37 ของเจ้าพระยานครศรีธรรมราช ส่วนงานวิจัยของสมรัตน์ ทองแท้ (2538, น. 74 และ 336) ที่อธิบาย ถึงระบำที่ปรากฏในการแสดงโขนของกรมศิลปากร โดยได้อธิบายในประเด็นที่เกี่ยวข้องกับการวิจัย ครั้งนี้คือ เรื่องระบำพรหมาสตร์ของกรมศิลปากร ในประเด็นการใช้ท่ารำจากเพลงพื้นฐานนาฏศิลป์ อย่างเช่น แม่บทใหญ่ เพลงช้าเพลงเร็ว และท่ารำที่แสดงกิริยาเกี้ยวพาราสีกัน สำหรับและงานวิจัยของ สะวรรณยา วัยวัฒน์ (2539, น. บทคัดย่อ) ซึ่งมีข้อมูลสำคัญในหลากหลายประเด็นที่ผู้วิจัยสนใจและ เป็นประโยชน์ต่อการวิจัยครั้งนี้อย่างยิ่ง อย่างเช่น ประวัติความเป็นมาของเจ้าพระยานครศรีธรรมราช กับละครผู้หญิง องค์ประกอบการแสดงละครผู้หญิงของเจ้าพระยานครศรีธรรมราช และการ เปรียบเทียบ กระบวนท่ารำแม่บทเมืองนครกับแม่บทใหญ่ และแม่บทเล็ก จากผลการศึกษาข้างต้นงานวิจัยที่เกี่ยวข้องดังกล่าวยังขาดการศึกษาเกี่ยวกับกระบวนท่ารำ ชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของนางทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) ศิลปินรุ่นสุดท้ายของวัง เจ้าพระยานครศรีธรรมราช ที่สืบทอดมาจนถึงนายธงชัย ไพรพฤกษ์ ซึ่งกระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) และองค์ประกอบต่าง ๆ ในการแสดงชุดนี้ ผู้วิจัยจะขออธิบายรายละเอียดในบทที่ 5 ต่อไป
บทที่ 3 วิธีดำเนินการวิจัย การศึกษาเรื่อง ละครรำนครศรีธรรมราช คณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาความเป็นมาของละครคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) และ วิเคราะห์องค์ประกอบการแสดงและกระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) คณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) ผู้วิจัยนำเสนอกระบวนการในการศึกษาครั้งนี้อย่างละเอียดไว้ในบทนี้ ตามระเบียบวิธีวิจัยที่ออกแบบให้มีความเหมาะสมกับงานวิจัย โดยใช้วิธีการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) เพื่อมุ่งหาข้อมูลจากแหล่งต่าง ๆ ค้นคว้าจากเอกสาร หนังสือ ตำรา งานวิจัย ที่เกี่ยวข้อง อีกทั้งใช้วิธีการสัมภาษณ์ผู้ทรงคุณวุฒิ เพื่อนำข้อมูลมาวิเคราะห์แล้วสรุป และอภิปราย ผลการวิจัยครั้งนี้ โดยมีการกำหนดการดำเนินการวิจัยจำแนกตามวัตถุประสงค์ดังนี้ ตอนที่ 1 ศึกษาความเป็นมาของละครคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) ตอนที่ 2 วิเคราะห์องค์ประกอบการแสดงและกระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) คณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) กรอบแนวคิดการวิจัย ตอนที่ 1 ศึกษาความเป็นมาของละครคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) 1. การวิจัยเอกสาร (documentary research) เพื่อศึกษาจากเอกสาร หนังสือ ตำรา งานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับความเป็นมาของละครคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) 1.1 ประเภทเอกสารแบ่งออกเป็น 2 ประเภท ดังนี้ 1.1.1 เอกสารปฐมภูมิ (primary sources) ได้แก่ 1.1.1.1 จดหมายเหตุ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสแหลมมลายู คราว ร.ศ. 109 ร.ศ. 117 ร.ศ.119 ร.ศ. 124 ร.ศ. 128 ในพระบาทสมเด็จ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (2467)
39 1.1.1.2 จดหมายเหตุความทรงจำของ กรมหลวงนรินทรเทวี และพระราชวิจารณ์ ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ของ กรมศิลปากร (2501) 1.1.1.3 จดหมายเหตุเจมส์ โลว์ “Journal of Public Mission to Raja of Ligor” ของ กรมศิลปากร (2542) 1.1.2 เอกสารทุติยภูมิ (primary sources) ได้แก่ 1.1.2.1 หนังสือเรื่องวงศ์เจ้าพระยานคร ของ พระยาโกมารกุลมนตรี (2505) 1.1.2.2 หนังสือเรื่องรวมเรื่องเมืองนครศรีธรรมราช พิมพ์เป็นอนุสรณ์ ในงานพระราชทานเพลิงศพ พลเอก เจ้าพระยาบดินทรเดชานุชิต (แย้ม ณ นคร) ของ กรมศิลปากร (2505) 1.1.2.3 หนังสือศิลปละคอนรำหรือคู่มือนาฏศิลป์ไทย ของ ธนิต อยู่โพธิ์ (2516) 1.1.2.4 หนังสือเรื่องวิวัฒนาการนาฏยศิลป์ไทยในกรุงรัตนโกสินทร์ของ สุรพล วิรุฬห์รักษ์ (2547) 1.1.2.5 หนังสือเรื่องรำแม่บท ฉบับวังพระยานคร ของ มาลัยเงิน สงเคราะห์(2558) 1.1.2.6 วิทยานิพนธ์เรื่องการศึกษาละครผู้หญิงของเจ้าพระยา นครศรีธรรมราช ของ สะวรรณยา วัยวัฒน์ (2539) 1.1.2.7 วิทยานิพนธ์เรื่องการศึกษานาฏยลักษณ์ของละครหลวงในรัชกาล สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ของ ปัทมา วัฒนพานิช (2551) 1.1.2.8 บทความเรื่องโขน - ละคร เจ้าเมืองนคร ของ สุธรรม ชยันต์เกียรติ (2558) 1.1.2.9 บทความเรื่องการพัฒนาละครแบบขนบนิยม : กรณีศึกษาจากงาน ละครชาวบ้าน ของ พรรัตน์ ดำรุง (2544) 1.1.2.10 สื่อออนไลน์เรื่องเจาะลึกโขนละคร วังพระเจ้านครศรีธรรมราช จากกรุงธนบุรีถึงรัตนโกสินทร์ของ วันพระ สืบสกุลจินดา (2563)
40 1.2 แหล่งข้อมูล เช่น หอสมุดแห่งชาติ พระนคร ห้องสมุดคณะศิลปกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย หอสมุดปรีดี พนมยงค์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ หอสมุดสาขาวังท่าพระ มหาวิทยาลัยศิลปากร สื่อออนไลน์เป็นต้น 1.3 การวิเคราะห์ข้อมูล การตีความสร้างข้อสรุปแบบอุปนัย (Induction) จากเอกสาร ดังกล่าวประกอบกับเอกสารอื่น ๆ โดยอาจมีการแบ่งประเภทตามเนื้อหาของเอกสารแล้วเปรียบเทียบ เนื้อหาประเภทต่าง ๆ เข้าด้วยกัน โดยมิได้สนใจเพียงแค่ข้อความที่ปรากฏในเอกสารเท่านั้น หากทว่า พยายามค้นหาและตีความหมายที่แฝงอยู่ในข้อความเหล่านั้นอีกด้วย โดยอาศัยข้อมูลที่เก็บรวบรวมมา ได้ด้วยวิธีการอื่นหรือข้อมูลภูมิหลังสภาพแวดล้อมอื่น ๆ มาประกอบการวิเคราะห์และตีความหมาย ข้อมูลในเอกสาร (เอื้อมพร หลินเจริญ, ม.ป.ป., น. 27) 1.4 การนำเสนอผลการวิเคราะห์ ผู้วิจัยนำเสนอข้อมูลที่ได้ในรูปแบบเชิงพรรณนา ตาราง และรูปภาพประกอบ ตอนที่ 2 วิเคราะห์องค์ประกอบการแสดงและกระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) คณะละครทองทรัพย์จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) 1. การวิจัยเอกสาร (documentary research) เพื่อศึกษาเอกสารที่เกี่ยวข้องกับ การวิเคราะห์องค์ประกอบการแสดงและกระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) คณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) ด้วยการใช้วิธีการเดียวกับตอนที่ 1 แต่มีประเด็นการศึกษาที่ต่างกัน สำหรับ ประเด็นการศึกษาในขั้นตอนนี้ ได้แก่ องค์ประกอบการแสดง และกระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำ หน้าช้าง) คณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) 1.1 เอกสารปฐมภูมิ (primary sources) ได้แก่ หนังสือเรื่องชุมนุมบทละครและบทคอนเสิร์ต ของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ (2506) 1.2 เอกสารทุติยภูมิ (secondary sources) ได้แก่ 1.2.1.1 วิทยานิพนธ์เรื่องแบบแผนและกลวิธีการพากย์– เจรจาโขนของ กรมศิลปากร ของ ธีรภัทร์ ทองนิ่ม (2556) 1.2.1.2 วิทยานิพนธ์เรื่องระบำในการแสดงโขน ของกรมศิลปากร ของ สมรัตน์ ทองแท้ (2538)
41 2. การสัมภาษณ์ (interview) ผู้วิจัยใช้วิธีการสัมภาษณ์แบบไม่มีโครงสร้าง (non structure Interview) เป็นวิธีการสัมภาษณ์ที่ผู้วิจัยเตรียมประเด็นคำถามกว้าง ๆ ไว้ล่วงหน้า เพื่อให้ได้ข้อมูลที่ละเอียดลึกซึ้งตรงกับวัตถุประสงค์การวิจัยครั้งนี้ ข้อมูลที่ได้จากการสัมภาษณ์นั้น จะถูกนำมาวิเคราะห์เพื่อให้เห็นภาพรวมและเข้าใจปรากฏการณ์ทางวัฒนธรรม โดยใช้การสัมภาษณ์ ผู้ให้ข้อมูลสำคัญ (key information interview) เป็นการสัมภาษณ์โดยกำหนดตัวตอบบางคน เป็นการเฉพาะเจาะจงเพราะผู้ตอบนั้นมีข้อมูลที่ดี ลึกซึ้ง กว้างขวางเป็นพิเศษเหมาะสมกับความต้องการ ของผู้วิจัย (สุภางค์ จันทวานิช, 2559, น. 40) ผู้วิจัยกำหนดกลุ่มผู้ให้ข้อมูลสำคัญไว้ดังนี้ 2.1 การคัดเลือกผู้ให้ข้อมูล ผู้วิจัยเก็บข้อมูลจากผู้ให้ข้อมูลสำคัญ (key information) จากวิธีการเลือกแบบเฉพาะเจาะจง (purposive Sampling) ที่มีคุณสมบัติตรงตามที่ผู้วิจัยได้กำหนด ไว้ในแต่ละกลุ่มผู้ให้ข้อมูลสำคัญ ดังนี้ 2.1.1 กลุ่มผู้ทรงคุณวุฒิด้านโขน ละครของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) เป็นผู้ทรงคุณวุฒิที่เกี่ยวข้องกับคณะละครทองทรัพย์ จันทราทพย์ (ย่าพลับ) จำนวน 3 ท่าน มีคุณสมบัติคือ เป็นบุคคลที่มีความรู้ ประสบการณ์การฝึกหัด และการแสดงโขน ละครคณะละคร ทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) ไม่น้อยกว่า 10 ปี ประกอบด้วย 2.1.1.1 นายธงชัย ไพรพฤกษ์ ศิษย์รุ่นสุดท้ายคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) 2.1.1.2 นางราตรี เยี่ยมแสง ศิษย์รุ่นสุดท้ายคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) 2.1.1.3 นางวรรณี ยุวัฒน์ ศิษย์รุ่นสุดท้ายคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) 2.1.1.4 นางมลินีนัน ณัฐศรีวัฒน ศิษย์รุ่นสุดท้ายคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) 2.1.2 กลุ่มผู้ทรงคุณวุฒิด้านกระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของ กรมศิลปากร คือ เป็นบุคคลที่มีความรู้ ประสบการณ์การฝึกหัด และการแสดงกระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของกรมศิลปากร ไม่น้อยกว่า 10 ปี ประกอบด้วย 2.1.2.1 นางสาววรรณพินี สุขสม ข้าราชการบำนาญ อดีตนาฏศิลปินทักษะพิเศษ สำนักการสังคีต กรมศิลปากร
