีดีจะไม่ละเลยที่จะต้องคำ�นึงถึงคุณธรรมจริยธรรมควบคู่ไปกับการใช้กฎหมาย จะให้
ความเห็นแต่กฎหมายโดยทิง้ ศีลธรรมไมไ่ ด้

หลกั วชิ าชพี กฎหมายจงึ มคี วามส�ำ คญั อยา่ งยงิ่ ตอ่ นกั กฎหมาย ซง่ึ อาจารยป์ รดี ี
ได้ให้หลักการเปน็ นกั กฎหมายไว้วา่

“เม่ือเป็นนักกฎหมายต้องยึดม่ันตัวบทกฎหมาย ในขณะเดียวกันก็ต้องให้
ความเปน็ ธรรมดว้ ย”

อาจารยป์ รดี ที า่ นไดว้ างรากฐานทางกฎหมาย วางหลกั สตู รการเรยี นการสอน
ใหค้ ลอบคลุมลกึ ลงไปถงึ จติ วิญญาณของกฎหมาย หลกั ปรชั ญาของกฎหมาย เพื่อให้รู้
กฎหมายแบบองคร์ วม ไมใ่ ชร่ ู้เพียงแคต่ วั บทกฎหมายเร่อื งใดเรอ่ื งหนึ่ง

นอกจากทา่ นจะวางรากฐานทางกฎหมายไวแ้ ลว้ ทา่ นยงั สรา้ งลกู ศษิ ยจ์ �ำ นวน
มากให้เป็นบุคคลากรทางกฎหมายที่มีคุณภาพ จบปริญญาโทปริญญาเอกจากต่าง
ประเทศมากมาย ลกู ศษิ ยบ์ างทา่ นเกง่ กว่าฝร่ัง ไดเ้ กยี รตนิ ิยมอนั ดับหนงึ่ เหนือกวา่ ฝรัง่
ท่านอาจารย์ท่านไม่ได้สอนเฉพาะวิชาความรู้ทางกฎหมาย แต่ท่านสอนให้เป็น
นักกฎหมายทด่ี ี ซือ่ สัตยส์ ุจรติ ยดึ มน่ั ในคณุ ธรรมจรยิ ธรรม การสอนของท่านมใิ ช่สอน
เพียงการบอกเล่า แต่ท่านได้ดำ�เนินชีวิตเป็นแบบอย่าง ทำ�หน้าท่ีเป็นครู เป็น คุรุ ผู้
ทำ�งานหนักเพ่ือให้ความรู้แก่ศิษย์ ดำ�รงตนในวิชาชีพนักกฎหมายด้วยความซื่อสัตย์
สุจริต ยึดม่ันในคุณธรรมจริยธรรมตามท่ีท่านสอน ท่านใช้ชีวิตอย่างสมถะเรียบง่าย
เป็นแบบอยา่ งใหศ้ ษิ ย์และลูกๆ ทา่ นไดถ้ ือเป็นแบบอย่าง

ทา่ นอาจารยท์ มุ่ เททงั้ ชวี ติ เพอื่ การสอน ทา่ นเลา่ วา่ ทา่ นมคี รอบครวั ทดี่ ี ภรรยา
เข้าใจและสนับสนุนในความต้ังใจของท่าน ท่านจึงใช้เวลาท้ังชีวิตทุ่มเทให้กับงานด้าน
วชิ าการ โดยไมต่ อ้ งพะวงกบั การดแู ลครอบครวั ทภี่ รรยาทา่ นรบั ภาระแทนทา่ นทง้ั หมด

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจันทร์

147
หากจะหาบคุ คลผทู้ เี่ ปน็ อาจารยท์ ด่ี ี อาจารยท์ ม่ี จี ติ ใจเปน็ ครอู ยา่ งแทจ้ รงิ ทา่ น
อาจารยป์ รดี ี คอื บุคคลนนั้
ท่านศาสตราจารย์ดอ๊ กเตอร์ปรีดี เกษมทรพั ย์ ทา่ นถงึ แก่อนิจกรรมแลว้ เมอ่ื
วันที่ ๔ มกราคม ท่ีผ่านมา ในวัย ๙๑ ปี เป็นการจากไปอย่างสงบ สงบจนไม่รู้ว่า
ลมหายใจท่านหยุดต้ังแต่เมื่อไร เป็นการจากไปท่ามกลางครอบครัวที่อยู่พร้อมหน้า
ซง่ึ ในทางธรรมแลว้ ท่านไปส่สู ุคตอิ ย่างไม่ตอ้ งสงสัย
ขอแสดงความไว้อาลัยอย่างยงิ่ ต่อการจากไปของทา่ นอาจารยป์ รีดี

สมผล ตระกลู ร่งุ

ดาวนโ์ หลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจันทร์

148 “ปรดี ี เกษมทรัพย์ คนสามวัฒนธรรม บดิ าแหง่ นติ ปิ รชั ญาไทย”

อาจารยป์ รดี ี...ผูข้ ดี เสน้ ใตห้ า้ ร้อยเส้น

หากจะไล่เลียงอายุบรรดาลูกศิษย์ของท่านอาจารย์ปรีดี เกษมทรัพย์แล้ว
ข้าพเจ้าคงต้องจัดตัวเองอยู่ในช้ันปลายแถว ด้วยท่ีว่าอายุยังน้อย... ขนาดเรียกได้ว่า
เป็น “ศิษยร์ นุ่ ลกู ” อกี ทั้งความเก่งกลา้ สามารถ ก็แทบจะไมไ่ ด้มีใหป้ รากฏ ดว้ ยเป็น
เด็กท่ีไม่กล้ายกมือข้ึนถาม โดยเฉพาะอย่างย่ิงในชั้นเรียนของอาจารย์ระดับตำ�นาน
อยา่ งอาจารยป์ รดี ีดว้ ยแล้ว ยงิ่ ไมม่ ที างเปน็ ไปได้

อย่างไรก็ดี...ความดี...ท่ีข้าพเจ้าพอจะมีอยู่บ้าง ก็คือ เป็นคนชอบคิด
ชอบอา่ น และเป็นคนสนใจในวชิ าศาสนา และปรัชญาอยูม่ าก ดังน้นั จงึ ไม่ต้องสงสัย
เลยว่าเม่ือข้าพเจ้าข้ึนช้ันปีท่ี ๓ และรู้ว่ามีการเรียนการสอนในวิชา “นิติปรัชญา”
ขา้ พเจา้ จะมีความรูส้ ึกต่ืนเต้นเพยี งไร...

ข้าพเจ้าเฝ้ารอการเรียนคาบแรกอย่างใจจดใจจ่อ และจำ�ได้ดีว่า วันนั้นเป็น
เวลาค�่ำ ประมาณ ๖ โมงเยน็ มีเพือ่ นฝงู รอเรียนพรอ้ มกนั อยหู่ ลายคน แตเ่ ม่อื ไดร้ ับแจ้ง
จากทางคณะฯ วา่ ... อาจารยท์ า่ นจะมาสายสกั หนอ่ ย เพอื่ นๆ ในกลมุ่ กท็ ยอยหนหี ายกนั
ไปทลี ะคนสองคน จนฟ้าเร่มิ มืด...และเหลอื ข้าพเจา้ เฝ้าโต๊ะแตเ่ พยี งผเู้ ดยี ว

ในที่สุด... อาจารย์ก็มาถึง ข้าพเจ้าเหลียวซ้ายแลขวาก็ยังใจชื้นที่ยังพอมี
นักศึกษากลุ่มอ่ืนนั่งกระจัดกระจายอยู่เป็นเพื่อนกันบ้าง แม้กระนั้น ข้าพเจ้าก็รู้สึกว่า
การเรยี นการสอนในวิชานี้ เปน็ ไปอยา่ งสนุกสนานและน่าสนใจ โดยเฉพาะอย่างย่งิ กับ
วลีเด็ด “ขดี เสน้ ใต้... หา้ ...รอ้ ยเส้น” ที่ทง้ิ ช่วงจงั หวะไมเ่ หมอื นใครในแบบฉบับของ
ทา่ นอาจารยป์ รดี .ี .. จนท�ำ ใหข้ า้ พเจา้ เกบ็ เอาไปโมใ้ หเ้ พอื่ นๆ ทพี่ ลาดการเรยี นในวนั นนั้
ตอ้ งเสยี ดาย และตงั้ ตารอคอยทพ่ี บกับอาจารย์ในการเรยี นการสอนคาบถดั ไป

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจันทร์

149

แต.่ ..หลงั จากนน้ั เพยี งไมน่ าน... ขา้ พเจา้ กต็ อ้ งกลายเปน็ ตวั แทนกลมุ่ ทนี่ ง่ั เรยี น
วชิ านไี้ ปจนจบเทอม เพราะดว้ ยเป็นวิชาทเ่ี รม่ิ ชา้ ...และเลิกดกึ แต่ขา้ พเจา้ กลบั ไมร่ ู้สึก
กระวนกระวายใจตรงกันข้ามกลับรู้สึกกระตือรือล้นทุกคร้ังที่ได้ฟังอาจารย์เล่าเรื่อง
ตา่ งๆ มากมาย ไม่วา่ จะเป็น วิธคี ิด หนงั สอื ที่น่าสนใจ หรือประสบการณ์ ทีน่ อกเหนอื
ไปจากตำ�ราวิชาเรียนที่วางอยู่ตรงหน้า และด้วยความสนใจและใส่ใจเรียนในเวลานั้น
เอง ทกี่ อ่ ประโยชนใ์ หแ้ กต่ วั ขา้ พเจ้าอยา่ งมหาศาล... ในเวลาต่อมา...

อาจารย์ปรดี .ี ... ผู้ให้โอกาส

หลังจากเรียนวิชานิติปรัชญาจบลงในชั้นปีท่ี ๓ ข้าพเจ้าก็ไม่มีโอกาสได้พบ
ท่านอาจารย์ปรีดีอีกเลย จนกระท่ังจบการศึกษาและวางแผนจะไปเรียนต่อยังต่าง
ประเทศ ขา้ พเจ้าต้องประสบกับปญั หาสำ�คญั ทที่ �ำ ใหก้ ลัดกลุ้มใจเปน็ อย่างมาก นน่ั คอื
การขอหนังสือ recommendation จากอาจารย์ผสู้ อน ซึ่ง ณ ขณะน้นั ข้าพเจา้ ยงั ไม่
สามารถหา recommendation ได้เลยสักฉบบั ท้ังทเี่ วลาปดิ รบั สมัครของมหาวทิ ยาลัย
กใ็ กล้เข้ามาทกุ ที

ในระหว่างท่ีข้าพเจ้าท้อใจและไม่รู้จะไปปรึกษาใครน้ัน ข้าพเจ้าก็ได้พบกับ
อ.มาลี พฤกษ์พงศศ์ าวลี อาจารย์ผูส้ อนกฎหมายแรงงาน ซ่งึ เปน็ วชิ าเดียวทข่ี ้าพเจา้ ได้
เคยยกมือแสดงความคิดเห็นในช้ันเรียน ด้วยว่าอาจารย์มักหยิบยกประเด็นที่กำ�ลัง
เป็นที่ถกเถียงกันในสังคมข้ึนมาพูดคุยกับนักศึกษาอยู่เนืองๆ อีกทั้งด้วยความเป็น
กนั เองของท่าน ข้าพเจา้ จึงไมร่ ีรอทจ่ี ะขอเขา้ ไปปรับทุกข์ถงึ ปัญหาดงั กล่าว

อ.มาลี ก็เมตตาใหค้ �ำ แนะนำ�ในวธิ ีการต่างๆ รวมไปถึงการขอ recommen-
dation จากอาจารยผ์ สู้ อนในวชิ าทเี่ ราท�ำ คะแนนสอบไดด้ ี ซง่ึ ขา้ พเจา้ กเ็ รยี นวา่ ขา้ พเจา้
ไดพ้ ยายามแลว้ แตไ่ ม่เปน็ ผล ดว้ ยบางทา่ นกไ็ ม่ใช่อาจารยป์ ระจำ� ส่วนบางทา่ นก็ท่ใี จดี
หน่อยกจ็ ะมีลกู ศิษย์ลูกหาไปเขา้ คิวให้เขียนจนตารางทา่ นเตม็ แน่นไปหมด เมื่อพดู จบ
ขา้ พเจ้าก็ได้แตถ่ อนใจ

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจนั ทร์

150 “ปรดี ี เกษมทรัพย์ คนสามวัฒนธรรม บดิ าแห่งนิตปิ รัชญาไทย”

อยา่ งไรกด็ ี อ.มาลี กย็ งั กรณุ าใหก้ �ำ ลงั ใจ โดยบอกใหน้ กึ ดใู หด้ วี า่ มวี ชิ าไหนอกี
ไหมทีเ่ ราทำ�ได้ดี และยงั ไม่ได้ขอ recommendation เผือ่ ว่าครั้งน.ี้ .. อาจารยจ์ ะชว่ ยได้
ขา้ พเจา้ ไดย้ นิ ดงั น้นั ก็รูส้ กึ หัวใจพองโต แต่กล็ ังเลทจ่ี ะตอบชื่อวชิ าสุดทา้ ยใน list ของ
ตัวเองด้วยวา่ เป็นไปได้ยากทส่ี ดุ “เอ่อ มี...วิชานิติปรชั ญา ทำ�ได้ ๙๖ คะแนน คะ่ แต่
หนวู า่ ...” อ.มาลี ย้มิ ขึ้นในทนั ทีกอ่ นที่ข้าพเจา้ จะพูดจบ...“เรียนกับอาจารยป์ รีดีใช่ไหม
ถ้าอย่างนั้นดีเลย ไป !... เราไปขอ recommendation จากอาจารย์กัน ดูเหมือนว่า
วนั นท้ี ่านจะอยทู่ ีค่ ณะ พอดีเลย”

