Buku Pelajaran Bahasa Bali
᭚ᬉᬤ᭄ᬬᬵᬦᬰᬵᬲ᭄ᬢ � ᭟
Udiana Sastra
SMA/SMuKntuKk elas XII
Tim Penyusun
Buku Pelajaran Bahasa Bali
᭚ᬉᬤ᭄ᬬᬵᬦᬰᬵᬲ᭄ᬢ � ᭟
Udiana Sastra
SMA/SMK Kelas XII
Pembina:
TIA Kusuma Wardhani, S.H., M.M.
Dr. Made Alit Mariana, M.Pd.
Tim Penyusun/Editor:
Dr. Wayan Suardiana.
Dr. I Nyoman Suwija, M.Hum.
Ketut Ardana, M.Pd.
Gst Ngr Yoga, S.Kom.
Ni Wayan Sariani, S.Pd., M.Hum.
Nyoman Suka Ardiyasa, S.Pd.B, M.Pd., M.Fil.H.
I Gede Nala Antara, M.Hum.
Wayan Mudiarni, S.Pd, M.M.
Gst Ngr Agung Artini, S.Pd.
I Gede Gita Purnama Arsa Putra, S.S., M.Hum.
Raka Prama Putra
Ketut Irma Parwati, S.E., M.Pd.
Ayu Putri Suryaningrat, S.S., M.Hum.
Ida Bagus Surya Matra, S.S., M.Pd.
Wahyu Wirayuda, S.S.
Layout dan Ilustrasi:
Ida Bagus Komang Sudarma, S.Pd.
I Dewa Gede Para Marta
Gede Desar Yuartha Putra
I Wayan Eka Sudam Bariana
PANGAKSAMA
Om Swastyastu.
Malarapan pasuécan Ida Sang Hyang Widhi Wasa, buku pakét Palajahan Siswa
Basa Bali puniki prasida kapuputang. Sasuratan buku puniki matetujon nyiagayang
materi ajah sané manut ring aab jagaté taler anut ring wewidangan kakuub palajahan
basa miwah sastra Bali. Puniki pacang pinaka dasar kaweruhan miwah kawagedan,
kanggén nglimbakang paplajahan ring sekolah-sekolah sane wénten ring Provinsi Bali.
Saking buku puniki para guru miwah siswa sané jagi malajah, pacang molihang
tuntunan sané becik gumanti tetujon mlajahin basa miwah sastra Baliné prasida
kamolihang. Buku puniki kasusun olih pangremba sané sampun waged ri sajeroning
kawéntenan Basa Bali. Titiang pinaka manggalaning Dinas Pendidikan Pemuda dan
Olah Raga ngaturang dahat suksma majeng ring angga tim penyusun bukuné puniki.
Sinah sampun daging buku puniki kantun akéh kakiranganipun. Antuk punika,
banget titiang mapinunas mangda lédang para guru miwah sujana basa Baliné ngicénin
paweweh gumanti bénjangan prasida paripurna.
Om Santih, Santih, Santih, Om.
Dénpasar, 1 Juli 2016
Kepala Dinas Pendidikan Pemuda dan
Olahraga Provinsi Bali,
TIA Kusuma Wardhani, S.H., M.M.
(NIP. 195908221984032007)
i
PANGAKSAMA
Om Swastyastu.
Malarapan pasuécan Ida Sang Hyang Widhi Wasa, buku pakét
Palajahan Bahasa Bali Siswa Kelas XII Sekolah Menengah Atas lan Kejuruan
puniki prasida kapuputang. Sasuratan buku puniki matetujon nyiagayang materi
ajah sané manut ring aab jagaté taler anut ring wewidangan kakuub palajahan
basa lan sastra Bali. Buku puniki pinaka dasar kaweruhan lan
kawagedan, kanggén nglimbakang paplajahan basa lan sastra Bali ring
sekolah menéngah wekasan.
Ring buku puniki, para guru miwah siswa SMA/SMK Kelas XII
sané jagi malajah, pacang ngamolihang tuntunan sané becik gumanti
tetujon mlajahin basa lan sastra Baliné prasida kamolihang. Yadiastun
kantun kirang, buku puniki sampun kasurat madasar teori ilmu basa lan
sastra Bali saha kajangkepin soal-soal pinaka lembar karya siswa
(LKS), saha kajangkepin piteket tuntunan karakter wangsa.
Titiang patut ngangkenin mungguing daging buku puniki kantun
akéh kakiranganipun. Antuk punika, banget titiang mapinunas mangda
lédang para guru lan sang maraga sujana ring widang basa lan sastra Bali,
ngicénin paweweh gumanti bénjangan prasida paripurna.
Om Santih, Santih, Santih, Om.
Dénpasar, 1 Juli 2016
Tim Penyusun
ii
DAGING CAKEPAN
PANGAKSAMA SAKING KEPALA DINAS PENDIDIKAN,
PEMUDA DAN OLAH RAGA PROVINSI BALI..............................i
PANGAKSAMA.....................................................................................ii
DAGING CAKEPAN.............................................................................iii
PETA KONSEP ......................................................................................v
BAB I DHARMA WACANA............................................ 1
Palajahan 1 Dharma Wacana ..........................................................2
Palajahan 2 Nyurat Dharma Wacana ............................................7
BAB II AKSARA BALI .................................................... 12
Palajahan 1 Wacana Maaksaksara Bali ........................................13
Palajahan 2 Nyurat Papan Nama ..................................................18
Palajahan 3 Atur Piuning ...............................................................22
BAB III TATA BASA BALI ............................................. 27
Palajahan 1 Kruna Wilangan.............................................................28
Palajahan 2 Kruna Polah....................................................................31
Palajahan 3 Lengkara Lumaksana Miwah Lengkara Linaksana .35
BAB IV ANGGAH UNGGUHING BASA BALI ........... 40
Palajahan 1 Mababaosan Ring Sawitra ...........................................41
Palajahan 2 Wacana Pendidikan .......................................................45
Palajahan 3 Swalapatra......................................................................49
BAB V GATRA BALI....................................................... 54
Palajahan 1 Orti Média Cétak ..........................................................55
Palajahan 2 Orti Média Eléktronik ..................................................59
Palajahan 3 Pewaraan Utawi Penyiaran ........................................62
BAB VI KASUSASTRAAN ............................................. 67
iii
Palajahan 1 Kasusastraan Manut Aab Jagat ..................................68
Palajahan 2 Kasusastraan Manut Wangun .....................................73
BAB VII SESULUH SAJERONING PUISI................... 79
Palajahan 1 Puisi Bali Anyar...........................................................80
BAB VIII GANCARAN ................................................... 92
Palajahan 1 Gancaran Bali Modérn Novél ......................................93
Palajahan 2 Gancaran Bali Tradisional Itihasa...............................97
BAB IX WIDYA TULA .................................................... 102
Palajahan 1 Satua Babad................................................................... 103
Palajahan 2 Carita Pawayangan .....................................................107
BAB X PARIBASA ...........................................................113
Palajahan 1 Sloka miwah Sesapan...................................................114
PAMUPUT ..............................................................................................118
DAFTAR PUSTAKA..............................................................................119
GLOSARIUM ........................................................................................124
iv
PETA KONSEP
Materi Bahasa
Bali
Kelas XI
I DHARMA WACANA VI KASUSASTRAAN
1. Dharma Wacana 1. Kasusastraan Manut
2. Nyurat Dharma Aab Jagat
Wacana 2. Kasusastraan Manut
Wangun
II AKSARA BALI
1. Wacana Maaksaksara VII SESULUH
Bali SAJERONING PUISI
2. Nyurat Papan Nama
3. Atur Piuning 1. Puisi Bali Anyar
III TATA BASA BALI VIII GANCARAN
1. Kruna Wilangan 1. Gancaran Bali Modérn
2. Kruna Polah Novél
3. Lengkara Lumaksana 2. Gancaran Bali
Miwah Lengkara Tradisional Itihasa
Linaksana
IX WIDYA TULA
IV ANGGAH UNGGUHIN 1. Satua Babad
BASA BALI 2. Carita Pawayangan
1. Mababaosan Ring X PARIBASA
Sawitra 1. Sloka miwah Sesapan
2. Wacana Pendidikan
3. Swalapatra
V GATRA BALI
1. Orti Média Cétak
2. Orti Média Eléktronik
3. Pewaraan Utawi
Penyiaran
v
BAB I
DHARMA WACANA
Kompeténsi Dasar
3.1 Menganalisis wacana lisan non
sastra dharma wacana dari
berbagai sumber
4.1 Memproduksi teks dharma wa-
cana berbagai acara dengan ba-
hasa Bali.
Indikator
3.1.1 Ngwacén téks dharma wacana
3.1.2 Ngrereh piteket sajeroning
3.1.3 dharma wacana
3.1.4 Nlatarang tata cara madharma
3.1.5 wacana
3.1.6 Nlatarang wangun dharma
4.1.1 wacana
Nlatarang tata cara makarya
dharma wacana
Nlatarang soroh daging dhar-
ma wacana
Nyurat dharma wacana
Palajahan 1 Dharma Wacana
Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep
Panglimbak pangajahan basa Bali ring aab jagaté sekadi mangkin sampun sayan ngamecikang,
sané kasinahang antuk kawéntenan basa Baliné kaanggé ring widang informal sekadi ring
pakraman, sekaa truna-truni, taler punika ring widang pendidikan . Silih sinunggil kawagedan sané
kaplajahin ring widang pendidikan inggih punika kawagedan mabasa Bali, rikalaning madharma
wacana. Mangda alit-alité uning ring indik dharma wacana, ngiring uratiang pitakéné puniki !
1. Napi sujatiné dharma wacanané punika ?
2. Indik napi sané kebaosang ring dharma wacana ?
3. Sira sané ketah micayang dharma wacana ?
4. Napi pikenoh dharma wacana punika ?
Pidabdab 2. Ngwacén Téks Dharma Wacana
Mangda alit-alité prasida ngwikanin indik dharma wacana indayang uratiang tur wacén téks
dharma wacanané ring sor, raris selehin daging miwah tata carané madharma wacana.
SUBAKTI RING CATUR GURU
Inggih Ida dané sinareng sami, utamané majeng ring para panuréksa sané dahat kusumayang
titiang. Sadurung titiang ngawitin matur lugrayang titiang ngaturang pangastungkar “Om Swas-
tyastu”.
Ida dané Sareng sami sané wangiang titiang, sadurung titiang nglaturang matur ngiring
sareng sami nyakupang kara kalih nyinahang rasa angayubagia majeng ring Ida Sang Hyang Widhi
Wasa, duaning wantah sangkaning pasuécan Ida, titiang ping kalih ida dané prasida masadu ajeng
iriki ring galahé sané becik sakadi mangkin. Dumadak sareng sami prasida ngamangguhang kara-
hajengan, labda karya, sidaning don.
Inggih maduluran pangastungkara druéné mo-
gi-mogi Ida Sang Hyang Parama Kawi sih kinasih
Suwécamicayang karahajengan. Sakémaon banget
titiang ngalungsur geng rena sinampura riantuk ka-
nambetan titiang kalintang, prasangga purun nglan-
gkungin linggih Ida danéné jagi matur amatra indik
“Subakti Ring Catur Guru”.
Inggih pamiarsa sinareng sami, sajeroning
maosang indik subakti ring catur guru, mangda
janten i raga prasida nyinahang pangubaktiné ring https://ebayktiii.files.wordpress.com/2011/04/berbakti-ke-orang-tua.jpg
linggih sang maraga guru, sapatutné i raga uning sang sapasira kémanten sané kabaos pinaka
guru. Manawita ida dané sampun sauninga ring catur guru punika, patpat sang sané kabaos guru,
sané gumanti patut baktinin. Inggihan punika :
kaping siki, sang maraga guru rupaka, I Biang kalawan I Aji. Akéh karasa piutang i ragané
marep ring linggih danéné, ngawit saking ngembasang saking sajeroning garba ngantos wéntené
sakadi mangkin, wantah sangkaning guru rupaka, sané ngupapira i raga sinareng sami, tan su-
rud-surud kinasih danéné. Sangkaning asapunika wénten kabaos ”Nora ana sih, angluihaken
2 Dharma Wacana UDIANA SASTRA
sih, ikang artanaya”. Nénten ja wénten sané prasida https://penasoekarno.files.wordpress.com
ngasorang kaluihan tresnan sih I Rerama marep ring
pianaknyané, mawinan asapunika i raga patut nglak-
sanayang piteket-piteket, pawarah-warah danéné,
maka cihna i raga nyalanang sasananing pianak tur
nyihnayang rasa bakti ring linggih danéné, samaliha
nénten dados tungkas, tulak ring pituduh rerama.