42 2.1.2.2 นางสาวเสาวรักษ์ ยมะคุปต์ นาฏศิลปินอาวุโส สำนักการสังคีต กรมศิลปากร 2.2 เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยเป็นสิ่งที่มีความสำคัญและ มีบทบาทอย่างมากในการวิจัย การเลือกใช้เครื่องมือใดนั้นขึ้นอยู่กับสถานการณ์และลักษณะ พฤติกรรมที่ต้องการจะวัด ซึ่งหมายความว่าจะต้องสอดคล้องกับวัตถุประสงค์การวิจัยด้วยเช่นกัน ในการวิจัยพบว่าเครื่องมือที่นิยมใช้ในการเก็บรวบรวมข้อมูลมี 5 ประเภท ได้แก่ แบบทดสอบ แบบสังเกต แบบสัมภาษณ์ แบบสอบถาม และแบบประเมินการปฏิบัติ เครื่องมือแต่ละประเภท จะมีลักษณะที่สำคัญและความสามารถในการเก็บรวบรวมข้อมูลได้แตกต่างกันออกไป เพื่อให้ผู้วิจัย สามารถเลือกใช้เครื่องมือได้เหมาะสมกับวัตถุประสงค์การวิจัย (จิตติรัตน์ แสงเลิศอุทัย, 2558, น. 14) สำหรับการวิจัยครั้งนี้ผู้วิจัยใช้แบบสัมภาษณ์ (Interview form) เป็นเครื่องมือในการวิจัยที่พัฒนามา จากการศึกษาข้อมูลจากหนังสือ เอกสาร และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง เพื่อช่วยให้ผู้วิจัยทราบข้อมูลที่แฝง อยู่ในตัวผู้รับการสัมภาษณ์ได้โดยใช้วิธีการพูดคุยที่จะทำให้ผู้รับการสัมภาษณ์ยอมเปิดเผยข้อมูลต่าง ๆออกมา 2.2.1 การสร้างแบบสัมภาษณ์ผู้วิจัยสร้างแบบสัมภาษณ์ขึ้นจากการศึกษาหนังสือ เอกสาร และงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง จากนั้นจึงได้ตั้งคำถามในการสัมภาษณ์เกี่ยวกับประเด็นหลัก ดังนี้ 2.2.1.1 องค์ประกอบการแสดงละครคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) 2.2.1.2 ความเป็นมาของชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของละครคณะละคร ทองทรัพย์จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) 2.2.2 ขั้นเตรียมการสัมภาษณ์ 2.2.2.1 ผู้วิจัยติดต่อขอความอนุเคราะห์ในการให้ข้อมูลในการสัมภาษณ์จาก กลุ่มผู้ทรงคุณวุฒิดังกล่าวข้างต้น 2.2.2.2 ผู้วิจัยขอนัดหมายกำหนดการเข้าสัมภาษณ์ตามวัน เวลา และสถานที่ กับกลุ่มผู้ทรงคุณวุฒิเพื่อดำเนินการสัมภาษณ์ ตลอดจนชี้แจงรายละเอียดและประเด็นคำถามในการ สัมภาษณ์ครั้งนี้ 2.2.2.3 ผู้วิจัยจัดเตรียมเครื่องมือและอุปกรณ์ที่มีความสำคัญต่อการดำเนินการ สัมภาษณ์ เช่น เครื่องบันทึกเสียง เครื่องเขียน เป็นต้น 2.2.2.4 การดำเนินการสัมภาษณ์ ผู้วิจัยได้ดำเนินการสัมภาษณ์กลุ่มผู้ทรงคุณวุฒิ ด้วยตนเองในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2563 โดยมีขั้นตอนในการดำเนินการสัมภาษณ์ ดังนี้
43 1) ผู้วิจัยเริ่มดำเนินการสัมภาษณ์ ด้วยการสร้างความสัมพันธ์ที่ดีกับผู้รับ การสัมภาษณ์ เพื่อสร้างความไว้วางใจ ด้วยการใช้ภาษาที่สุภาพเหมาะสมและให้เกียรติต่อผู้รับ การสัมภาษณ์ ซึ่งถือว่าเป็นผู้ที่มีความสำคัญต่อการวิจัย ทั้งนี้ก่อนเริ่มดำเนินการสัมภาษณ์ผู้วิจัยได้ขอ อนุญาตบันทึกเสียง 2) ดำเนินการสัมภาษณ์โดยใช้ประเด็นคำถามจากแบบสัมภาษณ์ที่เตรียมไว้ พร้อมทั้ง จดบันทึกข้อมูลที่สำคัญไว้ 3) ในการดำเนินการสัมภาษณ์นั้น ผู้วิจัยได้วิเคราะห์ข้อมูลและสรุปผล ในการสัมภาษณ์ เพื่อสรุปความชัดเจนและครบถ้วนของข้อมูลในประเด็นเกี่ยวกับองค์ประกอบการแสดง และความเป็นมาของชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) 2.4 การวิเคราะห์ข้อมูลการสัมภาษณ์ สำหรับข้อมูลด้านการสัมภาษณ์นั้น ผู้วิจัยได้นำมา ข้อมูลมาถอดความและพิมพ์เป็นตัวอักษร จากนั้นจึงเรียบเรียงเป็นสำนวนทางวิชาการ โดยให้ผู้ให้ข้อมูล สัมภาษณ์เป็นผู้ตรวจสอบอีกครั้ง เพื่อเป็นการยืนยันความถูกต้องของข้อมูล 2.5 การนำเสนอผลการวิเคราะห์ ผู้วิจัยนำเสนอข้อมูลที่ได้ในรูปแบบเชิงพรรณนา 3. การวิจัยภาคสนาม (field research) เพื่อศึกษากระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) คณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) 3.1 พื้นที่ที่เลือกศึกษา ผู้วิจัยเลือกที่เฉพาะเจาะจง (purposive sampling) โดยเลือก จังหวัดนครศรีธรรมราช เนื่องจากเป็นแหล่งข้อมูลที่มีผู้ทรงคุณวุฒิ คือ นายธงชัย ไพรพฤกษ์ศิษย์รุ่น สุดท้ายของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) และเป็นผู้ที่มีความรู้ ความชำนาญเกี่ยวกับ กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) 3.2 วิธีการเก็บรวบรวมข้อมูล 3.2.1 การสังเกต เป็นวิธีการเบื้องต้นในการเก็บรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับปรากฏการณ์ หรือพฤติกรรมของบุคคล โดยอาศัยประสาทสัมผัส (Sensation) ของผู้สังเกตโดยตรงทำให้ได้รับ ข้อมูลโดยตรงตามสภาพความเป็นจริง จัดเป็นข้อมูลแบบปฐมภูมิ ซึ่งมีความน่าเชื่อถือมาก (สุภางค์ จันทวานิช, 2559, น. 45) ผู้วิจัยใช้วิธีการสังเกตแบบมีส่วนร่วม (participant observation) โดยการ ใช้กระบวนการสามขั้นตอน คือ การสังเกต การซักถาม และการจดบันทึก ดังนี้ 3.2.1.1 ผู้วิจัยรับการถ่ายทอดท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ด้วยตนเอง แบบตัวต่อตัวกับครูต้นแบบ แล้วสังเกตกระบวนท่ารำและกลวิธีการรำของครูต้นแบบอย่างละเอียด
44 3.2.1.2 ผู้วิจัยใช้การซักถามกับครูต้นแบบเกี่ยวกับกระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ในประเด็นที่ไม่สามารถเข้าใจได้จากการสังเกตโดยตรง 3.2.1.3 การบันทึกภาพ ผู้วิจัยได้เก็บรวบรวมภาพนิ่ง และภาพเคลื่อนไหวการรำ ชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ที่ได้รับการถ่ายทอด โดยผู้วิจัยใช้นวัตกรรม และเทคโนโลยีสมัยใหม่ ในการบันทึก เพื่อใช้ในการประกอบการรายงานผลการวิจัย และเป็นการบันทึกกระบวนท่ารำชุดนี้ไว้เป็น หลักฐานสำคัญที่เกี่ยวข้องกับองค์ความรู้ทางด้านนาฏศิลป์ไทย และการวิจัยครั้งต่อไป 3.2.2 การคัดเลือกผู้ให้ข้อมูล ผู้วิจัยเลือกแบบเฉพาะเจาะจง (purposive sampling) โดยมีเกณฑ์การคัดเลือก คือ เป็นบุคคลที่ได้รับการถ่ายทอดกระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) โดยตรงจากนางทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) และเป็นผู้ที่มีประสบการณ์การรำอีกทั้งยังเป็นผู้ที่มี ประสบการณ์การถ่ายทอดการแสดงชุดดังกล่าวให้กับผู้อื่นอีกด้วย 3.3 เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยภาคสนาม ได้แก่ กล้องวีดีโอ และกล้องบันทึกภาพ 3.4 ระยะเวลาการเก็บข้อมูล เดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2563 3.5 การตรวจสอบข้อมูล เมื่อผู้วิจัยเก็บรวบรวมข้อมูลมาแล้ว ขั้นตอนสำคัญในลำดับต่อไป คือการตรวจสอบและการวิเคราะห์ข้อมูล ด้วยวิธีการที่เรียกว่า “การตรวจสอบข้อมูลแบบสามเส้า” (triangulation) โดยมีวิธีการละเอียดดังนี้ 3.5.1 การตรวจสอบสามเส้าด้านข้อมูล (data triangulation) วิธีการตรวจสอบคือ การสอบแหล่งของข้อมูล แหล่งที่มาที่จะพิจารณาในการตรวจสอบ ได้แก่ แหล่งเวลา และแหล่ง สถานที่ กล่าวคือ แหล่งเวลา หมายถึงว่า ถ้าข้อมูลต่างเวลากันจะยังเหมือนกันหรือไม่ เช่น ถ้าครู ต้นแบบเคยถ่ายทอดกระบวนท่ารำชุดนี้ไว้ให้กับผู้อื่นในอดีตที่ผ่านมา ปัจจุบันนี้ยังใช้กระบวนท่ารำ เดิมในการรำชุดนี้อยู่หรือไม่ แหล่งสถานที่ หมายถึงว่า ถ้าข้อมูลต่างสถานที่กันจะเหมือนกันหรือไม่ เช่น การรำชุดนี้ที่นำออกแสดงในรายวิชาอาศรมศึกษานาฏศิลป์ไทย ปีการศึกษา 2562 โดยนิสิต ชั้นปีที่ 4 สาขาวิชาศิลปะการแสดง คณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยทักษิณ วิทยาเขตสงขลา เมื่อมีการนำไปแสดงเผยแพร่โดยลูกศิษย์ของ นายธงชัย ไพรพฤกษ์ ที่ห้างสรรพสินค้าเซ็นทรัล จังหวัด นครศรีธรรมราช กระบวนท่ารำยังเหมือนกันหรือไม่ 3.5.2 การตรวจสอบสามเส้าด้านวิธีรวบรวมข้อมูล (methodological triangulation) คือการใช้วิธีการเก็บรวบรวมข้อมูลต่าง ๆ กันเพื่อรวบรวมข้อมูลเรื่องเดียวกัน เช่น
45 การใช้วิธีการรับการถ่ายทอดกระบวนท่ารำจากครูต้นแบบควบคู่ไปกับการศึกษาจากวีดิทัศน์บันทึก การแสดงสดการรำลงสรงโทนท้าวกรุงพาณ 3.6 การวิเคราะห์ข้อมูล ผู้วิจัยใช้วิธีการวิเคราะห์ข้อมูลที่เก็บรวบรวมได้แบบอุปนัย (Analytic induction) ด้วยการตีความ สร้างข้อสรุปข้อมูลข้อมูลการศึกษากระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) จากนั้นนำเสนอข้อมูลด้วยการบรรยายความ ตาราง และรูปภาพ ตารางที่ 3 วิธีดำเนินการวิจัย วัตถุประสงค์ของ การวิจัย ขอบเขตการวิจัย วิธีดำเนินการ วิจัย เครื่องมือที่ใช้ ในการวิจัย การวิเคราะห์ ข้อมูล ศึกษาความเป็นมา ข อ ง ล ะ ค รคณะ ละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) 1. ประวัติความ เป็นมาของละคร ผู้หญิงเจ้าพระยา นครศรีธรรมราช 2. ความเป็นมาของ ละครคณะละคร ทองทรัพย์ จันทรา ทิพย์ (ย่าพลับ) การวิจัย เอกสาร แ บ บ บ ั น ทึ ก ข้อมูล 1. วิเคราะห์เนื้อหา 2. วิเคราะห์ข้อมูล จำแนกประเภท ความสอดคล้อง และแตกต่างแล้ว สร้างข้อสรุปแบบ อุปนัย วิเคราะห์องค์ประกอบ ก า ร แ ส ด ง แ ล ะ กระบวนท่ารำชุด จับระบำ (ระบำ หน้าช้าง) คณะละคร ทองทรัพย์จันทรา ทิพย์ (ย่าพลับ) 1. องค์ประกอบการ แสดง 2. กระบวนท่ารำชุด จับระบำ (ระบำหน้า ช้าง) คณะละครทอง ทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) 1 . ก า ร ว ิ จัย เอกสาร 2. การสัมภาษณ์ 3 . ก า ร ว ิ จัย ภาคสนาม 1. แบบบันทึก ข้อมูล 2. แบบสัมภาษณ์ 3. แบบบันทึก การภาคสนาม 4. เครื่องบันทึก ภาพและวิดีโอ 1. วิเคราะห์เนื้อหา 2. วิเคราะห์ข้อมูล จำแนกประเภท ความสอดคล้อง และแตกต่างแล้ว สร้างข้อสรุปแบบ อุปนัย ที่มา: ผู้วิจัย