ข้าพเจ้าตกใจท่ีได้รับคำ�ตอบแทบจะทันทีแบบน้ัน จึงได้ปฏิเสธออกไปทันที
เช่นกนั วา่ “...จะดีเหรอคะอาจารย์ หนวู ่าไมด่ ีกว่าหนไู มร่ บกวนท่านดกี ว่านะคะ” การ
ทขี่ า้ พเจา้ ปฏเิ สธไปเชน่ นนั้ กเ็ พราะคดิ วา่ จะเปน็ ไปไดอ้ ยา่ งไรทเี่ ดก็ จบใหมอ่ ยา่ งขา้ พเจา้
จะอาจหาญเขา้ พบทา่ นอาจารยร์ ะดบั อาจารยข์ องอาจารยใ์ นทนั ท.ี .. วนั น.้ี .. เดยี๋ วน้ี แบบ
ที่ไมไ่ ดน้ ัดท่านไวล้ ่วงหนา้ และทีส่ �ำ คัญข้าพเจา้ ยงั ไม่ได้เตรียมตัวมาเลย แล้วจะพูดกบั
ท่านอาจารย์ปรีดีอย่างไร เมื่อคิดได้ดังน้ัน ข้าพเจ้าจึงรีบสวัสดีลา แต่ก่อนจะทันรู้ตัว
อ.มาลี ทา่ นก็รีบฉวยมอื ขา้ พเจา้ ออกนำ�ลิว่ ... ไปยังจุดหมายในทนั ที

เม่อื รสู้ กึ ตวั อีกที ข้าพเจ้าก็มานัง่ ตวั ลีบอยู่หน้าทา่ นอาจารย์ปรีดเี สียแล้ว โดย
มี อ.มาลี เปน็ ผแู้ นะนำ� รวมถงึ กรณุ าเรียนใหอ้ าจารยป์ รดี ที ราบอกี ดว้ ยวา่ ขา้ พเจ้าทำ�
คะแนนวชิ านิตปิ รชั ญา ได้ถงึ ๙๖ ซึ่งเปน็ คะแนนสงู สุดของช้นั ปี

อาจารย์ปรีดีย้ิมให้อย่างเอ็นดู ก่อนจะชวนคุยว่า...ถือเป็นคะแนนที่ไม่น้อย
ทเี ดียว แต่อย่างไรกด็ ี ทา่ นยงั มลี ูกศษิ ยค์ นหนึ่งทที่ �ำ คะแนนไดส้ งู กว่านี้ ขา้ พเจา้ จึงขอ
ถามชื่อลูกศิษย์ท่านนั้น ภายหลังจากท่ีได้คลายความประหม่าลงไปได้บ้างแล้ว ท่าน
อาจารยเ์ ฉลยชา้ ๆ อยา่ งอารมณ์ดวี า่ คอื อ.วรพจน์ นั่นเอง โดยทำ�คะแนนไดถ้ ึง ๑๐๑
เลยทีเดยี ว.... หลงั จากน้ัน...ทา่ นอาจารย์กไ็ ด้กรุณาเล่าถงึ บรรดาลูกศิษยช์ ้ันครู อยา่ ง
อ.สมยศ อ.กิตติศักดิ์ และอีกหลายท่าน โดยในขณะน่ัน ข้าพเจ้าสังเกตเห็นว่าท่าน
อาจารย์มีความภาคภูมิใจ และมีความสุขใจไม่น้อยท่ีได้บอกเล่าเรื่องดังกล่าวให้ศิษย์
รุ่นลกู อยา่ งขา้ พเจ้าฟงั

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจนั ทร์

151

ก่อนท่จี ะขา้ พเจา้ จะลากลบั ทา่ นอาจารยป์ รีดี กรุณารับวา่ จะเขยี น recom-
mendation ให้ และถามว่าข้าพเจ้าจะไปเรียนท่ีใด ข้าพเจ้าตอบว่าตั้งใจจะสมัครไป
เรียนที่ SMU ซ่งึ อยู่ Texas พอพูดจบ ทา่ นอาจารยก์ ็เงยหน้าขึ้นมองข้าพเจ้ากอ่ นท่จี ะ
พดู วา่ ...ชา่ งพอดจี รงิ ๆ เพราะเปน็ มหาวทิ ยาลยั เดยี วกนั กบั ลกู ชายของทา่ น... “ปญั ญะ”
ทไี่ ดร้ บั ตอบรบั และจะเขา้ เรยี นใน semester ทีจ่ ะถึงน้ี โดยขณะนล้ี ูกชายของท่านก็ได้
ไปเตรียมตัวอยทู่ ่ีสหรัฐอเมริกาแล้ว

ท่านอาจารย์ยังพูดทิ้งท้ายอีกว่า สงสัยจะต้องเขียนหนังสือแนะนำ�ตัวให้
ข้าพเจา้ อกี สักฉบบั เอาติดตัวไป เผอื่ วา่ จะได้ร้จู ักกันไว.้ .. และหากมอี ะไร...ใหข้ อความ
ช่วยเหลอื ได้เลย

ขา้ พเจา้ จึงได้กราบลาท่านออกมา พร้อมดว้ ยความอ่ิมเอมใจ และความหวงั
ที่จะไดไ้ ปเรยี นตอ่ อยา่ งเต็มเปย่ี ม...

เน่ืองในวันครูปีนี้ ขอรำ�ลึกถึงพระคุณของ อาจารย์ปรีดี เกษมทรัพย์ ครู...
ผู้รักและทุ่มเทในเรียนการสอน ตลอดจนยกระดับหลักสูตรของคณะนิติศาสตร์ และ
บคุ คลากรให้ทดั เทยี มกับต่างประเทศ

อาจารยป์ รดี .ี ..คร.ู ..ผู้เปน็ แบบอยา่ งในการด�ำ เนินชีวิต

นอกจากอาจารย์ปรีดีจะเป็นแบบอย่างของคุณครู...ผู้ท่ีมิได้มีหน้าที่แต่เพียง
สงั่ สอนใหค้ วามรแู้ กศ่ ษิ ยเ์ ทา่ นน้ั แตย่ งั คอยสง่ เสรมิ สนบั สนนุ ใหศ้ ษิ ยไ์ ดม้ คี วามกา้ วหนา้
ยิ่งๆ ข้ึนไป ดังจะเห็นได้จากการหาทุนสนับสนุนให้คณาจารย์ของคณะได้ไปเรียน
ต่อยังต่างประเทศ อีกท้ังยังได้กรุณาไปเยี่ยมเยียน เพ่ือเป็นขวัญและกำ�ลังใจให้แก่
ศษิ ยเ์ หล่านัน้ อกี ด้วย

ส�ำ หรบั ศษิ ยป์ ลายแถวอย่างขา้ พเจา้ การไดเ้ พยี งหนงั สอื recommendation
จากท่านอาจารย์ก็ถือเป็นใบเบิกทางที่แสนวิเศษแล้ว และเม่ือข้าพเจ้าได้ไปเรียนต่อท่ี
สหรัฐอเมริกาสมดังตั้งใจ ข้าพเจ้าก็ได้พบกับลูกชายของท่านอาจารย์ปรีดีตามที่ท่าน
ดาวนโ์ หลดคจาากดระไบวบ้ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจนั ทร์

152 “ปรดี ี เกษมทรพั ย์ คนสามวัฒนธรรม บดิ าแหง่ นิตปิ รัชญาไทย”

“พ่ีปัญญ์” เป็นรุ่นพี่ใจดี มีความเอื้อเฟื้อ และให้ความช่วยเหลือแก่รุ่นน้อง
ที่มาใหม่ในตา่ งแดนอยา่ งเตม็ ท่ี นอกจากน้ี สิ่งทีข่ า้ พเจา้ สมั ผสั ได้...กค็ ือ แม้ร่นุ พีค่ นนี้
จะเป็นลูกชายของอาจารย์ระดับปรมาจารย์ แต่ก็ไม่เป็นคนเจ้ายศเจ้าอย่าง กลับมี
ความเปน็ กนั เองกบั เพอ่ื นๆ พๆี่ นอ้ งๆ แถมเมอ่ื มเี วลาวา่ งกม็ กั จะโชวฝ์ มี อื ท�ำ อาหารให้
น้องๆ ติชมอยู่เป็นประจำ� ซึ่งความดีข้อน้ี ก็ทำ�ให้ “ปัญญะ” ของท่านอาจารย์ปรีดี
เปน็ ทร่ี ักของเพ่อื นๆ พๆ่ี นอ้ งๆ ได้โดยไมย่ าก และท่นี า่ แปลกใจส�ำ หรับขา้ พเจ้า ก็คือ
ไมเ่ ฉพาะแตพ่ ปี่ ญั ญเ์ ทา่ นนั้ ลกู ชายทกุ คนของทา่ นอาจารยป์ รดี ี ไมว่ า่ จะเปน็ พบ่ี อนเนอ
ร์ หมอวิชช์ และนอ้ งวัตร ต่างกม็ ลี ักษณะเดียวกนั คอื มคี วามย้มิ แยม้ เปน็ กันเอง และ
ที่สำ�คัญมีความอ่อนน้อมถ่อมตนกับผู้ใหญ่ทุกท่าน โดยเฉพาะกับบรรดาลูกศิษย์ของ
ท่านอาจารยป์ รดี ี ดว้ ยเหตนุ ี้ จึงไม่แปลกใจเลยทบี่ รรดาลกู ศิษย์ลูกหาของท่านอาจารย์
ปรดี ที ไ่ี ดม้ โี อกาสเขา้ ไปเยยี่ มเยยี นคารวะทา่ นอาจารยอ์ ยเู่ ปน็ นจิ ... จะไดร้ บั การตอ้ นรบั
อย่างอบอุ่นจากครอบครัวของท่านอาจารย์ดุจดังญาติมิตรท่ีชิดใกล้ รวมทั้งยังได้รับ
ความเอ็นดูจากคุณแม่อังคณาภรรยาท่ีรักของท่านอาจารย์ดุจดังลูกหลานของท่านเอง
อกี ด้วย

นอกจากนี้ ข้าพเจ้ายังได้ประสบพบแก่ตัวเองว่า... ปรากฏการณ์แห่งความ
อบอนุ่ ข้างตน้ นั้น ยังได้ก่อตัวและขยายผลไปยงั บรรดาลูกศิษย์ลกู หาของทา่ นอาจารย์
จากรนุ่ สู่รุ่นอีกดว้ ย โดยส่วนตัวข้าพเจ้าเองนั้น แมจ้ ะเป็นศิษยร์ ่นุ ลกู ช้ันปลายแถว แต่
กจ็ ะไดร้ บั ความเอน็ ดูจากศษิ ย์ “ช้นั คร”ู ใหไ้ ด้รบั โอกาสเข้าร่วมวงสนทนา ถกปัญหา
และร่วมแสดงความคิดเหน็ อยู่บอ่ ยคร้ัง... ทส่ี �ำ คญั ไมเ่ ฉพาะแต่ขา้ พเจ้าเทา่ นั้น ในงาน
“เสวนา อาจารยป์ รดี ใี นมมุ มองของลกู ศษิ ยแ์ ละญาตมิ ติ ร” ทจี่ ดั ขน้ึ ลา่ สดุ เมอื่ ปลาย
ปี ๒๕๖๑ นี้ ก็ยงั มีศษิ ย์รนุ่ น้องของขา้ พเจ้าได้เขา้ ร่วมเป็นสว่ นหนง่ึ ของบรรดาศษิ ยร์ ุ่น
พี่ ทีต่ ่างกม็ คี วามประทบั ใจในความเมตตาของท่านอาจารยป์ รีดีในแง่มมุ ที่แตกต่างกนั
ออกไป จนเวลาทกี่ �ำ หนดไวด้ ูจะสน้ั เกนิ กวา่ พระคุณของครทู ี่จะพรรณาไดห้ มด

ด้วยแบบอย่างแห่งการสร้างครอบครัวที่อบอุ่นนี้เอง เมื่อข้าพเจ้าจะแต่งงาน
จงึ ไมล่ งั เลเลยที่จะกราบเรยี นเชิญท่านอาจารย์ปรีดี และคุณแม่องั คณามาเป็นประธาน
ในพิธี โดยไดน้ �ำ เรียนปรึกษากบั คุณพ่อ ซงึ่ ทา่ นก็รสู้ กึ ยนิ ดียงิ่ เนอ่ื งจากทา่ นเคยได้ยนิ

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจันทร์

153

ช่ือเสียงและกิตติศัพท์ของอาจารย์ปรีดีมาก่อนหน้านี้แล้ว จากเพื่อนของคุณพ่อที่เป็น
นักเรียนแพทย์อยู่เยอรมัน อีกท้ังคุณพ่อเองท่านก็มีความสนใจในศาสนาและปรัชญา
อยู่ไม่น้อย โดยท่านทราบมาว่าอาจารย์ปรีดีนั้น มีความสนใจในพุทธศาสนาเมื่อครั้ง
เรยี นอยทู่ ีเ่ ยอรมัน และแหล่งความรทู้ ่ีส�ำ คญั ของท่านอาจารยใ์ นขณะนนั้ กค็ ือหอ้ งสมุด
ท่ีเยอรมนั นั่นเอง...