Kaping kalih, sang maraga guru pangajian, boya
ja wénten tios wantah para guru ring sekolahan. Patut
http://menara-fm.com/wp-content/uploads/2016/01/sembahyang.jpg pisan taler nyinahang pangubakti ring linggih ida,
bilih-bilih i raga pinaka sisia sakadi mangkin. Pangubaktin ragané marep ring linggih idané ka-
lintang andap pisan yan imbangang ring kalascarian danéné suéca ngicénin kaweruhan pinaka
bekel nincapang kauripan kawekas ring jagat puniki.
Sané kaping tiga, sang maraga guru wisésa, pamerintah kabaos sakadi mangkin. Sang sané
ngaryanin uger-uger, manawi yan ring désa pakraman kabaos awig-awig sané nyandang pisan
tinutin, duaning awig-awig sané kakardinin punika pinaka sasuluh sepat siku-siku rikalaning ma-
pidabdab ngamargiang parilaksana. Parilaksana nénten satata ngulurin indria, ngulurin manah,
mapan ikang manah tan adué tepi, doh para i raga prasida nginutin. Wénten kabaos ”Apan ikang
manah ngaranya, ya ika wit ring indrya, maprawérti, ta ya, ring suba asuba karma, matangian
ikang manah juga prihen kahretanya sakareng”. Tegesipun, sané kabaos manah wantah maka
pangawit pawetuan parilaksana becik lan kaon, punika ngawinang saking mangkin, i raga mangda
prasida ngeret sané kabaos manah. Watesin manah punika, laksanayang antuk awig-awig utawi
aturan-aturan, pinaka cihna i raga subakti ring guru wisésa mangdané sinareng sami nemu karaha-
jengan lan kerta raharja.
Kaping pat, wantah ida sang maraga guru Swadyaya, Ida Sang Hyang Widi Wasa. Wéntené
i raga sakadi mangkin wantah sangkaning Ida sané ngicén pangurip, patut pisan i raga satata
éling mangubakti ring linggih Ida, satata ngastiti nunasang mangda Ida satata lédang mapaica
karahayuan, karahajengan jagaté sami. I raga para sisia patut pisan satata éling ring linggih Ida,
malarapan antuk teleb malajahang angga sané pinih utama tur sakala kanggén cihna pangubakti
ring linggih Idané. Mapan teleb malajah, punika sampun marupa swadarmaning sisia. Ring Arjuna
Wiwaha wénten kabaos ”Wyapi wyapaka sarining parama tatwa, durlaba kita” Ida Sang Hyang
Widi nyusup ring sarwa bawa, taler pinaka sarining tatwa utama. Ring sajeroning malajah nyujur
kaweruhan taler kanggén jalaran nyujur genah Ida Sang Hyang Widi Wasa.
Inggih ida dané taler para sameton sinareng sami, mangkin patut pisan satata subakti ring
guru, napi malih kawéntenan i ragané dados sisia patut pisan ngelarang pangubakti ring linggih
sang maraga guru, nincapang pangweruhan sané utama, sakéwanten ri sampuné ngamolihang pan-
gweruhan, ngiring anggén kaweruhan punika nincapang kauripan mangda maguna ring angga
miwah parajana sinamian. ”Wyar tékang japa mantra yan kalimur déning rajah muang tamah”.
Yadiastun uning ring pangweruhan, sakéwanten rajah tamah kantun kaliput jroning angga tan
paguna kabaos punika.
Inggih, wantah asapunika prasida antuk titiang
matur, dumogi atur titiang wénten pikenohipun, tur
mawanti-wanti titiang nunas geng rena sinampura
ri pét wénten atur titiang tan manut ring arsa tan
nganutin sasuduk basa punika wantah riantukan ka-
nambetan titiang kalintang. Pinaka panguntat pu-
putang titiang antuk parama santi
”Om Santih, Santih, Santih, Om”
UDIANA SASTRA Dharma Wacana 3
Pidabdab 3 Kerta Basa
Yéning sampun wusan alit-alité nguratiang miwah ngwacén Dharma Wacana inucap ngiring
rereh wirasan kruna sané macétak séndéh ring sor puniki!
No Lengkara Wirasan kruna
1 Bagia pisan manah titiang prasida kacunduk rahinané
mangkin.
2 Dumadak-dumadik sareng sami ngamangguhang kara-
hajengan.
3 Pinunas titiang ida dané prasida ngaksamayang kawimu-
dan titian
4 Pinaka panguntat puputang titiang antuk parama santi.
5 Akidik atur titiang dumogi wénten pikenohipun.
6 Tan dados lémpas ring pawarah-warah rerama.
7 Nénten wénten ngasorang indik kinasihan i rerama.
8 Teleb pesan ia nrima papalajahan.
9 Wantah ibiang sané ngembasang alit-alité sareng sami.
10 Wénten patpat sané kabaos papalihan guruné.
Pidabdab 4 Cawis pitakén ring sor!
Disampuné uning ring teges kruna miwah ngwacén téks dharma wacanané durus widyatulayang
raris widyatulayang indiké ring sor puniki :
1. Sapunapi penampén alitalité majeng ring indik catur guru punika !
...........................................................................................................................................................
2. Indayang tlatarang napi pikenoh suang-suang catur guruné punika ring kauripan kramané
sané mangkin !
...........................................................................................................................................................
3. Manut penampén alit-alité sapunapi sapatutné iraga malaksana majeng ring suang- suang
catur guru punika mangda anut swéca kalawan baktiné !
...........................................................................................................................................................
4. Indayang tlatarang napi swadarmané dados sisia mangda kebaos sisia utama !
...........................................................................................................................................................
5. Sapunapi carané nyihnayang rasa bakti ring suang-suang catur guru punika ?
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 5 Pangresep Indik Madharma Wacana
5.1 Teges Dharma Wecana
Dharma wacana inggih punika bebaosan utawi wacana sané madaging indik agama, adat
istiadat, miwah budaya sané kabaktayang ring ajeng sang sareng akéh saha kawangun antuk
bantang bebaosan , genah, galah/kala, miwah patra. Munggwing tetujon ngaturang dharma
wacana inggih punika:
4 Dharma Wacana UDIANA SASTRA
• Anggen ngawewehin kaweruhan
• Nelebang ajaran agama miwah budaya
• Ngamargiang paindikan agama,budaya miwah adat istiadat ring masyarakat (warga),
wangsa, lan negara.
Dharma wacana sané becik sapatutnyané nganggén basa sané becik, sadarana, miwah nénten
nganggén istilah-istilah asing. Soroh materi sané kaunggahang ring dharma wacana madasar antuk
ajahan agama, adat lan budaya.
5.2 Tatacara Madharma Wacana
Wénten makudang-kudang tata cara madharma
wacana inggih punika:
• Spontan
Metoda spontan punika sang sané madharma wecana
sampun uning inti utawi daging naskah dharma wacana
punika.
• Madue utawi nganggen teks
commons.wikimedia.org Metoda punika sang sané madharma wacana sampun mad-
ué teks sakéwanten durung madué pengalaman madharma
wacana punika mawinan téks kawacén sekadi sané sampun
kasiagayang.
• Memoriter
Naskah dharma wacana sampun kasiagayang raris kaapalang olih sang sané madharma wa-
cana.
• Ekstemporan
Ring metoda puniki, sang sané madharma wacana maktayang unteng-unteng napi sane pa-
cang katlatarang, raris kalimbakang sajeroning madharma wacana.
5.3 Tetikes Madharma Wacana
Sajeroning maktayang dharma wacana , mangda napi sané kawedar prasida kauratiang
saha mangda prasida nudut kayun sang sané miarsayang, sang orator patut taler nguratiang tetike-
san mapidarta minakadi ring sor puniki:
• Wicara inggih punika kawagedan ngeninin indik topik utawi tema sané kabaktayang mangda
prasida nudut kayun sang sané mirengang.
• Wiraga inggih punika semita, laras, agem, utawi bahasa tubuh sang sané maktayang dharma
wacana punika.
• Wirama inggih punika tata suara sané mapaiketan ring suara/vokal miwah intonasi sané anut
ring punggelan lengkara mangda kapireng lengut.
• Wirasa inggih punika rasa penghayatan ritatkala maktayang dharma wacana mangda daging
dharma wacanané punika prasida nuek pikayunan sang sané mirengang.
UDIANA SASTRA Dharma Wacana 5
Pidabdab 6 Putuduh
A. Disampuné alit-alité ngaresepang miwah ngidyatulayang indik pangresep dharma wa-
cana miwah tatacara madarma wacana ring ajeng ngiring cawis pitakené ring sor puniki
!
NO Pitakén Panyawis
1 Indayang tuturang anaké ané sapunapi
kaucapang sampun waged miwah resep
ring daging Dharma Wacana ( wicara)?
2 Manut alit-alité sapunapi semitané sané
becik rikala Madharma Wacana?
3 Manut penampén alit-alité sapunapi
carané nentuang daging Dharma Wacana
mangda seneng sang miragiang?
4 Napi sané aptiang alit-alité wusan
mirengang Dharma Wacana ?
B. Baktayang dharma wacana sané mamurda “Subakti Ring Catur Guru” punika ring
arepan kelasé mangda nudut kayun
6 Dharma Wacana UDIANA SASTRA
Palajahan 2 Tata Cara Nyurat Dharma Wacana
Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep
Wusan miragiang dharma wacana sané mamurda Subakti Ring Guru punika alit-alité patut
uning ring tata cara ngwangun téks dharma wacana. Duwaning sapunika ngiring uratiang pitakéné
puniki:
1. Sapunapi pepalihan wangun Dharma wacana punika?
2. Napi daging pepalihan punika?
3. Sapunapi carané nyurat Dharma wacana ?
Pidabdab 2 NgwacénTata Cara Nyurat Dharma Wacana
Disampuné alit-alité ngwikanin indik daging miwah tatujon madharma wacana, ngiring
mangkin uratiang bebaosanné ring sor, mangdadané alit-alité taler resep ring sapunapi carané
ngwagun téks Dharma wacana. Dwaning sapunika, uratiang miwah pikayunin sapariindik sané
kabaosang ring sor
Ngwangun Naskah Dharma Wacana
Ring arepan kantin sekolahé Mang Santi sareng Luh Sastrani kacingak seken pisan mabe-
baosan, raris katakénin olih Putu Oka sané liwat lakar ngamulihang.
Putu Oka : ”Tusing mulih Luh, seken sajan rasané ngorta ajak dadua?”
Luh Sastrani : ”Mulih..., Mai endén malu Tu !”
Putu Oka : ”Ada apa né sarat pesan ?”
Luh Sastrani : ”Putu maan pilihan lomba ?”
Putu Oka : ”Maan. Tiang piliha mageguritan, kala sing man ngalih pasangan ”.
Mang Santi : ”Péh, aluuuh tinggal ngapalang dogén”.
Putu Oka : ”Apa aluh, dadi apalang dogén, men agemné, tata carané masanin,konden bin
ngwiletné, sing perlu masih palajahin ?”.
Mang Santi : ”Né Luh Sastrani, piliha madharma wacana, tiang tagihina naskah. Putu ngelah
naskah Dharma wacana Tu ? Baang ja ia ngidih éngkén ja !”
Luh Sastrani : “Sajan Tu, ngelah naskah baang ja tiang nyilih. Tiang tusing bisa ngaé”.
Putu Oka : ”Péh Iluh, yan moné dueg iluhé ngomong, masak ngaé naskah amonto dogén
tuara bisa. Suba baanga téma ?”
Luh Sastrani : ”Suba, sakéwala tiang tusing bisa”.
