The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

Buku digital Bahasa Bali Kelas XII SMA

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by bagusantara93, 2021-09-24 22:39:48

UDIANA SASTRA XII

Buku digital Bahasa Bali Kelas XII SMA

Keywords: Udiana

Dé akuda,?”“…….Tawang, anaké di Gria madué rabi……patpat?” “Bééé, lebihan tekén patpat.”
“Méh Nyen. Saja Luh?” “Lebihan sajaan ba, Beli Madé!” “Bik, lebihan tekén patpat ““Sing! Nah
buin ta, Dé madé buin !” “Aruh, akuda madué rabi Ida? Akutus? Méh nyen!” “Paak suba, dé nah
bin acepok nah!” “ Adasa?” “Sing! Lebihan jani baan Madé,.” “Asia, ba!” “Mimih bes asiané,
ratuuu, kenkénang Ida koné?”Asapunika I Madé ngon. “Aruh, data takonang Madé, paturu bajang
data raosang.”

Ida kémad pisan tur karang uluné ( galengé) sané abinida arasida, mangda ten sinah kama-
didané.“To suba makrana Yang sing nyak ngiring kayun Ida…. Mimi, yén nyak Yang….”

“…..ten dados nomer daso ratu?” asapunika I Madé nugtugang rawos I Dayuné.“Aruh Madé
nyak sing Yang dadi nomer. Bes dadi nomer. Sing caraanga jelma nyen Yang dadi nomor dogén,
nomer sepuluh. Api Yang luh masih je Yang apang caraanga jelma. Ngéngkén Yang kanti ileh-ileh
ka Jawa masekolah mara teked di Gria masih kantetin anak Len ojoge. Pin je Yang daa tua”“Meh
nyen anaké marupa sekadi ratu ngantos daha tua!” “ Nah keto umpama.”

“Yakti,pedalem masih ratu bes dadi nomer dasa nyen enggih; yéning batak patpat, lelima ida
madué rabi, titiang tan pacang pariboya. Anak madué pantes caro iragané iriki.”“apa kaorang,
dé ibané ten pari boya…..”“Béé, jabag pesané ida ngansan.”“Men Madé juari je ya nyabagin.”
“Titiang nyang jabag ring Ida, dados?”“bé, kadena ragané ngesai matata ngerawes. Dadi! Madé
dogén dadi nyabagin Yang. Bes Yang meutang urip, to, yén sing Madé nyaup Yang meh dadi
jaja, pekas Yang lilig motor.”“Inggiiiiih! Punika mekrana ratu dados jabagin titiang?”“Men apa ?
idepang yang mayah utang tekén ma…..?” “Sing nampi, !”“Ica I Dayu. Imadé taler kedék sami.

………………................................……………………………………………………………
…………………………………………

Kaketus Saking Novel

“ Mlancaran Kasasak”

olih Gede Sarwana

Pidabdab 3 Kerta Basa

Disampuné ngwacén miwah ngresrpang punggelan bebaosan vovél punika ngiring
rerehwirasan krunané punuki!

No Kruna Wirasan Kruna
1 ten uning ngalap rawes guyu
2 muntil-muntil rawes
3 ratu dados jabagin titiang?”“
4 pantes titiang nyanding ratu irika?
5 Yang nyegir pedidi

Pidabdab 4 Nyawis Pitakén

Ring ajeng alit-alité sampun ngwacén punggelan bebaoran ring novél melancaran ke Sasaktaler
sampun ngresepang wirasan krunané, sané mangkin ngiring cawis pitakéné puniki !

94 Gancaran UDIANA SASTRA

1. Sira sané kacaritayang malancaran ke Sasak ?.
...........................................................................................................................................................

2. Sapasira sané lulut asih ring caritané punika ?.
...........................................................................................................................................................

3. Sapasira sané paling iteha mabebaosan ?
...........................................................................................................................................................

4. Indik napi sané karembugang ?
...........................................................................................................................................................

Pidabdab 5 Pangresep Indik Novél

1.1 Teges Novél

Wangun prosa Bali Anyar pateh sakadi gancaran ring sastra Bali purwa. Prosa Bali anyar
masaih ring prosa Indonesia, sane marupa cerpen, novel, miwah drama tur sering kabaos cerita fik-
si. Dadosnyane novel punika wantah sinalih tungil karya sastra Bali anyar mawangun prosa. sané
nyritayang kahuripan tokoh sajeroning novél sejangkepnyané. Punika sane mawinan kawastanin
novel.. Dadosnyane,novel punika wantah karya sastra Bali anyar sané mawangun gancaran, sekadi
Novel Nemu Karma ( 1931 ) olih I Wayan Gobiah, Malancara Ka Sasak ( 1935 – 1939) olih I Gede
Srawana ring majalah Djatajoe,Sayong ( 1999 ) olih I Nyoman Manda

1.2 Unsur intrinsik Novél

Unsur intrinsik inggih punika sinamian unsur sané wénten ring jeroning satua utawi novel
sané jangkép ngwangun karya sastra novél punika sekadi (a) Tema : Unteng pikayunan utawi ide
pokok miwah (b) Alur carita utawi plot : Paletan Alur sekadi: a Paletan Pamungkah, (b) Paletan
medalnyané wicara, (c) Paletan nincapnyané wicara (d) Paletan Klimaks.

A. Alur sajeroning novél kasorohang kadi asapuniki:

(a) Alur maju , (b).Alur Mundur, (c).Alur Gabungan

B. Tokoh carita inggih punika: manusa utawi i beburon sané pinaka pragina sané kacari-
tayang ring sajeroning karya sastra olih sang kawi, Ring sajeroning tokoh puniki kapa-
lih dados papat soroh, inggih punika :

(a) Tokoh Protagonis, inggih punika tokoh sané becik utawi taler kabaos tokoh utama.

(b) Tokoh Antagonis, inggih punika tokoh sané maparilaksana kaon, utawi tokoh sané
matentangan sareng tokoh utama.

(c) Tokoh Tritagonis, inggih punika tokoh sané makanti sareng tokoh utama asapunika
taler antuk tokoh sané siosan.

(d) Tokoh pembantu, inggih punika tokoh sané ngawantu pamargin carita.

C. Insiden inggih punika wicara-wicara sané mabuat ( sané marupa konplik ), ring pam-
argin karya sastra sané kacaritayang olih sang kawi ring jeroning karya sastrannyané

D. Latar utawi setting inggih punika genah utawi galah pamargin aedan carita sané kacar-
itayang ring sajeroning karya sastra

1.3 Unsur Ekstrinsik ring sajeroning karya sastra novél, wantah unsur-unsur sané wénten ring
jabayan karya sastra novél, sané ngindikang indik pengarang miwah kepengaran.

UDIANA SASTRA Gancaran 95

Pidabdab 6 Pituduh

Disampuné alit-alité wus melajahin pangresep indik novél durusang cawis pitakéné ring sor
puniki !

1. Indayang sambatang pepalihan tokoh carita sajerining novél ?.
.............................................................................................................................................

2. Manut penampén alit-alité tokoh sané cén sané patut dadosang sasuluh ring kauri-
pan?
...........................................................................................................................................................
3. Napi kawigunan insidén punika sajeroning kriya sastra novél?
...........................................................................................................................................................
4. Napi kawinguané iraga uning ring unsur éktrinsik saking kriya sastra novél
...........................................................................................................................................................

96 Gancaran UDIANA SASTRA

Palajahan 2 Gancaran Bali Tradisional Itihasa

Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep

Itihasa ngunggahang sawarnaning dialog utawi bebaosan indik sosial, politik, filsafat miwah
idiologi, taler wénten tiori kapemimpinan, sané keanggé tutuntunan antuk para raja-raja sadaweg
punika. Itihasa maduwé arti sané sujati saking sehaning peristiwa.Mangda alit-alité uning ring
daging miwah pikenoh Itihasa punika. Sané mangkin ngiring saurin pitakéné ring sor:

1. Sira naenin mirengang Itihasa?
2. Napi sané kawastanin itihasa?
3. Indik napu sané kaceritayang ring Itihasa punika ?

Pidabdab 2 Ngwacén Téks Itihasa

Sang Arjuna Polih Panugrahan

Kacrita mangkin Niwatakawaca sayan dot
manahnya nguugang suargané. Para punggawa
miwah para tanda mantrinya sami sakti tur misadia
ngetohang urip, mélanin Niwatakawaca. Akéh
sampun genah-genahé ring suargan karusak olih Ni-
watakawaca. Sawiréh asapunika raris Ida Sang Hyang
Indra makarya naya singid marupa sabaya dagingnya
Niwatakawaca pacang kaicen upah. Pamuputnya
naya punika mapikenoh becik santukan Niwa-
takawaca usan ngrusak suargané. Nanging Niwatakawbalicyaansbaemlopgu.bnlogusnpiontg.codmikapan para déwatané
kayun lakar makekasihan melah-melah sareng watek raksasané. Punika awinan Niwatakawaca
tangar, tumuli ngutus teteliknyané nylusup rauh ka jagat tigané.