บทที่ 4 องค์ประกอบการแสดงชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) คณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) การวิจัยเรื่อง ละครรำนครศรีธรรมราช คณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) ผู้วิจัยได้ ศึกษากระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) โดยรับการถ่ายทอดกระบวนท่ารำจากนายธงชัย ไพรพฤกษ์ ลูกศิษย์ของนางทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) เจ้าของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) ซึ่งในบทนี้ผู้วิจัยอธิบายถึงองค์ประกอบในการแสดงของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) โดยกำหนดประเด็นต่าง ๆ ดังนี้ 1. ประวัตินายธงชัย ไพรพฤกษ์ 2. ผู้แสดง 3. เครื่องแต่งกาย 4. บทร้องและทำนองเพลง 5. ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดง 6. ฉาก 7. กระบวนท่ารำ 1. ประวัตินายธงชัย ไพรพฤกษ์ ภาพที่6 นายธงชัย ไพรพฤกษ์ ที่มา: ธงชัย ไพรพฤกษ์
47 1.1 ประวัติส่วนตัว อาจารย์ธงชัย ไพรพฤกษ์เกิดเมื่อวันที่ 12 กรกฎาคม พ.ศ. 2500 ปัจจุบันอายุ 63 ปี (พ.ศ. 2563) บิดาชื่อ ณรงค์ ไพรพฤกษ์ เป็นชาวจังหวัดนครศรีธรรมราช ประกอบอาชีพเป็นครูสอน ลีลาศ มารดาชื่อ ปราณี ไพรพฤกษ์ เป็นแม่บ้าน อาจารย์ธงชัย ไพรพฤกษ์มีพี่น้องจำนวน 4 คน คือ 1. นายธงชัย ไพรพฤกษ์ 2. นางสาวสุรวดี ไพรพฤกษ์ 3. นางสาวพัชราวลัย ไพรพฤกษ์ 4. นางสาวณิชาพัทธ ไพรพฤกษ์ ที่อยู่ บ้านเลขที่ 11/2 หมู่ที่ 4 ซอยณรงค์ลีลาศ ตำบลปากนคร อำเภอเมือง จังหวัด นครศรีธรรมราช รหัสไปรษณีย์ 80000 อาชีพและหน้าที่ปัจจุบัน ข้าราชการบำนาญ 1.2 การศึกษา ระดับประถมศึกษา (พ.ศ. 2510) โรงเรียนชูศิลป์วิทยา ระดับมัธยมศึกษา (พ.ศ. 2516) โรงเรียนจรัสพิชากร ระดับ ปกศ. ต้น 2 ปี (พ.ศ. 2518) วิทยาลัยครูนครศรีธรรมราช ระดับ ปกศ. สูง 2 ปีวิชาเอกภาษาไทย (พ.ศ. 2520) วิทยาลัยครูนครศรีธรรมราช ระดับปริญญาตรี ครุศาสตรบัณฑิต (คบ. นาฏศิลป์) (พ.ศ. 2522) วิทยาลัยครูสงขลา 1.3 ประสบการณ์และระยะเวลาในการทำงาน พ.ศ. 2523 - 2529 ครู โรงเรียนจรัสพิชากร พ.ศ. 2529 - 2539 ครูคศ.1 โรงเรียนกาญจนดิษฐ์ พ.ศ. 2539 - 2560 ครูคศ.2 วิทยฐานะครูชำนาญการ โรงเรียนโยธินบำรุง 1.4 ผลงานที่ปรากฏ 1.4.1 ผู้สืบทอดท่ารำโขน ละครคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์(ย่าพลับ) นายธงชัย ไพรพฤกษ์ ได้เริ่มฝึกหัดกับการแสดงโขน ละครกับคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) เมื่อปีพ.ศ. 2512 ซึ่งในขณะนั้นมีอายุ 12 ปีจนถึงอายุประมาณ 22 ปี รวมระยะเวลา 10 ปีแต่คณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) ก็ได้ยุติลงเมื่อย่าพลับได้ถึงแก่กรรม เมื่อปีพ.ศ. 2536 สิริอายุย่าพลับทั้งหมด 103 ปีโดยเริ่มเข้าพิธีจับมือมอบตัวเป็นศิษย์กับย่าพลับ
48 สาเหตุที่ได้เรียนรำกับย่าพลับ เพราะว่าในตอนเป็นเด็กอยู่บ้านใกล้เคียงกันวิ่งเล่นอยู่ในบริเวณนั้น ย่าพลับเห็นว่าวิ่งเล่นอยู่เปล่าประโยชน์จึงเรียกให้มาฝึกหัดรำ เพราะถือว่าเป็นลูกหลานของท่านด้วย คือ เป็นหลานของคุณย่าเจต (คนทำเครื่องละครให้ย่าพลับ) (ธงชัย ไพรพฤกษ์, 2563, 16 พฤษภาคม, สัมภาษณ์) ย่าพลับฝึกหัดโขน ละครด้วยการให้ดัดมือ ดัดตัว ก่อนที่จะเรียนรำต่าง ๆ เพราะเท่ากับเป็นการยืดเส้นยืดสายร่างกายก่อนที่จะเริ่มลงมือรำ สอนรำจะสอนเพลงพื้นฐานง่าย ๆ ก่อน เช่น เพลงช้า เพลงเร็ว แม่บท เป็นต้น การสอนรำที่สอนเป็นเรื่องราวหรือเป็นชุดเป็นตอน เช่น รามเกียรติ์ สังข์ทอง ไชยเชษฐ์ พระสมุทร เป็นต้น การสอนให้รำนั้นผู้เรียนต้องหัดรำได้ ทุกบทบาท เช่น รามเกียรติ์ ก็ต้องเรียนทั้งบทบาทตัวพระ นาง ยักษ์ และลิง แต่ย่าพลับก็จะพิจารณา ดูบทบาทที่ผู้เรียนนั้นมีความถนัดและสามารถรำได้เป็นอย่างดีจึงจะสอนให้เป็นพิเศษ ซึ่งนายธงชัย จะถนัดบทเจ้าเงาะในเรื่องสังข์ทอง และบทยักษ์ในเรื่องรามเกียรติ์ เมื่อเรียนรำจนมีความสามารถเป็น ที่เชี่ยวชาญแล้วก็จะพาไปออกแสดงในงานต่าง ๆ เช่น งานสมโภชพระธาตุ งานบุญ งานบวช และ งานแต่งงาน เป็นต้น (สะวรรณยา วัยวัฒน์, 2539, น. 254 - 255) การฝึกหัดโขน ละครของนางทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) มีหลักและวิธีการการฝึกหัดอย่างเคร่งครัด โดยมีตารางการฝึกหัดทุกวันตลอด สัปดาห์ดังตาราง ตารางที่ 4 การฝึกหัดโขน ละครของนางทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) เวลา การฝึกหัด วันจันทร์-วันศุกร์(ฝึกหัดหลังเลิกเรียน) 15.30-16.00 น. การให้ดัดมือ ดัดตัว เต้นเสา 16.00-17.00 น. ซ้อมรำเพลงช้า เพลงเร็ว แม่บท 17.00-18.00 น. ฝึกซ้อมการแสดงเข้าเรื่องโขน ละคร วันเสาร์-วันอาทิตย์ 08.00-08.30 น. การให้ดัดมือ ดัดตัว เต้นเสา 08.30-12.00 น. ซ้อมรำเพลงช้า เพลงเร็ว แม่บท ระบำหน้าช้าง 12.00-13.00 น. พักกลางวัน 13.00-17.00 น. ฝึกซ้อมการแสดงเข้าเรื่องโขน ละคร ที่มา: ผู้วิจัย
49 แต่ที่สำคัญที่สุดคือการที่ได้รับคัดเลือกเป็นผู้สืบทอดตำรับพิธีไหว้ครูโขน ละครฉบับ วังเจ้าพระยานครศรีธรรมราชจากพ่อครูชอบ บุญกาญจน์ ครูผู้ประกอบพิธีไหว้ครูโขน ละคร ดนตรี รุ่นสุดท้ายของวังเจ้าพระยานครศรีธรรมราช นายธงชัย เคยได้รับราชการครูที่โรงเรียนโยธินบำรุง อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช จนเกษียณอายุราชการ ปัจจุบัน (พ.ศ. 2563) ปัจจุบันนายธงชัย ยังคงได้ถ่ายทอดกระบวนท่ารำที่ตนได้เรียนมาจากย่าพลับให้กับนักเรียน นักศึกษา และผู้ที่สนใจ เข้ามาขอรับการถ่ายทอดอยู่หลายครั้ง 1.4.2 บทบาทการแสดงโขน ละคร คณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ ด้วยความวิริยะอุตสาหะ ประกอบกับพรสวรรค์และการสั่งสมประสบการณ์จาก การฝึกหัดโขน ละครจากคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์(ย่าพลับ) มามากกว่า 28 ปี อีกทั้งการที่ นายธงชัย อยู่ในสถานะลูกศิษย์ ผู้ช่วยฝึกสอน และผู้ถ่ายทอดท่ารำให้กับผู้อื่น ทำให้นายธงชัย มีความแตกฉานในการแสดงโขน ละครของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์(ย่าพลับ) อย่างดียิ่ง กล่าวคือ ท่านมีความสามารถในด้านการกำกับการแสดง และการแสดงทั้งโขน ละครใน และละครนอก สำหรับบทบาทที่นายธงชัยเคยได้รับคัดเลือกแสดง ได้แก่ 1.4.2.1 การแสดงโขน เช่น บทบาทของทศกัณฐ์ กุมภกรรณ อินทรชิต ไมยราพ วิรุญจำบัง สำมนักขา สีดา กวางทอง พระราม พระลักษมณ์ หนุมาน เมขลา รามสูร 1.4.2.2 การแสดงละครใน เช่น บทบาทของอุณรุท กะหมังกุหนิง สังคามาระตา สุหรานากง นางบุษบา นางยุบลค่อม 1.4.2.3 การแสดงละครนอก เช่น บทบาทของสุธรรมฤาษี พลายเพชร นางมณฑา ท้าวสามนต์ เจ้าเงาะ พระอินทร์ ไกรทองชาละวัน อสูรสองกร ท้างสิงหล ทุษยันต์ 2. ผู้แสดง ละครภายในวังเจ้าพระยานครศรีธรรมราชต่างพากันอพยพออกมานอกเขตพระราชฐานแล้ว อาศัยความรู้ความสามารถด้านการแสดงโขน ละครที่ตนมีจึงพากันจัดตั้งคณะละครของตนขึ้นใหม่ ส่งผลให้มีการผสมโรงฝึกหัดขึ้นใหม่ ด้วยข้อจำกัดต่าง ๆ จึงทำให้การตั้งคณะละครนี้ต้องลดข้อจำกัด ของการแสดงให้น้อยลง การคัดเลือกผู้เรียนก็มีข้อจำกัดเช่นกันเนื่องจากผู้ที่มาฝึกหัดโขน ละครเป็น เยาวชนในละแวกบ้านแถวนั้น การคัดเลือกผู้เรียนจึงต้องขึ้นอยู่กับความพึงพอใจของครูและ ความเหมาะสมของบทบาทที่แสดง โดยใช้การคัดเลือกเช่นเดียวกันกับของกรมศิลปากร คือ พระ นาง
50 ยักษ์ และลิง แต่ผู้แสดงก็ต้องมีความสามารถในการแสดงได้ทุกบทบาท แม้ว่าจะฝึกหัดตัวพระก็ต้องรำ ตัวนางได้ หรือฝึกหัดตัวยักษ์ก็ต้องรำตัวลิงได้เช่นกัน เพราะสิ่งเหล่านี้เองถือว่าเป็นการแสดง ความสามารถของตัวเราเอง และเป็นการเพิ่มทักษะให้กับตัวผู้เรียนอีกด้วย 2.1 การฝึกหัด ธงชัย ไพรพฤกษ์ กล่าวว่า ขนบธรรมเนียมการฝึกหัดโขนละครของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) จะไม่มีการระบุเฉพาะเจาะจงว่าคนใดต้องแสดงเป็นตัวอะไรตายตัว บรรยากาศ ในขณะฝึกหัด หากมีการสอนบทบาทเฉพาะให้ตัวละครตัวใด ลูกศิษย์คนอื่นแม้ว่าจะไม่ได้รับ มอบหมายเป็นตัวละครนั้น ๆ ก็ต้องรำตามอยู่ข้างหลัง ให้ทุกคนได้รับการฝึกหัดไปทุกตัวละคร สุดแท้แต่ใครจะมีความชำนาญในบทใดมากกว่ากัน ส่วนการรำแม่บทนี้ตัวละครทุกคนจะต้องฝึกซ้อม เป็นประจำทุกวัน ไม่ว่าจะกำลังฝึกซ้อมโขนละคร อยู่ในเรื่องใด ตอนใด การรำแม่บทนี้ก็จะต้องเริ่ม ฝึกก่อนทุกครั้ง ศิษย์ทุกคนจะรำแม่บทนี้ได้ชำนาญทุกคน สำหรับการฝึกหัดรำเข้าพระเข้านาง ย่าพลับ จะให้ศิษย์ฝึกรำเพลงชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) เป็นเพลงที่ใช้สำหรับหัดรำพื้นฐานที่มีความสำคัญ โดยจะเป็นเพลงที่ให้ผู้เรียนฝึกหัดรำต่อจากเพลงช้า เพลงเร็ว เนื่องจากเป็นเพลงที่ใช้ฝึกหัดในการรำตีบท หรือใช้บท อีกทั้งยังเป็นการฝึกหัดให้ผู้เรียนรู้จักการรำเข้าคู่ระหว่างตัวพระ ตัวนาง ในด้านต่าง ๆ เช่น จังหวะการรำเข้าคู่ การใช้สายตา ใบหน้าระหว่างตัวพระตัวนางที่ต้องมีปฏิสัมพันธ์กัน การเว้น ระยะห่าง เป็นต้น สิ่งเหล่านี้สามารถนำไปปรับใช้ในการรำคู่ชุดอื่น ๆ ได้นั่นเอง สำหรับในการฝึกรำนั้น จะใช้เครื่องดนตรีบรรเลงสดประกอบการฝึกซ้อม ได้แก่ ระนาด ตะโพน และฉิ่ง (ธงชัย ไพรพฤกษ์, 2563, 16 พฤษภาคม, สัมภาษณ์) ราตรี เยี่ยมแสง (2563, 18 พฤษภาคม, สัมภาษณ์) กล่าวว่า การฝึกรำกับย่าพลับจะใช้ ดนตรีสดบรรเลงประกอบการฝึกซ้อม โดยมีย่าพลับเป็นผู้ขับร้องเพลงให้ศิษย์ฝึกซ้อม และย่าพลับ จะเน้นการออกลีลาท่ารำในแต่ละชุดว่าต้องรำให้ช้ากว่าจังหวะนิดหน่อย ออกลีลาให้นิ่มนวล ช้า ๆ เพราะเป็นการแสดงละครในวังเจ้านาย ถ้ารำตรงจังหวะมากไปย่าพลับจะตำหนิว่า “รำหยาบ” วรรณี ยุวัฒน์ (2563, 18 พฤษภาคม, สัมภาษณ์) กล่าวว่า การฝึกหัดโขน ละครฉบับวัง เจ้าพระยานครศรีธรรมราช ย่าพลับจะให้ศิษย์เต้นเสาโดยใช้มือจับต้นกล้วยแล้วกระทืบเท้า ประมาณ 1 สัปดาห์ เพื่อฝึกความแข็งแรงของกำลังขา