อย่างทข่ี า้ พเจ้าเกรน่ิ ไว้ข้างต้น นอกจากอาจารย์ปรีดีจะเป็นแบบอย่างทด่ี ีใน
ฐานะครแู ลว้ ทา่ นยงั เปน็ แบบอยา่ งทดี่ ใี นการครองชวี ติ คู่ อกี ทง้ั ยงั เปน็ แบบอยา่ งทดี่ ใี น
การด�ำ เนนิ ชวี ติ ครอบครวั ใหม้ คี วามสขุ อยา่ งทท่ี กุ คนเหน็ เปน็ ประจกั ษเ์ รอ่ื ยมาตราบจน
วาระสดุ ท้ายของทา่ นอาจารย์

ท้ายท่ีสุดน้ี ในทางพุทธศาสนากล่าวว่า ในโลกนี้ ไม่มีเหตุบังเอิญ ทุกส่ิง
ทุกอย่างล้วนเป็นไปตามกรรม และเหตุ ปัจจัย หากนึกย้อนกลับไป การท่ีได้มาเป็น
ลกู ศษิ ย์ของท่านอาจารยป์ รีดี คงตอ้ งถือเปน็ กรรมดี ท่ีบนั ดาลให้เกดิ ผลได้ในทนั ตา

ในวาระสุดท้ายนี้ ศิษย์ขอกราบลาและขอรำ�ลึกถึงพระคุณของอาจารย์ปรีดี
ทีเ่ มตตาแก่ศษิ ย์คนน้ีในทุกชว่ งชีวติ ท่ผี า่ นมา ดว้ ยความเคารพรัก และอาลัยยิ่ง

ศิษยข์ อกราบลา... ทา่ นอาจารยป์ รีดี เกษมทรัพย์
ด้วยความเคารพและอาลัยย่งิ
พิณทิพย์ รุจทิฆมั พร

ดาวนโ์ หลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจนั ทร์

154 “ปรีดี เกษมทรพั ย์ คนสามวฒั นธรรม บดิ าแห่งนติ ปิ รชั ญาไทย”

คดิ ถงึ โปรเฟสเซอร์ ดร.ปรีดี เกษมทรพั ย์
ครกู ฎหมายของผม

ผมมารู้จักและวิสาสะกับอาจารย์เม่ือท่านย่างเข้าสู่วัยชราแล้ว เมื่อผมมา
เขา้ เรียนนิติศาสตร์ภาคบณั ฑติ ท่ีธรรมศาสตร์ในวิชานิตปิ รัชญา และวิชา Civil Law
Tradition ในชัน้ ปรญิ ญาโท ทา่ นเมตตาให้ผมไปคยุ กบั ท่านที่ห้องพกั อาจารย์ทั้งก่อน
และหลังเลิกเรียน รวมท้งั ท่ีบา้ นสลี ม ไดม้ ีโอกาสพาท่านไปทานอาหารบ้างตามโอกาส
อนั ควร

ความรอบรใู้ นศาสตรแ์ ขนงตา่ งๆ รวมทง้ั คณุ ปู การทางดา้ นวชิ าการตอ่ วงการ
กฎหมายและสังคมของท่านนั้นเป็นที่ประจักษ์และมีผู้กล่าวไว้อย่างมากมายแล้ว
เร่ืองท่ีผมเขียนน้ีจึงเป็นเพียงตัวอย่างหน่ึงท่ีเป็นประจักษ์พยานถึงส่ิงท่ีบรรดาลูกศิษย์
ของทา่ นซ่ึงลว้ นเป็นอาจารย์ของผมดว้ ยได้เลา่ ไว้

ในช้ันเรียนระหว่างบทสนทนากับท่านส่วนตัวบ้างในวงลูกศิษย์ลูกหากลุ่ม
เลก็ ๆ บ้าง ทา่ นจะย้ำ�เสมอว่าศกึ ษาสิ่งใดควรทจ่ี ะเอาให้รู้จริง ไมใ่ ชเ่ พียงถอื ตามๆ กนั
มา การศกึ ษาในระดับสงู กวา่ ปริญญาตรนี ้นั บณั ฑิตต้อง “เพาะวิชา” ไม่ใช่เพยี งศึกษา
ส่ิงท่ีมีอยู่ เม่อื ทา่ นรูว้ า่ ผมเปน็ ศษิ ย์ของอาจารยส์ ลุ กั ษณ์ ศวิ รักษ์ และเคยบวชเรียนอยู่
กับท่านเจา้ คณุ อาจารย์พุทธทาส ท่านกเ็ ลา่ เรื่องเก่าๆ ใหฟ้ งั มากมาย เม่ือทา่ นรู้ว่าผม
เป็นบัญชีบัณฑิตจากธรรมศาสตร์ด้วย ท่านจึงขอให้ผมไปช่วยวางระบบบัญชีในระยะ
เร่ิมต้นให้กับวิทยสถานแห่งวัฒนธรรมตะวันออกท่ีท่านเป็นผู้ก่อตั้งและเป็นอธิการบดี
ยามเมอ่ื ไปหาทา่ นทบ่ี า้ น ทา่ นอนญุ าตใหผ้ มอา่ นและหยบิ ยมื หนงั สอื จากตหู้ นงั สอื ทบ่ี า้ น
ท่านที่มีอยู่อย่างมากมายหลายสาขา หลายหน้ามีบันทึกของท่านเป็นภาษาอังกฤษ
บ้าง ท่ีน่าท่ึงมากคอื มบี นั ทกึ ยอ่ เป็นภาษาจีนดว้ ย

ดาวนโ์ หลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจันทร์

155

เมอื่ ผมไปทาบทามใหท้ า่ นไปเปน็ พยานจ�ำ เลยในคดที อี่ าจารยส์ ลุ กั ษณถ์ กู ฟอ้ ง
ในความผดิ ฐานหมนิ่ พระบรมเดชานภุ าพ ทา่ นตอบรบั ทนั ทดี ว้ ยความยนิ ดี การปรากฏ
ตัวของท่านในศาลได้รับความเคารพจากทั้งศาลผู้ปฏิบัติหน้าท่ีและพนักงานอัยการ
โจทกอ์ ยา่ งเหน็ ได้ เมอื่ ผมท�ำ หนงั สอื “การใชก้ ฎหมายเปน็ เครอื่ งมอื ทางการเมอื ง”
ทา่ นกเ็ มตตาเขยี นค�ำ น�ำ ให้ ครง้ั หนง่ึ ทผ่ี มอยรู่ ว่ มในเหตกุ ารณท์ มี่ ผี ไู้ ปขอความชว่ ยเหลอื
ท่านในส่ิงที่ไม่ถูกต้อง ท่านปฏิเสธอย่างนุ่มนวลและบอกว่า หากทำ�เช่นนั้นสิ่งท่ีท่าน
พรำ่�สอนลูกศิษย์ย่อมสูญเปล่า ดังที่ท่านเคยเล่าให้ฟังถึงผู้ใหญ่คนหนึ่งท่ีใครมีเรื่อง
เดือดเน้ือร้อนใจมาขอความช่วยเหลือก็จะช่วยปัดเป่าให้ คนจึงรักกันทั้งบ้านท้ังเมือง
ซงึ่ ทา่ นเห็นวา่ ทำ�เชน่ นน้ั ไมถ่ กู ตอ้ ง

หลายคนกลา่ วถึงค�ำ พดู ของทา่ นทใี่ ห้ขีดเสน้ ใต้หา้ รอ้ ยเสน้ แต่อีกคำ�พดู หนึ่ง
ที่แสดงถึงความรอบรู้และลุ่มลึกในศาสตร์หลายแขนงของท่านคือคำ�ท่ีท่านกล่าวว่า
“สงิ่ ที่ผมบอกคณุ นั้น คณุ ไม่ต้องไปหาในหนังสอื หรอกเพราะมนั ไมม่ ี แตค่ ณุ ลองไปคดิ
ดเู ถอะ มนั ตอ้ งเปน็ เชน่ นน้ั ” จะมคี นกคี่ นกนั ทเ่ี ปน็ เอตทคั คะจนสามารถกลา่ วคำ�เชน่ นนั้
ได้ ยงั มีเรอื่ งเลก็ ๆ น้อยๆ ทท่ี า่ นเล่าให้ผมฟังที่ขอบนั ทึกไว้ เชน่ ทีท่ า่ นกล่าวว่า “คุณไม่
เช่ือหรือว่าเทวดามีจริง คุณลองสังเกตที่เวลาท่ีพระท่านสวดชุมนุมเทวดา ลมจะพัด
อ้อื อึง”

เมอื่ ทา่ นเหน็ ผมยงั ไมม่ คี รอบครวั ยามทไ่ี ปเยยี่ มทา่ น ทา่ นจะพดู ทกุ ครงั้ ทเ่ี จอ
หน้าวา่ เปน็ ผชู้ ายต้องแตง่ งาน และรับผิดชอบตอ่ ครอบครวั ทา่ นในวัยทช่ี รามากแล้ว
ยังไปร่วมงานแต่งงานผม และเมื่อพาภริยาไปกราบท่านท่ีบ้าน ท่านก็จะพูดย้ำ�อีกว่า
คณุ ต้องมีลกู นะชีวติ จึงจะสมบูรณ์

วนั ทร่ี ดนำ�้ ลงบนมือท่าน ผมน�ำ้ ตาซึม และในวันสวดพระอภิธรรมคนื สุดท้าย
เมื่อได้ฟังอาจารยส์ มยศ เชือ้ ไทย กลา่ วถึงท่านแลว้ ผมร้องไห้

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจันทร์ กราบอาจารยด์ ว้ ยความเคารพรกั อยา่ งสูง
ธวัช ด�ำ สอาด

สำ�นักงานกฎหมายติลลิกี แอนด์ กิบบินส์ฯ

156 “ปรีดี เกษมทรัพย์ คนสามวฒั นธรรม บดิ าแหง่ นิตปิ รชั ญาไทย”

อาจารย์ปรีดี เกษมทรพั ย์ ท่ขี ้าพเจ้ารู้จัก

เมื่อผมสอบ เข้าศึกษาต่อคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ได้
อาจารย์ปรดี ีเรียกไดว้ า่ เป็นครูกฎหมายคนแรก และเปน็ คนส�ำ คญั ทีส่ ุดในชวี ติ การเป็น
นักกฎหมาย

ท่านปลูกฝังลกู ศิษยใ์ หเ้ ห็นความสำ�คญั ของกฎหมายแพง่ หลกั ท่วั ไป รวมทง้ั
นิติปรัชญาและทฤษฎีกฎหมายสามช้ัน ซ่ึงได้บ่มเพาะความเป็นนักกฎหมาย ท่ี
อาจารยม์ งุ่ หมายให้มี หลักการทหี่ ยั่งรากลึก ไปถงึ บอ่ เกิดแห่งกฎหมาย

อาจารย์เป็นคนมีเมตตาสูง แต่ก็ตรวจข้อสอบอย่างเข้มงวดด้วย วิชาแพ่ง
หลักกฎหมายทว่ั ไป จะมีเสียงร�่ำ ลอื ว่า ข้อสอบยากมาก ผมจำ�ได้วา่ อ่านหนังสือกอ่ น
สอบถงึ ๕ รอบ แตก่ ท็ �ำ คะแนนไดเ้ พยี ง ๖๓ ผ่านมาอยา่ งฉิวเฉียด แตก่ ็ทำ�ใหผ้ มชอบ
เรยี นวิชานิตปิ รชั ญา และประวตั ิศาสตร์กฎหมายไปดว้ ย

อาจารยส์ อนว่า เรอื่ งกฎหมายแพง่ หลกั ทวั่ ไป นักกฎหมายควรทบทวนปีละ
ครั้ง ผมทำ�ได้บ้างไม่ได้บ้าง แต่ก็หม่ันทบทวนอยู่เสมอ และยังคงเก็บหนังสือของ
อาจารยไ์ ว้

ความผูกพันของผมกับอาจารย์ปรีดี ไม่ใช่มีเฉพาะแค่ชีวิตการเป็นนักศึกษา
ธรรมศาสตร์ เมอ่ื จบมาเป็นทนายความแล้ว ได้มีโอกาสไปคารวะพูดคยุ กบั ท่าน โดย
เฉพาะอยา่ งย่ิง สมยั เมื่อผมยังเป็นทนายอยูก่ บั

อาจารย์สทิ ธิโชค ศรีเจริญ ได้เป็นทนายพเ่ี ล้ยี งฝึกงานใหล้ ูกชายของท่านคน
หนง่ึ ทา่ นมาพบทสี่ �ำ นักงาน แล้วสัง่ ว่า ใหล้ กู ชายทา่ นเชอ่ื ฟงั รุ่นพี่คนนี้

เมอ่ื ตอนทผี่ มแตง่ งาน ทา่ นใหค้ วามเมตตา เชญิ ผมและภรรยา ไปรบั ประทาน
ดาวนโ์ หลดอจาากหระาบรบคT่ำ�UDทCี่สโปดยอนรา์ตยอครลา่ มบั ดพวรงจ้อันมทรก์ ับครอบครวั ของทา่ นเปน็ กรณีพเิ ศษ โดยมอบหนังสอื

157
ธรรมะ ส�ำ หรบั การครองเรือนเล่ม ๑ ให้ไวเ้ ป็นของท่ีระลกึ ซ่งึ ผมถอื ปฏิบัติตามที่ท่าน
สอนมาโดยตลอด

ครง้ั หนง่ึ ตอนเปน็ ทนายความ มปี ญั หาการทำ�งานทศ่ี าลจงั หวดั สมทุ รปราการ
ในคดสี �ำ คัญเรื่องหน่ึง อาจารยป์ รีดใี ห้ความเมตตา แนะนำ�แกป้ ัญหาให้จนลุล่วง

ผมเปน็ ทนายความ เปน็ นักกฎหมายได้มาจนถึงทุกวันน้ี เพราะท่านเปน็ ครู
และเป็นปชู นยี บุคคลของชีวิตการเปน็ นกั กฎหมายของผม

ขอกราบคารวะดวงวิญญาณท่านอาจารย์ปรีดี ด้วยความอาลัยย่ิง และจะ
ปฏญิ าณตนเปน็ นกั กฎหมายทด่ี สี มดง่ั ทท่ี า่ นตงั้ ใจอบรมสงั่ สอน สมดง่ั ทไ่ี ดช้ อ่ื วา่ เปน็ ลกู
ศิษย์ของท่าน