Putu Oka : ”Begbeg ngoraang tusing bisa”.
Mang Santi : ”Sing ia bisa Tu. Apa dogén isin
Putu Oka dharma wacanané Tu ?”
: “Komang sing ngelah buku tékn-
Mang Santi
Luh Sastrani ik-téknik madharma wacana ?”
: “Pidan ngelah ja, jani dija kadén ia”.
: ”Eda ja buin ngalih buku. Mai ja
negak malu, baang tiang bayangan
bedik. Kénkén runtutan isin dharma
wacanané, apang énggalan tiang nyi- https://www.pexels.com/photo/people-coffee-meeting-team-7096/
daang ngaé”
UDIANA SASTRA Dharma Wacana 7
Sareng tiga raris negak ring téras sekolahé. Putu Oka raris nlatarang.
Putu Oka : “Di naskahé paling malu katulis murda, yan nyidayang murdané apang masifat
menuntun ”.
Luh Sastrani : “Yan murdané suba kapinéh baan tiang. Yan di pamahbahné apa dogén isiné ?”
Putu Oka : “O.., ditu biasané misi salam hormat ring sang sané kairing madharma wacana,
ngawit uli kadudukané tegehan nganteg ka timpal-timpal ané bareng ajak madhar-
ma wacana, astiti ring Ida Sang Hyang Widi, ditu orahang masi murdan madhar-
ma wacanané
Luh Satrini : “Dadi pejangin paribasa ditu Tu ?”
Putu Oka : “Dadi, biasané ditu misi rasa ngéndépang raga, upaminé ada anak ngisinin sakadi,
“Titiang puniki tan bina sakadi i kunang-kunang anarung sasi, milu-milu tuung
ngamiletin dharma wacana puniki”.
Luh Satrini : “Di bagian pamaparané kénkén Tu ?”
Putu Oka : “Pamaparané apang jelas nyen, apang misi pertimbangan muah pembuktian,
apang anak ané ningehang santep buina percaya tekén isin dharma wacanané !”
Luh Satrini : “Di penguntatné beneh misi saran-saran pada ditu Tu ?”
Putu Oka : “Beneh, lénan tekén kacutetang madharma wacanané, isinin masih saran muah
nunas pangampura ring ida danéné sané miarsayang !”
Mang Santi : “Aget Luh matemu ngajak Putu Oka, tiang takonina tekén i luh tunian nanging
tiang tusing nawang”.
Luh Satrani : “Putu yan sagét tiang tusing nyidayang, tiang matakon kema nah!”
Putu Oka : “Nah, bél dogén tiang malu. O... bapak tiangé suba teka nyemput, tiang maluan
nah !“
Luh Sastrani : “Nah Tu...“
Luh Sastrani sareng Nyoman Santi sareng mabancutan raris budal.
Pidabdab 3. Kerta Basa
Wusan ngwacén miwah ngaresepang pabligbagan para sisyané ring ajeng indik tata carané
madharma wacana ngiring rereh napi wirasan krunané puniki !
No Kruna Artinipun
1 ngorta
2 kacutetang
3 di penguntatné
4 ngamiletin
5 kunang-kunang anarung sasi
6 ngéndépang raga
7 sarat pesan
8 agemné
9 masanin
10 santep
8 Dharma Wacana UDIANA SASTRA
Pidabdab 4 Nyawis pitakén
Widyatulayang indiké ring sor raris cawis pitakéné puniki!
1. Terangang sira manten sané mabebaosan, miwah indik napi sané sarat kabaosang!
...........................................................................................................................................................
2. Manut penampén alit-alité napi jakti matembang ring gaguritan élahan ring madharma
wacana? Napi mawinan sapunika ?
...........................................................................................................................................................
3. Tlatarang napi binané matembang sareng madharma wacana?
...........................................................................................................................................................
4. Matembang sané patut kauningin miwah kelaksanayang inggih punika :
...........................................................................................................................................................
5. Madharma wacana sané patut kauningin miwah kelaksanayang inggih punika :
...........................................................................................................................................................
6. Manut rerembugan alit-alité ring ajeng napi manten sané patut kawikanin yéning jagi
nyurat Dharma wacana ?
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 5 Pangresep Indik Tata Cara Nyurat Dharma Wacana
5.1 Tata cara nyurat Dharma Wecana
Sadurung madharma wacana, ketahipun sang sané jagi madharma wacana patut sampun
maduwé naskah. Kemaon wénten taler sang sané jagi madharma wacana tan madué naskah.
dwaning sapunika ngiring uratiang tata cara nyurat dharma wacanané puiki :
• Wed bebaosan kapolih ring buku sané madaging tattwa, tata susila, upacara agama,
pendidikan agama, lingkungan hidup , miwah sané lianan
• Ngresepang daging bebaosan
Madharma wacana sané becik inggih punika yening sané madharman wacana sampun resep
ring daging bebaosan tur madasar antuk buku sumber sané patut
• Kerangka
Kerangka puniki mabuat pisan awinan yening sampun uning ring karangkanyané, pastika
pacang dangan nglimbakang idé sané kasurat ring naskah dharma wacana punika.
• Nyurat dharma wacana sané saderana miwah jelas
Saderana punika maartos naskahnyané tan madaging langkungan ring unteng dharma wa-
cana , Jelas artos miwah tetueknyané, jelas basa, wed, miwah daging dharma wacana puni-
ka.
• Nganggén Basa sané patut tur becik mangda sané mirengang dharma wacana punika aluh
ngeresepan daging dharma wacanané.
• • Wilangan Naskah sané patut . Naskah dharma wacana puniki dados tan akeh, manut ring
acarannyané. Durasi waktu utawi galah sawatara 15 utawi 20 menit, pinih akéh 30 menit.
5.2 Pamitegep Dharma Wecana
Mangda pascat ngaryanang Dharma Wacana, wénten makudang-kudang paletan sané patut
kauningin, makadi:
UDIANA SASTRA Dharma Wacana 9
• Murda wacana manut topik miwah téma
• Purwakaning atur kariinin antuk panganjali Swastiastu
• Huluning bantang atur, sané madaging rasa angayubagia miwah rasa suksma ring Ida Hyang
Parama Wisésa
• Raris aturang ring pamiarsa unteng wacana druéné
• Pangringkes atur utawi kesimpulan wacana
• Paungu atur utawi saran-saran sané kabaos jaga winungué iwang atur.
• Parama Shanti.
5.3 Wangun Dharma Wecana
Widangan dharma wacana inggih punika:
• Pamahbah madaging:
A. Pangastungkara
B. Matur suksma ring pangenter acara
C. Ngastiti bhakti majeng ring Ida Sang Hyang Widhi
• Daging
D. Mahbahang daging dharma wacana sané manut ring bantang bebaosan ngenenin indik
adat, budaya miwah agama
• Pamuput
E. Madaging indik reringkesan daging bebaosan
F. Nyutetang napi sané kaaptiang miwah parama santi
Pidabdab 6 Pituduh
Disampuné alit-alité ngwacen miwah resep ring bebaosan ring ajeng durus saurin pitakéné
puniki !
No Pikakén Pasaur
Napi mawinan sekancaning indik sané kedharma
wacanayang patut wénten wed ipun ?
Telatarang indik napi sané patut kaunggahang
sajeroning pamuput dharma wacana ?
Napi mawinan sajeroning madharma wacana patut
madaging pacutetan ipun ?
Indayang telatarang sapinapi carané makarya
murdan dharma wacana ?
Manut penampén alit-alité napi sané patut
kasiagayang piaka pamitegep madharma wacana ?
10 Dharma Wacana UDIANA SASTRA
Pidabdab 7 Pituduh
Indayang makarya naskah dharma wacana antuk téma bebas tur présentasiang ring
arepan klasé!
Pidabdab 8 Ringkesan
Ringkesan
Dharma Wecana inggih punika wacana sane madaging indik agama sane kabaktayang ring
umat Hindu manut ring kahanan, bantang, wangun jenis karya keagamaan, genah, galah/kala, lan
patraSajeroning maktayang dharma wacana , mangda napi sane kawedar prasida kauratiang saha
mangda prasida nudut kayun sang sane miarsayang, sang orator patut taler nguratiang tetikesan
mapidarta minakadi ring sor puniki:Wicara inggih punika ngeninin indik topik utawi tema pidarta,
sane prasida nudut kayun para pamiars Wiraga inggih punika semita, laras, agem, utawi bahasa
tubuh sang sane maktayang pidarta. Wirama inggih punika tata suara sane mapaiketan ring suara/
vokal miwah intonasi sane anut ring punggelan lengkara mangda kapireng lengut.Wirasa inggih
punika rasa penghayatan ritatkala maktayang pidarta mangda daging pidarta punika prasida nuek
pikayunan sang sane mirengang.
tnnÀ ewo* s³Ú Õnlu su /.
TAN HANA WONG SWASTA NULUS
UDIANA SASTRA Dharma Wacana 11
BAB II
AKSARA BALI
Kompeténsi Dasar Indikator
3.2 Memahami dan mengimplementa- 3.2.1 Ngrereh wirasan kruna ring
sikan penggunaan aksara Bali dalam wacana maaksara Bali
wacana pengetahuan, papan nama
dan pengumuman beraksara Bali 3.2.2 Nyaritayang daging wacana
maaksara Bali
4.2 Memproduksi papan nama dan
pengumuman beraksara Bali 3.2.3 Ngeniang pikenoh wacana saje-
roning kauripan
3.2.4 Nlatarang tata cara nyurat papan
nama antuk aksara Bali
3.2.5 Nlatarang indik ngwigunayang
pasang aksara sajeroning nyurat
papan nama
3.2.6 Melajah nyurat papan nama
antuk aksara Bali
3.2.7 Nlatarang tatacara nyurat atur
piuning antuk aksara Bali
3.2.8 Ngwigunayang pasang aksara
sajeroning nyurat atur piuning.
3.2.9 Mlajah nyurat atur piuning antuk
aksara Bali
4.2.1 Nyutar papan nama utawi atur
piuning antuk aksara Bali
Palajahan 1 Wacana Maaksaksara Bali
Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep
Sasuratan basa Baliné wénten sané kasurat antuk huruf Latin miwah basa Bali antuk aksara
Bali. Yening jagi ngwacén wacana sané maaksara Bali alit alité patut ngawikanin indik aksara
miwah tata carané ngwacén . mangdané prasida ngwikanin indiké puniki ngiring cawis pitakéné
puniki
1. Napi sané kawastanin aksara ?
2. Sapunapi pepalihan soroh aksara Baliné?.
3. Indik napi sané patut kauningin yéning jagi ngwacén wacana maaksara Bali?
Pidabdab 2 Ngwacén Wacana Maaksara Bali
http://mw2.google.com/mw-panoramio/photos/medium/35501423.jpg
puptu ndã .*u
<nujut\ál/,20,s)epÓmã$,1904,kplÖËIekomlkmæi;dipsisied]snuer,g)
l;wÙ*ocinhulidiÿklimnÓn/.kpelh)enÓopuyu*.disubenm2tnÀtibn/,segtÀdt)
khutusnæmÎinÓ;bÞnÑhulibtwimodn/,6p/,Á,lipÎ&,t\ÐilÎ&hidrojbdu*.henZ)
ÿn%rojdibdu*,mvie[khidecoek(od\ur;hgu*pm)cutn/,miw;hidecoeko(dg)
ea\ur;ednæs(.hiÿhutusn/bÞnÑnunsÎ&hidecoek(odhp*hidnwu(pÎeby,3600,ri\ái
t/,edn&ÿpZÿé kiÀdenÿdÿi snk(u dli;\mÎ æsrã *br*kplÖËeI komlenkmæi;ditu.
pni nu sbiÀ dÞ enhe) noÓ ktlu knÀ k¡Óá diÀ ecoeko( d.kxÎ khlu ndiÀ endsi n,(u tsu h& d\Î
mæsãr*br*kpl/.hihutusn/bÞnÑbÎnÓiÿlnÓsã±dl/.kbewosÀnÓ±kÀidecoek(od,hibÞnÑ\
li;dli;edoegn/.edn&eketohidecoek(odÿkli;,subhigum)ãbewoes,lk(nnÑ\i
nÀibÞnÑ,dêsÓ±pc*2bu(dipuputn/.buwinæidenÂsegtÓ)kkplæ)r*bÞnÑ,sÊg)puæhsZéÿtb)
dilà¡w;mÎiy)m/.tnærrpnuæegtå)buegÑ]ÿsnu(,khujninãonßimisÓ)eknàøËym/.p\gb) gu ]iÀ u
rdduent)k)dÑitZé¡*ÿbu\Ðk/.ditumt)mut)eknæÎjuritãdue\.ditusiyetremgti.
buwinßnienÂsiyetdik)simn/.t)rusÐtehnuæiytà¡w;kstÎiy.pÎjuritãdu*\muk/.