51 สะวรรณยา วัยวัฒน์(2539, น. 254 - 255) กล่าวว่า ย่าพลับเริ่มสอนด้วยการให้ดัดมือ ดัดตัว ก่อนที่จะเรียนรำเพราะเท่ากับเป็นการยืดเส้นยืดสายร่างกายก่อนที่จะเริ่มลงมือรำ การสอนรำ จะสอนเพลงพื้นฐานง่าย ๆ ก่อน เช่น เพลงช้า เพลงเร็ว แม่บท เป็นต้น การสอนรำที่สอนเป็นเรื่องราว เช่น รามเกียรติ์ สังข์ทอง ไชยเชษฐ์พระสมุทร ราชาธิราช เป็นต้น การสอนให้รำนั้นผู้ฝึกหัดก็จะหัด ให้รำได้ทุกตัว เช่น รามเกียรติ์ ก็จะสอนทั้งตัวพระ นาง ยักษ์ และลิง แต่ย่าพลับก็จะเลือกบทที่คนรำถนัด และรำได้ดีจะสอนให้เป็นพิเศษ ซึ่งคุณธงชัยจะถนัดบทบาทเจ้าเงาะในเรื่องสังข์ทอง และบทยักษ์ ในเรื่องรามเกียรติ์ เมื่อหัดรำจนเป็นที่เชี่ยวชาญแล้วก็จะพาไปออกงานทั่วไป เช่น งานสมโภช พระมหาธาตุงานอุปสมบท และงานมงคลสมรส เป็นต้น 3. เครื่องแต่งกาย เครื่องแต่งกายคณะละครของทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) จัดทำขึ้นใหม่แต่ในโครงสร้าง เครื่องแต่งกายแบบคงยึดแบบเดิมตามจารีตของละครผู้หญิงเจ้าพระยานครศรีธรรมราช ปรากฏ หลักฐานภาพถ่ายการแสดงต่าง ๆ ซึ่งรูปแบบเครื่องแต่งกายได้มีการปรับเปลี่ยนเพื่อความเหมาะสม กับผู้แสดงและทุนทรัพย์ในการจัดสร้าง อีกทั้งวัสดุที่สามารถจัดหาได้ในท้องถิ่นของตน จากการสัมภาษณ์ มลินีนัน ณัฐศรีวัฒน (2563, 18 พฤษภาคม, สัมภาษณ์) ได้อธิบายรายละเอียดเครื่องแต่งกาย ดังนี้ 3.1 เครื่องแต่งกายตัวพระ ประกอบด้วย ศิราภรณ์ พัสตราภรณ์ ถนิมพิมภาภรณ์ ศิราภรณ์ สวมชฎายอดชัย ไม่มีกรอบพักตร์ ทำโดยใช้กระดาษเป็นโครงสร้างประดับ ลวดลายด้วยกระแหนะรัก แล้วใช้การทาสีทองแทนการปิดทอง ประดับกระจก ทัดอุบะและดอกไม้ ทัดด้านขวา พัสตราภรณ์ สวมเสื้อสองชั้น เสื้อชั้นในมีลักษณะเป็นเสื้อแขนยาว แขนเสื้อใช้ผ้าลายริ้วที่ มีลักษณะลวดลายคล้ายผ้าเข้มขาบ ตัวเสื้อใช้ผ้าพื้นสีต่าง ๆ และผ้าตาด สวมสนับเพลานุ่งผ้ายก เมืองนคร จีบโจงหางหงส์ ห้อยหน้า ห้อยข้าง ใช้ผ้าพื้น ปักลวดลายด้วยเลื่อมและลูกปัด ติดประดับ ตกแต่งด้วยแถบผ้าที่ริมขอบผ้า ประดับชายครุย รัดสะเอว ใช้ผ้าพื้น ปักลวดลายด้วยเลื่อมและลูกปัด ติดประดับตกแต่งด้วยแถบผ้าที่ริมขอบผ้า กรองคอ อินทรธนู ใช้ผ้าพื้นสีต่าง ๆ และผ้าตาดทอง ปักลวดลายด้วยเลื่อมและลูกปัด
52 ถนิมพิมภาภรณ์ ใช้วัสดุที่ทำจากผ้า ตัดเย็บเป็นรูปทรงของเครื่องประดับต่าง ๆ ปักลวดลายเพิ่มความสวยงามด้วยเลื่อมและลูกปัด ประกอบด้วยทับทรวง ตาบทิศ สังวาล สายเข็มขัด หัวเข็ดขัด ข้อมือ ข้อเท้า มีการสวมสังวาลก่อนสวมทับทรวง ทับทรวงจะทับอยู่บนสายของสังวาล 3.2 เครื่องแต่งกายตัวนาง ประกอบด้วย ศิราภรณ์ พัสตราภรณ์ ถนิมพิมภาภรณ์ ศิราภรณ์ สวมมงกุฎกษัตรี ประกอบด้วยส่วนเกี้ยวยอด กะบังหน้าและจอนหู ทำโดยใช้ กระดาษเป็นโครงสร้างประดับลวดลายด้วยกระแหนะรัก แล้วใช้การทาสีทองแทนการปิดทอง ประดับ กระจก ทัดอุบะด้านซ้าย ดอกไม้ทัดด้านขวา พัสตราภรณ์ สวมเสื้อในนางแขนกุด ผ้าห่มนางใช้ผ้าพื้นสีต่าง ๆ และผ้าตาดทอง ติดประดับตกแต่งด้วยแถบผ้าที่ริมขอบสไบ นุ่งผ้ายกเมืองนคร จีบหน้านาง กรองคอ ใช้ผ้าตาดทอง ปักลวดลายเพิ่มขึ้นมาด้วยเลื่อมและลูกปัดสีต่าง ๆ ถนิมพิมภาภรณ์ ใช้วัสดุที่ทำจากผ้า ตัดเย็บเป็นรูปทรงของเครื่องประดับต่าง ๆ ปักลวดลายเพิ่มความสวยงามด้วยเลื่อมและลูกปัด ประกอบด้วยจี้นาง สายเข็มขัด หัวเข็ดขัด ข้อมือ ข้อเท้าทำด้วยผ้า ภาพที่7 ตัวพระ ตัวนาง คณะละครย่าพลับ ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์(ย่าพลับ) ที่มา: มลินีนัน ณัฐศรีวัฒน การแต่งหน้าของโขน ละครของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์(ย่าพลับ) มีการนำเครื่องสำอาง สมัยใหม่เข้ามาใช้ในการแต่งหน้า โดยใช้รองพื้นทาให้ทั่วหน้า ลงด้วยแป้งฝุ่น เขียนคิ้วด้วยดินสอสีดำ
53 อายแชร์โดว์สีน้ำตาลและสีดำเป็นหลัก ปัดแก้มสีชมพู ทาลิปสติกสีแดง ลักษณะการแต่งหน้ามีความ ใกล้เคียงกับการแต่งหน้าโขนละครในปัจจุบัน (ธงชัย ไพรพฤกษ์, 2563, 16 พฤษภาคม, สัมภาษณ์) 4. บทร้องและทำนองเพลง การแสดงชุดจับระบำ หรือระบำหน้าช้าง ปรากฏอยู่ในการแสดงโขน เรื่องรามเกียรติ์ ชุดพรหมาสตร์ บทร้องมี 4 คำกลอน กล่าวถึงเหล่าเทพบุตร เทพธิดามาจับระบำอย่างรื่นเริงบันเทิงใจ ร่ายรำอย่างวิจิตร สวยงาม การจับระบำครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อล่อลวงพระลักษมณ์กับพลวานรให้ หลงกล หลงใหลจนไม่ทันระแวดระวังตัว จนทำให้อินทรชิตแผลงศรไปสังหารพระลักษมณ์และไพร่พลได้ สำเร็จ ซึ่งแท้ที่จริงแล้วเทพบุตร เทพธิดาเป็นเหล่าอสูรจำแลงมานั่นเอง โดยการแสดงชุดจับระบำ หรือระบำหน้าช้างแบ่งการแสดงออกเป็น 3 ช่วง ดังนี้ ช่วงที่ 1 เทพบุตร เทพธิดารำออกด้วยเพลงรัว ช่วงที่ 2 รำตามบทร้องในเพลงเขมรพวงสองชั้น ช่วงที่ 3 รำตามทำนองเพลงเร็ว-ลา 4.1 บทร้องการแสดงชุดจับระบำ หรือระบำหน้าช้าง บทร้องการแสดงชุดจับระบำ หรือระบำหน้าช้างเป็นพระนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้า บรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ โดยทรงทำเป็นบทคอนเสิร์ตไว้สำหรับขับร้อง ประกอบการบรรเลง ทำนองเพลงที่ใช้ในการแสดงระบำชุดนี้ คือเพลงสร้อยสน อันเป็นเพลงที่มี ทำนองค่อนข้างช้า ซึ่งมีอัตราสองชั้น (สมรัตน์ ทองแท้, 2538, น. 47) แต่สำหรับการแสดงชุดจับระบำ หรือระบำหน้าช้างของคณะละครของทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) มีการปรับเปลี่ยนเพลงร้อง และทำนองเพลง กล่าวคือไม่ได้ใช้ทำนองเพลงสร้อยสนอย่างบทพระนิพนธ์ แต่เปลี่ยนมาใช้เพลงเขมรพวง สองชั้น ทั้งนี้ ธงชัย ไพรพฤกษ์ (2563, 16 พฤษภาคม, สัมภาษณ์) กล่าวเกี่ยวกับประเด็นนี้ว่า ชุดจับระบำ หรือระบำหน้าช้างของคณะละครของทองทรัพย์ จันทราทิพย์(ย่าพลับ) นอกจากจะมี กระบวนท่ารำที่ไม่เหมือนของสำนักอื่นแล้ว เพลงที่ใช้ร้องก็ยังมีความแตกต่างกันอีกด้วย คือร้องด้วย ทำนองเพลงเขมรพวงสองชั้น จบด้วยเพลงเร็ว เพลงลา
54 -ปี่พาทย์ทำเพลงรัว- -ร้องเพลงเขมรพวงสองชั้น– ต่างจับระบำรำฟ้อน ทอดกรกรีดกรายซ้ายขวา ร่ายเรียงเคียงคมประสมตา เลี้ยวไล่ไขว่คว้าเป็นท่าทาง ซ้อนจังหวะประเท้าเคล่าคล่อง เลี้ยวลอดสอดคล้องไปตามหว่าง วงเวียนเหียนหันกั้นกาง เป็นคู่คู่อยู่กลางอัมพร -ปี่พาทย์ทำเพลงเร็ว-ลา- (ธงชัย ไพรพฤกษ์, 2563, 16 พฤษภาคม, สัมภาษณ์) 2222222222222222222222 2222224.2 เพลงที่ใช้ในการแสดงชุดจับระบำ หรือระบำหน้าช้าง 4.2.1 เพลงรัว เป็นเพลงหน้าพาทย์ธรรมดา ใช้ประกอบการแสดงทั่วไปทั้งโขน ละคร ลิเก ระบำ รำต่าง ๆ หรือใช้ในพิธีการต่าง ๆ เช่น พิธีไหว้ครู ทำขวัญนาค เพลงนี้มีความหมายถึง การร่ายเวทย์มนต์คาถา การล่องหนหายตัว การเนรมิตกายใหม่ การแสดงอิทธิฤทธิ์เดชา หรือ การแสดงพฤติกรรมตื่นเต้น ระทึกใจของตัวละคร (ณรงค์ชัย ปิฎกรัชต์, 2542, น. 234) 4.2.2 เพลงเขมรพวงสองชั้น เพลงเขมรพวง อัตรา ๒ ชั้นของเก่า ประเภทหน้าทับปรบไก่ มี 2 ท่อน มี 4 จังหวะ ท่อนที่ 2 มี 6 จังหวะ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงปรับเพลงร้องสำหรับประกอบ “การแสดงภาพนิ่ง” (Tableau Vivant) ขึ้นถวายสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร มีอยู่ 8 เรื่อง แต่เฉพาะในเรื่องขอมดำดินทรงบรรจุทำนองเขมรพวงให้ร้องในบท ของพระประทุม (ท้าวพันธุม) พระนิพนธ์นั้นขึ้นต้นว่า “เมื่อนั้นพระประทุมสุริยวงศ์ทรงขรรค์” เนื้อร้องและทางดนตรีในชุดนี้ได้รับความนิยมอย่างแพร่หลายจนแม้แต่ผู้ที่มิใช่นักร้องนักดนตรีก็จำเอา ไปร้องกัน ด้วยความที่จำแต่เนื้อร้องจึงทำให้ผู้ที่ไม่รู้จักชื่อเพลงที่แท้จริงเรียกเพลงเขมรพวงไปตามบทร้อง ว่า “ เขมรพระปทุม” (Mekloy, 2563, ออนไลน์) สอดคล้องกับ กัญจนปกรณ์แสดงหาญ กล่าวว่า เพลงเขมรพวง หรือเพลงเขมรพระประทุม สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอเจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงบรรจุเพลงนี้ไว้ในตับตาโบลวิวังต์ ตอนดำดิน เลยติดปากเรียกกันว่า “เขมรพระปทุม” ตามบทที่ บรรจุในตัวพระปทุมสุริยวงศ์ต่อมาอาจารย์มนตรีตราโมทได้ปรับให้ร้องเป็น 2 ท่อน แต่เพลงเขมรพวง