สุกจิ เจริญสุข
๕ มกราคม ๒๕๖๒

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจันทร์

158 “ปรีดี เกษมทรัพย์ คนสามวฒั นธรรม บิดาแหง่ นิตปิ รัชญาไทย”

บูชาครู

ประนมหัตถ์นมัสการอาจารย์แท ้ ทีแ่ นว่ แน่แผ้วถางทางสร้างสรรค์
ยอมลดละชน้ั ชนคนถอื กนั ดว้ ยมุ่งมน่ั สรา้ งวิชาเพือ่ ปวงชน
ต�ำ แหนง่ ใหญ่ในเกียรตคิ นชเู ชิด ชา่ งเลอเลิศคนกราบไหว้ทกุ แห่งหน
นง่ั บัลลงั ก์ตดั สนิ คดขี องผคู้ น ทง้ั รวยจนตอ้ งผ่านตลุ าการ

ผพู้ ิพากษาอนาคตท่ีสดใส ตดั สินใจเดด็ เด่ียวอยา่ งกล้าหาญ
ทงิ้ ตำ�แหนง่ ผูพ้ พิ ากษาเป็นอาจารย์ นิตศิ าสตร์งานสอนทท่ี ้าทาย
ในเมืองไทยบอกอาจารย์งานลดชน้ั แต่วา่ ทา่ นคดิ วา่ ไม่เสียหาย
ตา่ งประเทศที่เหน็ มีมากมาย ครกู ฎหมายสดุ ยอดของสายงาน

ความเอกอขุ องท่านนน้ั ระบือ ความสามารถนัน้ หรือทไี พศาล
เปน็ คนสามวัฒนธรรมมีจดจาร อยู่มานานท้ังฝรง่ั ท้ังเมอื งจนี
เป็นนกั ปราชญ์ผรู้ อบรู้ดมู ุมกวา้ ง มองหนทางอนาคตสมถวลิ
วิชาการท่ที า่ นท�ำ น�ำ ชวี ิน ต้งั ใจจนิ ต์ปรบั ปรุงมงุ่ ทางดี

ให้หลักสูตรคณะนิตศิ าสตร ์ มมี าตรฐานของชาตสิ ง่ิ บ่งช้ี
ไดท้ ดั เทยี มชาติชัน้ น�ำ มวี ิธ ี ดชั นปี ระจกั ษ์คนรกั เรียน
ทา่ นยึดมัน่ ความถูกตอ้ งเปน็ สรณะ ไมล่ ดละท้งั คดิ ทง้ั ขีดเขยี น
เปน็ ประโยชน์ต่อชาตดิ ้วยความเพยี ร กาลจ�ำ เนยี รด้วยสมองและสองมือ
 

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจันทร์

159

อาจารย์สอนอาจารย์สงั่ ยงั ลูกศิษย์ วิธีคดิ นอกจากในหนงั สอื
ใหต้ งั้ ม่นั ปณิธานสง่ิ นน้ั คอื ให้ยดึ ถือเป้าชีวติ คิดทำ�การ
แทนการเสาะแสวงหาซงึ่ ลาภยศ ได้ปรากฏต่อชนจนกลา่ วขาน
วธิ คี ิดของทา่ นในเร่อื งงาน ไดค้ ิดอ่านอ้างท่านซุนยดั เซน็

มีลกู ศิษย์สรุปถงึ คุณลักษณะ ทีพ่ บปะได้พูดคยุ และได้เห็น
เปน็ นกั คิดนกั ปราชญท์ ่บี �ำ เพญ็ นกั ปฏิรูปแม้แสนเขญ็ ทา่ นยังเพียร
ทา่ นเป็นนกั ตอ่ สูร้ ้กู วา้ งขวาง มีแนวทางเปน็ ครูดีคอยปรับเปลยี่ น
มีเมตตาตอ่ ศิษยค์ ิดวนเวียน แม่ไมเ่ ฆ่ียนแต่เขม้ งวดหวดใหด้ ี

ทก่ี ลา่ วถ้อยรอ้ ยความตามอักษร ประนมกรบูชาครผู ู้เปน็ ศรี
เพียงเศษเสี้ยวคณุ ูปการทท่ี า่ นม ี ศาสตราจารย์ ดร.ปรดี ี เกษมทรพั ย์

พ.ต.ท. ภทร อตั ถากร : ประพนั ธ์
 

บูชาครู

ปรี ดากลบั โศกเศร้า ระทม
ดี ชัว่ ทา่ นอบรม ทั่วพร้อม
เกษม โลกชื่นชม คณุ ท่าน
ทรัพย์ แผ่นดินศิษย์น้อม ยกให้คณุ ครู

ชนะ วัณโณ : ประพันธ์

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจนั ทร์

160 “ปรีดี เกษมทรพั ย์ คนสามวัฒนธรรม บดิ าแห่งนติ ปิ รชั ญาไทย”

คำ�ไวอ้ าลยั

๗ ม.ค. ๒๕๖๒

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจันทร์

161

สาส์นจาก Professor Dr Ulrich Loewenheim,

Universität Frankfurt am Main, 11. January 2019

Mit großer Trauer haben wir vom Ableben von Professor Preedee
Kasemsup erfahren, den wir zuerst kennenlernten, als ich Anfang der
achtziger Jahre des vorigen Jahrhunderts das erste Mal an der Thammasat-
Universität unterrichtete. Seitdem hat uns eine langjährige Freundschaft
verbunden, die in vielen persönlichen und wissenschaftlichen Begegnungen
und zahlreichen interessanten Gesprächen ihren Ausdruck fand. Unser
Thema war immer wieder die Rezeption europäisch-westlichen Rechts in
eine asiatische Rechtsordnung. Professor Preedee war es, der schon im
vorigen Jahrhundert auf dem Gebiet des Rechts die Verbindung zwischen
Thailand und Deutschland aufbaute und der nicht nur deutschem
Rechtsdenken das Tor in Thailand öffnete, sondern der auch als Humboldt-
Fellow in Deutschland eine Brücke zu asiatischen Rechtsordnungen
geschaffen hat, die sein Schüler Kittisak Prokati seit langen Jahren
weiter ausbaut. Wir haben Professor Preedee immer als einen umfassend
gebildeten, offenen, hilfsbereiten Menschen kennengelernt und geschätzt.
Wir werden ihn stets in Erinnerung behalten.

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจันทร์

162 “ปรีดี เกษมทรพั ย์ คนสามวฒั นธรรม บดิ าแห่งนติ ิปรชั ญาไทย”

ค�ำ แปล

สาส์นจากอาจารยเ์ ลอเวนไฮม์

ข่าวการจากไปของอาจารย์ ปรีดี เกษมทรัพย์ ทำ�ให้ข้าพเจ้ารู้สึกเศร้าใจ
ด้วยความอาลัยรักอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าได้มีโอกาสรู้จักกับท่านเป็นครั้งแรกในคราวที่ได้
รับเชิญมาบรรยายที่มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์เม่ือต้นทศวรรษ ๑๙๘๐ และนับแต่นั้น
เราก็ได้พบปะและวิสาสะกันด้วยเรื่องราวต่างๆ ท่ีน่าสนใจอีกมากมาย ทั้งในทางส่วน
ตัวและทางวิชาการ จนได้กลายเป็นมิตรภาพผูกพันกันอย่างแน่นแฟ้นตลอดหลาย
สิบปีท่ีผ่านมา ประเด็นสำ�คัญของการสนทนาครั้งแล้วคร้ังเล่าของเราก็คือ เรื่องราว
เก่ียวกับการรับอิทธิพลกฎหมายยุโรปตะวันตกเข้ามาในระบบกฎหมายของโลก
ตะวันออก ในวงวิชากฎหมายน้ันนับได้ว่าอาจารย์ปรีดีเป็นผู้ได้ริเริ่มเสริมสร้างความ
ผูกพันระหว่างประเทศไทยและเยอรมนีมาตั้งแต่ศตวรรษท่ีแล้ว โดยท่านไม่เป็นเพียง
แต่ผู้เปิดประตูทางวิชาการต้อนรับความคิดทางกฎหมายของเยอรมันเข้าสู่วงวิชา
กฎหมายในประเทศไทยเท่าน้ัน แต่ในฐานะสมาชิกชุมชนวิชาการในมูลนิธิฮุมโบลท์
ของเยอรมัน ท่านยังนับว่าเป็นผู้สร้างสะพานเช่ือมวงวิชาการเยอรมันเข้ามาสู่
ระบบกฎหมายของเอเชียด้วยอีกฐานะหน่ึง ซึ่งในหลายปีมานี้ศิษย์ของท่านอย่าง
อาจารย์กิตตศิ กั ดิ์ ปรกติ กไ็ ด้สืบสานภารกจิ นต้ี ่อมา พวกเราไดร้ ู้จกั ยกย่องและชื่นชม
อาจารย์ปรีดี ในฐานะผู้รอบรู้ ท่ีมีจิตใจกว้างขวาง กอรปด้วยความเมตตา พร้อม
ชว่ ยเหลอื ผู้อนื่ เสมอมาเชน่ ไร เราก็จะจดจำ�ท่านไว้ในใจเชน่ นีเ้ สมอไป

ดาวนโ์ หลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจนั ทร์

163

จดหมาย Professor Horst Heinrich Jakobs /
7. Jan 2019

Lieber Herr Prokati.
haben Sie herzlichen Dank für Ihre Nachricht, auch ist sie wahrlich

keine freudige. In seiner Bonner Zeit war ich mit Preedee Kasemsup sehr
verbunden, wir sahen uns fast täglich, haben über 'Gott und die Welt'
miteinander geredet, waren meist verschiedener Meinung und doch
Freunde. Ich war in jener Zeit noch ein reiner Dogmatiker, er im Grunde
ein Philosoph, und so konnten wir in unseren Meinungen schwer zueinander
finden.

Seien Sie bitte so freundlich und teilen Sie meine herzliche
Anteilnahme seiner Familie mit.

Ihr H Jakobs

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจนั ทร์

164 “ปรีดี เกษมทรัพย์ คนสามวฒั นธรรม บิดาแห่งนติ ปิ รชั ญาไทย”

คำ�แปล

ถึง คณุ กิตตศิ กั ดท์ิ ี่รัก
ขอขอบคุณจากใจ สำ�หรับข่าวท่ีส่งมา แม้ว่าอันที่จริงแล้ว จะไม่ใช่ข่าวที่

นา่ ยนิ ดเี ลย
ตลอดเวลาที่ปรีดีอยู่ท่ีบอนน์ เขากับผมมีความสนิทสนมกันอย่างย่ิง

เราไดน้ ั่งคุยกนั แทบจะทกุ วนั สนทนากนั ทุกเรอ่ื ง ทัง้ ทางธรรมและทางโลก เราทัง้ สอง
มักมีความเห็นไม่ลงรอยกัน แต่ก็เป็นเพ่ือนดีต่อกัน ในสมัยโน้นผมนับว่าเป็นนัก
กฎหมายโดยแท้ แตโ่ ดยพื้นฐานแลว้ ปรีดเี ขาเป็นนักปราชญ์ และดว้ ยเหตนุ ค้ี วามเห็น
ของเราจงึ ยากท่จี ะลงรอยกนั

ขอไดโ้ ปรดรับฝากความอาลัยรกั จากผมไปแจ้งแกค่ รอบครวั ของเขาดว้ ย
จาก H Jakobs

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจันทร์

165

ปรีดี เกษมทรัพย์
อดตี อธกิ ารบดธี รรมศาสตรถ์ งึ แกก่ รรม

สิริอายุ ๙๒ ปี

อาทร ฟุง้ ธรรมสาร แปลเรียบเรยี ง

ศาสตราจารย์ ดร.ปรดี ี เกษมทรพั ย์ อดตี อธกิ ารบดมี หาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์
ประธานกรรมการอาศรมวัฒนธรรมไทย-ภารต รองประธานสหพันธคีตาอาศรม
แห่งโลก ประธานคีตาอาศรมแห่งประเทศไทย อดีตอธิการโอซีเอ อดีตอาจารย์
คณะนิติศาสตร์ ฯลฯ ได้ถงึ แก่อนิจกรรมในเชา้ วันท่ี ๔ สิริอายุ ๙๒ ปี ลูกหลานไดอ้ ยเู่ ฝา้
ข้างกายตอนท่านจากไป ทางครอบครัวได้ย้ายศพท่านไปประกอบพิธีตามประเพณี
ดาวน์โหลดใจนากศระาบลบาทTU่ี D๑C๔โดวยัดนเาทยอพร่าศมริ ดินวทงจรนั ์ทร์

166 “ปรดี ี เกษมทรัพย์ คนสามวฒั นธรรม บิดาแหง่ นติ ปิ รชั ญาไทย”

ด้วยความท่ีท่านมีคุณูปการต่อสังคมมหาศาล จึงได้รับพระราชทานโกศ
พระราชทานน้ำ�หลวงอาบศพ รวมท้ังจะมีการพระราชทานเพลิง ซงึ่ เปน็ สามส่ิงทผ่ี ู้ท่ีมี
คุณูปการต่อชาติบ้านเมืองจึงได้รับพระมหากรุณาธิคุณดังกล่าว การสวดอภิธรรมใน
สามวันแรกนั้นมีข้าราชการเปน็ เจ้าภาพ การสวดสามวันตอ่ มา ญาตมิ ติ รของท่านเปน็
เจา้ ภาพ กำ�หนดพิธีฌาปณกจิ ในวนั ที่ ๒๗ ส่งดวงวญิ ญาณท่านขึน้ สู่สวรรค์