UDIANA SASTRA Aksara Bali 13
henddei snpt,i hdi ecoekod( ge) a\ru ;ednæs,( khri b& onærsme) ton/,rbki l;i ptu pÎ tu ,iÎ p\u á
wmiw;prmZÇhødecoek(odmkhê±nnæpu utn/.dti usyi etremgti.
]ru ddeu n\mku /,\ju nni jÀ mi mi si /,tn(u Zu ÿ)é lm¡À ;wêdni æru .i koldti hu di ecoeko( dg)
ea\ur;ednæs(ÿesddippÎ\n/.pitu*dinmk)elonæÎe\ÿdistÎiy.buwinßnienÂÿ]urd-
duÿbÞnÑenÿ\uhugæm)cuten,kg)bugÀ¡lik\inà¡w;hulik)elod/.ditusubmcd*pÎjuritã-
deu \n\pá ni /.henddei snptÿi hdi ÿecoeko( d\ru ;pmc) tu n/,khri h& nk±Ó æmÎ si rÙ ,I prs)
m)eton/,prpu\áwmuw;prmZÇÿ.hidmpkhê±næc*puputnÑippÎ\n/.hidecoek(odkh-
pti nÀ k±Ó æxtøÒ ÿkkl;i ,mkdÿi hdi pdxtÒ mn/,mwi ;hdi pdxtÒ lgskg& yiÎ tg) ldã .*u d-i
tuÿsiyetÿremgti.liyu]urdduenmtimiw;pÎjuriet.kldituhidecoek(od,pÎmisÙrI,pu
tpÎ tu miÎ wi ;hdi pxÎ mÒ kl;i esdrp& p\Î n/.
twu ti wu ;hdi pwÎ ri sm,i \ku hu k* styiÎ n/.\e) tohni pÐ ttU n/,nxi hiÒ ni m±á .i blu næu e) pmÓ ,$ã
1906,bdm*u rkwwbonbiÀ nÞ .Ñ 0.
Pidabdab 3. Kerta Basa
Yening sampun alit-alité ngwacén miwah nguratiang wacana puniki ngiring rereh wirasan
krunané ring sor puniki !
NO Kruna Wirasan kruna
1 kmæ;i .
2 m2tntÀ bi n/.
3 mvei [k.
4 kdl;i \Îmæsãrb* r.
5 khlu ndÀi en.
6 hihutsu n/bnÞ bÑ nÎ Óÿi .
7 \li;dli;edoegn/.
8 \l;i dli;edoegn/.
9 dês±Ópc2* b(du pi pu utn.
10 sÊgp) æu hsZéÿt.
14 Aksara Bali UDIANA SASTRA
Pidabdab 4 nyawis pitakén
Mangdané alit-alité sumeken tatas uning ring daging wacana Puputan Badung ngiring cawis
pitakéné ring sor !
1. Caritayang napi sujatiné sané saratang ipun IBelanda nangkil ring raja Badung ?
...........................................................................................................................................................
2. Sapunapi pikayunan alit-alité miragiang solah I Blanda daweg punika ?
...........................................................................................................................................................
3. Napi mawinan Ida Sang Prabu mutusang perang puputan ?
...........................................................................................................................................................
4. Sapunapi penampén alit-alité majeng ring indik puputan Badung punika?
...........................................................................................................................................................
5. Manut alit alité napi piteket sané kapolihang wusan miragiang indik pemargin Ida Cokorda
Pamecutan duk punika miwah napi pikenoh perang puputan badung ring krama Baliné
mangkin ?
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 5 Pangresep Indik Aksara Bali
5.1 Aksara Suara miwah warga Aksara Wianjana
A. Warga Aksara Suara Dirga
Aksara Suara Warga Aksara Nama Tulisan Latin
a - kara a
Á Kantia (guttural) i - kara i
÷ Talawia (serebral) u - kara u
ú Ostia (bilabial)
6 Kantia-talawia (gut- e - kara e
tural-serebral)
ü Kantia-talawia (gut- ja - jero ai
tural-serebral)
O Kantia-ostia o - kara o
(guttural-palatal)
B. Warga Aksara Wianjana
No Aksara/ Alpa Maha Alpa Maha Anu Arda Usma Wisarga
Warga Prana Prana Prana Prana Suara swara
1 Kantia k ¼ gf \ - - h
2 Talawia c .....È j ü Zÿ y ´ -
3 Murdania ` ~ÿ Œ Œ x r ³ -
4 Dantia t q dŒ nl s -
5 Ostia p | bv m w - -
UDIANA SASTRA Aksara Bali 15
5.2 Pasang Aksara Arda Suara
Aksara Ardasuara , tegesipun aksara setengah suara, luir ipun : ,y,r,l,w, tur madué wewenang
kakalih sakadi suara miwah wianjana.
* Yéning wewenang ipun sakadi wianjana patut katulis majajar, sakadi :
duwø. nénten dados kasurat: dÙø.
tuw. nénten dados kasurat: t.Ù
søyp/. nénten dados kasurat : sêp/.
* Wewenang ipun sakadi aksara suara, yéning ipun mangkep ring wianjana kasurat nganggé
panganggé aksara ardasuara, sakadi :
sut.É byÙ . ck.É
stÙ.
gum/b%Þ. ck.É
Pidabdab 6 Pituduh
A. Yening alit-alité yukti sampun cacep ngwacé wacana sané maaksara Bali, indayang gen-
tosin punggelan wacana ring sor antuk hurup Latin !
]ru ddeu n\mku /,\ju nni jÀ mi mi si /,tn(u Zu ÿ)é lm¡À ;wêdni æru .i koldti hu di ecoeko( dge) a\u
r;ednæsÿ( esddpi p\Î n/.pti d*u ni mke) lonæeÎ \ÿdsi tyiÎ .bwu ni nß ei nÿÂ ]ru ddÿu bnÞ eÑ nÿ\u
hugæm)cuten,kg)bugÀ¡lik\inà¡w;hulik)elod/.ditusubmcd*pÎjuritãdue\n\ápin/.
henddei snptÿi hdi ÿecoeko( d\ru ;pmc) tu n/,khri h& nk±Ó æmÎ si rÙ ,I prsm) e) ton/,prp\u á
wmwu ;prmZÿÇ .hdi mpkhên± æcp* pu tu npiÑ p\Î n/.
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
B. Surat punggelan wacana ring sor antuk aksara Bali
Industri pariwisata ring Bali ngranjing ring jajaran top dunia. Napi mawinan asapunika,
riantukan wénten makudang kamar hotél lan vila sané sampun matarif satusan yuta rupiah
awengi kémanten. Genah hiburan malam antuk tarifnyané mael taler kalintang élah kapanggihin
16 Aksara Bali UDIANA SASTRA
ring Bali. Kémahon ring walik punika, panyiuan krama kantun idupnyané tuara utawi miskin.
Kadirasa wantah ngajeng kémanten ipun tan prasida. Derasnyané gemerincing dolar saking
séktor pariwisata durung prasida kadadosang ukuran ring kramanyané kasengguh idup sejahtera.
Paindikan punika kabligbagang ring sajeroning acara Isin Gumi Radio Singaraja FM 92,0 Mhz
rahina Buda, 19 Septémber 2012 lintang.
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
……………………………………………………………………………………………………
UDIANA SASTRA Aksara Bali 17
Palajahan 2 Nyurat Papan Nama
Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep
Papan nama mabuat pisan kawigunannyané kanggén nyantenang wastan genah, kator,pura,
sekolah msl.Indik sasuratan papan nama ring Bali kaaptiang pisan mangda nganggé aksara aksara
Bali miwah huruf latin. indiké puniki marupa silih tunggil pamargi ngrajengang budaya Bali.
Manut Pasamuhan Agung Bahasa Bali warsa 1957, pasang aksara Bali sané kaanggén wantah
pasang aksara Purwa Dresata. pasang aksara punika taler manggé rikala nyurat papan nama.
Mangda alit-alité uning ring tata cara nyrat papan nama ngiring cawis pitakéné ring sor puniki!
1. Napi sané kebaos papan nama?
2. Ring dija anaké ngenahang papan nama?
3. Napi tujuan anaké ngwangun papan nama?
Pidabdab 2 Nguratiang Sasuratan Papan Nama!
Ringkesan modérn sané mangkin sampun nglimbak kaanggén ring sajeroning nyuratang
papan nama ,sané kasurat antuk cecirén apit carik siki, kasurat manut ucapannyané yéning wit
krunanyané saking basa Indonesia , nanging kruna – kruna sané marupa pasang pageh , kasurat
napi kawéntenanyané .Ngiring uratiang sasuratan papan nama ring sor :
belbZé(ÿe¾ d}¾ ÿÁdt/k)smi n/
BALÉ BANJAR DÉSA ADAT KESIMAN
dei dnæs(
DI DENPASAR
STM NEGERI 1 DENPASAR
,6s/et,6m/ng) ri,1,ednæs(
Jalan Cokroaminoto 84 Denpasar
jln/,ecoekoÎ hmienoeto,84,eanæs.(
DI DENPASAR
diednæs(
18 Aksara Bali UDIANA SASTRA
Pidabdab 3 Nyawis Pitakén
Yéning sampun nguratiang imba sasurtan papan nama punika ngiring cawis pitakéné puiki !
1. Napi kawigunan papan nama punika ?
...........................................................................................................................................................
2. Napi pabinayan makakalih papan namané ring ajeng?
...........................................................................................................................................................
3. Napi mawinan sasuratan ipun mabinayan?
...........................................................................................................................................................
4. Terangang sapunapi carané nyurat papan nama sané patut?
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 4 Pangresep Indik Nyurat Papan Nama
4.1 Nyuratan Aksara Anceng Ring Papan Nama
Panglimbak sané mamargi mangkin ring
sajeroning aksara Bali ring aab jagat sané mangkin,
ritatkala Pemerintah Provinsi Bali sampun prasida
ngicénin uratian sareng palestarian bahasa lan
aksara Bali. Uratian sané kaicén nénten sawates
Perda, sakémaon ngicénin galah majeng ring
panglaksanannyané ring lapangan, sané pacang
prasida karasayang ring kahuripan. ring sajeroning
nyuratan aksara anceng ri panyuratan papan nama,
sané kapikukuhang antuk Surat édaran No. 01/1995
indik ajakan dan imbauan majeng ring kramané https://cayapatabintanguny.files.wordpress.com/2013/12/1.jpg
mangda ngwigunayang aksara Bali ring sajeroning panyuratan papan nama ring instansi
pemerintahan miwah suasta. Asapunika taler indik wastan-wastan hotel, restoran, nama jalan,
bale banjar, pura, objek wisata, lan genah-genah sané tiosan ring sawidangan jagat Bali
Aksara anceng utawi reringkesan kruna , sané mawit saking kruna kacutetang tur kaambil
kecap ipun wantah asiki. Wandané sané pinih ajeng atawa wandané sané pinih pungkur. Parindik
aksara anceng punika, makéhan kapanggihin ring sajeroning lontar- lontar sakadi : 1. Usada
mwah 2. Wariga. Tios ring punika taler kaanggé ring sajeroning nyuratang daging kolofon utawi
patinget indik wusan nedun utawi nyurat lontar. taler ring sajeroning nyuratang wilangan, sané
kacihnayang antuk cecirén apit carik kalih ,,
4.2 Panyuratan Ringkesan utawi singkatan
Ring basa Bali ringkesan naler kawastaninAksaraAnceng, inggih punikaaksara sané kacutetang
kaambil kecap ipun wantah asiki sané ring arep kruna tur kaapit antuk carik. Kawéntenan aksara
anceng punika ring sajeroning kawigunan panyuratannyané , kakepah dados tigang paos , inggih
punika :Reringkesan tradisional, Reringkesan modern, miwah, akronim
Aksara anceng puniki katah kaanggen nyurat ring lontar-lontar, minakadi Wariga, Usada, Pipil, msl.