Sapangrauh teteliké ipun ngaturang gatra indik Sang Arjuna matapa ring Gunung Indrakila.
Samalihnya sampun polih panugrahan punika mawinan Sang Arjuna kaanggén kanti antuk Ida
Sang Hyang Indra. Punika awinan Niwatakawaca ngutus raksasa momo Si Murka sané sampun
kalumrah daat sakti praya ngrusak yasan Sang Arjunané. Tan ucapan Si Murka ring margi kacrita
sampun raauh ring Gunung Indrakila. Mailehan ipun ngrerehin genah Sang Arjuna nangun yasa
nanging nénten kapanggih. Mawastu ipun brangti sahasa pacang ngusak Gunung Indrakilané
mangdane obah yasan Ida Sang Arjuna. Mawastu Si Murka masalin rupa dados céléng daat ka-
binawa aeng tan bina sakadi Kumbakarna. Gunung Indrakilané kalumbih, tanahé masepuk batu-ba-
tunyané sambeh maleketik, punyan-punyan kayuné akéh bah balbal pasléngkat. Goané genjong
magejeran dindingnyané belah siag. Déning asapunika digelis Sang Arjuna nglesuang yoga, uning
ring karauhan durmanggala. Medal Sang Arjuna malincakan sinambi makta panah sregep saha
gandewa sampun mapentangang. Kacingak céléngé nglumbih, batu pilahdekdek remuk asing
poroda, sinamian sambeh plaketik. Daat gegaok Sang Arjuna nyingakin tingkah céléngé krura
pisan nglumbihin gunung. Gelis madabdab raris nyaluk kawaca tur gelang. Sasampuné puput
mabusana raris Ida sayaga nyantos sapangrauh i céléng. Kacrita mangkin Ida Sang Hyang Siwa
taler rauh magredegan mrika. Pamargan Ida jangkep kairing antuk para déwa resiné. Saking Siwa
Loka Ida Sang Hyang Siwa uning tur ngaksi kawéntenan Sang Arjunané sampun puput yasan
Idané Né mangkin panamayan Ida Sang Hyang Siwa nuréksain majalaran antuk rebat, anggén Ida

UDIANA SASTRA Gancaran 97

ngaruanang kadiran Sang Arjunané. Punika awanan pajalan Si Murkané
kasarengin Ida Sang Hyang Siwa. Ida nyaru-nyaru sakadi tingkah juru
boros, mangda polih dalihan marebat ring Sang Arjuna. Critayang mangkin
céléngé sedeng nyantepa nglumbih tumuli kaintip olih Sang Arjuna.
Sang Hyang Siwa taler sareng ngintip céléngé, tur kadangsekin tumuli

raris kapanah antuk panah mamutama mawastu keni lambungipuné.
Sadaweg punika Sang Hyang Siwa nyarengin nimbakang panah
taler ngeninin lambung célénge. Tatun celenge wantah asiki sama-
lihnya panahe kapastu antuk Ida Sang Hyang Siwa mangda dados

asiki. Ring sampune padem Si Murka encol Sang Arjuna
nangsekin misadia pacang ngabut panahe sawireh Ida nenten
madue kayun sangsaya. Kacingak Sang Arjuna encol pacang
ngabut panahe, kala punika Ida Sang Hyang Siwa ngandika
brangas, “Ih, enyen iba langgana pesan teka iju-iju nyemak
panah tan patolihan. Nirdon cai maketu muah maganitri
nongos di gunung alas nanging laksanan caine mamati-mati.
Panganggon caine dogen pandita, nanging keneh cain corah.
……………………………………………………………………………….

Pidabdab 3 Kerta Basa

Yéning sapun pupu ngwacén miwah ngresepang daging Itihasané ring ajeng ngiring rereh
wirasan krunané puniki!

No Kruna Wirasan Kruna

1 para punggawa

2 naya singid

3 ngutus teteliknyané nylusup

4 rauh ka jagat tigané

5 polih panugrahan

Pidabdab 4 Nyawis Pitakén

Disampuné wus ngwacén téks Itihasa wiwah nyawis wirasan krunané ngiring saurin pitakéné
puniki !

1. Napi mawinan raksasa Niwata kawaca dot nguugang swargané ?
...............................................................................................................................................

2. Napi sané kaaptiang Sang Arjuna matapa ring Indrakila ?
...........................................................................................................................................................
3. Indik napi sané kasubayang antuk Ida Bhatara Indra ring Niwatakawaca ?
...........................................................................................................................................................
4. Sira sané nyuti rupa dados céléng ?.
...........................................................................................................................................................

98 Gancaran UDIANA SASTRA

Pidabdab 5 Pangresep Indik Itihasa

5.1 Teges miwah panglimbak Itihasa

Nénten akéh parajanané sané ngwikanin utawi

uning munggwing sané kabaosang itihasa. Ring

sajeroning pengajahan Hinduné duké riin wantah

marupa rangkepan carita utawi satua, miwah épos

sané nyatuayang indik sejarah panglimbak kahanan

para raja-raja saking kerajaan Hindu sadaweg aab

jagaté sané nguni. Daging satua Itihasa punika akéhan

fantasi, sarat madaging piteket, roman, kewiraan sané

kasisipin taler antuk mitologi keagamaan mawastu

medal sifat kekasan pinaka sastra sepiritual. http://s.kaskus.id/images/2014/06/30/6838099_20140630031709.jpg

Ring sajeroning épos punika ngunggahang sawarnaning dialog utawi bebaosan indik sosial,

politik, filsafat miwah idiologi, taler wénten tiori kapemimpinan, sané keanggé tutuntunan antuk

para raja-raja sadaweg punika. Itihasa maduwé arti sané sujati saking sehaning peristiwa. sapunika

kasujatian ipun parinama Itihasa kapicayang olih Bhagawan Wyasa sané kabaosang olih kitab

utawi cakepan Adi Parwa sané marupa bagian saking parwa kapertama saking Mahabharata .

Itihasa patut kauningin pinaka pidabdab rikalaning pacang ngartos daging cakepan suci sekadi

Wéda. Tios ring punika Itihasa taler marupa cakepan sejarah.

5.2 Daging Itihasa

Daging Itihasa punika prasida kasorohang manados tigang soroh inggih punika :

Ramayana, Mahabharata, miwah purana, sakéwanten manut tradisi sané kasengguhang
Itihasa wéten kekalih inggih punika Ramayana miwah Mahabharata. Sané ngeranayang kitab
Purana nénten prasiada karanjingang manados Itihasa , santukan ring sajeroning Purana punika
akéh madaging sapari indik sané nénten prasiada medaging nilai sejarah.Yadiastun ring kitab
Purana punika taler madaging riwayat indik Pandawa miwah Korawa nanging kirang jangkep.
Kacawisang salanturnyané kitab Purana punika kamuat ring sajerining sargah mandiri ring
klompok Upawéda.

Ramayana punika marupa épos sané nyaritayang indik kawicaraita pamargin Ida Sang Rama
, sapenyeneng Ida ring jagaté puniki. Ida wantah marupa awatara Wisnu. Buku Ramayana puniki
pinaka hasik kriya sastra sané pinih ageng saking Maha Rsi Walmiki. Buku agung puniki kasusun
madasar antuk 24 000 Stansa, kebagi dados 7 soroh raris satunggil soroh kawastanin Kanda inggih
punika : Bala Kanda, Ayodhya Kanda, Kiskhinda, Aranyaka Kanda, Kiskindha Kanda,Sundara
Kanda, Yudha Kandha miwah Utara kandha.

sastrabali.com Maha bharata inggih punika cakepan sané
kawangun antuk 18 jilid, sané suang-suang
jilid punika kawastanin Parwa. Parwané puniki
kagubah manados syair sané akéhipun 100 000
Sloka. Wewidangan carita pokok ipun 24 Sloka
sané akéhan nyaritayang indik paperangan utawi
yuda sané kalintang rames selami 18 rahina para
Pandawa miwah Korawa. Wastan buku puniki
inggih punika nyaritayang Maha bharata Yudha.
sané maartos peperngan pataraning Korawa
ngelawan Pandawa. Wastan utawi perang ageng
keluwaga Bharata. Kitab puniki kawastanin Wyasa

UDIANA SASTRA Gancaran 99

Krisna Dwipayana, Pepalihan kitab Maha Bharata ingggih punika: Adi Parwa, Sabha parwa,Wana
parwa, Adi Parwa, Sabha Parwa, Wana Parwa, Wirata Parwa, Udyoga Parwa, Bhisma Parwa,
Drona Parwa, Karna Parwa, Salya Parwa, Sauptika Parwa, Stri Parwa, Santi Parwa,Anusasana
Parwa, Aswameda Parwa, Asramawasika Parwa, Mausala Parwa, Mahaprasthanika Parwa, dan
Swargarohana Parwa

Pidabdab 6 Pituduh

Cawis Pitakéné ring sor!