55 สองชั้น ที่ใช้ในการแสดงชุดจับระบำฉบับวังเจ้าพระยานครศรีธรรมราชนี้เป็นการร้องแบบ 1 ท่อน (กัญจนปกรณ์ แสดงหาญ, 2563, 12 มิถุนายน, สัมภาษณ์) 4.2.3 เพลงเร็ว เพลงหน้าพาทย์ประกอบกิริยาไป–มาของตัวละคร เรียกเพลงเร็วมีอัตรา ชั้นเดียว นอกจากใช้ประกอบการแสดงโขน ละคร แล้วยังนิยมนำไปบรรเลงต่อท้ายรำหรือระบำ มักเรียกว่าเพลงช้าเพลงเร็ว ในทางนาฏศิลป์ใช้เพลงเร็วนี้เป็นเพลงประกอบท่ารำที่เริ่มฝึกหัดหน้าทับ กำกับจังหวะว่า “ตุ๊บ ทิง ทิง...ตุ๊บ ทิง ทิง” (ณรงค์ชัย ปิฎกรัชต์, 2542, น. 370) เพลงเร็ว เป็นเพลงอัตราชั้นเดียว มักนิยมใช้บรรเลงประกอบการแสดงในกิริยา การเดินทางของตัวละคร ในการแสดงชุดนี้บรรเลงต่อจากเพลงที่มีทำนองช้าง เท่ากับเป็นการรำเพลงช้า ต่อด้วยเพลงเร็ว อันเป็นขั้นตอนของการแสดงระบำแต่โบราณ (สมรัตน์ ทองแท้, 2538, น. 47) การรำประกอบเพลงเร็วนี้จุดประสงค์ต้องการให้เทวดา นางฟ้าจับระบำรำฟ้อนเกี้ยวพาราสีกัน เพราะเพลงนี้จึงเป็นเพลงหนึ่งที่ใช้เป็นเพลงพื้นฐานในการฝึกหัดการรำเข้าพระเข้านาง (ธงชัย ไพรพฤกษ์, 2563, 16 พฤษภาคม, สัมภาษณ์) 4.2.4 เพลงลา เพลงหน้าพาทย์ บรรเลงอยู่ในเพลงชุดโหมโรงต่าง ๆ บรรเลงต่อท้าย เพลงระบำ ตลอดจนใช้ประกอบการแสดงโขน ละครทั่วไป มีความหมายถึงการลาเพื่อจะเข้าโรงของ ตัวละครหรือชุดระบำรำฟ้อน หากมีการรำคู่ลีลาทำนองจะเปลี่ยนเป็นเพลงลาควง เพลงลานี้ลักษณะ ทำนองเป็นเพลงอัตราสองชั้น 4.2.4.1 เพลงอัตราสามชั้น นักดนตรีไม่ทราบนาม นำทำนองเพลงลาสองชั้นมาแต่ง ขยายเป็นอัตราสามชั้น ใช้บรรเลงในโหมโรงโขนหรือที่เรียกว่าโหมโรงใหญ่ 4.2.4.2 ลา ในศัพท์สังคีต หมายถึง “จบ” หรือ “ครั้ง” เช่น รัวครั้งเดียว เรียกรัวลาเดียว รัวสามครั้งเรียกรัวสามลา เป็นต้น 4.2.4.3 เป็นเพลงลักษณะหนึ่ง ที่นักดนตรีนำเพลงบางเพลงมาบรรเลงเพื่อยุติ รายการ ยุติการบรรเลง หรือบรรเลงเป็นเพลงสุดท้ายของการบรรเลงนั้น ๆ เพลงที่ใช้บรรเลงเป็น เพลงลามีกราวรำมอญ อกทะเล ปลาทองเถา พระอาทิตย์ชิงดวง เต่ากินผักบุ้ง ลาวดวงเดือน ลมหวน ล่องเรือพระนคร ฯลฯ (ณรงค์ชัย ปิฎกรัชต์, 2542, น. 380 - 381)
56 5. ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดง การแสดงชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์(ย่าพลับ) จากการสัมภาษณ์ มลินีนัน ณัฐศรีวัฒน (2563, 18 พฤษภาคม, สัมภาษณ์) กล่าวว่า การแสดงโขน ละครของคณะละครของทองทรัพย์ จันทราทิพย์(ย่าพลับ) เมื่อมีงานออกแสดงจะนำเอาวงดนตรีของ คณะลิเก คือ วงดนตรีปี่พาทย์เครื่องห้าประกอบการบรรเลง ตามแบบอย่างการแสดงละครของ ชาวบ้านหรือวงดนตรีของคณะลิเก ประกอบด้วย ฆ้องวงใหญ่ ปี่ใน ตะโพน กลองทัด ฉิ่ง (เครื่องควบคุมจังหวะ) และระนาดเอก ปัจจุบันเมื่อมีงานจัดการแสดงจะใช้วงดนตรีปี่พาทย์เครื่องห้า จากวิทยาลัยนาฏศิลปนครศรีธรรมราช ภาพที่8 วงปี่พาทย์เครื่องห้าประกอบการแสดง ที่มา: ยศธร เมฆาระ และอังคณา วิชัยดิษฐ (ม.ป.ป., ออนไลน์) วงปี่พาทย์เครื่องห้าประกอบด้วยเครื่องดนตรี ดังนี้ (1) ฆ้องวงใหญ่ เป็นเครื่องดนตรีที่มีวิวัฒนาการมาจากฆ้องรางของอินโดนีเซีย สันนิษฐาน ว่ามีมาตั้งแต่สมัยสุโขทัย ส่วนประกอบของฆ้องวงใหญ่ประกอบด้วยลูกฆ้อง และวงฆ้อง ลูกฆ้องมี 16 ลูก ทำจากทองเหลือง เรียงจากลูกเล็กทางด้านขวา วงฆ้องสูงประมาณ 24 เซนติเมตร ใช้หวายโป่งทำเป็นราง ให้หวายเส้นนอกกับเส้นในห่างกัน 14- 17 เซนติเมตร ใช้หวาย 4 อัน ด้านล่าง 2 อัน ขดเป็นวงขนานกัน เว้นที่ไว้ให้นักดนตรีเข้าไปบรรเลง (2) ปี่ใน เป็นเครื่องดนตรีประเภทเป่า ใช้ในการเดินทำนองเพลง มีลักษณะเป็นท่อน ภายในกลวง บริเวณเลามี 6 รู สำหรับการใช้นิ้วปิด - เปิด เพื่อเปลี่ยนเสียงโน้ตเพลง (ปี๊บ คงลายทอง, 2538, น. 162)
57 (3) ตะโพน เป็นเครื่องดนตรีประเภทเครื่องตีใช้ในการกำกับจังหวะหน้าทับเพลง ตัวตะโพนมีลักษณะเป็นไม้ภายในเป็นโพรงขึ้นหนังทั้ง 2 หน้า ดึงด้วยสายหนังโยงเพื่อเร่งเสียงที่ เรียกว่า “หนังเรียด” ติดหน้าเท่งด้วยข้าวสุกบดผสมขี้เถ้าเพื่อถ่วงเสียง ในเวลาบรรเลงดนตรีจะใช้ ฝ่ามือซ้ายและขวาตีทั้งสองหน้า (สุนันทา เกตุเหล็ก, 2556, น. 101) (4) กลองทัด เป็นเครื่องดนตรีประเภทตี มีรูปทรงกระบอก กลางป่องออกเล็กน้อย ขึ้นหนัง สองหน้า ตรึงด้วยหมุดที่เรียกว่า “แส้” ซึ่งทำด้วยไม้ งาช้าง กระดูกสัตว์ หรือโลหะ หน้ากลองด้านหนึ่ง ติดข้าวตะโพน แล้วตีอีกด้านหนึ่ง ใช้ไม้ตีสองอัน สำรับหนึ่งมีสองลูก ลูกเสียงสูงเรียกว่า “ตัวผู้” ลูกเสียงต่ำเรียกว่า “ตัวเมีย” ตัวผู้อยู่ทางขวา และตัวเมียอยู่ทางซ้ายของผู้ตี(สุนันทา เกตุเหล็ก, 2556, น. 101) (5) ฉิ่ง เป็นเครื่องดนตรีทีใช้ตีกำกับจังหวะ ทำด้วยโลหะ หล่อหนา มีรูปร่างกลม เว้ากลาง ปากผาย คล้ายฝาขนมครกไม่มีจุก สำรับหนึ่งมีสองฝาเจาะรูตรงกลางที่เว้า สำหรับร้อยเชือกโยงฝาทั้งสอง เพื่อสะดวกในการถือตี ฉิ่งมีสองขนาด ขนาดใหญ่ใช้ประกอบวงปี่พาทย์ ขนาดเล็กใช้กับวงเครื่องสาย และมโหรี(สุนันทา เกตุเหล็ก, 2556, น. 101) (6) ระนาดเอก เป็นเครื่องดนตรีประเภทตี ใช้ในการเดินทำนองเพลง เสียงนุ่มนวล นิยม ทำด้วยไม้ไผ่บง ถ้าต้องการ ให้ได้เสียงเกรียวกราว นิยมทำด้วยไม้แก่น ลูกระนาดมี 21 ลูก ลูกที่ 21 หรือลูกยอด จะมีขนาดสั้นที่สุด ลูกระนาด จะร้อยไว้ด้วยเชือกติดกันเป็นผืนแขวนไว้บนราง ซึ่งทำด้วย ไม้เนื้อแข็งรูปร่างคล้ายเรือ ด้ามหัวและท้ายโค้งขึ้นเพื่อให้อุ้มเสียง มีแผ่นไม้ปิดหัวและท้ายรางเรียกว่า “โขน” ฐานรูปสี่เหลี่ยมเรียกว่า “ปี่พาทย์ไม้แข็ง” ไม้ตีอีกชนิดหนึ่งทำด้วยวัสดุที่นุ่มกว่า ใช้ผ้าพัน แล้วถักด้ายสลับ เวลาตีจะให้เสียงนุ่มนวล เมื่อผสมเข้าวงเรียกว่า “ปี่พาทย์ไม้นวม” วิธีตี เมื่อตีตาม จังหวะของลูกระนาดแล้วจะเกิดเสียงกังวาล ลดหลั่นกันไปตามลูกระนาด ระนาดที่ให้เสียงแกร่งกร้าว อันเป็นระนาดดั้งเดิมเรียกว่า ระนาดเอก (สุนันทา เกตุเหล็ก, 2556, น. 101) 6. ฉาก การแสดงชุดจับระบำ (ระบำช้างหน้า) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) จากการสัมภาษณ์ มลินีนัน ณัฐศรีวัฒน (2563, 18 พฤษภาคม, สัมภาษณ์) กล่าวว่า แต่เดิมการแสดง ชุดนี้จะแสดงอยู่โขนเรื่อง รามเกียรติ์ ตอน ศึกพรหมมาสตร์ จะมีการจัดฉากที่ทำด้วยผ้าขาวเขียนสี วาดลวดลายก้อนเมฆ อยู่ในฉากขบวนของพระอินทร์และเหล่าเทวดานางฟ้าฟ้อนรำอยู่บนท้องฟ้า
58 ต่อมาภายหลัง การแสดงชุดนี้ได้รับความนิยมจึงจัดแยกออกเป็นการแสดงเอกเทศ เพื่อใช้จัดแสดง เป็นระบำเบิกโรงหรือจัดแสดงในโอกาสต่าง ๆ 7. กระบวนท่ารำ กระบวนท่ารำ เป็นการแสดงออกเพื่อช่วยสื่อความหมายของบทร้องหรือประกอบทำนอง ดนตรีด้วยการใช้ลีลาท่าทางเพื่อช่วยสร้างอรรถรสในการแสดงให้กับผู้ชม สำหรับกระบวนท่ารำ ชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครของทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) เป็นการใช้ลีลา ท่าทางด้วยการตีบทประกอบคำร้องและทำนอง ผู้วิจัยจึงขออธิบายถึงนาฏยศัพท์ที่ใช้ประกอบ ในกระบวนท่ารำเพื่อสร้างความเข้าใจในกระบวนท่ารำดังกล่าว ดังนี้ 7.1 นาฏยศัพท์ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) นาฏยศัพท์ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) หมายถึง ศัพท์ที่ใช้เรียก อวัยวะที่ใช้ในการร่ายรำและสามารถเข้าใจกันระหว่างผู้ฝึกหัดนาฏศิลป์และครูผู้สอน ดังนี้ 7.1.1 นาฏยศัพท์ในส่วนศีรษะ 7.1.1.1 เอียงศีรษะ คือการเอียงศีรษะไปทางซ้ายหรือขวา โดยการกดหัวไหล่ลงไป ด้วยประมาณ 45 องศา 7.1.1.2 ลักคอ คือการเอียงศีรษะไปทางหนึ่งและกดไหล่ตรงข้ามกับทางที่เอียงศีรษะ เช่น ลักคอขวาต้องเอียงศีรษะไปทางขวาแล้วกดไหล่ซ้าย ถ้าลักคอซ้ายต้องเอียงศีรษะไปทางซ้ายแล้ว กดไหล่ขวา 7.1.2 นาฏยศัพท์ในส่วนมือ 7.1.2.1 ตั้งวง คือการตั้งมือทั้งสองหักข้อมือ นิ้วทั้งสี่ชิดติดกัน หัวแม่มือหักปลายนิ้ว หลบเข้าฝ่ามือเล็กน้อย ลักษณะของการตั้งวงมี 4 ระดับ คือ 1) ตั้งวงบน ตัวพระจะอยู่ที่ระดับศีรษะ คือการยืดแขนออกไปข้างลำตัว งอแขนเล็กน้อยให้มีลักษณะโค้งมือตั้งวงปลายนิ้วอยู่ระดับศีรษะ ในส่วนของตัวนางจะยืดแขนออกไป ด้านหน้าเล็กน้อย 2) ตั้งวงกลาง ตัวพระจะอยู่ระดับหัวไหล่ คือการยืดแขนออกไปข้างลำตัว งอแขนเล็กน้อยให้มีลักษณะโค้งมือตั้งวงปลายนิ้วอยู่ระดับหัวไหล่ ในส่วนของตัวนางจะยืดแขนออกไป ด้านหน้าเล็กน้อย
59 3) ตั้งวงล่าง ตัวพระจะอยู่ระดับเอว คือการยืดแขนออกไปด้านหน้างอแขน ให้มีลักษณะโค้งปลายข้อศอกหันออกจากลำตัวมือตั้งวงข้อมืออยู่ระดับเอว ในส่วนของตัวนาง จะปฏิบัติเหมือนตัวพระ 4) ตั้งวงหน้า จะอยู่ข้างหน้าระดับปาก คือการยืดแขนออกไปข้างหน้า งอแขนเล็กน้อยให้มีลักษณะโค้งมือตั้งวงปลายนิ้วอยู่ระดับปาก 7.1.2.2 จีบ คือการนำหัวแม่มือกับปลายนิ้วชี้มาจรดกัน นิ้วทั้งสามกรีดตึงออกไป หักข้อมือ การจีบมี 2 ลักษณะคือ จีบหงายมือ คือการจีบหงายฝ่ามือ จีบคว่ำ คือการจีบคว่ำฝ่ามือ 7.1.2.3 จีบปรกข้าง คือการยืดแขนออกข้างลำตัวงอแขนมือจีบปลายนิ้วชี้อยู่ระดับ ศีรษะ 7.1.2.4 จีบชายพก คือการยืดแขนออกไปด้านหน้างอแขนให้มีลักษณะโค้งปลาย ข้อศอกหันออกจากลำตัวมือจีบหงายปลายนิ้วชี้อยู่ระดับหัวเข็มขัดมือจีบจะห่างออกจากหัวเข็มขัด ประมาณ 4 นิ้ว 7.1.2.5 จีบส่งหลัง คือการตึงแขนแล้วส่งไปด้านหลังมือจีบหงายระดับเหนือเอว ขึ้นมา 7.1.3 นาฏยศัพท์ในส่วนของเท้าและขา 7.1.3.1 ประเท้า คือการใช้จมูกเท้าตบลงกับพื้นแล้วต้องรีบยกขาขึ้น 7.1.3.2 ยกเท้า ตัวพระ คือการประเท้าแล้วยกขาขึ้นไปด้านข้างงอขาหัวเข่าอยู่ระดับเอว หักปลายนิ้วเท้าทั้งห้านิ้วให้ชี้ขึ้น ตัวนาง คือการประเท้าแล้วยกขาขึ้นงอขาหัวเข่าอยู่ระดับเอว พร้อมกับการใช้ส้นเท้าเก็บจีบหน้านาง เมื่อยกขาแล้วปลายเท้าจะบิดเฉียงออกจากตัวประมาน 30 องศา พระหักปลายนิ้วเท้าทั้งห้านิ้วให้ชี้ขึ้น 7.1.3.3 ก้าวหน้า คือการยกเท้าแล้วก้าวไปด้านหน้าประมาณ 50 เซนติเมตร พร้อมเปิดส้นเท้าขาหลัง ทิ้งน้ำหนักตัวไปอยู่ที่ขาหน้า ก้าวหน้าตัวพระ จะย่อเข่าลงให้หัวเข่าทั้งสอง หันออกไปด้านข้าง ก้าวหน้าตัวนาง จะย่อเข่าลงหัวเข่าทั้งสองหันเฉียงออกไปด้านข้างประมาณ 30 องศา 7.1.3.4 ก้าวข้าง คือการยกเท้าแล้วก้าวไปด้านข้างประมาณ 80 เซนติเมตร ทิ้งน้ำหนักตัวไปขาที่ก้าวข้าง ก้าวข้างตัวพระ จะย่อเข่าลงให้หัวเข่าทั้งสองหันออกไปด้านข้างให้ได้เหลื่อม ก้าวข้างตัวนาง เมื่อก้าวขาไปด้านข้างแล้ว ขาที่ไม่ได้ก้าวจะหลบหัวเข่าเข้าหาตัวพร้อมเปิดส้นเท้า 7.1.3.5 ทืบเท้าหรือกระทุ้งเท้า คือการใช้จมูกเท้ากระทุ้งกับพื้นด้านหลัง และกระดกเท้า