อาจารยป์ รีดมี ีภูมลิ ำ�เนาอยทู่ ่ีจงั หวัดร้อยเอ็ด ทา่ นเกิดในครอบครัวพอ่ คา้ ทม่ี ี
การศึกษาสูง ตอนเด็กๆ ทา่ นถกู ส่งกลับไปเรียนท่ีอ�ำ เภอเถง่ ไฮ่ในซัวเถา ทา่ นเตบิ โต
ในสภาพแวดล้อมของวัฒนธรรมจีน ท่านมีความลึกซ้ึงและดื่มดำ่�วัฒนธรรมจีนมาโดย
ตลอด ทา่ นเรียนทจี่ นี จนถึงมหาวิทยาลยั เมอ่ื สนิ้ สงครามโลกครั้งทีส่ อง ท่านได้กลับมา
ที่เมืองไทย เปล่ียนไปเรียนวิชากฎหมายท่ีมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เม่ือเรียนจบ
ปริญญาตรีแล้ว ได้ไปเรียนต่อท่ีมหาวิทยาลัยทูเลน ในสหรัฐอเมริกาถึงระดับปริญญา
เอก จากนนั้ ก็ไปเรียนตอ่ ที่มหาวทิ ยาลยั กรงุ บอนน์ ในเยอรมนีจนไดร้ ับปริญญาเอกอีก
ใบ ท่านมีปริญญาเอกถึงสองใบ ท่านแตกฉานถึง ๕ ภาษา เมื่อเรียนจบก็กลับ
ประเทศไทย เป็นอาจารย์สอนหนังสือท่ีมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ สอนติดต่อกัน
หลายสิบปี มีลูกศิษย์เต็มบ้านเต็มเมือง อดีตนายกฯ ชวนก็เป็นศิษย์คนเก่งคนหน่ึง
ของท่าน

ในปี ๒๕๑๖ ได้เกดิ ความวนุ่ วายทเี่ มอื งไทย ทา่ นกับ ฯพณฯ นายกฯ สัญญา
ธรรมศักดิ์ และอีกหลายๆ ท่านร่วมกันปรับแก้รัฐธรรมนูญ ท่านกับอาจารย์สัญญา
ธรรมศกั ดไิ์ ด้รับการยกย่องเป็นสองสิงหแ์ หง่ วงการนติ ิศาสตรร์ ว่ มสมยั ในไทย

หลังเกษยี ณอายุราชการแล้ว ด้วยความทท่ี า่ นมีผลงานอเนกอนนั ต์ จึงได้รบั
พระราชทานดุษฎีบัญฑิตกิตติมศักดิ์ด้วย อยู่มาวันหนึ่งนายปรีชา พิสิษฐเกษมที่เป็น
ผู้นำ�ชาวจีนท่ีสำ�คัญคนหน่ึงในไทย ได้ไปเยือนอาจารย์ปรีดีถึงบ้าน ขอให้ท่านไปรับ
ตำ�แหนง่ อธิการโอซเี อ เพ่อื ส่งเสรมิ และเผยแพร่ภาษาและวฒั นธรรมจนี ซ่ึงท่านก็ตอบ
รบั คำ�เชิญของนายปรชี า ทา่ นมุ่งมน่ั ทีจ่ ะสง่ เสรมิ พัฒนาเผยแพรภ่ าษาและวัฒนธรรม
จนี ทข่ี าดช่วงไปนานถงึ ครึ่งศตวรรษ

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจันทร์

167
นางจางไอห้ ลิงภรรยาของท่านเป็นแมศ่ รีเรือน เปน็ คชู่ วี ติ ที่หนนุ เนื่องสามใี ห้
เรืองรุ่ง สอนสั่งลูกๆ ให้มีความเจริญ จนลูกๆ ได้ดีกันทุกคน ลูกชายคนโตเรียนจบ
จุฬาลงกรณ์ เป็นผู้บริหารระดับสูงของบริษัทปูนตราช้าง ลูกชายคนที่สองจบคณะ
นติ ศิ าสตรม์ หาวทิ ยาลัยธรรมศาสตร์ เป็นทนายความนานาชาติ ลูกชายคนทีส่ ามเปน็
แพทยใ์ นโรงพยาบาลรามาธิบดี ลูกชายคนทสี่ เ่ี ปน็ นักวเิ คราะหเ์ ศรษฐกจิ
ศ.ดร.ปรีดี เกษมทรัพย์เป็นแบบอย่างของบุคคลท่ีประสบความสำ�เร็จอัน
ยิ่งยวด มีคณู ปู การตอ่ ชาตบิ ้านเมอื งมากมาย เป็นบุคคลทีเ่ ราควรดเู ป็นแบบอยา่ ง
หมายเหตุ ลงหนังสอื พิมพซ์ งิ เสยี นเยอะเปา้ ฉบับวนั พุธที่ ๙ มกราคม ๒๕๖๒

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจันทร์

168 “ปรดี ี เกษมทรัพย์ คนสามวฒั นธรรม บดิ าแหง่ นิติปรชั ญาไทย”

長者風 中華情

——悼念前泰國法政大學校長陳貞煜博士 李祖良

前泰國法政大學校長、最高法院法官、泰國東方文化
書院首任院長，泰國知名學者、法學家陳貞煜博士於2019年
元月四日上午10時，在安詳逝世，享年92歲。

陳博士是我的老上司，跟隨他在泰國第一所大規模的
中文學校—東方文化書院工作十餘年，他飽讀詩書，學貫中
西，令我受益良多，讓我感動的不僅是他顯赫的學歷（留學
美德、法學博士），崇高的社會地位（法學泰斗，桃李滿天
下，其中不乏歷屆政府領導，曾榮獲皇家一等大授勳章、一
等白象勳章）更是他那種傳統中國學者風骨，與人為善、懷
舊，熱愛中華文化的家國人文情懷，就是這樣的一位長者，
廿餘年前（1995年）讓一個無高深學歷、無國籍來自泰北山
區的孩子，進入東方文化書院工作，當時院方有的主管對此
並不認同，但陳博士只輕描淡寫，說了一句“無妨，都是中
華兒女嘛！＂這句話，讓我感念至今，未曾忘懷！

在擔任東方文化書院院長期間，陳博士除致力於改
進、發展中文教學外，每月定期舉辦有關泰中文化、歷史、
社會等方面的座談會，研討會，免費入場，每次活動，陳博
士開場白，總要介紹一下書院與中文教學，並成立詩詞、國
畫、書法班，收費低廉，即是公益活動，宏揚泰中文化，也

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจนั ทร์

169

通過這些活動， 達到宣傳書院的目的，就是這種巧妙、高明
的廣告方式，使書院的學生由兩百余人，一度增加到五千餘
人，名聲遠播。此外，他還舉辦了泰國第一次有“中文托福
考＂之稱的漢語水平考試（HSK），成立留學中國辦事處，與
中國十余所大學合作，送泰國學生赴華學中文，這些在當時
都是創舉。今天，中國崛起，成為僅次於美國的第二大經濟
體 ，帶動泰國漢語熱持續升溫，中文教學，遍地開花，見証
了他當初在漢語教學上的遠見卓識，在促進中文學習，泰中
文教交流，說陳博士是元老，是一點不為過的。

陳博士喜歡書，他家裡藏書之豐，堪比圖書館。在泰
國法學界，名宿“大腕＂有成就者很多，但像他這樣，一方
面留學歐美，是泰國法學界大師級人物，在任法政大學法學
院院長期間，推動法學教學改革，開啓“法律哲學＂學說，
參與制訂泰國憲法，開創了一個局面，影响深遠，他的學生
很多是現在法學、政治界的名人，如前總理乃川（呂基文）
，另一方面熱愛中國文化、熟讀中國文史，了解中國國情，
有自己獨到的見解。自法政大學退休後，受前大慈善家謝慧
如之委託，担任東方文化書院首任院長，開展中文教學，也
開創了另一個局面，這樣的學者，卻很少見，所以，陳博士
在政法界被譽為“三大文化怪傑＂（A Man of Three Culture）。

公元2006年陳博士因為身体健康等原因，自東方文化
書院院長職位上退休，我也在同年月餘後離職，為生活打拼，
在職場上跌宕起伏，與陳博士少有联系，只有元旦春節，登
門拜訪。近年來，老人家健康大不如前，本來是位健談的長
者，話卻越來越少，也很健忘，但每次見面，總不會忘記問
上我一句：得到泰國國籍了嗎？一再重覆，不厭其煩，雖然
我早已獲得泰國國籍十餘年，老人家卻念玆在玆，一直担心

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจันทร์

170 “ปรดี ี เกษมทรพั ย์ คนสามวัฒนธรรม บดิ าแห่งนติ ปิ รัชญาไทย”
我這個來自北部山區孩子的國籍問題，令我感動。前年，陳
博士因病入院治療，我前往探望，老人家在睡夢之中，口中
卻一直以潮音誦讀他平時喜愛的中國詩詞，古文，充分顯示
了在陳博士內心深處的中華情懷。

陳博士走了，是泰國政法學界的巨大損失，對我而
言，這些還是其次，我失去了一位一直指導我、愛護我、瞭
解我的長者，思之黯然涙下。

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจนั ทร์

171

ระลกึ ถึง ศ.ดร.ปรดี ี เกษมทรัพย์

หลี่ จู่ เหลยี ง เขียน
อดีตเลขานุการและฝา่ ยประชาสัมพนั ธ์
ดา้ นภาษาจีนสมยั ดร.ปรดี เี ปน็ อธกิ ารโอซีเอ

ศ.ดร.ปรีดี  เกษมทรัพย์  อดีตผู้พิพากษาศาลฎีกา  อดีตอธิการบดี
มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และอดีตอธิการวิทยาสถานแห่งวัฒนธรรมตะวันออก
(O.C.A) นักนติ ศิ าสตร์ ไดจ้ ากไปอยา่ งสงบ เมอื่ วันท่ี ๔ ม.ค. ๒๕๖๒ สริ ิอายุ ๙๒ ปี

อาจารย์ปรีดีเปน็ เจา้ นายเก่าของผม  ช่วงทท่ี ่านดำ�รงตำ�แหน่งอธิการโอซีเอ
อยู่น้ัน ผมได้มีโอกาสทำ�งานกับท่านในฐานะเลขานุการและหัวหน้าประชาสัมพันธ์
ฝา่ ยภาษาจนี ไดท้ �ำ งานภายใตก้ ารบงั คบั บญั ชาของทา่ นยาวนานกวา่ สบิ ปี อาจารยป์ รดี ี
เป็นคนเช่ียวชาญหลายภาษา ท่านแตกฉานภาษจีน ภาษาอังกฤษ ภาษาไทยและ
รภู้ าษาเยอรมนั คอ่ นข้างดี ในชว่ งทท่ี ำ�งานกบั ทา่ นนน้ั ผมได้มีโอกาสเรียนร้เู รือ่ งต่างๆ
จากทา่ นมากมายมหาศาล ทา่ นไมเ่ พียงแค่มีวุฒกิ ารศกึ ษาชั้นสูงมากเท่าน้นั (ท่านจบ
ปรญิ ญาโทจากสหรฐั อเมริกา จบปริญญาเอกจากเยอรมนั ) หรอื เป็นคนมเี กยี รตยิ ศชื่อ
เสียงอันสูงส่ง (ม.ป.ช. ม.ว.ม. ปรมาจารย์ องค์กรนิติศาสตร์ มีลูกศิษย์ ท่ัวประเทศ
หลายคนเป็นผู้หลักผู้ใหญ่ของบ้านเมือง) ท่านยังได้ศึกษาและมีความรักความผูกพัน
กับวัฒนธรรมด้ังเดิมของจีน ท่านเป็นผู้มีพระคุณต่อผมอย่างเหลือล้น ท่านเอ็นดูและ
เมตตาต่อผมเหนือการพรรณนา เป็นบุญคุณท่ีผมจะต้องจดจำ�ไว้ตลอดไปจนกว่าชีวิต
จะหาไม่ ท่ีผมได้มีโอกาสเข้าไปทำ�งานในโอซีเอก็ด้วยบารมีและความเมตตาของท่าน
ในปี ๒๕๓๘ (๑๙๙๕) ท่านได้รับผมซง่ึ เป็นเด็กดอยภาคเหนือท่ไี ม่มีวฒุ กิ ารศึกษาสงู ๆ
เป็นคนไรส้ ญั ชาตเิ ขา้ ทำ�งานที่โอซีเอ มผี ้ใู หญ่บางท่านคัดคา้ นในเรอื่ งนี้ แต่ท่านบอกว่า
“อยา่ งไงเขาเป็นลูกจีนคนหนึง่ เราเปดิ โอกาสใหเ้ ขา” น่ันเปน็ ค�ำ พดู ท่ตี ราตรึงอยูใ่ นใจ
ผมจนทกุ วันนี้

ดาวนโ์ หลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจันทร์

172 “ปรีดี เกษมทรัพย์ คนสามวัฒนธรรม บิดาแหง่ นิตปิ รัชญาไทย”