1. Tlatarang napi teges Itihasa punika ?
...........................................................................................................................................................

2. Napi mawinan kitab purana nénten mrasidayang keranjingang Itihasa?
...........................................................................................................................................................

3. Manut penampén alit-alité napi daging carita Arjuna polih panugrahan punika?
...........................................................................................................................................................

4. Napi mawinan Sang Arjuna ngwangun tapa ring Indrakila ?.
...........................................................................................................................................................

5. Manut pikayunan alit-alité napi pikenoh carita Sang Arjuna polih pangrahan punika ring
kauripané ?
...........................................................................................................................................................

Pidabdab 7 Pituduh

Indayang salin punggelan carita puniki antuk aksara Bali !

Sang Arjuna Polih Panugrahan

Kacrita mangkin Niwatakawaca sayan dot manahnya nguugang suargané. Para punggawa
miwah para tanda mantrinya sami sakti tur misadia ngetohang urip, mélanin Niwatakawaca.
Akéh sampun genah-genahé ring suargan karusak olih Niwatakawaca. Sawiréh asapunika raris
Ida Sang Hyang Indra makarya naya singid marupa sabaya dagingnya Niwatakawaca pacang
kaicen upah. Pamuputnya naya punika mapikenoh becik santukan Niwatakawaca usan ngrusak
suargané. Nanging Niwatakawaca sampun uning dikapan para déwatané kayun lakar makekasihan
melah-melah sareng watek raksasané.
Genah nyuratang antuk aksara Bali

...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................
...........................................................................................................................................................

100 Gancaran UDIANA SASTRA

Pidabdab 8 Ringkesan
Ringkesan

Itihasa wantah marupa rangkepan carita utawi satua, miwah épos sané nyatuayang indik
sejarah panglimbak kahanan para raja-raja saking kerajaan Hindu sadaweg aab jagaté sané nguni.
Daging satua Itihasa punika akéhan fantasi, sarat madaging piteket, roman, kewiraan sané ka-
sisipin taler antuk mitologi keagamaan mawastu medal sifat kekasan pinaka sastra sepiritual.

Daging Itihasa punika prasida kasorohang dados tigang soroh inggih punika :
Ramayana, Mahabharata, miwah purana, sakéwanten manut tradisi sané kasengguhang
Itihasa wéten kekalih inggih punika Ramayana miwah Mahabharata. Sané ngeranayang kitab
Purana nénten prasiada karanjingang manados Itihasa , santukan ring sajeroning Purana punika
akéh madaging sapariindik sané nénten prasiada medaging nilai sejarah.Yadiastun ring kitab
Purana punika taler madaging riwayat indik Pandawa miwah Korawa nanging kirang jangkep. Ka-
cawisang salanturnyané kitab Purana punika kamuat ring sajerining sargah mandiri ring klompok
Upawéda.

lsy(Ç £mæru yl* mæ;jdpß ripxU( .
LASCARYA NGAMPURAYANG LAMPAH JADMA PARIPURNA

UDIANA SASTRA Gancaran 101

BAB IX

WIDYATULA

Kompeténsi Dasar

3.9 Memahami dan menanggapi teks
babad, cerita pewayangan be-
raksara Bali dan berhuruf Latin

4.9 Menginterpretasi nilai - nilai
dalam babad

Indikator

3.9.1 Nlatarang teges Babad
3.9.2 Nyelehin daging Babad
3.9.3 Pikenoh Babad sajeroning

kauripan
3.9.4 Nlatarang daging carita

pawayangan
3.9.5 Nyelehin daging carita

pawayangan
3.9.6 Ngrereh pikenoh cerita

pewayangan sajeroning kauri-
pan
4.9.1 Mempresentasikan nilai-nilai
pendidikan yang tersirat dalam
teks cerita pewayangan

Palajahan 1 Babad

Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep

Babad sampun kakawitin sawatara abad ka-16 . Yéning kekapikayunin masané mangkin
pinaka masa sané nglanturang masa sané nguni, sapatutnyané prasida karesepang lan kalimbakang
antuk mratyaksayang kawit sejarahnyané. Istilah Babad punika nglimbak ring makudang-kudang
daérah, mekadi : Jawa, Madura, Bali, lan Lombok. Ring paplajahan puniki jagi kabaosang indik
sané mawasta Babad. Pinaka pangwangun pangresep alit-alité indayang uratiang pitakéné ring sor
punik!

1. Sira sané naeninmirengang indik Babad?
2. Babad napi sané naenin kapireng?
3. Indik napi sané kabaos Babad?

Pidabdab 2 Ngwacén Babad

http://www.lookingattheleft.com/wp-content/uploads/2008/11/_mg_7257.jpg

Dalem Balingkang

Kacrita duk riin ring jagat Bali, madeg prabu utama maparab Sang Prabu Jaya Pangus. Pu-
rinida magenah ring Panarajon. Ida Sang Prabu wicaksana pisan ngénter jagat. Daweg punika
wénten jatma cina sareng oka istri asiki maparab Kang Cing Wi. Tetujoné rauh mriki pacang
madolan. Santukan jegég né Kang Cing Wi mawinan Ida Sang Prabu lulut asih. Raris bagawantan
ida matur paungu,”Inggih ratu sang prabu murdan jagat, titiang nglungsur ring angan i ratu sam-
punang marabi sareng Kang Cing Wi, santukan drestané driki ten matutang. Saking nguni nénten
matutang ngambil rabi cina. Élingang pisan indiké punika Ratu”. Ida Sang Prabu raris gelis
manyawis,”Inggih Ratu Bagawanta sané mautama, yan indik drestané jagi baosang, drestan jagat
Bali kabaos méweh pisan, ketah kabaos ngawinang kadat pamargi. Inggih, cutet mangkin Kang
Cing Wi ambil titiang anggén rabi “. Ida Bagawanta raris digelis nyawis. Yan Ratu purun murug
drestan jagat, janten bayané panggih Ratu, raris ida Bagawanta matilar saking puri.

Ida Sang Prabu akedik nénten ajerih, yadiastun kawastonin sapunika. Raris Ida nitah panjaké
maka sami makarya yadnya wiwaha. Gelising crita, ri sampuné ida wusan natab pawiwahan, tan
pasangkan wénten cihna sané kaon, tedun sabeh maduluran krébék kuug pamuput metu blabar
ageng raris nganyudang purinida, tur akéh panjaké ngemasin urip. Santukan puriné telas anyudang
blabar, raris ida nuju jagat Balingkang. Irika Ida nangun puri tur nabdabang panjak.

UDIANA SASTRA Widyatula 103

Krana sampun sué Ida nénten madué oka, raris Ida nangun kérti ring puncak Gunung Batur.
Irika wénten gua ageng tur becik pisan anggén genah mayoga. Kagiat pisan ida nyingak, sagét
wénten anak istri jegég, jeg pramangkin ical tetujon ida nangun yoga semadi. Ida Sang prabu
raris matakén” sapasira parab jeroné, dados wénten iriki?” Anaké istri punika digelis nyaurin.
Peséngan tiangé Dewi Danu, iriki sampun ring gunung Batur purin tiangé. Titiang meled taler
mangda uning ring jeroné. Sapasira ragané dados rauh mriki? Ida Sang Prabu raris ngéka daya.
Titiang madan Dalem Balingkang, Tetujon tiangé rauh mriki tuah malila cita . Mangdané jeroné
uning titiang kantun truna.

Gelising crita, sang kalih raris alaki rabi ring gunung Batur. Kasuén-suén raris Ida
ngamedalang putra, nanging marupa détia (raksasa) kaparabin Ida Sang Maya Danawa.................
.................................................................................................................

Pidabdab 3 Kerta Basa

Wacén tur resepang teks babad ring ajeng raris rereh wirasan krunané puniki !

No Kruna Wirasan kruna
1 madeg prabu
2 wicaksana ngénter jagat.
3 lulut asih
4 drestané
5 kawastonin
6 nétra
7 kageseng
8 ngawetuang

Pidabdab 4 Nyawis Pitakén

Sasampuné ngwacén babad ring ajeng, mangkin saurin pitakéné ring sor puniki!

1. Telatarang napi tetujon Kang Cing Wi daweg rauh ka Bali?
...........................................................................................................................................................

2. Napi mawinan Ida sang prabu mapikayun nangun yasa ?
...........................................................................................................................................................