60 ทิศหน้า ทิศขวา ทิศซ้าย ผู้ชม 7.1.3.6 กระดกเท้า คือการกระทุ้งเท้าแล้วต้องหนีบน่องขึ้นพร้อมกับดันหัวเข่าไป ด้านหลัง ส้นเท้าอยู่ระดับเอว 7.2 กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์(ย่าพลับ) กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครของทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) ผู้วิจัยได้รับความอนุเคราะห์จาก นายธงชัย ไพรพฤกษ์ ผู้ที่ได้รับการถ่ายทอดกระบวนท่ารำ โขน ละครจากคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) มาเป็นแบบการถ่ายรูปกระบวนท่ารำ ดังกล่าวของตัวพระ และผู้วิจัยเป็นแบบการถ่ายรูปกระบวนท่ารำตัวนาง สาเหตุที่ใช้ผู้ชายเป็นแบบ ในการถ่ายท่ารำทั้งตัวพระและตัวนางนั้น เนื่องจากคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) ผู้ชาย จะได้รับการฝึกหัดในบทบาททั้งตัวพระและตัวนาง อีกทั้งแผนผังเวทีที่มีความสำคัญต่อการแสดง เพื่อแสดงให้เห็นแนวทางการเคลื่อนไหวของผู้แสดง การแสดงชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) มีการเคลื่อนไหวด้วยการร่ายรำบนเวทีการแสดง ซึ่งจะแสดงในแผนผังดังภาพที่ 9 แผนผังเวที ทางเข้า ทางออก ภาพที่9 แผนผังเวที ที่มา: ผู้วิจัย ทิศหลัง
61 ตารางที่ 5 กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 1 รำออกเพลงทำนองเพลงรัว ทิศทาง: ด้านขวา วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้ายแล้วเอียงขวา มือขวา จีบปรกข้าง มือซ้ายตั้งวงหน้าระดับปาก (ท่าชักแป้ง) เท้าก้าวหน้าเท้าก้าวหน้าเท้าขวา ประเท้าซ้าย แล้วก้าวข้าง ตัวพระ ทิศทาง: ด้านขวา วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้ายแล้วเอียงขวา มือขวา จีบปรกข้าง มือซ้ายตั้งวงหน้าระดับปาก (ท่าชักแป้ง) เท้าขวาก้าวหน้า ประเท้าซ้ายแล้ว ก้าวข้าง 2 รำออกเพลงทำนองเพลงรัว ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะกลับเอียงไปมา มือขวาตั้งวง หน้าระดับปาก มือซ้ายจีบปรกข้าง (ปฏิบัติ ท่าชักแป้งจนหมดจังหวะ) เท้าซอยเท้า ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะกลับเอียงไปมา มือขวา ตั้งวงหน้าระดับปาก มือซ้ายจีบปรกข้าง (ปฏิบัติ ท่าชักแป้งจนหมดจังหวะ) เท้าซอยเท้า
62 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 3 รำออกเพลงทำนองเพลงรัว ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบนมือซ้าย ตั้งวงหน้าระดับปาก (ท่ารำร่าย) เท้าประสมเท้าขวา ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบนมือซ้าย ตั้งวงหน้าระดับปาก (ท่ารำร่าย) เท้าประสมเท้าขวา 4 รำออกเพลงทำนองเพลงรัว ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้าย ป้องหน้า เท้าก้าวหน้าเท้าขวา ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้าย ป้องหน้า เท้าก้าวหน้าเท้าขวา 5 รำออกเพลงทำนองเพลงรัว ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้าย ตั้งวงบน เท้าประสมเท้าซ้าย ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้าย ตั้งวงบน เท้าประสมเท้าซ้าย
63 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 6 รำออกเพลงทำนองเพลงรัว ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ท่ายืนตัวนาง ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ท่ายืนตัวพระ 7 เอื้อนก่อนเข้าบทร้อง ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวงตั้งวง มือ ซ้ายจีบหงายหักข้อมือเข้าลำตัว มือทั้งสองระดับอก เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวงตั้งวง มือ ซ้ายจีบหงายหักข้อมือเข้าลำตัว มือทั้งสองระดับอก เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย 8 เอื้อนก่อนเข้าบทร้อง ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้าย ตั้งวงบน เท้าวางส้นเท้าขวา ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้าย ตั้งวงบน เท้าวางส้นเท้าขวา
64 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 9 รำตามบทร้อง “ต่างจับ” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาจีบปรกข้าง มือซ้าย ตั้งวงล่าง เท้าก้าวหน้าเท้าขวา กระทุ้งเท้าซ้าย ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาจีบปรกข้าง มือซ้ายตั้งวงล่าง เท้าก้าวหน้าเท้าขวา กระทุ้งเท้าซ้าย 10 รำตามบทร้อง “ระบำ...เอื้อน” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบน มือซ้าย จีบหงายระดับชายพก เท้ากระดกเท้าซ้าย (สะดุ้งตัวกลับเอียงศีรษะพร้อมกับสะบัดจีบ ปฏิบัติ 2 ครั้งตามจังหวะ) ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบน มือซ้าย จีบหงายระดับชายพก เท้ากระดกเท้าซ้าย (สะดุ้งตัวกลับเอียงศีรษะพร้อมกับสะบัดจีบ ปฏิบัติ 2 ครั้งตามจังหวะ)
65 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 11 รำตามบทร้อง “รำ” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบน มือซ้ายจีบหงายระดับชายพก เท้ากระดกเท้าซ้าย (สะดุ้งตัว กลับเอียงศีรษะพร้อมกับสะบัดจีบ ปฏิบัติ 2 ครั้งตามจังหวะ) ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบน มือซ้ายจีบหงายระดับชายพก เท้ากระดกเท้าซ้าย (สะดุ้งตัวกลับเอียงศีรษะพร้อมกับสะบัดจีบ ปฏิบัติ 2 ครั้งตามจังหวะ) 12 รำตามบทร้อง “ฟ้อน...เอื้อน” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบน มือซ้ายจีบคว่ำแขนตึงระดับไหล่ เท้าวางหลัง เท้าขวาแล้วซอยเท้าวิ่งขึ้นหน้า–ลงหลัง (มือดึงจีบ ข้างลำตัว ปฏิบัติ 2 ครั้ง) ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบน มือซ้ายจีบคว่ำแขนตึงระดับไหล่ เท้าวางหลัง เท้าขวาแล้วซอยเท้าวิ่งขึ้นหน้า–ลงหลัง (มือดึงจีบ ข้างลำตัวปฏิบัติ 2 ครั้ง)
66 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 13 รำตามบทร้อง “ทอดกร” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาจีบหงายแขนตึง มือซ้ายจีบส่งหลัง เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาจีบหงายแขนตึง มือซ้ายจีบส่งหลัง เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย 14 รำตามบทร้อง “กรีดกราย” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านขวา วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวา ตั้งวงบน มือซ้ายจีบหงายแขนตึงระดับไหล่ เท้าก้าวหน้าเท้าขวา ยกเท้าซ้ายแล้วก้าวหน้า หมุนตัวกลับมาทิศด้านหน้า ตัวพระ ทิศทาง: ด้านขวา วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวา ตั้งวงบน มือซ้ายจีบหงายแขนตึงระดับไหล่ เท้าก้าวหน้าเท้าขวา ยกเท้าซ้ายแล้วก้าวหน้า หมุนตัวกลับมาทิศด้านหน้า
67 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 15 รำตามบทร้อง “เอื้อน” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาจีบหงายแขนตึง ระดับไหล่ มือซ้ายตั้งวงบนเท้าประเท้าซ้าย ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาจีบหงายแขนตึง ระดับไหล่ มือซ้ายตั้งวงบนเท้าประเท้าซ้าย 16 รำตามบทร้อง “ซ้ายขวา” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบน มือซ้าย จีบส่งหลัง เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบน มือซ้าย จีบส่งหลัง เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย
68 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 17 รำตามทำนองเพลง ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวงตั้งวง มือซ้าย จีบหงายหักข้อมือเข้าลำตัว มือทั้งสองระดับอก (ท่าโบก) เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวงตั้งวง มือซ้าย จีบหงายหักข้อมือเข้าลำตัว มือทั้งสองระดับอก (ท่าโบก) เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย 18 รำตามทำนองเพลง ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้าย ตั้งวงบน (ท่าโบก) เท้าวางส้นเท้าขวา (หลังจากนั้น ท่อนทำนองรับปฏิบัติซ้ำตั้งแต่บทร้อง “ต่างจับ” ไปจนถึง “ซ้ายขวา” ปฏิบัติท่าโบกทุกครั้งหลังจบ ท่อนเนื้อร้องและทำนองรับ) ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้าย ตั้งวงบน (ท่าโบก) เท้าวางส้นเท้าขวา (หลังจากนั้น ท่อนทำนองรับ ปฏิบัติซ้ำตั้งแต่บทร้อง “ต่างจับ” ไปจนถึง “ซ้ายขวา” ปฏิบัติท่าโบกทุกครั้งหลังจบ ท่อนเนื้อร้องและทำนองรับ)