เมื่อท่านไปรับตำ�แหน่งอธิการของโอซีเอแล้ว นอกจากเปิดสอนภาษาจีน
แกบ่ คุ คลทัว่ ไปดว้ ยการเก็บค่าเล่าเรยี นถูกๆ แลว้ ท่านได้รเิ ริมกิจกรรมส่งเสรมิ พัฒนา
และเผยแพร่วิชาความรู้เกี่ยวกับจีนศึกษาให้แก่นักเรียนนักศึกษาและผู้สนใจท่ัวไทย
ทา่ นได้จัดสมั มนาทางวิชาการ จัดงานปาฐกถา เป็นประจำ�แทบทกุ เดอื น เพื่อเผยแพร่
ความรู้ทางด้านวัฒนธรรม ประวัตศิ าสตร์จีน ฯลฯ กิจกรรมเหลา่ นไี้ ม่เกบ็ ค่าเข้าฟงั ผู้ท่ี
รับเชิญเป็นองค์ปาฐกหรือผู้บรรยายนั้นล้วนเป็นผู้ทรงคุณวุฒิในแต่ละด้าน ท่านยังได้
เปิดหลักสูตรสอนการเขียนตัวอักษรจีนและวาดรูปด้วยพู่กันจีน รวมทั้งได้เปิดคอร์ส
สอนการแตง่ โคลงกลอนจนี คอรส์ เหลา่ นีเ้ กบ็ คา่ อบรมในราคาถูกมากเช่นกนั กจิ กรรม
เหล่าน้ีมีส่วนทำ�ให้โอซีเอเป็นท่ีรู้จักและยอมรับอย่างกว้างขวาง จำ�นวนนักศึกษาเพ่ิม
จาก ๒๐๐ กว่าคนในตอนแรกเป็น ๕,๐๐๐ กวา่ คน กลายเป็นโรงเรยี นสอนภาษาจีนที่
มชี อื่ เสยี งทส่ี ดุ ในสมยั นนั้ นอกจากนน้ั ทา่ นยงั ไดด้ �ำ เนนิ การใหโ้ อซเี อเปน็ สถานทจี่ ดั สอบ
HSK (Hanyu Shuiping Kaoshi) ซึง่ เปน็ การสอบวัดระดับความรู้ ภาษาจนี หรือ
“โทเฟิล ภาษาจีน” เป็นแห่งแรกในประเทศไทย และเพื่ออำ�นวยความสะดวกให้
คนไปศึกษาต่อที่จีน ท่านยังจัดต้ังงานวิเทศสัมพันธ์ ร่วมมือทางด้านวิชาการกับ
มหาวิทยาลัยในประเทศจีน ๑๐ กว่าแห่ง มีการแนะแนวการศึกษาและรับสมัครผู้ที่
ตอ้ งการไปศึกษาต่อประเทศจีน ฯลฯ

ปจั จบุ นั จนี ประสบความส�ำ เรจ็ ในการพฒั นาประเทศ จนกลายเปน็ มหาอ�ำ นาจ
ทางเศรษฐกิจ ขนาดเศรษฐกิจใหญ่เป็นอันดับท่ีสองรองจากสหรัฐอเมริกา การเรียน
ภาษาจีนก็กลายเป็นกระแส เป็นภาษาที่มีคนเรียนกันมากมาย อาจารย์ปรีดีถือเป็น
ผูบ้ กุ เบิกและมวี ิสัยทัศนท์ ่มี ีส่วนท�ำ ให้ภาษาจีนกลายเป็นภาษายอดนิยมในปัจจุบนั จะ
บอกว่า ท่านเป็นปรมาจารย์ท่านแรกๆ ท่ีเห็นการณ์ไกล และริเร่ิมในการส่งเสริมการ
เรยี นการสอนภาษาจีน และการแลกเปลยี่ นวฒั นธรรมไทย – จนี กไ็ ม่ผิดนัก

อาจารย์ปรีดีเป็นนักอ่านตัวยง ที่บ้านท่านมีหนังสือเยอะมาก เป็นห้องสมุด
ดๆี นน่ั เอง ในดา้ นนติ ศิ าสตรข์ องไทยน้นั คนโด่งดงั กม็ มี าก แตท่ ี่เป็นอย่างทา่ น ได้ไป
ศึกษาต่อที่ยุโรปอเมริกา เป็นปรมาจารย์ทางด้านกฎหมายในไทย ในช่วงที่สอนอยู่ท่ี
คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่านได้ผลักดันการปฏิรูปการศึกษาด้าน
นิติศาสตร์ เปิดสอน “นิติปรัชญา” ท่านมีส่วนร่วมในการแก้ไขรัฐธรรมนูญ ได้เปิด

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจนั ทร์

173

ศักราชที่มีส่งผลลุ่มลึกยาวไกล ลูกศิษย์ท่านได้ทำ�งานใหญ่ๆ โตๆ ได้เป็นเสาหลักใน
ด้านต่างๆ เป็นคนสำ�คัญทางการเมืองและทางด้านกฎหมาย เห็นบอกอดีตนายกฯ
ชวน หลีกภยั กไ็ ดร้ บั อานสิ งส์จากท่าน นอกจากสายกฎหมายแลว้ ขณะเดยี วกันท่านก็
ชมชอบวัฒนธรรมจีน ได้อ่านหนังสือประวัติศาตร์จีนอย่างทะลุปรุโปร่ง มีความเข้าใจ
สภาพการณ์ของจีนดี มีความคิดเห็นท่ีลุ่มลึก เม่ือเกษียณจากธรรมศาสตร์ ท่านก็รับ
ค�ำ เชิญของนายปรีชา พสิ ิษฐเกษมท่เี ป็นนกั การกศุ ุลท่โี ด่งดงั ให้ไปรับต�ำ แหน่งอธกิ าร
คนแรกของโอซีเอ ผลก็คือท่านบุกเบิกภาษาและวัฒนธรรมจีนอีกโฉมหน้าหนึ่งด้วย
การสง่ เสริมการเรยี นการสอนภาษาจีนอยา่ งขนานใหญ่ นักวิชาการแบบท่านนนั้ มใี ห้
เห็นไม่มากนัก และด้วยผลงานดังกล่าว อาจารย์ปรีดีจึงได้รับการกล่าวขวัญว่าเป็น
“สิงห์สามวัฒนธรรม” (A Man of Three Culture)

อาจารย์ ดร.ปรีดีได้พ้นจากตำ�แหน่งอธิการโอซีเอในปี ๒๐๐๖ ส่วนผมก็ลา
ออกจากโอซีเอราวหนึ่งเดือนเศษต่อมา เมื่อออกจากโอซีเอผมก็ต้องไปเร่ิมชีวิตใหม่
ต้องปากกัดตีนถีบ ชีวิตก็ลุ่มๆ ดอนๆ จึงไม่ค่อยได้ไปมาหาสู่กับท่านอาจารย์ปรีดี
ตรุษจีนถึงจะได้ไปเยี่ยมคารวะท่านสักคร้ัง เม่ือไม่กี่ปีมานี้ สุขภาพท่านทรุดโทรมลง
เดิมท่านเป็นคนช่างพดู ชา่ งคยุ ท่านไดก้ ลายเปน็ คนเคร่งขรมึ พูดน้อย ความทรงจ�ำ ก็
ดูสู้เมอ่ื กอ่ นไมไ่ ด้ ทกุ คร้งั ที่ผมไปเย่ียมทา่ นนน้ั ท่านก็จะถามซ�้ำ ซากว่า “ไดร้ ับสัญชาติ
ไทยแล้วหรอื ยัง” ความจรงิ ผมได้รับสญั ชาติไทยตั้งสิบกว่าปแี ลว้ แต่ดว้ ยความท่ีทา่ น
ก็ยังห่วงใยเรื่องนี้อยู่ ห่วงใยเด็กดอยภาคเหนือที่ไร้สัญชาติอยู่มิได้ขาด ถึงได้ถาม
เช่นนั้นทุกคร้ังท่ีผมไปเยี่ยมท่าน ผมซาบซ่ึงท่ีท่านเมตตาผมมาก เม่ือสองปีก่อน
ทา่ นปว่ ยและเขา้ รกั ษาตวั ทโ่ี รงพยาบาล ผมไดไ้ ปเยยี่ มและกราบทา่ น ทา่ นพร�่ำ ทอ่ งบท
กวีจีนท่ีท่านโปรดด้วยภาษาแต้จิ๋วขณะนอนหลับๆ ตื่นๆ อยู่ ทำ�ให้ผมประทับใจและ
สะเทอื นใจ แสดงว่าในเบ้ืองลึกของมโนคตขิ องท่านนั้น ท่านผูกพนั และมคี วามเปน็ จนี
อย่างลุ่มลกึ ทีเดยี ว

อาจารยป์ รดี ไี ดจ้ ากไปแลว้ เปน็ การสญู เสยี อนั ใหญห่ ลวงของวงการนติ ศิ าสตร์
ของประเทศ ส�ำ หรับผมแล้ว มอี ะไรมากไปกวา่ น้ันมาก ผมไดส้ ูญเสยี ผ้ใู หญท่ ไี่ ด้อบรม
สอนส่งั รักใคร่อมุ้ ชู และเปน็ ผ้ทู ี่รู้จกั ผมดที สี่ ดุ นกึ ถงึ พระคณุ ทา่ น ผมมิอาจกล้ันน�ำ้ ตา
ตัวเองไว้ได้จริงๆ

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจนั ทร์

174 “ปรดี ี เกษมทรพั ย์ คนสามวัฒนธรรม บดิ าแหง่ นติ ปิ รัชญาไทย”

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจนั ทร์

175

คำ�ไว้อาลัย

ดาวนโ์ หลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจนั ทร์

176 “ปรดี ี เกษมทรัพย์ คนสามวัฒนธรรม บิดาแห่งนติ ปิ รชั ญาไทย”

คำ�ไวอ้ าลยั

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจันทร์

177

แด่...ทา่ นศาสตราจารย์ ดร.ปรดี ี เกษมทรพั ย์

ในช่วงเวลาที่ ศ.ดร.ปรีดีฯ มีชีวิตอยู่ ท่านต้องการเห็น ๓ เรื่อง ท่ีอยากให้
ลกู ศษิ ยช์ ่วยกันคดิ และด�ำ เนินการสานตอ่ ใหก้ า้ วหน้าต่อไป

เรื่องแรก เร่ืองความรู้กฎหมายในทางวิชาการนิติศาสตร์ที่หล่อหลอมด้วย
ศาสตรแ์ ขนงต่างๆ ท้งั วชิ าประวัตศิ าสตร์ สังคมวัฒนธรรม เศรษฐศาสตร์และปรชั ญา
ท่านอาจารย์เห็นว่า ความรู้ในศาสตร์แขนงต่างๆ เหล่าน้ีจะช่วยทำ�ให้วิชากฎหมายมี
ความสมบูรณ์มากยิ่งข้ึนและการเรียนรู้ไม่เพียงจดจำ�ส่ิงท่ีเรียนได้เท่านั้น แต่ต้องเพาะ
และขยายวชิ าได้ นนั่ คอื นกั ศกึ ษาจ�ำ ตอ้ งมพี นื้ ฐานทางทฤษฎีดว้ ย

เรอ่ื งท่ีสอง เรื่องการให้ทนุ การศึกษา ท่านอยากเหน็ การให้โอกาสแก่ผู้สนใจ
ในการศึกษา เพราะการศึกษาจะทำ�ให้คนมีความเข้าใจต่อโลกและชีวิต ช่วยพัฒนา
ทัง้ ตัวเองและประเทศชาติ โดยทา่ นจะยกตวั อย่างการศกึ ษาและการสอบจอหงวนของ
จีนให้ฟังอยู่เสมอ และเน้นว่าควรสนับสนุนการศึกษาของนักศึกษาและอาจารย์จาก
๒ ประเทศ คอื สปป.ลาวและเวยี ดนาม เพราะเราเคยท�ำ ความผดิ พลาดต่อ ๒ ประเทศ
น้ีในสงครามอินโดจีน และท่านอาจารย์ยังเคยชมเชยท่านปรีดี พนมยงค์ ว่าเป็นผู้รัก
ชาตแิ ละมคี ณุ ปู การตอ่ ทา่ นโฮจมิ นิ วรี บรุ ษุ ของชาวเวยี ดนาม รวมทงั้ ชนื่ ชมตอ่ วสิ ยั ทศั น์
ของท่านผู้ประศาสน์การ ในการก่อตั้งมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์และการเมือง และ
ยกย่องท่านอาจารย์ป๋วยในเรื่องแนวคิดการพัฒนาชนบทไทยรวมทั้งการให้ทุนการ
ศกึ ษาแก่นักเรยี นในชนบทเป็นอยา่ งมาก

เร่ืองที่สาม เรื่องการเผยแพร่ความรู้และการช่วยเหลือประชาชนด้าน
กฎหมาย เรื่องน้ีท่านอาจารยเ์ ห็นวา่ เป็นเรื่องที่มีความสำ�คญั ตอ่ บา้ นเมอื ง ทา่ นอธบิ าย
ว่า การท่ีประเทศไทยจะเป็นประชาธิปไตยหรือไม่ ดูง่ายๆ จาก ๒ เรอื่ ง คือ เรื่องแรก

ดาวนโ์ หลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจนั ทร์

178 “ปรดี ี เกษมทรัพย์ คนสามวฒั นธรรม บิดาแหง่ นติ ิปรชั ญาไทย”

คนธรรมดาสามญั ชนมโี อกาสเปน็ นายกรฐั มนตรไี ดห้ รอื ไม่ สว่ นเรอื่ งที่ ๒ ใหด้ วู า่ รฐั บาล
ใช้อำ�นาจโดยเคารพกฎหมายหรือนัยหน่ึงถือกฎหมายเป็นใหญ่หรือไม่ ในด้านของ
ประชาชนในฐานะเปน็ พลเมอื งในระบอบประชาธปิ ไตยทต่ี อ้ งมคี วามรกู้ ฎหมายบา้ งเพอ่ื
รักษาสิทธขิ องตนและสามารถโต้แย้งการใช้อ�ำ นาจบาทใหญ่ของเจ้าหน้าทีไ่ ด้ งานเผย
แพรค่ วามรู้ทางด้านกฎหมายและการช่วยเหลอื ประชาชนจงึ เป็นงานสำ�คญั เรือ่ งหนึง่ ท่ี
ไม่ควรละเลย เพราะจะท�ำ ใหเ้ กดิ ความเสมอภาคภายใตก้ ฎหมายได้

ทงั้ ๓ เรอื่ งดงั กลา่ วมลู นธิ ปิ รดี ี เกษมทรพั ย์ จะด�ำ เนนิ การสานตอ่ ปณธิ านของ
ทา่ นอาจารย์สืบไป