3. Tlatarang sapunapi wiwilan ka kawéntenan barong landungé punika?.
...........................................................................................................................................................

4. Napi mawinan Ida Batari danu kabaos anak istri jalir?
...........................................................................................................................................................

5. Manut panampén alit-alité pikenoh napi sané kekapikolihang ring Babadé puniki?
...........................................................................................................................................................

Pidabdab 5 Pangresep Indik Babad (historiografi)

5.1 Teges Babad
Yéning rerehang artos kruna “babad” punika, wantah mawit saking basa Jawa Kuna, saking

104 Widyatula UDIANA SASTRA

kruna “mbabad”, sané madué artos “ngabas” utawi “mabad”.Pakilitannyané sareng “babad”
pinaka sejarah, babad punika maartos kawitan / silsilah. Nanging yén rerehang pakilitannyané
pinaka karya sastra “babad” ngranjing silih sinunggil karya sastra sejarah. Sekadi : Babad Mengwi,
Babad Pasek, Babad Dewa Lampijeh, Babad Dalem, Babad Uwug Buleleng, Babad Arya, Babad
Brahmana Catur, Babad Badung, Babad Tambyak, Babad Dukuh Suladri, Babad Pandé miwah
sané lianan.

Para sarjana sané urati tur turéksa ring parindikan babad, ngicénin panampén lan pangertian
sekadi ring sor puniki : Manut 1. Danu Suprapta, babad madué artos inggih punika : salah
sinunggil wangun sastra sejarah mabasa Jawa Baru, sané parinamannyané makuéh, luiré nganutin
indik angga, indik geografi, indik pakébeh, utawi sané tiosan. 2. Suekmono, nlatarang indik babad
inggih punika wantah pinaka carita sejarah sané ketahnyané lebihan daging caritannyané ring
panlataran indik daging sejarahnyané yadiastun punika sané dados pola wantah pemargin sejarah
punika. Teeuw, mitegesang wantah babad punika pinaka teks-teks historik utawi genealogik yang
madaging unsur-unsur kesusastraan. Asapunika wénten makudang-kudang pangertian indik babad,
sakémaon, untengnyané wantah babad pinaka teks-teks histori sané kauparengganing antuk unsur-
unsur kesusastraan

5.2 Sifat Babad

Babad madué sipat: 1. Sakral magis ( kekramatang
), Religio - magis ( madué unsur kepercayaan ), 3.
Legendaris ( indik pakilitannyané sareng kawéntenan
daging jagaté ), 4. Mitologi ( madué pakilitan sareng
para dewata ), 5. Hagiografis ( madué unsur kaniskalan,
kasaktian, tan anut ring hukum alam ), 6 Simbolis (
madué unsur lambang-lambang , kruna sané mataksu
- bhisama , pusaka-pusaka ),7. Sugestif ( madué unsur
ramalan - tenung , suara sané gaib, unsur ipian ), 8.
Istana Sentris ( sinamian genah katuju ring puri ), 9
Fragmentraris ( nénten jangkep ), 10 Raja-kultus (
nyumbung betara lelangit ), 11. lokal ( madué sifat kedaerahan ), miwah anonym ( tan pa wastan
pengarang ).

5.3 Tetuek Babad

Babad wantah pinaka titik temu pantaraning sastra lan sejarah. Kawéntenan sekala ring
sajeroning babad sampun adung sareng kahuripan. Indik tetuek sakalannyané sampun taler nujuin
wirupa sané anyar. Antuké punika, babad punika boya ja pastika kasengguhang pinaka dokumen
sejarah, sakémaon taler kasengguhang pinaka teks sané kreatif, tur nganutin konvensi kabudayaan
Bali, narka lan minehang indik parindik sejarah lan boya sejarah ring sajeroning wangun dasar
kabudayaan Bali.

Pidabdab 6 Pituduh

A. Saurin pitakéné ring sor !

1. Sapunapi teges Babad manut Tééuw?
...........................................................................................................................................................

2. Idayang carca indik sifat Babad punika ?
...........................................................................................................................................................

3. Ring kahuripan Babad wénten ring pantaraning history lan story. Napi tatuek ipun ?
...........................................................................................................................................................

UDIANA SASTRA Widyatula 105

4. Unsur kaniskalan, lan kasaktian, tan manut ring hukum alam sifat Babadé punika
kawastanin?
...........................................................................................................................................................

5. Sapunapi penampén alit-alité ring kawéntenan indik Babad punika ?
...........................................................................................................................................................

B. Indayang surat piteket daging Babad Dalem Balingkang punika !

106 Widyatula UDIANA SASTRA

Palajahan 2 Carita Pawayangan

Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep

Wayang marupa marupa karya sastra Bali purwa sané kalintang kasub pisan utaminyané
ring jagat Bali. Wayang kulit inggih punika kulit sané maukir marupa sekadi tokoh-tokoh utawi
pragina ring pawayangan tur rikala nonton sasolahan wayang puniki panonton prasida nyingak
lawat wayangé ring kelir. Carita wayang puniki akéh pisan pikenohnyané ring kauripan. dianing
sapunika indayang cawis pitakéné ring sor puniki !

1. Sira sané seneng nonton wayang?.
2. Indik napi sané kasenengin nonton ring wayangé punika?.
3. Sira manten pragina ring wayangé sané kauningin ?

Pidabdab 2.Ngwacén Téks Carita Wayangan

2.1 Teks Wayang (Punggelan)

https://panbelog.files.wordpress.com/2014/07/sutasoma.jpg?w=333&h=483

<ss* tu esomdedosrÇ .u
<ewnn)Ó tÐ tu ru næu p* ru [u od,pvÉ yu k×rr& tk n.Ñ hdi pyÉ \tru p* nu gri h& di v`orkol,hnk¡Ó ær-
rtsu tsu riÑ .i ekoÿcpdiÀ wweu pol;i prrtwu n;Ó syi d]dri ,i nki \wni h* di \r¡Þ gu gé tæu \i lÀ enpyÉ \j) ku æu p* vÉ -u
jywki mÉ .sonk¡Ó ndiÀ sp* vÉ ju ywki mÉ klni ]*Ó rU wri rp& ydu nÒ /,rrsø ëdeÒ nrm)
sæsi ndÐ si ogrh\lnu /,srÙ nd¡Ð ,gj;ÿlnoÉ k×senkdei homeã k\Ìbhg* nu .*u dnÙ h& spnki ydu eÒ n,s-*
jywki mÉ rrei sæu d,htnß diÀ en\\u æu si g(Ù elok.nki \wni s* p* ru [u odÿklni e*Ó kosk) nÿ&É khën/.sonk¡Ó -
nsÀ pnu ki sp* ru [u od\r¡Þ gu gé t/wai b( en,\enoÓ sæu p* vÉ ku n) ci di rÊ rsi bÐ [É lÔ nÐ
kb) r) .*
ssomæeu nj\e)Ð pæol;i rtsu tsu røÑ ,ø hrø ki sp* ru [u odwh\u tru p* nu gpi nu ki rh& di ÿv`orkol.h-i
dv`orkolennn)Ó r) mi pnu gpi nu ki sonk¡Ó enn n)Ó dß gp& vÉ hu sniÓ hdi ss* tu esom.tnsÀ eu wsp* vÉ pu ru [u od-
lnlã wdrÙ ok×senÿrrsi /ÿ\r¡Þ gu gé tsÀ niÓ enpyÉ \j) ku æu s* tu esom.ekocpæu s* tu esomÿdeu kpnu ki ÿr-i
kolmpki hënb bÑ h* xi kiÒ rÐ hynÙ gé t/.hnk¡Ó wÐ l) sndiÀ en\k×ji gtsÀ niÓ enÿkrsu k/,hdi mkhën)ñ
rhÁ* \má \sÑ p* ru [u odj\p)Ð h ÿ(u pnu gti j(u gtsÀ niÓ enpsÉ di rÒ hy.u hspnu ki wn;Ó kam( næu \* kÞ ×xyb* du cÒ ti ,Ó
pttU d(å êk* q^ ÿi mklrpneiß kolhi p* mg( ni Zi Ç
pb* du eÒ lok.