A. Ringkesan Tradisional
Ringkesan tradisional makéhan kambil saking lontar wariga miwah usada. Aksara sane kacutetang
kambil kecap ipuné wantah asiki
UDIANA SASTRA Aksara Bali 19
(a) Reringkesan kruna ring lontar Usada, sakadi :
,t, Kawacén tamba
,], Kawacén úaraóa
(b) Reringkesan kruna ring lontar Wariga, sakadi :
Pancawara :
,ú,ÿ Kawacén umanis
,Ï,ÿ Kawacén redite
(c) Reringkesan kruna sané maanggé ring sajeroning kolofon , sakadi :
,t*, Kawacén tanggal
,p*, Kawacén panglong
B. Ringkesan modern sané mangkin sampun nglimbak kaanggén ring sajeroning nyuratang
papan nama, sané kasurat taler antuk cecirén apit carik siki, kasurat manut ucapanny-
ané yéning wit krunanyané saking basa Indonesia, nanging kruna – kruna sané marupa
pasang pageh, kasurat napi kawéntenanyané, sakadi :
SMP = ,6s/ÿ6m/ÿep, SMA = ,6s/ÿ6m/ÿÁ,
SMK = ,6s/ÿ6m/ÿk, STSI = ,6s/ÿetÿ6s/ÿ÷,
4.3 Tata Cara Nyurat Papan Nama
Penulisan papan nama nganggé aksara Bali kaanutang ring sajeroning panganggénnyané
inggih punika :
c. Ranah Adat
d. Ranah Modern
A. Ranah Adat
Sané patut polih uratian ring sajeroning panyuratan papan nama ranah adat puniki inggih
punika :Indik panganggén aksara Bali nganutin fungsi budayanyané (internal), luiré :
* Aturan panyuratan aksara nganutin pikolih-pikolih pauwahan sané sampun kacumpunin.
* Panyuratan sané nganggé dwiaksara (Bali – Latin) penulisan aksara Bali (ngranjing taler
ring sajeroning aksara suci ) kasurat ring luhuring huruf Latin.
* Panyuratan genah-genah suci (pura) lembga adat sekadi desa, banjar msl
Panyuratan papan nama ring sajeroning ranah adat nganggé pasang aksara purwa dresta
antuk pola rumus aksara Bali magenah ring duur huruf latin upami :
(BB= Bahasa Bali, AB=Aksara Bali, HL= Huruf Latin)
B. Ranah Modéren
Mabinayan ring ranah adat, panyuratan papan nama antuk aksara Bali ninutin sakadi ring sor
puniki :
20 Aksara Bali UDIANA SASTRA
• Aksara Bali nénten malih kaanggé nyuratang lambang bunyi aksara Bali, sakémaon kaang-
gé nyuratang lambang bunyi basa Indonesia utawi basa asing sané mabinayan nganutin
karakter linguistiknyané soang-soang.
• Ring sajeroning wangun dwiaksara, aksara Bali kasurat kadi ring sor
( BI= Bahasa Indonesia , HL= Huruf Latin , AB= Aksara Bali )
Pidabdab 5 Pituduh !
Indayang makarya papan nama manut ranah adat miwah modérn pada asiki !
UDIANA SASTRA Aksara Bali 21
Palajahan 3 Atur Piuning
Pidabdab 1 Ngwangun pangresep
Sasuratan wastan kantor utawi genah adat ring Bali patut nginutin Surat Edaran Gubernur
Bali No.1 warsa 1995 indik Sasuratan Dwiaksara (Latin-Bali) Sapunika taler indik sasuratan
pangumuman minakadi ring objek wisata. Pakéling puniki kaanggé nglimbakang informasi sané
mabuat sajeroning pakraman. Duaning sapunika indayang uratiang indiké puniki :
1. Rikala sapunapi anaké nyobiahang atur piuning?
2. Ring dija ketah anaké ngunggahang atur piuning?
3. Napi kawigunan atur piuning punika ?
4. Sapunapi carané nyurat atur piuning ?
Pidabdab 2. Ngwacén Sasuratan Atur Piuning
Ngiring uratiang tur wacén atur piuning ring sor !
Atur Piuning
Om Swastiastu,
Atur piuning ring ida dane krama sinamian mungguing karya (usaba) ring Pura Dalem Puri
Besakih jaga kamargiang sakadi dudonan ring sor puniki :
1. Patabuhan Usaba saha caru ring rahina Anggara Kliwon Kulantir tanggal 27 Januari 2013,
kalanturang nedunang Ida Bhatara Mayang-mayang ring tapakan palinggih.
2. Puncak karya (Usaba) ring rahina Sukra Pon Kulantir tanggal 30 Januari, wenginé Ida
Batara katuran masineb.
3. Mantuk ring para pamedek galah maturan sampun dados saking Buda Umanis Kulantir
tanggal 28 Januari 2013
4. Menawi wénten Ida Dané ayat pacang mendak nuntun (ngajar-ajar) tunas titiang mangda
nénten ngamargiang ring wuku kulantir sakeng tanggal 25 kantos 31 januari 2013, duaning
galahe kosek pisan
Asapunika atur piuning titiang mangdéné ida dané sané ayat pedek tangkil prasida tatas uning,
tur tan lali titiang ngaturang suksmaning manah.
Om Shantih Shantih Shantih Om
Besakih, 20 Januari 2013
Pangemong Pura Dalem Puri Besakih
Ttd
I Gusti Mangku Ngurah Kubayan
22 Aksara Bali UDIANA SASTRA
Pidabdab 3 Kerta Basa
Yéning sampun wusan gwacén atur piuning punika ngiring rereh wirasan krnané ring sor
punki!
NO Kruna Wirasannipun
1 nginutin
2 ayat pedek
3 kosek pisan
4 patabuhan usaba
5 mendak nuntun
Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Cawis pitakéné rung sor puniki
1. Ritatkala acara napi atur piuningé ring ajeng kasurat?
...........................................................................................................................................................
2. Manut alit-alité napiké atur piuningé kadi asapuniki kantun mawiguna ring aab jagaté
mangkin? Napi masinan?
...........................................................................................................................................................
3. Tlatarang manut penampen alit-alité ring kemajuan téknologi sekadi mangkin sané cén
becikan atur piuningé kasurat kadi ring ajeng napi ke SMS kémantén , ?
...........................................................................................................................................................
4. Yéning maosang ajeg Bali sapunapi carané midabdabin indiké kadi puniki?
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 5 Pangresep Indik Atur Piuning
5.1 Teges Atur Piuning
Panglimbak teknologi ring aab jagaté mangkin, sampun karasa sayan nglimbak, madasra
antuk kacanggihan teknologi, informasi punika sayan ngélahang kapanggihin.”Pakéling” punika,
wantah silih sinunggil piranti sajeroning jagi nglimbakang kawéntenan pakaryan majeng ring
anak tiosan. Pakéling punika dados taler kaanggé nglimbakang informasi sané sampun karasa
mabuat ring sajeroning acara sané kamargiang dados marupa pamflet utawi kaunggahang ring
sajeroning media cetak. Napi malih ring aab jagaté mangkin, media elektronik lan media cetak
sakadi internet, télvisi, koran, Radio, miwah sané lianan, sampun nglimbak ring pakraman, sané
makrana élah jagi nglimbakang “pakéling” punika ring anak tiosan.
Ri antukan punika, “Pakéling” taler mabuat pisan kawigunannyané ri tatkala sang sané
nruwénang karya mikayunin mangda karya sané jagi kalaksanayang prasida nglimbak majeng
ring anak tiosan.
Ring sor puniki kaunggahang conto “Pakéling”, sakadi :
UDIANA SASTRA Aksara Bali 23
5.2 Nyurat Atur Piuning (Ranah Adat)
Sajeroning nyurat atur piuning utawi pengumuman ranah adat, patut taler kasurat ngangén
dwiaksara, aksara Bali kasurat ring duur huruf Latin. Upami : Nyurat atur piuning ring ”Pura
Taman Ayun”, Mengwi.
htu(pw\u u,
ATUR PAWUNGU
1,eynp& c*\zÉ &ké pru ptUtßsedokÉ&pcl) .*
1. Yéning pacang ngranjing ka pura patut masadok ring Pacelang.
2,\Éz&ké ejÉownæurpttU eå \ná Àm)ãd/.
2. Ngranjing ka jroan pura, patut ngnggén ambed.
3,prpmd) )kætUsÏm* mêrkÏski næru .
3. Para pamedek patut sareng mamiara karesikan pura!
5.3 Nyurat Atur Piuning Ranah Dinas
Sajeroning nyurat atur piuning utawi pengumuman ranah dinas, masurat dwiaksara, huruf
Latin magenah ring luhuring aksara Bali. Upami Atur Pawungu ring Objek Wisata ”Pantai Sanur”
PENGUMUMAN
p\) mu umn/,
Para pengunjung dimohon mentaati tata tertib:
prp)\uz*d¡é iemoehon)ßnÓhtti ttt$ ei b/:
1. Ikut menjaga kelestarian alam lingkungan.
1.hiktu )ßnégk2) sÓrênlÀ mi\Þ \¡Ð n/,
2. Tidak membuang sampah sembarangan.
2.tdi km)ß ãw¡ *smæ;s)mrã \n/,
5.4 Ringkesan Modérn
Sajaba uger-uger sasuratan aksara anceng (ringkesan tradisi), wénten taler ringkesan modern,
sakadi ring sor puniki.
• Ringkesan modérn sané ring basa Indonésia kawastanin singkatan kasurat manut ucapanny-
ané saha patut kaapit antuk carik siki, umpami:
24 Aksara Bali UDIANA SASTRA
No. Latin Bali No. Latin Bali
1 BRI ,eb6÷( , 3 DPR ,edep6,(
2 RCTI ,6(ecet÷, 4 LPD ,6l/eped
• Ringkesan modérn sané ring basa Indonésia kawastanin akronim kasurat manut ucapanny-
ané saha patut kaapit antuk carik siki.
No. Latin Bali No. Latin Bali
1 IKIP ,÷kip/, 2 STIKOM ,seiÓ kom/,
3 PEMILU ,pm) li u,
4 BALITA ,blit,
Pidabdab 6 Pituduh
Salin atur piuning puniki antuk aksara Bali !
Atur Piuning
Om Swastiastu,
Atur piuning ring ida dané krama sinamian mungguing karya (usaba) ring Pura Dalem Puri
Besakih jaga kamargiang sakadi dudonan ring sor puniki :
1. Patabuhan Usaba saha caru ring rahina Anggara Kliwon Kulantir tanggal 27 Januari 2013,
kalanturang nedunang Ida Bhatara Mayang-mayang ring tapakan palinggih.
2. Puncak karya (Usaba) ring rahina Sukra Pon Kulantir tanggal 30 Januari, wenginé Ida
Batara katuran masineb.
3. Mantuk ring para pamedek galah maturan sampun dados saking Buda Umanis Kulantir
tanggal 28 Januari 2013
Asapunika atur piuning titiang mangdéné ida dané sané ayat pedek tangkil prasida tatas uning,
tur tan lali titiang ngaturang suksmaning manah.
Om Shantih Shantih Shantih Om
Besakih, 20 Januari 2013
Pangemong Pura Dalem Puri Besakih
Ttd
I Gusti Mangku Ngurah Kubayan
UDIANA SASTRA Aksara Bali 25
Pidabdab 7 Pituduh
Indayang nyurat atur piuning asiki ngenénin indik penerimaan siswa baru ring SMK utawi SMA
!
Pidabdab 8 Ringkesan
Ringkesan
Ngwacén wacan sané maaksara Bali patut uning ring aksara Bali miwah tata cara ngwacén.