ชวี ิตของท่าน ศ.ดร.ปรดี ฯี ใช้เวลาอยู่ในมหาวิทยาลยั ไมน่ ้อย อาจกล่าวไดว้ ่า
มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์เป็นบ้านท่ี ๒ ของท่าน เพราะท่านทุ่มเทกำ�ลังกาย กำ�ลัง
ความคิดสติปัญญาอย่างมหาศาลในการสร้างความเจริญให้แก่การศึกษากฎหมาย
ของคณะนติ ศิ าสตร์ ทงั้ การวางแผนพฒั นาคณะ พฒั นาหลกั สตู รโดยการปฏริ ปู หลกั สตู ร
การศึกษากฎหมายใหม่ รวมท้ังการทุ่มเทการสอน การถ่ายทอดความรู้ในวิชาใหม่ๆ
ท้ังวิชากฎหมายแพ่งและวิชานิติปรัชญา จนแทบไม่มีเวลาให้แก่ครอบครัว ภาระการ
ดแู ลลกู ๆ จงึ ตกแกภ่ รยิ าของทา่ นคอื คณุ แมอ่ งั คณา เกษมทรพั ย์ ทา่ นจงึ กลา่ วใหล้ กู ศษิ ย์
ของท่านฟังอยู่เสมอว่า ท่านโชคดีท่ีมีภริยาดี พวกเราท่ีเป็นลูกศิษย์ของท่านอาจารย์
จึงเปน็ หนบ้ี ุญคุณคณุ แม่องั คณาฯ เปน็ อย่างมาก ความสำ�เร็จในชีวิตการงานของทา่ น
ศ.ดร.ปรดี ฯี รวมทงั้ ความเจรญิ กา้ วหนา้ ของการศกึ ษาวชิ าการนติ ศิ าสตรใ์ นประเทศไทย
ต้องนับวา่ คุณแมอ่ ังคณาฯ เปน็ ผูป้ ดิ ทองหลังพระท่ีแทจ้ ริง เคยเรียนถามท่านอาจารย์
ว่า เคยเล่าเรื่องการทำ�งานที่มหาวิทยาลัยให้ภริยาและครอบครัวฟังบ้างหรือเปล่า
ท่านบอกว่าไม่เคยเลย เพราะกลับบ้านไปเขาก็หลับกันหมดแล้ว ในท่ีสุดเม่ือลูกศิษย์
กระตุน้ ใหท้ า่ นแสดงออก ท่านจงึ กลา่ วถงึ คณุ งามความดีของภรยิ าทา่ นเอาไว้ในคำ�นำ�
ของหนงั สอื นติ ปิ รชั ญาทท่ี า่ นและลกู ศษิ ยช์ ว่ ยกนั เรยี บเรยี งจากค�ำ สอนของทา่ น ซงึ่ เปน็
งานทท่ี า่ นภาคภมู ใิ จเปน็ อยา่ งยงิ่ ในฐานะทที่ า่ นเปน็ ผสู้ ถาปนาวชิ านข้ี นึ้ ในประเทศไทย

ในเรื่องความเช่ือทางศาสนา ท่าน ศ.ดร.ปรีดีฯ ศรัทธาและรอบรู้ในหลัก
ดาวน์โหลดคจาำ�กสระอบนบขTอUงDพC โุทดธยศนาายสอนร่าามเดปว็นงจอันยทรา่ ์ งยิ่ง และคอยปลกู ฝังหลกั ธรรมะใหแ้ ก่ผู้เขยี นอยู่เสมอ

179

จากที่ฟังแต่ไม่ได้ยิน ค่อยๆ ซึมซับจนเกิดความเชื่อในเรื่องเวียนว่ายตายเกิด จนใน
ที่สุดเม่ือผู้เขียนบวชอุทิศบุญกุศลให้คุณแม่ที่เสียชีวิต ท่านอาจารย์ได้ไปเป็นประธาน
ในพธิ กี ารกล่าวอโหสกิ รรมของนาคเสมอื นเป็นบิดาของผเู้ ขยี น ในคราวนัน้ ผเู้ ขยี นได้
กล่าวเปล่งวาจาต่อหน้าท่านว่า เช่ือแล้วว่ามีเวียนว่ายตายเกิดตามท่ีท่านอาจารย์เคย
สอนไว้ เห็นได้ชัดว่า ดวงตาท่านเป็นประกายปิติยินดีกับคำ�กล่าวดังกล่าว ผู้เขียนจึง
เปน็ หนบ้ี ุญคณุ ทา่ นท้ังในชีวิตการงานและชีวติ สว่ นตวั

ในดา้ นความรนู้ ติ ปิ รชั ญา ผเู้ ขยี นเปน็ ผชู้ ว่ ยในการเรม่ิ บรรยายวชิ าในหลกั สตู ร
นติ ศิ าสตรท์ ที่ ่านไดป้ ฏริ ปู ใหม่เม่ือประมาณปี พ.ศ. ๒๕๑๖ ทา่ นอาจารย์ช่วยอธบิ ายใน
ส่ิงท่ีไม่เข้าใจ คอยแนะนำ�หนังสือให้อ่าน ตลอดจนคอยแปลหนังสือจากตำ�ราภาษา
เยอรมนั และภาษาจนี ใหฟ้ งั อยา่ งอดทนและไมร่ จู้ กั เบอื่ หนา่ ย อกี ทงั้ กระตนุ้ ใหเ้ รยี นภาษา
เยอรมนั โดยบอกวา่ หนงั สอื เหลา่ นนั้ จะเปดิ ประตคู วามรใู้ หแ้ กอ่ าจารย์ จนในทส่ี ดุ ผเู้ ขยี น
ตดั สนิ ใจไปเรยี นท่ีประเทศเยอรมัน โดยไมม่ ีความรูพ้ นื้ ฐานภาษาเยอรมนั เลย

กลา่ วโดยสรปุ แลว้ ทา่ น ศ.ดร.ปรีดีฯ มคี ุณสมบัติ ดังตอ่ ไปนี้

๑) เป็นครูกฎหมายท่ีย่ิงใหญ่ของลูกศิษย์ มีความรู้อย่างลึกซึ้งและสามารถ
ถา่ ยทอดเรอ่ื งยากๆ ใหล้ กู ศษิ ยเ์ ขา้ ใจไดอ้ ยา่ งงา่ ยดาย ดว้ ยภาษาทเ่ี ฉยี บคม ดว้ ยค�ำ พดู
ที่ทรงพลังอย่างยิ่ง มีความอดทนขจัดความไม่รู้ของลูกศิษย์อย่างไม่รู้จักเหน็ดเหน่ือย
มคี วามเมตตากรุณาประดุจด่ังสายน�้ำ ที่พรง่ั พรมจติ ใจของลกู ศษิ ยใ์ หช้ ่มุ ฉ�่ำ อยูเ่ สมอ

๒) เป็นนกั ปฏริ ปู การศึกษา โดยเฉพาะการศึกษาวิชานติ ิศาสตร์สมยั ใหม่ ที่
เปน็ ความรใู้ นเรอื่ งนติ วิ ธิ ี ประวตั ศิ าสตรก์ ฎหมาย กฎหมายเปรยี บเทยี บและนติ ปิ รชั ญา

๓) เปน็ นกั ตอ่ สเู้ พอื่ ความถกู ตอ้ ง เพอ่ื ความเปน็ ธรรมและเกลยี ดชงั การทจุ รติ
คอรปั ชัน่ ท้งั ปวง

๔) เปน็ ผู้รกั ชาติและสถาบันพระมหากษตั รยิ ์อยา่ งยง่ิ
๕) เปน็ นกั การศาสนาและวฒั นธรรมจนไดร้ บั ฉายาวา่ เปน็ คนสามวฒั นธรรม
คอื ไทย จีน และฝรั่ง ส�ำ หรบั วฒั นธรรมไทยนนั้ ท่านเหน็ วา่ เปน็ วัฒนธรรมผสมผสาน
ระหวา่ งจนี กับอนิ เดยี

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจนั ทร์

180 “ปรีดี เกษมทรัพย์ คนสามวัฒนธรรม บิดาแห่งนิตปิ รัชญาไทย”
๖) เป็นปราชญ์ที่รอบรู้ในศาสตร์หลายแขนง ทั้งรู้รอบและลุ่มลึกในความรู้

ของศาสตร์ท้งั หลายเหล่านั้นเป็นทีป่ ระจกั ษ์
ทุกชีวิตเกิดมาแล้วย่อมมีคนรัก มีส่ิงท่ีผูกพัน แต่ทุกคนก็มีความพลัดพราก

จากคนทรี่ กั และสงิ่ ผกู พนั เปน็ สจั ธรรม พระทา่ นจงึ สอนวา่ ทกุ คนมคี วามทกุ ขเ์ ปน็ ธรรมดา
เพราะทุกคนต้องพลัดพรากจากคนที่รักอย่างแน่นอนไม่วันใดก็วันหนึ่ง แต่ท่ามกลาง
ความทุกข์ทพ่ี วกเราต้องสญู เสียท่าน ศ.ดร.ปรีดฯี อนั เป็นทรี่ ักย่งิ พวกเราทัง้ หลายก็มี
ความทรงจ�ำ ทด่ี ี คอื คณุ งามความดขี องทา่ น ซง่ึ จะสถติ ยอ์ ยใู่ นจติ ใจของพวกเรา เสมอื น
อนุสาวรยี ์แห่งความดงี ามท่ไี มอ่ าจจางหายไปตามกาลเวลา

ด้วยคุณงามความดี ด้วยกรรมดีท่ีท่าน ศ.ดร.ปรีดีฯ ได้ทำ�ไว้จะไม่สูญเปล่า
และจะนำ�พาท่านไปสู่สขุ คตใิ นปรัมปรายภพอยา่ งแน่นอน

ดว้ ยความรักเคารพและอาลัยย่ิง
จากลูกศิษยแ์ ละประธานมลู นธิ ิปรดี ี เกษมทรัพย์

รองศาสตราจารย์สมยศ เช้ือไทย

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจันทร์

181

คำ�ไว้อาลัยทา่ นอาจารย์ปรีดี

หากถอื พอ่ แมเ่ ปน็ พรหมผใู้ หก้ �ำ เนดิ ชวี ติ ในปจั จบุ นั ทา่ นอาจารยป์ รดี กี ถ็ อื เปน็
พรหมผู้ให้กำ�เนิดชีวิตการทำ�งานของผมท่ีคณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
เพราะแนวคิดในการสร้างอาจารย์ประจำ�โดยรับผู้ซึ่งเพ่ิงจบปริญญาตรีมาเป็นอาจารย์
ผู้ช่วยเพื่อมาบ่มเพาะหลังจากน้ันจึงให้ไปเรียนต่อต่างประเทศแล้วค่อยกลับมาสอน
หนังสือ เปน็ แนวคดิ ในการสรา้ งคณะของท่านอาจารย์ปรดี ีและผมเปน็ ลกู ศิษย์คนหน่งึ
ทีไ่ ดก้ �ำ เนิดชีวิตการทำ�งานตามแนวความคดิ นี้

เมอ่ื ร�ำ ลกึ ถงึ สมยั เรมิ่ ท�ำ งานผมเปน็ ลกู ศษิ ยแ์ ถวสองเพราะบา้ นผมอยไู่ กลมาก
ไม่สามารถอยู่คุยกับท่านอาจารย์จนดึกๆ ดื่นๆ เหมือนลูกศิษย์แถวหนึ่งท่านอื่น ผม
ไดเ้ รยี นรแู้ นวความคดิ ทางกฎหมายจากทา่ นอาจารยเ์ พยี งแถวสองซง่ึ ไมค่ รบถว้ น เหมอื น
ด่ังลูกศิษย์แถวหน่ึง แต่ความย่ิงใหญ่ในกระบวนการคิดของท่านไม่ว่าจะเป็นแนวคิด
เรื่องการวิพากษ์โดยใช้ตรรกะทางภาษาและแนวคิดเรื่องการมองปัญหาเป็นสามมุม
ทงั้ ทม่ี าของปญั หา การเปรยี บเทยี บ และการหาความคดิ รวบยอด ซงึ่ กระบวนความคดิ
ดงั กลา่ วไดซ้ มึ เขา้ มาสผู่ มและเปน็ วธิ กี ารทผ่ี มไดน้ �ำ ไปใชต้ ลอดชวี ติ การท�ำ งาน เมอ่ื นกึ ถงึ
เร่ืองน้ีจึงทำ�ให้ผมเข้าใจว่าทำ�ไมลูกศิษย์แถวหน้า อย่างเช่น ท่านอาจารย์สมยศ ท่าน
อาจารยว์ รพจน์ และทา่ นอาจารยก์ ติ ตศิ กั ด์ิ จงึ เปน็ นกั วชิ าการแนวหนา้ ในวงวชิ าการตลอดมา

ท่านอาจารย์สมยศเคยพูดว่ากาลเวลาย่อมกลืนทุกสรรพสิ่ง แต่ผมเชื่อว่า
กว่ากาลเวลาจะกลนื ความยิง่ ใหญ่ของทา่ นอาจารยป์ รดี ที อี่ ยูใ่ นหม่สู านศุ ิษยอ์ าจต้องใช้
เวลาเป็นอนนั ต์

ดว้ ยความอาลัยยิง่ ต่อพรหมผ้ใู หก้ �ำ เนดิ ชวี ิตการทำ�งาน
ศาสตราจารย์ ดร.สหธน รัตนไพจิตร
(เหรัญญกิ มูลนิธปิ รีดเี กษมทรพั ย์)
ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจันทร์

182 “ปรดี ี เกษมทรัพย์ คนสามวฒั นธรรม บดิ าแห่งนติ ปิ รชั ญาไทย”

ท่านอาจารยป์ รีดี เกษมทรัพย์
ทา่ นครผู สู้ รา้ งพลงั ปญั ญาแหง่ วชิ านติ ศิ าสตร์ไทย