UDIANA SASTRA Widyatula 107

sekwnn)Ó ærÿtxmÒ nËÓ,i bhdu x,Ò rojptu eÉ nÿennn)Ó tß tU ÿ* khënæu s* tu esomhspnu ki ÿrr-i
sæu gÌhnkÐ ru eu k×tmÉ pgtu b&É lwdrÙ ok×spZÿé kæu p* ru [u oden.ydu eÒ nÿyku riÓ ms) /.blwdsÙ p* ru [u o-
denlli ;i ,hek;senkpam) ,* mkdÿi :pvÉ eu mgdÿlnævÉ Áu w\ká esdyh* nk¡Ó æu d* ]bh.u sonk¡Ó nsÀ -
pnu ki sp* ru [u odekoÉ drrsi mß t(U ,i h\eá nsok×tn¡á m*u ohemr,u pvÉ eu nr\Ù tsu /,bheu nreÙ \w,u smmi \g)
mæu Zÿé tbj,É ga,emosl,ck,É cnËÑ ÿhsmwu ÿ* t]iÉ lu ,t\(u md) lg* n) \i ldlå d/.blwdhÙ sniÓ en-
hek;sengs) ,% eponoÑ k/,tr,u tg) læu ennmæk) k&É ru eu k×tsÉ mgi s) t% nægnl¡Ó n/ . ss* tu esomsenk
hri h& nk¡Ó æu s* cu ti pÉ ni ksorq\i hÉ hu ni æydu eÒ nrk& ru ek×t.É

kri\Ðs) æu k&:tZu *ÿ¡é m)k(
eholi;:hikt) Ut/]uktÉ .

Pidabdab 3 Kerta Basa Wirasan kruna

Indayang rereh wirasan krunané puniki!
No Kruna

1 hidpÉy\tru p* nu gi
2 hid\¡rÞ gu gé tuæi\Àlen
3 pÉvju ywki mÉ klin*]Ó Urwir
4 pvÉ yu k×r&rtÂknÑ.
5 ,\enÓosæu p* vÉ uk)nicid

Pidabdab 4 Nyawis Pitakén

Saurin pitakéné ring sor puniki !

1. Napiké sané ngawinang Sang Purusada ngrereh para ratu satus ?
...........................................................................................................................................................

2. Napi ngawinang Sang Purusada ngaturang caru ring Bhatara Kala ?
...........................................................................................................................................................

3. Sapunapi kahanan Atman Sang Jaya Wikrama sasampuné séda ring ranangga?
...........................................................................................................................................................

4. Napi mawinan Sang Sutasoma makayun nyerahang angga ring Sang Purusada?
...........................................................................................................................................................

5. Napiké sané ngawinang Bhatara Kala makayun maguru ring Sang Sutasoma?
...........................................................................................................................................................

108 Widyatula UDIANA SASTRA

Pidabdab 5 Pangresep Carita Pawayangan

5.1 Teges Wayang

Wayang kulit mawit saking kruna walulang miwah inukir. Walulang inggih punika kulit sané
sampun kapisahang saking walungnyané. Inukir inggih punika mateges maukir. Dadosnyané
wayang kulit inggih punika kulit sané maukir marupa sekadi tokoh-tokoh utawi pragina ring
pawayangan tur rikala nonton sasolahan puniki prasida kacingak lawatnyane ring kelir. Wayang
punika kalintang populer pisan ring kauripan masyarakatengawit saking nguni ngantos mangkin,
utaminnyané ring jagat Jawi miwah ring Bali.

Sasolahan wayang ring Jawi sané katonton watah wayang ipuné punika mawinan panontoné
wénten ring ungkur keliré. Matiosan pisan sekadi ring Bali, sasolahan wayang punika katonpon
lawat ipuné, punika mawinan panontoné wénten ring arepan keliré.

Carita sané kasatuang ring sasolahan wayang inggih punika carita sané mawit saking carita
Maha Bharatha, Ramayana. Wénten taler wayang sané nyaritayang indik satuan panji miwah
sané lianan.Soroh wayangé punika sekadi: wayang golék, wayang bébér lan sané lianan. Wayang
inggih punika seni tradisional Indonesia sané nglimbak ring Pulau Jawa lan Bali

5.2 Soroh Wayang

Wénten makudang-kudang soroh wayang

minakadi wayang kulit, wayang golék, wayang tengul

Bojonegoro, wayang krucil, wayang purwa, wayang

bébér, wayang orang, wayang gedog, wayang sasak,

wayang calonarang, wayang wahyu, wayang ménak,

wayang klitik, wayang suluh, wayang papak, wayang

madya, wayang parwa, wayang sadat, miwah wayang

kancil.

5.3 Kawigunan wayang https://wayang.files.wordpress.com/2010/07/12a-65-wayang-kulit.jpg

• Fungsi Réligius : dumun masyarakat ngamedalang wayang kaanggen sarana upakara upaca-
ra minakadi wayang lemah, wayang sapu leger, lan sane lianan.

• Fungsi Pendidikan :wayang olih masyarakat taler kaanggen media pendidikan, inggih puni-
ka kaanggen ngametuang nilai-nilai luhur budaya. Akeh nilai-nilai kabudayaan sane kamuat
ring pamentasan wayang punika minakadi tutur-tutur sané becik.

• Fungsi penerangan miwah kritik sosial: Ring sesolahan wayang punika, masyarakat prasida
kaicen panerangan-panerangan sane mapaiketan antuk informasi-informasi sane munggah
ring wewidangan masyarakat punika.

• Fungsi Hiburan: Lianan ring fungsi-fungsi sane sampun katelatarang, wenten malih fungsi
sane mautama ring sesolahan wayang inggih punika kaanggen hiburan kemanten nenten
madaging kesakralan.

5.4 Imba Ték Wayang

BHARATA YUDHA

SAWUR IRA TAN APANJANG 2X, SINGGIH SABDA MUNIWARA, HULUN, ATEKI
KATALIAN DENING BAKTI LAWAN ASIH I

UDIANA SASTRA Widyatula 109

TWALEN : NAH RATU-RATU PIDAGING MAMITANG LUGRA TITIANG PAREKANE
TUA, SADURUNG TITIANG MATUR AKSI SEMBAH PANGEBAKTIN TIT-
IANG MANGDANE NENTEN KENI SUSUD UPEDRAWA

(NYEMBAH)

KRESNA : MULIH SEMBAH TA RI HYANG HYANG SINEMBAH

TWALEN : INGGIH RING PABAN TITIANG LINGGIHANG TITIANG PASWECAN I
RATU, NAPI MAHAWINAN MEDAL SEKADI SEMENG DURUSANG I RATU
MAWECANA.

ARJUNA : RI WAWU MANGKANA SATURAN CARAKA TWALEN, SIRA DANAN JAYA
UMOJAR CAYE...DOH.

SINGGIH KAKA NATA KESAWA KSAMAAKNA RANTEN INGANIKA WANI
UMATURA.

MERDAH : ARAH..AH..AH RATU SUGRA TITIANG NGOJAH ATUR IDA I ARI, INGGIH
NAWEGANG TITIANG BELI, PURUN TITIANG MATUR RING ANGGAN
BELI.

ARJUNA : APAN TAN MELAMA PERANG ADBUTA, PAPARENG IRA PANDAWA LA-
WAN SATUS KORAWA

MERDAH : RIANTUKAN NENTEN JE SUWE PACANG MELETUS, KAKAWITIN
PERANG BRATA YUDANE BELI..

KRESNA : UDUH YAYIAYUATAKITAWALANGATI, KAKANTABIPRAYAMETALANG
PATI RI KITA

TWALEN : NAH ADI SANG ARJUNA, DA ADI SANGSAYA, BELI SATATA LAKAR MA-
BELA KAPINING ADI

ARJUNA : “MENANGIS” MESEM

“TANDAK” KANGKAYA NAGIS KASIH ASIH BUJANGGA ANOM KAMAL-
INGAN, GENTA ILANG MUANG PUSTAKA

TWALEN : MEH JEG MEGUYANG...IDA SANG ARJUNA, DAH..

MERDAH : SING NYIDANG IDA NGAMEDALANG ATUR, JEG ENGGALAN TOYAN
PENGAKSIAN IDANE MEDAL

KRESNA : UDUH YAYI DADIA KITA MENANGIS, APA MATEMAHAN SUKSEKEL RI
ATI ENAK WARAH AKNA LAWAN NATA KESAWA

TUALEN : NAH ADI, TO NGUDIANG ADI JEG NGELING, APA ADA SEBETANG ADI
LAUTANG MATUR KEN BELI

ARJUNA : SINGGIH KAKA...APA PWARAN NIRA DANAN JAYA MAURIP

MERDAH : BELI SANG PRABU KRESNA, NAPI GUNAN TITIANGE MAURIP??