69 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 19 รำตามบทร้อง “ร่ายเรียงเคียงคม” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้ายแล้วเอียงขวา มือขวา ตั้งวงบน มือซ้ายจีบหงายแขนตึงระดับไหล่ เท้าประเท้าขวา ก้าวหน้าเท้าขวาแล้ววิ่งซอยเท้า สลับที่กับตัวพระ ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวา จีบหงายแขนตึงระดับไหล่ มือซ้ายตั้งวงบน เท้าประเท้าซ้าย ก้าวหน้าเท้าซ้าย แล้ววิ่งซอยเท้า สลับที่กับตัวนาง 20 รำตามบทร้อง “เอื้อน” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาจีบหงายแขนตึง ระดับไหล่ มือซ้ายตั้งวงล่าง เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย แล้ววิ่งซอยเท้าสลับที่กับตัวพระ ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงล่าง มือซ้าย จีบหงายแขนตึงระดับไหล่ เท้าก้าวหน้าเท้าขวาแล้ว วิ่งซอยเท้าสลับที่กับตัวนาง
70 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 21 รำตามบทร้อง “ประสมตา” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวา ตั้งวงฝ่ามือแตะที่แก้มด้านซ้าย มือซ้ายจีบส่งหลัง (ท่าอาย) เท้าก้าวหน้าเท้าซ้ายแล้วก้าวหน้าเท้าขวา ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาท้าวเอว มือซ้าย จีบเข้าที่ปาก (ท่ายิ้ม) เท้ายืนตัวพระ 22 รำตามบทร้อง “เลี้ยวไล่” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านขวา วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวา ตั้งวงล่าง มือซ้ายจีบหงายระดับชายพก เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย จรดเท้าขวาแล้วซอยเท้า วิ่งหมุนตัวไปด้านหลังหลัง ตัวพระ ทิศทาง: ด้านขวา วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวา ตั้งวงล่าง มือซ้ายจีบหงายระดับชายพก เท้า ก้าวหน้าเท้าซ้าย จรดเท้าขวาแล้วซอยเท้าวิ่งหมุน ตัวไปด้านขวา กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครของทองทรัพย์ จันทราทิพย์
71 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 23 รำตามบทร้อง “ไขว่คว้า” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านซ้าย วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาจีบหงายระดับ ชายพก มือซ้ายจีบส่งหลัง เท้าก้าวหน้าขวา ตัวพระ ทิศทาง: ด้านขวา วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาจีบตะแคงระดับ ชายพก (ท่าคว้า) มือซ้ายท้าวสะเอว เท้าก้าวหน้า เท้าขวา 24 รำตามบทร้อง “เอื้อน” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านซ้าย วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้าย จีบหงายระดับชายพก เท้าก้าวหน้าซ้าย ตัวพระ ทิศทาง: ด้านขวา วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาท้าวสะเอว มือซ้ายจีบตะแคงระดับชายพก (ท่าคว้า) เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครของทองทรัพย์ จันทราทิพย์
72 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 25 รำตามบทร้อง “เป็นท่าทาง” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบน มือซ้ายตั้งวงหงายระดับวงกลางงอแขน เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย กระทุ้งเท้าขวาแล้วกระดก เท้าขวา ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบน มือซ้ายตั้งวงหงายระดับวงกลางงอแขน เท้าก้าวหน้าเท้าขวา กระทุ้งเท้าซ้ายแล้วกระดก เท้าซ้าย 26 รำตามทำนองเพลง ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวง มือซ้ายจีบหงายหักข้อมือเข้าลำตัว มือทั้งสอง ระดับอก เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวง มือซ้าย จีบหงายหักข้อมือเข้าลำตัว มือทั้งสองระดับอก เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย
73 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 27 รำตามทำนองเพลง ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้ายตั้งวงบน (ท่าโบก) เท้าวางส้นเท้าขวา (หลังจากนั้นท่อนทำนองรับปฏิบัติซ้ำตั้งแต่บทร้อง “ร่ายเรียง” ไปจนถึง “เป็นท่าทาง” ปฏิบัติท่าโบก ทุกครั้งหลังจบท่อนเนื้อร้องและทำนองรับ) ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้ายตั้งวงบน (ท่าโบก) เท้าวางส้นเท้าขวา (หลังจากนั้นท่อนทำนองรับ ปฏิบัติซ้ำตั้งแต่ บทร้อง “ร่ายเรียง” ไปจนถึง “เป็นท่าทาง” ปฏิบัติ ท่าโบกทุกครั้งหลังจบท่อนเนื้อร้องและทำนองรับ) 28 รำตามบทร้อง “ซ้อนจังหวะ” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวาตั้งวง แขนตึงระดับไหล่ มือซ้ายตั้งวงหงายงอแขนระดับ ศีรษะ (ท่าสอดสูง) เท้าจรดเท้าซ้าย ก้าวหน้า เท้าซ้าย จรดเท้าขวา ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวาตั้งวง แขนตึงระดับไหล่ มือซ้ายตั้งวงหงายงอแขนระดับ ศีรษะ (ท่าสอดสูง) เท้าจรดเท้าซ้าย ก้าวหน้า เท้าซ้าย จรดเท้าขวา
74 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 29 รำตามบทร้อง “ประเท้า..เอื้อน” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาหักข้อมือลง แขนตึงระดับอก มือซ้ายตั้งมือแขนตึงระดับอก ประเท้าเท้าขวา จากนั้นซอยเท้าวิ่งขึ้น – ลง พร้อมกับพลิกข้อมือไปมา ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาหักข้อมือลงแขน ตึงระดับอก มือซ้ายตั้งมือแขนตึงระดับอก ประเท้า เท้าขวา จากนั้นซอยเท้าวิ่งขึ้น – ลง พร้อมกับพลิก ข้อมือไปมา 30 รำตามบทร้อง “เคล่าคล่อง” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านขวา วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวา ตั้งวงบน มือซ้ายตั้งวงหงายระดับวงกลางงอแขน เท้าประเท้าขวาแล้วก้าวข้างเท้าขวา ตัวพระ ทิศทาง: ด้านขวา วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวา ตั้งวงบน มือซ้ายตั้งวงหงายระดับวงกลางงอแขน เท้าประเท้าขวาแล้วก้าวข้างเท้าขวา
75 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 31 รำตามบทร้อง “เลี้ยวลอด” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านขวา วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวา ตั้งวงล่าง มือซ้ายจีบหงายระดับชายพก เท้าก้าวหน้า เท้าซ้าย แล้วหมุนตัวไปทิศด้านหลัง ตัวพระ ทิศทาง: ด้านขวา วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวา ตั้งวงล่าง มือซ้ายจีบหงายระดับชายพก เท้าก้าวหน้า เท้าซ้าย แล้วหมุนรอบตัวกลับมาทิศด้านหน้า 32 รำตามบทร้อง “สอดคล้อง” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหลัง วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้ายแล้วเอียงขวา มือขวา จีบคว่ำ มือซ้ายตั้งวง จากนั้นมือขวาปล่อยจีบเป็น ตั้งวงบน มือซ้ายจีบส่งหลัง เท้าประเท้าขวาแล้ว ก้าวหน้าเท้าขวา ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวา จีบคว่ำ มือซ้ายตั้งวง จากนั้นมือขวาปล่อยจีบเป็นตั้ง วงบน มือซ้ายจีบส่งหลัง เท้าประเท้าขวาแล้ว ก้าวหน้าเท้าขวา
76 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 33 รำตามบทร้อง “เอื้อน” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหลัง วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบน มือซ้าย จีบส่งหลัง เท้าวิ่งซอยเท้าเป็นวงสลับที่กับตัวพระ ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบน มือซ้าย จีบส่งหลัง เท้าวิ่งซอยเท้าเป็นวงกลมสลับที่กับตัวนาง 34 รำตามบทร้อง “ไปตามหว่าง” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหลัง วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวา ตั้งวงบน มือซ้ายจีบหงายแขนตึงระดับไหล่ เท้าประเท้าซ้ายก้าวหน้าเท้าซ้าย ซอยเท้าวิ่งเป็น วงกลมสลับที่กับตัวพระ ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวา ตั้งวงบน มือซ้ายจีบหงายแขนตึงระดับไหล่ เท้าประเท้าซ้ายก้าวหน้าเท้าซ้าย ซอยเท้าวิ่งเป็น วงกลมสลับที่กับตัวพระ กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครของทองทรัพย์ จันทราทิพย์
77 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 35 รำตามทำนองเพลง ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวง มือซ้าย จีบหงายหักข้อมือเข้าลำตัว มือทั้งสองระดับอก (ท่าโบก) เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวง มือซ้าย จีบหงายหักข้อมือเข้าลำตัว มือทั้งสองระดับอก (ท่าโบก) เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย 36 รำตามทำนองเพลง ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้ายตั้งวงบน (ท่าโบก) เท้าวางส้นเท้าขวา (หลังจากนั้นท่อนทำนองรับปฏิบัติซ้ำตั้งแต่บทร้อง “ซ้อนจังหวะ” ไปจนถึง “ไปตามหว่าง” ปฏิบัติ ท่าโบกทุกครั้งหลังจบท่อนเนื้อร้องและทำนองรับ) ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้ายตั้งวงบน (ท่าโบก) เท้าวางส้นเท้าขวา (หลังจากนั้นท่อนทำนองรับ ปฏิบัติซ้ำตั้งแต่บทร้อง “ต่างจับ” ไปจนถึง “ซ้ายขวา” ปฏิบัติท่าโบก ทุกครั้งหลังจบท่อนเนื้อร้องและทำนองรับ)