Panyuratan aksara anceng ri panyuratan papan nama, sané kapikukuhang antuk Surat Edaran No.
01/1995 indik ajakan dan imbauan kepada semua pihak untuk menggunakan aksara Bali pada
papan nama instansi pemerintahan dan suasta. Asapunika taler indik wastan-wastan hotel, resto-
ran, nama jalan, bale banjar, pura, objek wisata, lan genah-genah sané tiosan ring sawidangan jagat
Bali
multæu rri m(ginujukhutmn/
MULAT SARIRA MARGI NUJU KAUTAMAN
26 Aksara Bali UDIANA SASTRA
BAB III
TATA BASA BALI
Kompeténsi Dasar Indikator
3.3 Memahami dan mengimplemen- 3.3.1 Nlatarang soroh kruna wilangan
tasikan penggunaan wangun 3.3.2 Ngrereh imba kruna wilangan
krunaWilangan, kruna Polah dan 3.3.3 Ngwigunayang kruna wilangan
Lengkara Lumaksana (aktif) mi-
wah Linaksana (pasif) dalam wa- sajeroning lengkara
cana beraksara Bali dan berhuruf 3.3.4 Nlatarang teges kruna polah
Latin 3.3.5 Ngeniang tata cara ngwangun kruna
4.3 Mengabstraksi materi tentang polah
Kruna Polah, Kruna Wilangan, 3.3.6 Ngwiguna kruna polah sajeroning
Lengkara Lumaksana dan Leng-
kara Linaksana Nlatarang Soroh wacana
kruna Wilangan 3.3.7 Nlatarang teges lengkara lumaksana
miwah linaksana
3.3.8 Ngrereh pabinayan lengkara lumak-
sana miwah linaksana
3.3.9 Makarya wacana ngwigunayang
lengkara lumaksana miwah linaksa-
na
4.3.1 Ngringkes materi indik wangun
kruna miwah lengkara
Palajahan 1 Kruna Wilangan
Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep
Kruna wilangan punika wantah kruna sané kaanggén ngwilangin utawi nyihnayang
pawilangan. Mangdané uning ring paindikan kruna wilangan , indayang uratiang pitakéné puniki :
1. Napi sané kawastanin kruna wilangan ?
2. Ritatkala sapunapi anaké nganggé kruna wilangan?
3. Indik napi manten sané dados kawilangin?
Pidabdab 2 Ngwacén Téks Wacana Kruna Wilangan
Sadurung maosang pangresep indik kruna wilangan ngiring wacén wacanané puniki !
Matanding
Tumbén teka uli masuk Luh Sukma masemu gi- trunajayadharmautama.blogspot.com
rang,ngojog ke baléné daja ngejang tas duur korsiné,
ngrengkeng magending sambilanga ngelésang
sepatuné. Disubané maganti baju ia nyagjagin
dadongné ané sedek majekaitan di banjah paoné.
matakon dadongné “adi dini negak Luh sing madaar
mali” , “ sing dong yang be meli tipat cantok busan
di kantin sekolahé” keto pesautné luh Sukma.
“Akuda bekelina dadi maan meli tipat?” Tuni mémé
ngemaang siu rupiah, sisané ibi buin satak,dadiné
tiang mabekel nembangsit. Suba kéto meli tipat
aungkus aji limangatus seket,minuman abotol aji satus, roti dadua aji satus, tekén biu bin abu;ih
aji seket rupiah. OOOh kéto dadongné anggut-anggut nyautin. Iluh mablanja dogén gaené sing
seleg malajah sinah mani sing lakar naik kelas. Ah dadong sing percaya tekén cucu, tuni tiang
ulangan mapetekan uli besik kanti satus, ngitung tambah, kurang, bagi, dadiné tiang maan ulangan
aji sia. timpal tiangé ulangan maan aji dua, papat, lima, sing ada maan ji pitu.
Dong dadi majaitan ?. Yééé.. kadén oton iluhé jani. nah men keto yang milu matanding. kuda
ngai tipat ?. ngai duang kélan . Daksina dadua, tumpeng papitu,baas jemak atengan prepatan,
biu aijas, tebuné alih akatih da buka lingseh teteka. sematé jemak apesel, croringé arencé, Béh liu
pesan isin bantené kéto Luh Sukma makaengan .
Pidabdab 3 Kerta Basa
Risampuné wusan ngwacé wacana punika ngiring rereh wirasan krunané ring sor puniki!
Kruna wilangan Wastan sorohnyané
tuni imémé ngemaang tiang siu rupiah,
dadiné tiang mabekel nembangsit
ngai tipat duang kélan
28 Tata Basa Bali UDIANA SASTRA
timpal tiangé ulangan maan aji dua, papat,
lima, tusing ada maan aji pitu
baas jemak atengan prepatan,
tebuné alih akatih
Pidabdab 4 Nyawis Pitakén
Risampuné alit-alité nguratiang wacana miwah wirasan krunané punika ngiring cawis pitakéné
ring sor puniki
1. Indayang baosang napi punika Kruna Wilangan!
...........................................................................................................................................................
2. Indayang carca pahpahan Kruna Wilangan punika!
...........................................................................................................................................................
3. Indayang icen conto Kruna Wilangan soang- soang kekalih
...........................................................................................................................................................
4. Indayang makarya conto lengkara antuk soang-soang Kruna Wilangan pada asiki
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 5 Pangresep Indik Kruna Wilangan
5.1 Teges Kruna Wilangan
Kruna Wilangan inggih punika, kruna sane nyihnayang akeh utawi akidik pupulan barang-
barang, ring sahananing maurip wiadin nglaksana pakaryan.
5.2 Pepalihan Kruna Wilangan
• Kruna Wilangan Ketekan.
• Kruna Wilangan Gebogan.
• Kruna Wilangan Pahan.
• Kruna Wilangan Tan Janten.
• Kruna Wilangan Panta Wilangan.
• Kruna Wilangan Pepasten Wilangan.
Ring sor puniki wantah tetuwek miwah imba ring soang-soang pahan Kruna Wilangan :
* Kruna Wilangan Ketekan
contonyane : sa, dua, telu, papat, lima, enem, pitu, kutus, sia, dasa, miwah selanturipun.
* Kruna Wilangan Gebogan
Kruna Wilangan puniki ketah ipun kaucapang ngangge lengkara miwah kruna , nenten
wilangan ipun. luire : 35 wastanipun pesasur, 45 wastanipun setiman
* Kruna Wilangan Pahan
Kruna Wilangan Pahan puniki boya kasurat antuk angka, sakewanten kasurat ngangge
UDIANA SASTRA Tata Basa Bali 29
aksara. luire :Apahempatan (seperempat), Atenga (setengah), Atugel (sepenggal),
Apahteluan (sepertiga) miwah sane lianan
* Kruna Wilangan Tan Janten
Kruna Wilangan Tan Janten puniki akeh nyane nenten janten utawi nenten keni antuk
ngwilangin akehnyane. luir ipun :
a. Abedik: Nasiné di payuke enu tuah abedik.
b. Begeh :Saudagar baasé begeh maan meli baas di peken Badung.
* Kruna Wilangan Panta Wilangan
Sane ngranjing ring Kruna Wilangan panta inggih punika :
Ekan (satuan), Dasan (puluhan), Tus (ratusan), Peon (ribuan), Laksan (puluh ribuan),
Ketén/keti (ratus ribuan), Yuta (jutaan), Bara (puluh jutaan), Ingel (ratus jutaan),
Bengong (milyaran)
* Kruna Wilangan Pepastén Wilangan
Kruna Wilangan puniki akéh ipun sampun pasti. Ketah Kruna Wilangan puniki karihinin
antuk kruna sané wénten pakilitan ipun ring kruna wilangan soang-soang luiré :sampi
aakit, bébék aukud, tikeh abiding, taluh abungkul, miwah sane lianan
Pidabdab 6 Pituduh
A. Indayang nyurat lengkara antuk suang-suang kruna wilangan puniki pada kekalih !
No Kruna Wilangan Lengkara
1 Wilangan Ketékan.
2 Wilangan Gebogan
3 Wilangan Pahan
4 Wilangan Tan Janten
5 Wilangan Panta
B. Indayang nyurat lengkara antuk kruna wilangan ring sor !
No Kruna Wilangan Lengkara
1 solas
2 péon
3 laksan
4 apaso
5 adesa
6 atugel
7 atenga
8 asepa
9 begeh
10 alunggah
30 Tata Basa Bali UDIANA SASTRA
Palajahan 2 Kruna Polah
Pidabdab 1 Ngwangun Pngresep
Kruna polah inggih punika kruna lingga sané kaanuswarayang utawi anunasika.Ring
paplajahan puniki alit-alité pacang mikolihang napi sujatiné sané kabaosang krina polah, sapunapi
wangun miwah tata cara ngwigunayang. Malarapan indik pinika indayang uratiang pitakéné ring
sor.
1. Napi sané kawastanin kruna polah?
2. Sapunapi wangun ipun?
3. Sapunapi carané ngarya kruna polah?
Pidabdab 2 Ngwacén Téks bebaosan
Wacen tur resepang bebaosané ring sor !
LIBURAN
(Semengan diarepan lebuhé )
Dék Raka : Yéé Putu adi tumbén tepuk?. Bééh
nget jeg nyegégang dogén, Men….
dija nongos jani ?
Tu Arik : Bééh… bli dek, ada-ada dogén ora-
hanga, tiang jani ngubu di Serangan,
numpang di umah ipah tiangé.
Dék Raka : Ooo … di Serangan mondok?, apa ge-
gaén putuné ditu?
Tu Arik : Tiang sebenarné nu kuliah di Bukit, http://cdn.pcwallart.com/images/beautiful-bali-beaches-wallpaper-3.jpg
ngambil jurusan akutansi,kanggoang tiang ngajag uli Serangan.Jani kabenengan
libur mara tiang mulih ke Tabanan.
Dék Raka : Men kénkén rasané nongos ditu? nyak nau ?
Tu Arik : Biasa gén bli dék, dija gén tiang demen. Yén ditu maan tiang nyambilang medagang
ngadep bé pasih mapanggang. maburuh nyemak bulung dipasihé,nyésér kerang
mutiara nanging suba langka jani.
Dék Raka : Béh liu gati nyemak gaé ditu, kalikénkén men mlajah? sing liu tugas anaké kuliah
Tu Arik : Dijenuh kenehé mlajah, gegaéné to anggon tiang hiburan. bli sing nawang ? apa
buin yén maan milu mencar, di ngedeng jaringé cara motonan demen kenehé. nyu-
kot be ané ngengsut di pensaré nak ngisengin pesan bli.
Dék Raka : Bééh…. iri keneh beliné ningeh ortan Tuné, ngebayangin indahné majukungan
ditengah pasihé, saejoh paliaté nolih ombak segarané nglangenin. kadi macanda
ngecogin, nyeburin, numpukin,ngulung kapitresnané ditu, Tepin segarané kerasay-
ang atep kelawan ambarané, buin pidan ya lakar sida kapanggih unduké ento sida
ngatepang tresnan beliné.
Tu Arik : Eéééh bli dék da menghayal kéto. Lamun seken keneh beliné dot nawang rasané
UDIANA SASTRA Tata Basa Bali 31
majukungan, kayang né alihang galah ajaka ja melali apang taén nayung jukung
nguyeng sampan. Bli dék bisa nglangi?
Dék Raka : Adi nakonang bisa nglangi?
Tu Arik : Nyén nawang kadaan di pasihé? sagét melingeb jukungé.
Dék Raka : Ah beli sing takut! Lamen suba seken Tu nyak ngatehin beli melali. nyaka malin-
geb, nyaka tengkayak suba bareng ngajak Putu, to suba swargané ané acepang beli
uli pidan. Dumadak swéca widiné pang sida ja beli ngajak Putu negak di jukungé
mabarengan, jawat ngelangi, utawi nyilem, idup kelawan mati pang sida tetep mab-
arengan.
(Tu Arik kenyem laut nguntul ngilidang kenehné elek sawiréh ia masih demen tekén Dék Raka,)
Asih 2013
Pidabdab 3.Kerta Basa
Ri sampuné wusan ngwacén bebaosan “Liburan” punika indayang rereh kruna polah ring
wacanané puniki sané polih anusuara kadi ring Sor puniki!.