ARJUNA : APAN ANENG KORAWA SIRA KAKIANG MAHA RSI BISMA MAKA SENA-
PATI

MERDAH : RIANTUKAN RAHINANE MANGKIN IDA MAHA RSI BISMA MAKA SENA-
PATI

110 Widyatula UDIANA SASTRA

ARJUNA : YA KA MATEMAHAN SIRA DANANJAYA TAN SIDA MANGKAT ANENG
RANANG GANA

MERDAH : NIKA MAWINAN TITIANG NENTEN MRASIDAYANG JAGA NYEDAYANG
KAKIANG TITIANG

KRESNA : UDUH YAYI MANGKE KAKANTA MAWEH KITA TUTUR
(TEMBANG)

TWALEN : LAWE-LAWE NUNG WIWEKA YAN AYU, NAH ADI JANI BELI LAKAR
NGORAHIN

KRESNA : “SWA DARMA ATI JAWITYAM NAWIKAM ITUM MAHA RSI, DARMA YADI
UJAR SRI YA WIYAH, INGANIKA APERANG NORA TA WANEH, ANGILAN-
GAKEN A DARMA, ASUBHAKARMA

TWALEN : ADI MAPERANGE NE, SING JE NYEDAANG KAKIANG UTAWI DANG
GURU, SUJATINE ANE SIATIN ADI KEMOMOAN.

RIWAWU MANGKANA KARENGE DE SIRA DANAN JAYA
ARJUNA : SINGGIH YAN MANGKANA WUS RUMESEP RI ATI MANGKE SIRA DA-

NANJAYA, MANGKAT

Pidabdab 6 Pituduh

Disampuné wusan ngwacén kaweruhan indik pawayangan durus saurin pitakéné ring sor !
1. Tlatarang napi teges wayang punika ?
...........................................................................................................................................................
2. Manut penampén alit-alité napi pikenoh wayang punika ring masyarakat Bali?
...........................................................................................................................................................
3. Sarana napi sané patut kasiagayang yening jagi ngwayang ?
...........................................................................................................................................................
4. Basa napi manten sané keanggé rikala dalangé nyolahang wayang?
...........................................................................................................................................................

Pidabdab 7 Tugas

Indayang ngrreh imba Babad asiki raris suratang sinopsisipun !

UDIANA SASTRA Widyatula 111

Pidabdab 8 Ringkesan
Ringkesan

Kruna “babad” punika, wantah mawit saking basa Jawa Kuna, saking kruna “mbabad”, sané
madué artos “ngabas” utawi “mabad”. Kruna “mabad”, pinaka kruna kria maartos ngaryanin na-
pi-napi saking ngawit ngantos kapungkur. Yéning pakilitannyané sareng “babad” pinaka sejarah,
babad punika maartos kawitan / silsilah. Nanging yén rerehang pakilitannyané pinaka karya sastra
“babad” ngranjing silih sinunggil karya sastra sejarah. Conto-conto babad minakadinnyané : Babad
Mengwi, Babad Pasek, msl.

Wayang kulit mawit saking kruna walulang lan inukir. Walulang inggih punika kulit sane
sampun kapisahang saking walungnyane. Inukir inggih punika mateges maukir. Dadosnyane
wayang kulit inggih punika kulit sane maukir tur kacingak lawatnyane ling kelir.

kdpi tpnuæpeu hl£má% ski hi n)Þb(hu ikd* urtßk.
KADI PATAPAN SAPUHE LANGGENG MASIKIAN LEBUR IKANG

DURATMAKA

112 Widyatula UDIANA SASTRA

BAB X
PARIBASA

Kompeténsi Dasar

3.10 Memahami dan mengimplemen-
tasikan penggunaan paribasa
Bali (Sloka, Sesapan, Sipta, dan
Sesemon) dalam berkomunikasi
secara lisan dan tulis

4.10 Memproduksi percakapan sing-
kat dengan menggunakan Parib-
asa

Indikator

3.10.1 Nlatarang teges sloka utawi
sesapan.

3.10.2 Ngrereh imba sloka utawi ses-
apan

3.10.3 Ngwigunayang sloka utawi
sesapan sajeroning lengkara

3.10.4 Nlatarang teges sipta utawi
sesemon .

3.10.5 Ngrereh imba sipta utawi ses-
emon

4.10.1 Ngwigunayang sipta utawi
sesemon sajeroning lengkara

Palajahan 1 Sloka miwah Sesapan

Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep

Paribasa ketahnyané kaanggén panglengut basa rikalaning mabebaosan miwah
mareriptayan, santukan paribasa punika madaging indik panglilacita manah, bebanyolan utawi
bebaudan sesimbing, pangumpami kehanan jadma ring pakraman msl. Ring palajahan puniki alit-
alité pacang mikolihang kaweruhan indik sloka miwah sesapan. duaning sapunika saurin pitakéné
puniki !

1. Sira sané sampun uning ring sloka miwah sesapan?.
2. Ring dija biasané sloka miwah sesapan punika kaanggén?.
3. Sira uning imba sloka utawi sesapan punika ?

Pidabdab 2 ngwacén teks:

Nyoréang ring Kerta

Sore puniki sayongé sampun nedunang.Nong-
cretanné mamunyi saling tanggurin nyiriang guminé
sampun sanja, gulemé sayan nebelang sagét teka ujané
bales, angin nalinus kadilurin kedép- kedép miwah
krébék kuug.jejeh pesan Ayu raka nyingakin kayuné
séndéh kaduur umahé ampehang angin. Sedeng iteh
mabalih ujané baler sambilang nekep kuping yening
petiré majedar, sagét niang ayu memargi kebanjahe
ngebtungang arit teken tiuk ke natahé sambilanga
ngraos “ kaki-kaki bentuyung tiang cucun kakiné
“ keto raos niang Ayuné mawantiwanti. Ayu raka www.pejeng.desa.id
matakén “ Dados praboté sami entungang kenatahé, misi maosang cucun kaki Bentuyung, sira
nika niang ?”. “ Nah Kené to yu yén ada ujan balesmula kéné patut ngentungang prabot tur mas-
esapan cara niang ibusan apanga iraga rahayu, yén nuju tumpek bubuh di manteninkekayonané
masih misi sesapan” “ Punapi sesapané niang “ kenten ayu raka matakén. Niang ayu raris nyaurin
“ susud ngantebang bantené, punyan kayuné colékin bubuh lantas masesapan : dadong-dadong I
kaki dija ? ikaki anak gelem. gelem apa? gelem nged….nged…..nged. buin selai lemeng ga-
lungan mabuahnyen apang nged. Ayu Raka bengong mirengang sawireh tumbén ia mirengang
sesapan buka kéto.

guminé sayang metengang, ujané ngangsan malesang, cicinge ané putih tua menék tuun di
batarané , batisné daki, kenyel Ayu Raka ngulahin latas buin niang ayu nyemak sampat ngulah
cicingé “ cai tuara dadi ulahin buka slokané nundunin macan medem, alih-alih iba pedih icané
“ lantas cicingé pantega aji sampat. Cicingé putih mankaingan lantas malaib ka baléné dangin.
sagét magerung ada vespa ajin Ayu rakané teka ujanan, Niang Ayu matakén “ dadi mara teka ?”
Aji ayu Raka nyauring “ kéné suba kéwehé ngalih gai. buka slokané ngalih balang ngaba alutan
, buina rejekiné ane alin, buka slokané nutul damuh tengaina “ Niang Ayu gelis nyaurin nah
kangguang da terus makaengan dogen . ane penting gegaene rahayu tur iraga seger. yadian abedik
apanga masari. Ayu raka meras bingung merengang raos niangé sareng ajiné ……………………
…………………………………………………………………………

Asih 2014

114 Paribasa UDIANA SASTRA

Pidabdab 3 Kerta Basa

Disampuné alit-alité ngwacén punggelan wacanané punika raris rereh wirasan krunané puniki !

No Paribasa Artinipun
1 kaki-kaki bentuyung tiang cucun kakiné
2 buka slokané nundunin macan medem
3 buka slokané nundunin macan medem
4 buka slokané nutul damuh tengaina “

Pidabdab 4. nyawis pitakén

Indayang cawis pitakéné ring sor puniki !

1. Tlatarang indik napi sané kabaosang ring wacanané punika?
...........................................................................................................................................................

2. Napi mawinan sesapan taler kabaos doa ?
...........................................................................................................................................................

3. Sira pesengan praginané sané marembuk irika ?
...........................................................................................................................................................

4. api mawinan ajin Ayu rakané nyesel raga ?
...........................................................................................................................................................

Pidabdab 5 Pangresep Indik Indik Sloka miwah Sesapan

5.1 Sloka

Sloka yening ring Bahasa Indonesia pateh sekadi “Bidal”. Sloka puniki masaih ring sesonggan,
kantun ilid artinipun. Kewanten binanipun, sloka puniki ngangge lengkara; Buka slokane,.......,
Buka slokane gumine,......., Kadi slokan jagate,........, upami :

• Buka slokane, adeng buin sepita, suksmanipun : kaucapang ring anake sane kalintang pla-
pan (tangar) ngraos lan melaksana.

• Buka slokan gumine, nundunin macan turu, suksmanipun : sakadi anake sane nantangin
musuh sané sampun nengil.