78 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 37 รำตามบทร้อง “วนเวียน” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาจีบปรกข้าง มือซ้ายตั้งวงกลางงอแขน เท้าถอนเท้าขวาประเท้าซ้าย ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหลัง วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาจีบปรกข้าง มือซ้ายตั้งวงกลางงอแขน เท้าถอนเท้าขวาประเท้าซ้าย 38 รำตามบทร้อง “เหียนหัน” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวงบน มือซ้าย ตั้งวงหงายงอแขนระดับวงกลาง เท้าก้าวหน้าเท้า ซ้าย แล้วซอยเท้าวิ่งเป็นวงสลับที่กับตัวพระ ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหลัง วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวงบน มือซ้าย ตั้งวงหงายงอแขนระดับวงกลาง เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย แล้วซอยเท้าวิ่งเป็นวงสลับที่กับตัวนาง
79 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 39 รำตามบทร้อง “เอื้อน” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวงกลางงอแขน มือซ้ายจีบปรกข้าง เท้าถอนเท้าซ้ายประเท้าขวา ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหลัง วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวงกลางงอแขน มือซ้ายจีบปรกข้าง เท้าถอนเท้าซ้ายประเท้าขวา 40 รำตามบทร้อง “เอื้อน” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงหงายงอแขน ระดับวงกลาง มือซ้ายตั้งวงบน เท้าก้าวหน้าเท้าขวา แล้วซอยเท้าวิ่งเป็นวงสลับที่กับตัวพระ ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหลัง วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงหงายงอแขน ระดับวงกลาง มือซ้ายตั้งวงบน เท้าก้าวหน้าเท้าขวา แล้วซอยเท้าวิ่งเป็นวงสลับที่กับตัวนาง กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครของทองทรัพย์ จันทราทิพย์
80 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 41 รำตามบทร้อง “กั้น” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านขวา วิธีปฏิบัติ: ศีรษะลักคอซ้าย มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้ายจีบหงายระดับชายพกเท้าก้าวหน้าเท้าขวา ตัวพระ ทิศทาง: ด้านซ้าย วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวงแขนตึง ระดับไหล่ มือซ้ายตั้งวงล่าง เท้าก้าวข้างเท้าซ้าย 42 รำตามบทร้อง “กาง” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านขวา วิธีปฏิบัติ: ศีรษะลักคอขวา มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้ายจีบหงายระดับชายพกเท้าก้าวหน้าเท้าขวา ตัวพระ ทิศทาง: ด้านซ้าย วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือทั้งสองตั้งวงแขนตึง ระดับไหล่ เท้าก้าวข้างเท้าขวา 43 รำตามบทร้อง “เป็นคู่ๆ” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือทั้งสองจีบคว่ำงอแขน อยู่ระดับอก เท้าถอนเท้าขวาประเท้าซ้าย ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหลัง วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือทั้งสองจีบคว่ำงอแขน อยู่ระดับอก เท้าถอนเท้าขวาประเท้าซ้าย
81 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 44 รำตามบทร้อง “อยู่กลาง” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวงบน มือซ้ายตั้งวงกลางแขนตึงระดับไหล่ เท้าก้าวหน้า เท้าซ้าย ซอยเท้าวิ่งวนเป็นวงแล้วกลับมา ทิศด้านหน้า จากนั้นสะบัดข้อมือจากตัวพระ แล้วหมุนรอบตัวกลับมาทิศด้านหน้า ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือทั้งสองจับที่ปลายนิ้ว ของตัวนาง เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย ซอยเท้าวิ่งวนเป็น วงแล้วกลับมาทิศด้านหน้า จากนั้นปล่อยมือจาก ตัวนางแล้วหมุนรอบตัวกลับมาทิศด้านหน้า 45 รำตามบทร้อง “อัมพร” ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้ายแล้วเอียงขวา มือขวาตั้ง วงแขนตึงระดับไหล่ มือซ้ายตั้งวงหงายงอแขน ระดับศีรษะ เท้าก้าวหน้าขวา กระทุ้งเท้าซ้าย แล้วกระดกเท้าซ้าย ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้ายแล้วเอียงขวา มือขวาตั้ง วงแขนตึงระดับไหล่ มือซ้ายตั้งวงหงายงอแขน ระดับศีรษะ เท้าก้าวหน้าขวา กระทุ้งเท้าซ้าย แล้วกระดกเท้าซ้าย
82 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 46 รำตามทำนองเพลง ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวง มือซ้าย จีบหงายหักข้อมือเข้าลำตัว มือทั้งสองระดับอก (ท่าโบก) เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวง มือซ้าย จีบหงายหักข้อมือเข้าลำตัว มือทั้งสองระดับอก (ท่าโบก) เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย 47 รำตามทำนองเพลง ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาจีบส่งหลังมือซ้าย ตั้งวงบน (ท่าโบก) เท้าวางส้นเท้าขวา (หลังจากนั้น ท่อนทำนองรับปฏิบัติซ้ำตั้งแต่บทร้อง “วนเวียน” ไปจนถึง “อัมพร” ปฏิบัติท่าโบกทุกครั้งหลังจบท่อน เนื้อร้องและทำนองรับ) ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาจีบส่งหลัง มือซ้าย ตั้งวงบน (ท่าโบก) เท้าวางส้นเท้าขวา (หลังจากนั้น ท่อนทำนองรับ ปฏิบัติซ้ำตั้งแต่บทร้อง “วนเวียน” ไปจนถึง “อัมพร” ปฏิบัติท่าโบกทุกครั้งหลังจบท่อน เนื้อร้องและทำนองรับ)
83 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 48 รำเข้าตามทำนองเพลงเร็ว – ลา ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงล่าง มือซ้ายจีบหงายระดับชายพก เท้าประสมเท้าซ้าย สะดุ้งตัวพร้อมกับตบจมูกเท้าตามจังหวะ ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงล่าง มือซ้ายจีบหงายระดับชายพก เท้าประสมเท้าซ้าย สะดุ้งตัวพร้อมกับตบจมูกเท้าตามจังหวะ 49 รำเข้าตามทำนองเพลงเร็ว – ลา ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาจีบหงายระดับ ชายพก มือซ้ายตั้งวงล่าง เท้าประสมเท้าขวา สะดุ้งตัวพร้อมกับตบจมูกเท้าตามจังหวะ ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: : ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาจีบหงายระดับ ชายพก มือซ้ายตั้งวงล่าง เท้าประสมเท้าขวา สะดุ้งตัวพร้อมกับตบจมูกเท้าตามจังหวะ กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครของทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) ผู้วิจัยได้รับความอนุเคราะห์จาก นายธงชัย ไพรพฤกษ์ ผู้ที่ได้รับการถ่ายทอดกระบวนท่ารำ โขน ละครจากคณะละครของทองทรัพย์ จันทราทิพย์(ย่าพลับ) ร่วม 10 ปีมาเป็นแบบการถ่ายรูป
84 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 50 รำเข้าตามทำนองเพลงเร็ว – ลา ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบน มือซ้าย จีบส่งหลัง เท้าประเท้าขวา สะดุ้งตัวพร้อมกับ ตบจมูกเท้าตามจังหวะ จากนั้นถัดเท้าขวาเดินเข้าคู่ กับตัวพระ ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงบน มือซ้าย จีบส่งหลัง เท้าประเท้าขวา สะดุ้งตัวพร้อมกับ ตบจมูกเท้าตามจังหวะ จากนั้นถัดเท้าขวาเดินเข้าคู่ กับตัวนาง 51 รำเข้าตามทำนองเพลงเร็ว – ลา ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาตั้งวงบน มือซ้าย ตั้งวงแขนตึงระดับไหล่ เท้าถัดเท้าขวาเดินเป็นวง แล้วหมุนกลับมาทิศด้านหน้า จากนั้นสะบัดข้อมือ เล็กน้อย หมุนรอบตัวอีก 1 รอบ ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย ศีรษะเอียงซ้าย มือทั้งสอง จับที่ปลายนิ้วของตัวนาง เท้าถัดเท้าขวาเดินเป็นวง แล้วหมุนกลับมาทิศด้านหน้า จากนั้นปล่อยมือจาก ตัวนาง หมุนรอบตัวอีก 1 รอบ
85 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 52 รำเข้าตามทำนองเพลงเร็ว – ลา ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาจีบหงายระดับชายพก มือซ้ายตั้งวงไสข้อมือข้างลำตัว (ปัดข้อมือตัวพระ) เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย แล้วหมุนตัวไปทิศด้านหลัง ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงไสข้อมือเข้าที่ข้าง ลำตัวของตัวนาง มือซ้ายท้าวเอว เท้าก้าวหน้าขวา แล้วหมุนตัวไปทิศด้านหลัง 53 รำเข้าตามทำนองเพลงเร็ว – ลา ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหลัง วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวา มือขวาตั้งวงปัดมือตัวพระ ระดับคาง มือซ้ายจีบหงายระดับชายพกเท้าก้าวหน้า เท้าขวา แล้วหมุนตัวกลับมาทิศด้านหน้า ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหลัง วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาท้าวเอว มือซ้ายตั้ง วงเชยที่ระดับคางของตัวนาง เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย แล้วหมุนตัวกลับมาทิศด้านหน้า
86 ตารางที่ 5กระบวนท่ารำชุดจับระบำ (ระบำหน้าช้าง) ของคณะละครทองทรัพย์ จันทราทิพย์ (ย่าพลับ) (ต่อ) ที่ รูปภาพ อธิบายท่ารำ 54 รำเข้าตามทำนองเพลงเร็ว – ลา ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือทั้งสองแตะที่ไหล่ของ ตัวพระ ผลักออกเล็กน้อย เท้าก้าวหน้าเท้าซ้าย ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวากำข้อมือหลวม ๆ กันข้อศอกขึ้น มือซ้ายท้าวเอว เท้ายืนตัวพระ 55 รำเข้าตามทำนองเพลงเร็ว – ลา ตัวนาง ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงขวาแล้วเอียงซ้าย มือขวา จีบส่งหลัง มือซ้ายตั้งวงฝ่ามือแตะที่แก้มด้านซ้าย (ท่าอาย) เท้าก้าวหน้าเท้าซ้ายแล้วก้าวหน้าเท้าขวา แล้วหมุนตัวหันหน้าเข้าหาตัวพระ ตัวพระ ทิศทาง: ด้านหน้า วิธีปฏิบัติ: ศีรษะเอียงซ้าย มือขวาท้าวเอว มือซ้าย จีบเข้าที่ปาก (ท่ายิ้ม) เท้ายืนตัวพระ