No Anusuara Kruna Polah
1 Ny
2M
3N
4 Ng
Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Wusan mupulang kruna polah sajjeroning wacana ngiring cawis pitakéné ring sor puniki!.
No Pitakén Panyawis
1 Ring dija bebaosan punika kacritayang ?
2 Napi pekaryan Putu Arik Ring Serangan?
3 Napi unteng satuané Dék Raka?
4 Napi tatuwek bebaosané sareng kalih?
5 Sira sané dumunang maosang daging kayuné?, Sapunapi
baosné?
Pidabdab 5 Pangresep Indik Kruna Polah
5.1 Teges Kruna Polah
Kruna Polah inggih punika kruna lingga sané polih anusuara (anunasika) sakadi : ny, m, n, ng,
tur kapolahang. Wénten 11 aksara sané prasiada kaanusuarayang minakadinipun:
* Anusuara ny, ngobah aksara : j, c, s.
* Anusuara m, ngobah aksara : p, b, w.
32 Tata Basa Bali UDIANA SASTRA
* Anusuara n, ngobah aksara : t, d.
* Anusuara ng, ngobah aksara : k, g, h.
5.2 Pidabdab nganusuara wiadin nganunasika :
• Anusuara ny, ngobah sané ngobah aksara j, s, c, yéning wénten kruna-kruna aran sané
mapangawit antuk j, s, c, manados kruna kria upaminipun:
Jarag - Nyarag,
Cabcab - Nyabcab,
• Anusuara m, sané ngobah aksara p, b pacang ngobah Kruna Aran sané mapangawit antuk p,
b, manados Kruna Kriya upaminipun :
Pegat - Megat,
Batek - Matek,
• Anusuara n, sané ngobah aksara t,d pacang ngobah Kruna Aran sané mapangawit antuk
aksara t, d manados Kruna Kriya upaminipun:
Tunggak - Nunggak,
Dakep - Nakep,
• Anusuara ng, sané ngobah aksara k, g, h, yening wénten Kruna Lingga mapangawit antuk
aksara k, g, h, tur Kruna Lingga punika marupa Kruna Aran, kangkat Kruna aran punika
sesampune kanusuarayang dados Kruna Kriya minakadinipun :
Kandik - Ngandik,
H (a) alih - Ngalih,
http://www.industry-files.com/wp-content/uploads/2014/06/IMG_6377.jpg
Pidabdab 6 Pituduh !
A. Tegepin wacanané puniki antuk Kruna Polah sané patut !
Mémén tiangé tuni semengan luas ka peken ........................nyuh, biu, tekén jagung lakar
adepa. Disubané dagangané makejang payu lantas mulih ....................................bémo mewarna
gadang. Kernét bemoné éncol .........................kranjangné imémé tumuli menékang ke bemoné.
Mémén tiangé lantas ..................didurin sopiré. Di subané teked jumah i mémé nuunang kranjangné
laut ....................gagapan tipat cantok majukut kecambah sambilanga mapajar” yan né daar malu
tipaté, melahang ngejang sematné apang tusing .....................batis. Yen suba suud madaar tulungin
UDIANA SASTRA Tata Basa Bali 33
ja mémé ........................ buah pohé di teba apang ada adep mémé buin mani. To juané ané lantang
anggon ................... buah pohé. Pohé ané suba .............................demenin semal. Semalé jani
lénan tekén ngamah poh ia masih demen ............................nyuh.
B. Indayang ubah kruna lingga puniki dadosang kruna polah raris anggén sajeron-
ing lengkara
No Kruna Lingga Kruna Polah Lengkara
1 Cawis Nyawis
2 Jambak ...............................................................................
3 Sénggol ....................... ..............................................................................
4 Pancing ....................... ..............................................................................
5 Wates ....................... ..............................................................................
6 Taluh ....................... ..............................................................................
7 Demen ....................... ..............................................................................
8 Kelés ....................... ..............................................................................
.9 Gagah ....................... ..............................................................................
10 Jepit ....................... ..............................................................................
....................... ..............................................................................
34 Tata Basa Bali UDIANA SASTRA
Palajahan 3 Lengkara Lumaksana Miwah Lengkara
Linaksana
Pidabdab 1. Ngwangun pangresep
Sané kabaos lengkara inggih punika pupulan sakéng kruna-kruna sané sampun kasusun
manut uger-uger nyurat lengkara. Ring palajahan puniki alit-alité jagi mikolihang pangresep
indik lengkara,miwah tata carané ngwigunayang sajeroning wacana miwah mababaosan. Duaning
sapunika ngiring uratiang dumun pitakén ring sor puniki !
1. Sira kantun éling napi sané kebaos lengkara ?
2. Lengkara napi manten sané kantun kaélingang?
3. Sira sané uning ring lengkara Lumaksana miwah Linaksana?
Pidabdab 2. Ngwacén Téks Wacana
WISATA SANGÉH
Kehanan alas palané ring Sangéh sandéné
punika sawatara dauh tiga nyoréang, ramé pisan olih
sapangrauh para wisatawan mancanegara lan do-
mestiké. Napi malih suryané sampun sayan séndéh
ngauhang, satmaka lawat guminé sayan nglanduhang,
tur kawéntenan alas palané katon sampun marawat
saru, Nongcrétané saling tanggurin kadi matembang
semarandana ngangenin ulun angen.Nika makawinan
Alas Palané katon asri tur landuh, karentebin olih
taruné ageng - ageng sané maégol - égolan muncuk
http://www.balionlines.com/asset/sharing/gallery/monkey.jpg donnyané ri tatkala kampehang angin ngasirsir ,
waluya kadi nitahang wong lén nganampekin pacang mararian irika. Sakéwanten bojogé makejang
nu maplalian nyandénin para torisé sané melali irika. Bojogé ané truna maglayutan dikayuné. Ada
nyuksik bulu ngalih kutun timpalné. Ada masih ané iteh manyoyoin panakné.
Di jaban purané torisé magenti motrék bojog. Maidehan ia ngentungang kacang tekén biu.
Bojogé sané ngamah kacang suuna tekén torisé.Tiang merasa nyeb nyingakin, sawireh suba sinah
bojogé sing taén manjus.Selegenti bojogé menék negakin sirah torisé. Bas iteha torisé mapotrék
sagét panakné nyerit ngeling. Kaca matané blaibanga tekén bojogé.Ditu lantas
bojogé sabata aji wohwohan tekén gaidé. sawiréh yén sampun bek
limané misi buah sinah kacané lakar kaentungang. Nanging
bojogé iteh mlaibang kaca mata panak tirisé.Sampun makelo
mara kacané entunganga.Bojogé mangkin sampun duweg ngalih
amah uli aluh,Bojogé demen gati nyemak barang wisatawané apang nyak tukarina
aji buah-buahan yadin buka kéto torisé tusing takut melli ke Sangéh. Torisé merasa demen
gati gandongina tekén bojogé.
Tiosan ring punika ditengah alas palané punika taler wénten pura ané kalintang asri. Raab
purané makejang tekepina antuk jaring. tatujoné mangda nénten raabé besbesa tekén bojogé.
Pamangkuné siaga makemit di Pura. Dané jero mangku ngayahin pamedeké ané ngaturang bakti,
sambilanga malila cita irika.
UDIANA SASTRA Tata Basa Bali 35
Katon irika ring wantilané sisi kauh , wénten toris truna , pangadegnyané tegeh, bokné putih
masawang coklat, bola paningalané masawang pelung, wiakti apekik gobanné, sedeng iteh ipun
ngatonang kawéntenan alasé, sinambi malinggih ring bataran wantilan sané ring sampingnyané
akéh makacakan dagang jegég sané matanja solf drink, snek miwah kuwud. Minab sakéng kaliwat
lesunipuné, sambilanga malinggih ring bataran wantilan purané, ipun taler najuhang batisnyané,
tur matolihan kipek kangin kauh sada mankenyem manis sareng dagang – dagang bajang ané ada
milehan ring sisin – sisin wantilané.Yén inargamayang waluya kasiratin tirta sajiwani
rasané, makesieng………….sieng.......sieng..... keto rasané maan sledétan lan kenyung
manis bibih tipisipunné, sada pakeletug tangkah bajang – bajangé irika, napi malih
dagangé ané ada disampingipunné negak, jeg cara ibuk paling tingkahnyané mangda
polih ngenemin toris anom punika.
Silih sinunggil dagang jegég gegésonan tindakannyané nganampekin i toris, sada matanja
ngetohang kenyung manis bibih tipisnyané, sinambi ngrayu toris anom nika. Hallo mister……….
solf drink mister, ……..please !!! or kuwud ? your like kuwud mister ?. Kénten raosnyané i
dagang jegég, ngadokang basa Inggris pasarané. Toris anom nika wantah makenyem manis
kémanten sinambi nuunang tas ransel tanginnyané saking tundunnyané , tur nyautin sada alon ,
thank you…………I have alredy Drink !. Oh…..sorry …….sorry Mister, kéto i dagang jegeg gelis
muputang raos ipuné
Bééééh ............méndahan laksanan bojog miwah dagangé ditu.
Asih 2013
Pidabdab 3. Kerta Basa
Ri sampunné wus ngwacén wacana ”wisata Sangéh” indayang rereh wirasan krunané ring sor
puniki.
No Lengkara Artinipun
1 Kehanan alas palané ring Sangéh
2 Dauh tiga nyoréang
3 Wisatawan mancanegara lan domestiké
4 Kawéntenan alas palané katon marawat saru
5 Ngangenin ulun angen
6 Hallo mister………. solf drink mister, ……..
please!
7 Minab sakéng kaliwat lesunipuné
8 Nitahang wong lén nganampekin
Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Disampuné prasida resep ring daging wacana miwah wirasan krunané ngiring saurin pitakéné
ring sor puniki !
1. Ring dija genah pariwisata Sangéhé punika?
...........................................................................................................................................................
2. Yéning alit-alité ke Sangéh napi sané nudut kayuné irika?
...........................................................................................................................................................
3. Sapunapi penampén alit-alité marep ring pariwisata Sangéh punika?
...........................................................................................................................................................
36 Tata Basa Bali UDIANA SASTRA
4. Napi unteng bebaosan ring palet siki miwah kalih wacanané punika?
...........................................................................................................................................................
5. Palet ping pat miwah lima nyritayang indik napi?
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 5. Pangresep Indik Lengkara Lumaksana Miwah Lengkara
Linaksana
5.1 Teges Lengkara Lumaksana
1. Lengkara Lumaksana
Wangun lengkara lumaksana miwah linaksana ring basa Bali mesib pisan sekadi ring
basa Indonésia, lumbrahipun lengkarané puniki kasinahang antuk piorah lengkaranipun.
Yening sajeroning lengkara, kaanan kruna kria malaksana, pamekas puguhing lengkaranipun
ngelaksanayang pekaryan utawi ngemargiang pakaryan , punika kawastanin Lengkara
Lumaksana ( Kalimat Aktif ).
Umpamin ipun sane nglaksanayang karya dados unteng bebaosan :
• I Putu Setiawan jemet pesan malajah.
• Para sisiane sami sedek ngwéntenang bazar ring sekolahan
Ring lengkarané punika, sang nglaksanayang pakaryan sané dados unteng wiadin
pokok bebaosan, mawasta pikukuhing lengkara. Pikukuhing lengkara wiadin jejering
lengkara punika kawangun antuk kruna aran.
2. Lengkara Linaksana
Lengkara Linaksana teges ipun wangun lengkara sané jejering utwi puguhing
lengkaranipun kakenéning karya utawi parilaksana antuk penampén lengkarané.
Lengkara Linaksana puniki kacihnayang antuk karya sané sampun puput kalaksananyang
(kalimat pasif).
Soroh lengkara Linaksana :
• Lengkara Linaksana kaping 1
Sané kapratama winangun antuk kruna kriya dados jejering lengkara.
Umpami : “Alih-alihin tiang Nyoman uli tuni”
“Uberina panginané tekén manuké kanti leleh”
• Lengkara Linaksana kaping 2
Sané kaping kalih puniki winangun antuk pangater ka-, kadulurin kurna kria dados jejering.