• Skadi slokan jagate, sukeh anake ngebatang banjar, suksmanipun : wiakti sukeh pisan anake
dados klian jaga ngladenin anak akeh (rakyat).

5.2 Sesapan (Doa)

Sesapan tegesnyane nyapatin, sane matetujon nglungsur karahajengan, mangda nenten keni
bencana. Kawentenan Sesapan manut tetujonnyane, minakadi

1. Sesapan ngebah taru :
Ratu Betara Sangkara, titiang nglungsur taru druene, mangda titiang nenten tulah.

2. Sesapan suara kedis caak :
Kakasang ngengsut di ambune.

UDIANA SASTRA Paribasa 115

3. Sesapan rare :
Ratu Paduka Betara Brahma, icenin raren titiange pasikepan mangda ipun setata rahayu.

Pidabdab 6 Pituduh!

A. Napi artin slokane ring sor!
1. Buka slokane, apa ane kapula, keto ane kapupu, suksmanipun …
2. Buka sloka, bani mabak jepun, eda takut kena getahne, suksmanipun
3. “Ratu Betara Bayu sampunang nglintang iriki, santukan titiang akeh madue anak
alit.” puniki sesapan yening
4. “Ratu Sang Hyang Rare Angon, ingon-ingon I Ratu adol titiang nglungsur karaha-
jengan.” puniki sesapan yening …

Pidabdab 7 Pituduh

Indayang nyuran bebaosan asiki antuk tema Pesta Kesenian Bali {PKB}

Pidabdab 8 Ringkesan
Ringkesan

Sloka puniki masaih ring sesonggan, Kewanten binanipun, sloka puniki ngangge lengkara;
Buka slokane,......., Buka slokane gumine

Sesapan tegesnyane nyapatin, sane matetujon nglungsur karahajengan, mangda nenten keni
bencana.

vkÓsi ni iwirs& kzÇnh& uripæ£)Þb(mu ln&h£.á
BAKTI SINIWI RING SEKANCANING URIP

PANGLEBU MALANING ANGGA

116 Paribasa UDIANA SASTRA

UDIANA SASTRA Paribasa 117

PAMUPUT

Basa Bali pinaka sinalih tunggil kebudayaan sané adiluhung sané
katamiang olih para leluhure, selanturipun swadharman para yoanané mangda
nglestariang, ngwerdiang tur nglimbakang ring kauripané. Pamargi puniki patut
polih uratian saking para panglingsiré ring kulawarga, ring pakraman, miwah
saking para guru ring sekolah. Sareng sami patut mautsaha bilih-bilih para
sisya ring sekolah mangda setata nincapang kaweruhan miwah kawagedan
mangda prasida nglimbakang ajah-ajah gumanti para yoana utawi para sisia
oneng mlajahin basa, aksara lan sastra Baliné.

Buku puniki nartayang kapertama indik kawagedan mababaosan Kaping
kalih ngwigunayang basa Bali. Kaping tiga tata basa Bali. Kaping pat indik
anggah-ungguhing basa Bali. Kaping lima indik gatra Bali. Kaping nemnem
kasusastraan. Kaping pitu sesuluh sajeroning puisi. Kaping kutus nartayang
indik gancaran, Kaping sia indik widya tula, Kaping untat indik paribasa.

Malarapan Bukul Basa Bali Puniki kaptiang prasida mapakeling ring para
sisia mangda peplajahan basa Bali setata katincapang gumanti basa Baliné
setata nglimbak ring pagubugan para janane. Yan sampun basa, aksara lan
sastra Bali setata kaplajahin, kawigunayang janten basa Baliné pacang setata
ajeg.

118

DAFTAR PUSTAKA

Anom, I Gst Kt, dkk. 2008. Kamus Bali-Indonésia Beraksara Latin Dan Bali.
Denpasar: Dinas Kebudayaa Kota Denpasar.

Asa, I Made. 1985. Paplajahan Sor Singgih Basa Bali Jilid I dan II.
Astra, I G. (1981). Sekilas tentang Perkembangan Aksara Bali dalam Prasasti.

Fakultas Sastra Iniversitas Udayana Denpasar (in press).
Bagus, I Gst Ngr. 1980. “Aksara Dalam Kebudayaan Bali Suatu Kajian Antropo-

logi”. Orasi Ilmiah. Denpasar: Fak. Sastra Univ. Udayana
1983. Proses Pengolahan Daun Lontar Sebagai Bahan Baku Penu-

lisan Aksara Bali. Denpasar: Fak. Sastra Univ. Udayana.
Bagus Setiawan, A.A. 2001. Buku Panduan Pelestarian Lontar. Denpasar: Di-

nas Kebudayaan Provinsi Bali.
2002. Skriftorium Naskah Tradisional Désa Sibang Kaja. Denpasar :

Dinas Kebudayaan Provinsi Bali.
2014. Sekar Mahanten. Denpasar: Dwijaya Mandiri.
Budha Gautama. 1983. Pralambang Basa Bali. Denpasar: Kayu Mas.
2005. Tata Sukerta Basa Bali. Denpasar: Kayu Mas.
2007. Kasusastraan Bali Cakepan Panuntun Mlajahin Kasusastraan

Bali. Surabaya: Paramita.
2007. Panuntun Pelajaran Gending Bali. Denpasar: Kayu Mas.
2008. Pedoman uger-uger pasang aksara latin basa Bali dan pasang

aksara Bali basa Bali. Denpasar: Kayu Mas.
Bühler, G. (1962). Indian paleography. -. [Calcutta]: Indian Studies, Past & Pre-

119

sent; distributors: Firma K. L. Mukhopadhyaya.
Casparis, J. G. (1975). Indonesian palaeography: A history of writing in Indone-

sia from the beginnings to c. A.D. 1500. Leiden: Brill.
Damais, L. (1995). Tulisan-Tulisan Asal India di Indonesia dan Asia Tenggara

Daratan. In L. Damais, Epigrafi dan Sejarah Indonesia: pilihan ka-
rangan Louis-Charles Damais (pp. 3-22). Jakarta: EFEO.
Djiré, I Wayan & I Wayan Roema. 2000. Kumpulan Gending-Gending Bali Jilid
I & II. Denpasar: Cempaka.
Dwipayana, Ade Bayu. 2011. “Kemampuan Mengarang pupuh Maskumambang
dalam media rontal oleh siswa kelas X Sma Négeri 5 Denpasar”.
Denpasar: Fak. Pendidikan Bahasa dan Seni IKIP. PGRI Bali.
Gdé Raka, A.A. dkk. 1977. Panca Werdi Jilid I dan II. Denpasar : Yayasan
Sabha Sastra Bali.
Ginarsa, Ketut. 1980. Sepintas tentang Sejarah Aksara Bali. Singaraja: Balai
Penélitian Bahasa Cabang I.
.1985. Paribasa Bali. Denpasar: Kayu Mas.
Griffiths, A. (2014). Written traces of the Buddhist past: Mantras and Dhāraṇīs
in Indonesian inscriptions . Bulletin of the School of Oriental and
African Studies, 77, pp 137-194.
J. Kersten S V D. 1984. Bahasa Bali. Ende Floréa: Nusa Indah.
Kaler, I Nyoman. Krakah Modré II. Denpasar: Percetakan dan Toko Buku Ria.
Ki Dusun. 2001. Majugjag. Denpasar: Yayasan Sabha Sastra Bali.
Mardiwarsito. 1986. Kamus Jawa Kuna Indonésia. Ende Florés: Nusa Indah.
Medera, I Nengah dkk. 2003. Imba Mabebaosan Nganggé Basa Bali. Denpa-
sar: Dinas Kebudayaan Provinsi Bali.

120

. 2005. Kasusastraan Bali. Denpasar: Dinas Kebudayaan Provinsi
Bali

Nala, I Gst Ngurah. 2006. Aksara Bali Dalam Usada. Denpasar: Upada Sastra.
Nala Antara, I Gde. dkk . 2006. Tata Basa Bali Anyar. Denpasar: Dinas Kebua-

dayaan Provinsi Bali.
Pasek, I Made. 1999. Carita Tantri. Denpasar: Yayasan Dharma Sastra.
Peréksi, I Made. 1995. Satua Pan Balang Tamak. Denpasar: Cempaka 2
Putra, I Nyoman Darma, I.Gd. Gita Purnama & A.A. Ngr. Oka Wiranata. 2013.