ตั้งแต่ชว่ งปลายปีทีแ่ ล้ว ดฉิ ันสญู เสีย “คุณคร”ู คนสำ�คญั ทีท่ ำ�ประโยชนใ์ ห้
บา้ นเมอื งทางดา้ นกฎหมายและความเปน็ ธรรม ตง้ั แตท่ า่ นศาสตราจารย์ โสภณ รตั นากร
อดตี ประธานศาลฎกี า ท่านรองศาสตราจารย์ ม.ร.ว. อคิน รพีพฒั น์ นกั กฎหมายและ
นักมานุษยวิทยาที่ทำ�งานด้านความเป็นธรรมทางสังคม จนมาถึงท่านศาสตราจารย์
ดร.ปรดี ี เกษมทรพั ย์ อดตี ผพู้ พิ ากษาและอดตี อาจารยใ์ หญผ่ สู้ รา้ งวชิ านติ ปิ รชั ญาใหแ้ ก่
สังคมไทย ท่ไี ด้จากไปในตน้ ปีใหมน่ ้ี

ในขณะทที่ า่ นอาจารยโ์ สภณไดเ้ คยกรณุ าแนะน�ำ ใหไ้ ปเรยี นทป่ี ระเทศองั กฤษ
เพราะเป็นประเทศท่ีมแี นวทางกฎหมายท่ดี ี มีความเปน็ สากล ผู้คนมมี ารยาท และไม่
แพส้ งคราม ทา่ นอาจารยป์ รดี กี ลบั แนะน�ำ ลกู ศษิ ยใ์ หไ้ ปเยอรมนั ดว้ ยทา่ นเชอ่ื มน่ั วา่ เปน็
ประเทศท่ีมวี ฒั นธรรมทางกฎหมายท่นี า่ สนใจ คือ มกี ารสร้างหลกั กฎหมายสำ�คญั ผ่าน
การใชก้ ฎหมายของนกั กฎหมายทม่ี สี ตปิ ญั ญา โดยมปี ระมวลกฎหมายทต่ี กผลกึ มาอยา่ ง
ดี จากหลักกฎหมายโรมัน ท่ีมีการต่อยอดแนวทางกฎหมายฝรั่งเศส และมีการผสม
ผสานจติ วิญญาณประชาชาติเยอรมนั เปน็ รากฐาน

ดฉิ นั จงึ ไดเ้ ดนิ ตามรอยทา่ นอาจารยป์ รดี ไี ปแสวงหาความรทู้ ปี่ ระเทศเยอรมนั
ซึ่งมใิ ชเ่ ช่ือเน้อื หาคำ�แนะนำ�ของทา่ นโดยตรง แตด่ ิฉนั เชอ่ื ถือในตัวท่านมากกว่า เพราะ
วชิ านิตปิ รชั ญาของท่านอาจารย์ ที่ดิฉนั มโี อกาสไดเ้ รยี นตอนปสี ามเทอมสอง เปน็ วชิ า
แรกในคณะนติ ศิ าสตร์ ทเ่ี ปดิ พนื้ ทใี่ หด้ ฉิ นั ไดเ้ รยี นรเู้ รอื่ งสงั คมภาพรวมควบคไู่ ปกบั เรอื่ ง
การสรา้ งและการใชก้ ฎหมาย ทำ�ให้สามารถใช้จินตนาการ และร้จู ักฝันอยากเห็นสังคม
ท่ีดที ่มี ีความเป็นธรรมในภาพใหญ่ โดยทา่ นอาจารย์ไดต้ ้ังคำ�ถามสำ�คัญๆ ใหเ้ ราฝกึ คน้
คดิ เชน่ วชิ าการทง้ั หลายมกี ปี่ ระเภท? วชิ านติ ศิ าสตรม์ กี สี่ าขา? ประวตั ศิ าสตรก์ ฎหมาย

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจันทร์

183

มีความสำ�คัญอย่างไร? ศาสนามีผลอย่างไรต่อจริยธรรมทางกฎหมาย? กฎหมายคือ
อำ�นาจหรือคอื เหตุผลทถ่ี กู ต้อง? และ ผสู้ ร้างกฎหมายควรเปน็ รัฐหรือประชาชน?

หลงั จากไดเ้ รยี นวชิ านติ ปิ รชั ญาในระดบั ชนั้ ปรญิ ญาโทกบั ทา่ นอาจารยอ์ กี รอบ
แล้ว ดฉิ นั ยงั ไดม้ ีโอกาสเรียนวิชากฎหมายชัน้ สูงในหลายๆ ลักษณะ จงึ ไดเ้ รียนรเู้ รอ่ื ง
หลักสุจรติ หลกั Analogy of Law และหลกั นิตวิ ธิ ี (Juristic Method) รวมทงั้ เรื่อ
งอนื่ ๆ ซงึ่ ไดท้ ราบภายหลงั วา่ ทา่ นอาจารยเ์ ปน็ บคุ คลส�ำ คญั ทา่ นหนง่ึ ทไี่ ดผ้ ลกั ดนั ใหเ้ กดิ
การเรียนการสอนนิติศาสตร์ในประเทศไทยแบบใหม่ ที่มิใช่แค่เพียงการท่องจำ�คำ�
พิพากษาศาลฎกี า หากแตต่ ้องการใหน้ ักศกึ ษาเขา้ ใจหลักการ เจตนารมณ์ และนิติวธิ ี
ทถ่ี ูกตอ้ ง และต้องมคี วามเขา้ ใจสภาพ เศรษฐกจิ การเมือง และสงั คม เป็นอย่างดี กอ่ น
ท่ีจะนำ�ตัวบทกฎหมายไปปรับใช้ การซึมซับความคิดจากท่านอาจารย์ของนักศึกษา
รุน่ เรา มิใชเ่ พียงการรับฟังท่านในหอ้ งเรียนหลายช่ัวโมง หากแต่เดนิ กันเป็นกลุม่ เลก็ ๆ
ตามไปคุยต่อท่ีห้องพักของท่านท่ีคณะฯ ทุกครั้งหลังเลิกเรียน เรียกว่าคุยกันจนหมด
แรงทั้งศิษย์และอาจารย์ ซึ่งคุยกันทุกเร่ือง ไม่แต่เพียงเร่ืองเยอรมัน แต่รวมถึงเร่ือง
กฎหมาย Civil Law ทีม่ หาวิทยาลยั Tulane สอน เรือ่ งนติ ศิ าสตรจ์ ีน เรอื่ งการเมอื ง
ของ ดร.ซนุ ยดั เซน และเรอ่ื งพทุ ธศาสนาทที่ า่ นอาจารยเ์ ชอื่ วา่ เปน็ ดวงประทปี ใหแ้ กโ่ ลก

ดว้ ยได้รบั เกียรติในหนงั สอื Recommendation ทท่ี ่านอาจารย์ปรดี เี ขยี นให้
แก่ดิฉันเพื่อนำ�ไปยื่นขอทุนและสมัครเข้าเรียนในมหาวิทยาลัยเยอรมัน ว่า Young
Scholar คนนจ้ี ะสามารถไปตอ่ ทางการศึกษาได้เป็นอย่างดี ดิฉันจึงตั้งใจมุง่ มั่นในการ
ศกึ ษาปรญิ ญาโทและเอกทม่ี หาวทิ ยาลยั Muenster เพอื่ ไมใ่ หท้ า่ นอาจารยผ์ ดิ หวงั การ
ศกึ ษาทมี่ หาวทิ ยาลยั เยอรมนั ไมม่ อี ะไรยากอยา่ งทเ่ี คยกงั วล เพราะหลกั คดิ พนื้ ฐานแทบ
ทกุ เร่ือง เราได้เรียนมากอ่ นแล้วในหลกั สูตรปรญิ ญาโทของธรรมศาสตร์ทท่ี ่านอาจารย์
ปรีดีได้สร้างรากฐานไว้ จนกระทงั่ ในวนั สอบจบปริญญาเอก มคี �ำ ถามในการสอบปาก
เปล่าให้ตอบกฎหมายแพ่งด้วย แม้เราจะเรียนสาขากฎหมายมหาชน ดิฉันก็ยังได้ใช้
ความรู้เดิมที่ท่านอาจารย์ปรีดีสอนเก่ียวกับการเกิดข้ึนของประมวลกฎหมายแพ่ง
เยอรมันไปตอบจนเพ่ือนฝรั่งที่น่ังสอบด้วยกันแอบมาชื่นชมในภายหลังว่าเด็กไทย
ช่างร้ปู ระวัตศิ าสตรก์ ฎหมายเยอรมนั มากกว่าพวกเขาเสยี อกี

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจันทร์

184 “ปรดี ี เกษมทรพั ย์ คนสามวฒั นธรรม บิดาแห่งนิตปิ รัชญาไทย”

หลงั จากกลบั จากเยอรมนั ดฉิ นั มโี อกาสไดพ้ บปะทา่ นอาจารยอ์ ยา่ งสม่ำ�เสมอ
รวมทัง้ ไดพ้ บเหลา่ ศษิ ยร์ กั ของทา่ นอาจารย์ ซ่ึงกค็ อื ครูบาอาจารยท์ ่ีส�ำ คัญของประเทศ
นี้ท้ังสิ้น ไม่ว่าจะเป็นท่านรองศาสตราจารย์สมยศ เช้ือไทย รองศาสตราจารย์มาลี
พฤกษ์พงศาวลี ศาสตราจารย์แสวง บญุ เฉลมิ วภิ าส ศาสตราจารย์วรพจน์ วศิ รตุ พิชญ์
ศาสตราจารย์วิริยะ นามศิริพงษ์พันธุ์ ศาสตราจารย์สหธน รัตนไพจิตร และรอง
ศาสตราจารย์กิตติศักดิ์ ปรกติ ในช่วงหลังมาน้ี ลูกศิษย์ของท่านได้ปรึกษากับทาง
ครอบครวั ของท่านอาจารย์ คือ ทางคุณแม่องั คณา ภรรยาของท่านอาจารย์ รวมทั้งลูก
หลานของทา่ น ชว่ ยกนั ก่อต้งั มลู นิธิปรดี ี เกษมทรัพยข์ ้ึน เพ่อื สืบสานความดีงามทีท่ า่ น
อาจารยไ์ ดท้ �ำ ไวแ้ กส่ งั คมไทย ซง่ึ ดฉิ นั เองกข็ อปวารณาตวั ทจี่ ะชว่ ยด�ำ เนนิ การอยา่ งเตม็
กำ�ลงั ต่อไป

การจากไปของท่านผ้ใู หญท่ เ่ี ป็นหลกั ยึดใหแ้ ก่บ้านเมืองในดา้ นตา่ งๆ มิใชแ่ ค่
สรา้ งความเศร้าเสยี ใจให้แก่ผ้ทู ี่คงอยู่ หากแตย่ งั ท�ำ ใหเ้ ราต้องตระหนักวา่ ท่านผ้จู ากไป
ไดส้ ง่ ผา่ นภารกจิ ส�ำ คญั ของทา่ นมาใหแ้ กเ่ ราดว้ ย ปญั หาความไมเ่ ปน็ ธรรมและการขาด
หลักนิติธรรมในสังคมไทยเป็นเร่ืองใหญ่ที่แก้ได้ยาก แม้รุ่นของท่านอาจารย์พยายาม
ปทู างสรา้ งฐานมามาก และลกู ศษิ ยร์ นุ่ ใหญข่ องทา่ นกไ็ ดส้ านตอ่ มาเยอะ แตศ่ ษิ ยร์ นุ่ เลก็
อยา่ งพวกเราและนอ้ งๆ รนุ่ ถดั ไป กค็ งจะตอ้ งพยายามท�ำ อะไรกนั ตอ่ ความส�ำ เรจ็ ทเ่ี กดิ
ขึ้นแล้วอาจจะไม่ใช่งานความเป็นธรรมที่แล้วเสร็จสมบูรณ์ หากแต่คือการส่งผ่าน
อดุ มการณใ์ นการรกั ความเปน็ ธรรม และความเชอื่ มน่ั ในการแกไ้ ขปญั หาดว้ ยองคค์ วาม
รแู้ ละสตปิ ญั ญา ซง่ึ กระแสแหง่ ความดงี ามทงั้ หลายเหลา่ นคี้ อื คณุ ประโยชนส์ งู สดุ ทท่ี า่ น
อาจารย์ไดม้ อบไวใ้ ห้แก่พวกเรา

ดร.สุนทรยี า เหมือนพะวงศ์
ผู้ชว่ ยผู้พพิ ากษาศาลอุทธรณ์
และกรรมการมลู นธิ ปิ รีดี เกษมทรพั ย์

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจนั ทร์

185

ประวตั แิ ละผลงาน

ดาวนโ์ หลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจันทร์

186 “ปรดี ี เกษมทรพั ย์ คนสามวัฒนธรรม บดิ าแหง่ นติ ปิ รัชญาไทย”

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจนั ทร์

187
ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นารยบัอรพา่ รมะดรวางมชจหทนั าทาวนริท์ ปยราิญลยั ญธารนรมติ ศิศาาสสตตรร์ดพุษ.ศฎ.ีบ๒ณั ๕ฑ๓ิต๙กิตตมิ ศกั ด์ิ

188 “ปรีดี เกษมทรัพย์ คนสามวัฒนธรรม บดิ าแหง่ นติ ปิ รัชญาไทย”

ดาวนโ์ หลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจนั ทร์

189

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจันทร์

190 “ปรีดี เกษมทรพั ย์ คนสามวัฒนธรรม บดิ าแหง่ นติ ปิ รัชญาไทย”

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจนั ทร์

191

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจันทร์

192 “ปรดี ี เกษมทรพั ย์ คนสามวัฒนธรรม บดิ าแหง่ นติ ปิ รัชญาไทย”

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอรา่ ม ดวงจนั ทร์

193

ดาวน์โหลดจากระบบ TUDC โดย นายอร่าม ดวงจันทร์