Umpami : “Ipun kacingak olih dané jero mangku”
“Ajengané kabungkus antuk dagang nasiné”.
• Lengkara Linaksana kaping 3
Sané kaping tiga puniki kacihnayang antuk wangun pangater ka-, miwah pangiring -ang,
wiadin pangater ma-, sané pacang ngawetuang karya Linaksana (pasif).
Umpami : “Luluné kaentungang di tegalé”
“Sampiné kategulang di punyan kayuné”
UDIANA SASTRA Tata Basa Bali 37
5.2 Pabinayan Lengkara Lumaksana miwah Lengkara Linaksana
Lengkara lumaksana Lengkara linaksana
kaanan kruna kria malaksana, puguhing lengka- jejering utwi puguhing lengkaranipun
ranipun ngelaksanayang pekaryan utawi nge- kakenénin karya utawi parilaksana antuk
margiang pakaryan , penampén lengkarané.
Lengkara Lumaksana kacihnayang antuk pa- Lengkara Linaksana puniki kacihnayang
karyan sané sedeng kalaksanayang antuk karya sané sampun puput kalak-
sananyang
Pidabdab 6. Pituduh !
A. Cawis pitakene ring sor !
1. Indayang rereh lengkara lumaksana miwah lengkara linaksana sané wenten ring wacana
sané mamurda “ Sangéh” pada kekalih !
...........................................................................................................................................................
2. Tlatarang napi teges lengkara lumaksana miwah lengkara linaksana?
...........................................................................................................................................................
3. Napi ceciren sané kaanggén minaang lengkara lumaksana miwah lengkara linaksana?
...........................................................................................................................................................
4. Indayang makarya wacana cendek sané ngwigunayang Lengkara Lumaksana lan leng-
kara Linaksana!
...........................................................................................................................................................
B. Jangkepin antuk lengkara linaksana Lengkara Linaksana
No Lengkar Lumaksana
1 Muridé melajah nulis surat maaksara Bali
2 Manuké ejuka tekén babotohé abana ke tajen
3 Dék Ayu répot nyampatang tain dolong di
ampiké
4 Da cening matimpugan ditu
5 Gurune ngwelin muridé ané telat masuk
Pidabdab 7. Pituduh KD 4
Karyanin pabligbagan asiki sané ngwigunayang lengkara lumaksana miwah lengkara
lumaksana !
38 Tata Basa Bali UDIANA SASTRA
Pidabdab 8 Ringkesan
Ringkesan
Kruna Wilangan inggih punika, kruna sane nyihnayang akeh utawi akidik pepupulan ba-
rang-barang, ring sahananing maurip wiadin laksana pakaryan.
Soroh Kruna Wilangan punika kabinayang dados nemnem, inggih punika : Kruna Wilangan
Ketekan, Kruna Wilangan Gebogan, Kruna Wilangan Pahan, Kruna Wilangan Tan Janten, Kruna
Wilangan Panta Wilangan, Kruna Wilangan Pepasten Wilangan.
Kruna Polah inggih punika kruna lingga sané polih anusuara (anunasika) sakadi : ny, m, n,
ng, tur kapolahang.
Yening sajeroning lengkara, kaanan kruna kria malaksana, pamekas karya sane nedeng ka-
laksanayang utawi kamargiang, punika kawastanin Lengkara Lumaksana ( Kalimat Aktif ). Yan
ring sajeroning lengkara, kaanan panandang inggih punika pikukuhing lengkara kakeniin karya
kawastanin Lengkara Linaksana. Lengkara Linaksana puniki kacihnayang antuk karya sane
sampun puput kalaksananyang (kalimat pasif)
pmg( inrÀ± ei pwluypizÇr) nkÇ nÎ p& )dtei n.
PAMARGIN URIPE WALUYA PINCERAN CAKRANING PEDATINE
UDIANA SASTRA Tata Basa Bali 39
BAB IV
AGGAH UNGGUHING
BASA BALI
Kompeténsi Dasar 3.4.1 NlataraInng dtegieks aatnoggrah ungguhing
3.4 Memahami dan mengimple- basa Bali
mentasikan Anggah Ungguhing 3.4.2 Nyorohang pepalihan anggah ung-
Basa Bali dalam berkomunika-
si tentang masalah pendidikan, guhing basa Bali
ékonomi dan surat lamaran 3.4.3 Nyurat lengkara antuk pepalihan
4.4 Memproduksi surat lamaran ker- anggah ungguhing basa Bali
ja dengan Anggah Ungguhing 3.4.4 Nlatarang daging wacana pendi-
Basa Bali yang benar
dikan antuk anggah ungguhing basa
Bali
3.4.5 Ngwigunayang anggah ungguhing
basa sajeroning nampénin daging
wacana
3.4.6 Mikolihang piteket sajeroning
wacana pendidikan
3.4.7 Nlatararang pepalihan surat
3.4.8 Natarang cacirén surat
3.4.9 Makarya surat
4.4.1 Makarya wacana indik sahananing
téma antuk anggah ungguhing basa
Bali
Palajahan 1 Mababaosan Ring Sawitra
Pidabdab 1. Ngwangun pangresep
Palajahan puniki matatujon mangda alit alité uning ring tata cara mababaosan nganggé basa
Bali. Duaning sapunika indayang uratiang pitakéné ring sor puniki !.
1. Sira kantun éling ring anggah ungguhing basa Bali?
2. Sapunapi pepalihan anggah ungguhing basa punika ?
3. Sapunapi sapatutné mabaos sareng sawitra ?
Pidabdab 2. Ngwacén Téks Bebaosan Ring Sawitra
Salah Tampi
Di samping sekolah, Di betén punyan Nagasariné
Déx Jénny keto adanné , nu masekolah di tingkat SMK, kéwala penampilanné suba cara anak
bajang Ring dina caniscara tengainé, disubanné suud malajah ia katemu ajak timpalné di sisin
jalané betén punyan nagasarinné ané landuh.
Déx Jénny : Hai Yu Dé…………éngkén kabaré,
makelo sing taén kacunduk?
Yu Dé : Becik – becik gén. Kal kija né nyéntr-
ik sajan ?
Déx Jénny : Péh cara sing nawang gaya anak muda
gén Yu…., kadén ménjepan malam
minggu…….éngkén kal bareng ?
Yu Dé : Sorry gén Déx nah , nu sibuk nok
ngwantu reramané jumah, apa buin http://cdn2.hubspot.net/hub/196592/file-407146869-jpg/images/lingo.jpg
tiang kondén baanga pesu kija – kija yén sing penting sajan. Buinna tiang katun-
juk milu lomba pidato basa bali olih bu guru Nérti di PSR né, to makada tiang arus
jemet ngapalang bahan pidatoné!
Déx Jénny : nu gén jadul papineh Yu né….., kan cepok aminggu sing kénkén. Adanné gén
malam minggu, apa men buin yén sing ngulurin liang apang tusing strés nengil
jumah gén, cara Yu né maopen sing nawang perkembangan disisi.
Yu Dé katlépon baan méméné,Saha ngambil Hp
Béh ketus - ketus raosné Déx Jénny, ngwalék Yu Dé. Kéwala Yu Dé sing renga
tekén raosné Déx Jénny né buka kéto, kebenengan Hp Yu Dé né mamunyi, laut
gegésonan ia nyemak uli tasné . Munyi di Hp né marawat – rawat saru kadingeh,
yén ané nélpon tuah ja méméné Yu Dé.
Mén Ayu : Yu……..yu……Hallo …..Yu ….dija né ? dadi kondén mulih ? né nak suba an-
tosanga jak I Bapa , koné kal ngalih buku imba pidato basa Bali , énggalang nak
mulih !
UDIANA SASTRA Aggah Ungguhing Basa Bali 41
Kéto pabesen raos méméné uli Hp , sada melid tur wanti – wanti tekén pianakné ané ngorahin
mulih. Munyin méméné kadingeh serak – serak uli Hp né, minab ulian jejeh ipunné tekén panakné
ané kondén teked mulih, ulian bas sayang ipunné mapianak.
Yu Dé : Nggih ……nggih mé …….antosang nggih, orahin I Bapa ajebos!. Sada nutup
Hp né .
Mén Ayu : Da nak makelo, nah………….!
Né bapa nak kal ada acara kondangan ngantén , apang tusing nyanan bapan luhé
kasusu nyanan!
Yu Dé : Nggih …..nggih mé…………….. Sada nutup Hp né .
Déx Jénny : Béh …….mula ja pianak mama, kija – kija télpona, kasép mulih télpona, sing cu-
lun adanné Yu Dé…………..! Hé……hé……hé sambilné ya makenyung sinis….
Yu Dé mabalik biin nyautin walékné Déx Jénny, tur raosné sada alon nimpalin walékné Déx
Jénny.
Yu Dé : Nah sing ja kéto Déx……, yén raga nak nu dadiné nuutang raos rerama, apa buin
raga anak luh, bisang – bisang raga nyaga déwék, apang tusing kasengguh anak
luh jalir cara jani.
Déx Jénny : Apa …….apa kaorang Yu……..tiang né anak luh jalir?
Mara abatek monto gén suba papineh Yu né ngorahang tiang nak luh
jalir…………….
Yu Dé : Nén …..nén malu…..
Da nak Déx salah tampi jak raos tiang. To …..raos tiang né mara kan sing ngora-
hang Déx buka kakéto.
Déx Jénny : Arah……………orahang gén raga sing nyak milu bareng pragat ba.
Ulian salah tampi ningehang raosné Yu Dé, kanti barak muané Déx Jénny , laut gegésonan ia
magedi uli aepan Yu Dé né, sambilanga natad tasné, ané sing misi buku, tuah misi baju pengganti
ajak piranti papayasan. Saja kén sing tuah Déx Jénny ané nawang ya nak luh jalir apa anak luh
luhu.
Olih : Aryya Paduhungan
Pidabdab 3. Kerta Basa
Ri sampuné wusan ngwacén miwah ngaresepang bebaosan ” Salah Tampi” punika ngiring
rereh wirasan krunané ring sor puniki !
No Kruna Wirasan kruna
1 melid
2 walékné
3 ngwantu reramané
42 Aggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA
4 kasép mulih
5 culun
Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Yéning sampun resep ring wirasan kruna sukil ring wacana inucap ngiring saurin pitakéné
puniki
1. Napi mawinan Yu Dé ten nyak milu malali?
...........................................................................................................................................................
2. Manut pikayunan alit-alité sira sané salah tampi? napi mawinan?
...........................................................................................................................................................
3. Manut penampén alit alité sapunapi parilaksanané Déx Jénny?
...........................................................................................................................................................
4. Ring bebaosané punika sira sané dumunan ngejék tur sapunapi baosipuné?.
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 5. Pangresep Indik Anggah Ungguhing Basa Bali
5.1 Anggah Ungguhing Basa
Anggah ungguhing basa inggih punika tata cara mabebaosan nganggé basa Bali manut tata
kmaning basa Pidabdab reraosan basa Baliné wénten sané marupa sor singgih basa utawi anggah-
ungguhing basa. Anggah – ungguhing basa puniki inggih punika basa Bali sané nganutin undag-
undagan basa.Wewidangan anggah-ungguhing basa puniki wénten makudang-kudang soroh, sané
kanutang ring panampén para sujanané, sakadi :
Manut Wewidangan Anggah-Unggihing Basa
Wayan Budha Gotama Anggah-ungguhing basa punika kaperan-
miwah I Nengah Tinggen gan dados :
1. Basa Alus
a. Basa Alus Singgih ( Asi )
b. Basa Alus Mider ( Ami )
c. Basa Alus Sor ( Aso )
2. Basa Madia ( Ama )
3. Basa Kepara ( Bk )
3. Basa Kasar
5.2 Pepalihan Anggah ungguhing Basa Bali.
Ring sor puniki kaunggahang makudang – kudang conto lengkara sané kanutang majeng ring
undag-undagan basa Baliné , sakadi :
A. Basa Bali Alus
UDIANA SASTRA Aggah Ungguhing Basa Bali 43