Dénpasar lan Don Pasar). Denpasar: Dinas Kebudayaan Kota Den-
pasar.
Rémen, I Ketut . 1982. Penuntun Mempelajari Sekar Alit.
Sadha, I Wayan. 2008. Leak Pemoroan. Denpasar: Balai Bahasa Denpasar.
Sanggra , Made. 2001. Canang Sari. Gianyar: Sanggar Teba Wutu.
dkk. 2007. Canang Sari. Gianyar: Sanggar Teba Wutu.
Shadeg. 1977. A Basic Balinése Vocabulary. Denpasar: Dharma Bhakti.
Serégeg, I Wayan. 2003. Wyakarana Kawi. Grokgak Buleleng.
Simpen, I Wayan. 1983. Babad Mengwi. Disesuaikan Dengan Ejaan EYD Oleh
I Wayan Karji. Denpasar: Fak Sastra Univ Udayana.
Simpen, I Wayan. 1979. Pasang Aksara Bali. Denpasar: Dinas Pengajaran Da-
erah Tingkat 1 Bali
Suasta, Ida Bagus. 2002. Bahasa Aksara Bali dalam Agama Hindu. Denpasar:
Fak. Sastra.
2004. Membaca Aksara Bali Dalam Perkembangan Pasang Aksara
Bali. Denpasar: Fak. Sastra Univ Udayana.

121

Suastika, I Made. 1997. Calon Arang dalam Tradisi Bali. Yogjakarta: Duta Wa-
cana University Préss.

Subandia, I Made dkk. 2009. Panduan Penulisan Aksara Bali dan Aksara Latin
Denpasar: Balai Bahasa.

Sudarma, I.B. Komang. 2016. “Perkembangan Aksara Bali: dari zaman Bali
Kuna hingga Era Digital”. Makalah dalam Seminar Parum Param
Tarka Tarpaning Saji, ISI Denpasar.

Sukrata, Ketut. 1981. Tunjung Mekar Bacaan Huruf Bali Untuk Sekolah-Seko-
lah Lanjutan. Denpasar: Mabhakti.

Sura, I Gde & Ida Bagus Sindhu. 1972. Tata Bahasa Kawi. Denpasar : PGA
Hindu Négeri Denpasar.

______________. 2014. Tata Titi Mabaos Bali. Denpasar: Pelawa Sari.
Tarigan, H.G. 1984. Prinsip-prinsip Dasar Sastra. Bandung: Angkasa..
Tim Penyusun. 1976. Panca Werdi. Denpasar : Yayasan Saba Sastra Bali
Tim Penyusun. 2002. Pedoman Pasang Aksara Bali. Denpasar : Dinas Kebu-

dayaan Propinsi Bali.
Tinggen, I Nengah. 1973. Ejaan Bahasa Daerah Bali Yang Disempurnakan

(Huruf Latin). Denpasar: Dinas Kebudayaan Provinsi Bali.
1984. Tata Basa Bali Ringkes. Singaraja : Toko Buku Indra Jaya.
1984. Pedoman Perubahan Ejaan Bahasa Bali Dengan Huruf Latin

dan Huruf Bali. Singaraja: Rhika Déwata.
1986. Sor Singgih Basa Bali. Singaraja: Rhika Déwata.
1988. Anéka Rupa Paribasa Bali. Singaraja: Rhika.
1993. Tata Basa Bali Wrédi (Sintaksis Basa Bali). Singaraja: Toko

Buku Indra Jaya.

122

1993. Celah-Celah Kunci Pasang Aksara Bali. Bubunan: Indra Jaya.
2001. Kosa Basa Sor Singgih Basa Bali. Bubunan: Indra Jaya.
2004. Petunjuk Lomba Cara Menulis Halus Dengan Aksara Bali.

Bubunan: Indra Jaya.
2005. Cecimpedan Lan Beladbadan. Bubunan: Singaraja.
2005. Kamus Bali Modéren Eka Wakya. Bubunan: Singaraja.
Zoetmulder, PJ. 1982. Kamus Jawa Kuna Indonésia. Jakarta: Gramedia
Yasa, Putu Eka Guna. 2012. “Dinamika Ejaan Aksara Bali dan Penggunaan

Bentuk-Bentuk Bersaing”. (Skripsi Sarjana). Denpasar: Fakultas
Sastra Universitas Udayana.
Yasa, Putu Eka Guna dan Nissa Puspitaning Adni. 2015. Aspek Linguistik Dan
Mistik Dalam Rajah Dasa Bayu ; Kearifan Budaya Bendawi Penutur
Austronésia Di Bali (Makalah). Denpasar: Program Magister Lingui-
stik, Program Pascasarjana, Universitas Udayana.

123

Agem – ageman GLOSARIUM
Aksara
Aksara modré : tetikésan utawi uger-uger ring sajeroning paplaja-
Alur carita/ plot han, sakadi: puisi, pidarta, lelampahan, miwah sané
Cerpén siosan.

Folkloré : pralambang suara.
Geguritan
Insiden : inggih punika aksara kadiatmikan, minakadi: japa,
Kolofon mantra, prélambang (simbol) ring sajeroning upaka-
ra keagamaan, doa-doa lan ilmu gaib.

: pula pali pamargin carita saking pangawit carita ny-
antos wénten wicara-wicara utawi konflik, sané ka-
jangkepin antuk panguntat carita.

: karya sastra sané marupa wangun gancaran (prosa),
sané pamargin caritannyané cutet sané nyaritayang
indik kawéntënan kahuripan i manusa ring jagaté
puniki antuk pamargin carita sané madaging wica-
ra-wicara utawi konplik utawi insiden sané kajang-
kepin ring sajeroning pangawit carita nyantos ring
kapanguntat carita.

: istilah bahasa inggris pateh sakadi pangertian satua.

: karya sastra sané kawagun antuk pupuh, sané kaiket
olih pada lingsa.

: wicara-wicara sané mabuat (sané marupa konplik),
ring pamargin karya sastra sané kacaritayang olih
sang kawi ring jeroning karya sastrannyané.

: catetan-catetan kapengarangan sané kasurat ring
pamuput, sané kaunggahang ring panguntat sesura-

124

Kropak tan ental.
Kruna tiron
: genah marupa kotak kayu anggén nyimpen ental
Latar utawi setting sané sampun puput.
Lengkara
: inggih punika kruna sané sampun polih wewehan
Lontar (afiksasi). Kruna tiron yéning selehin mawit saking
kruna tiru miwah pangiring [- an], dadosnyané kruna
Murda tiron punika tiruan saking kruna lingga.
Ngatumbah.
Nyastra : genah utawi galah pamargin éédan carita sané kaca-
Panganggé aksara ritayang ring sajeroning karya sastra.
Pangrupak
: inggih punika kawangun antuk kalih kruna utawi lin-
Pasang aksara tangan sané madué ririgan sané pasti tur madué
Pasang pageh arti.

: daun saking punyan ental / rontal sané sampun ka-
proses antuk reramon , sané dados anggén nyurat
aksara bali.

: judul.
: wangun aksarannyané galih, tur karupayang antuk

wangun aksara sané pinih alit tur bunder-bunder.

: tradisi ngwacén lan mligbagang sastra ring sajero-
ning genah pasantian, mabebasan, miwah lomba.

: busananing aksara, kaanggé négepang aksara lege-
na mangda prasida kawacén sajangkepnyané.

: piranti nyurat ental sané marupa lemat utawi pangu-
tik sané landep, tur kaanggé mabading ri kala nyurat-
nyané

: uger-uger nyurat aksara bali.
: sesuratan aksara sané mula wantah asapunika, nén-

125

Pelik ten dados kaobah.
Pidarta
Satua : tiing alit sané panjangnyané kirang langkung 4,5 cm,
Sor singgih basa sané kabolongin, tur kanggén nyaketin lontar mang-
Takepan da nénten goyah ri kala nyurat.
Tebek nguda
Tebek wayah : sahanan daging pikayunan sané mabuat pacang
Tokoh carita kawedar tur katlatarang mantuka ring ajeng anak ti-
Usada osan.
Wariga
: carita sané nglimbak ring pakraman, sané
kasatuayang antuk tradisi oral utawi tradisi nyatua.

: anggah ungguhing basa Bali utawi tingkatan berba-
hasa bali, nganutin genah lan sapa sira sané pacang
nyarengin mabebaosan.

: bilah kayu utawi tiing sané akéhnyané kalih, sané
kanggén nyangkepin ental sané sampun puput
mangda becik macakep.

: sesuratan aksara Bali ring don ental, sané deréng
nuek utawi kirang becik.

: aksara Bali sané masurat ring ental antuk wangun
aksarannyané sampun nuek, nguub miwah sampun
becik.

: manusa utawi i beburon sané pinaka pragina (tokoh)
sané kacaritayang ring sajeroning karya sastra olih
sang kawi

: daging lontar indik pangweruhan matetamban (ilmu
kedokteran tradisional).

: waging lontar indik pangaweruhan palelintangan
(astronomi) pinaka dasar nguruh déwasa hayu.

126


Click to View FlipBook Version