1. Basa Alus Singgih (Asi)
Basa alus singgih punika manggé ri tatkala : Matur-atur majeng ring anak sané patut
kasinggihang sakadi : sang sané maraga sulinggih, kakiang, rerama ( aji, biang ).Mareraosan
majeng ring sang sané madué pangkat, atawa linggih pakaryan sané pinih becik, sakadi :
ring Direktur, Guru, Kepala Sekolah, Lurah, Bendesa , miwah sané lianan.
2. Basa Alus Mider (Ami)
Basa Alus Mider punika manggé ri tatkala mangraos, mareraosan , ngraosang anak lian sané
patut singgihang utawi andapang. Sané ngraos miwah sané ajaka ngraos saling ngajinin.
3. Basa Alus Sor (Aso)
Basa Alus Sor punika manggé ri tatkala ngraos alus, nanging anggén ngandapang raga,
atawa ngraosang sané andapan.
Imba :
B. Basa Bali Madia (Ama)
Basa Bali puniki manggé ring kuuban kulawarga , utawi iketan pasawitran sané lintang luket
pisan.
C. Basa Bali Kapara ( Bk )
Basa Bali Kapara puniki marupa basa sané ketah ( lumbrah ) manggé ring pakraman.
Imba :
D. Basa Bali Kasar
Basa Bali Kasar puniki ketahnyané manggé ring jabaan, ri kala gedeg, magerengan, miwah
sarwa sato ( buron )
Imba :
1. Mamantet dogén gaén ibané ?
2. Yén saja cai wanén pesuang polon cainné !
5.3 Imba kruna manut Anggah ungguhing basa Bali
Ri sampun uning ring perangan anggah-ungguhing basa Bali sakadi sané katlatrang ring
ajeng punika, salanturnyané ring sor puniki uratiang indik warnaning kruna saking basa Kepara
ka Basa Alus Singgih, miwah Basa Alus Sor !
Pidabdab 6 Pituduh !
A.Indayang jangkepin antuk basa alus singgih miwah anggén sajeroning lengkara!
Anggah Ungguhing Basa
No Basa Kepara Basa Alus Singgih Lengkara
( BK ) ( ASI )
1 lawar
2 saté
3 manjus
4 kedék
5 tawah
44 Aggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA
Palajahan 2 Anggah Ungguhing Basa sajeroning wacana
Pendidikan
Pidabdab 1. Ngwangun pangresep
Mabebaosan nganggé basa Bali sané becik ring kautripan patut manut ring tata kramaning
basa. santukan kehanan krama Baliné madué linggih sané sané kabaos catur warna. Mabebaosan
nganggé basa sané becik punika wantah pemargi sang mabebaos nyihnayang jati angganyané.
punika mawinan patut sesatata mautsaha mabaos sané becik. Napimalih maosang indik pendidikan.
Duaning sapunika :
1. Sira taen mirengang carita sané mapaiketan ring aksara Bali?
2. Napi kocap purdan satuané punika ?
Pidabdab 2. Ngwacén Téks Wacana Pendidikan
Teks Wacana
PANDITA AJI SAKA
Kaucap wénten Raja Raksasa Déwata Cengker wastannyané, ipun Ratu sané adigang adigung
adiguna, sané parilaksanannyané kalintang corah, sami panjak Idané kadadosang tetadahan. Déwata
Cengkar kausap nénten madrué rasa kamanusan ngantos praméswari Idané dados tetadahan ring
sajeroning ngamargiang ahangkarannyané.
Kacritayang mangkin wénten Pandita mapeséngan Sang Aji Saka, Ida pragayan wicaksana
sutresna majeng ring wong lén tur widagda ring wéda. Pandita Aji Saka madrué caraka sané satia
kalih diri inggih punika Dora miwah Sambada. Makakalih carakan Idané puniki dahat sakti,
digjaya, tumungkul miwah satinut ring sajeroning samaya. Sang Aji Saka mirengang indik Déwata
Cengker, Pandita Aji Saka nénten oneng ring kabringasannyané, salanturnyané Ida mapikayun jagi
nadah Sang Aji Saka sadéréng mamargi ka kratoné
Déwata Cengker, Pandita Aji Saka ngicénin piteket
ring Sambada mangdané ngraksa keris pajenengan
Idané,”Paman sembada paman titahang gelah ngemit
pusakan gelahe. Da paman nyerahang teké anaklén”
tur kapikelingin sapasira nénten dados kaicén yéning
nénten saking pangandika Aji Saka. Sawusan ngicén
piteket nglantur mamargi pandita Aji Saka kasarengin
antuk Dora niju purin Déwata Cengker Ida tan makta
pajenengan, wantah pikayunan lan kasuran pacang
ngrajegang Dharma.
Oneng pisan Déwata Cengker, nrima Pandita
Aji Saka. Ida satia pacang katadah tur mapinunas
yéning Déwata Cengker prasida nglukar destar idané
ngantos telas, kadurusang nadah. Déwata Cangker
nrima pinunas punika. Sadurungé Pandita Aji Saka
nganikayang Dora ngambil pusaka pajenengan sané
karaksa olih Sambada. Déwata Cengker ngawitin
nglukar Destar Pandita Aji Saka. Sakémaon napi sané commons.wikimedia.org
UDIANA SASTRA Aggah Ungguhing Basa Bali 45
karasayang ,Déwata Cengker nénten kuasa nglukar Destar punika tur mamargi ngantos macebur
ka sagara nemonin pademnyané.
Antuk sampun pademnyané Déwata Cengker, éling Pandita Aji Saka, majeng ring kakalih
carakan Idané sané sawiakti satia inggih punika Dora miwah Sambada. Di gelis Pandita Aji Saka
nyujur genah Sambada sané riinan ngraksa pusakan Idané. Tetenger idané sawiakti mabukti
kapanggihin, Dora lan Sambada mayuda ngetohang pamatut saking baos Pandita Aji Saka, raris
carakan Idané Dora lan Sambada sampun dados layon.
Selanturnyané Aji Saka mabaos: HA NA CA RA KA DA TA SA WA LA PA DA DJA
YA NYA MA GA BA THA NGA
Pinaka sastra sané pinih utama sané prasida pacang ngwedarang pangaweruhan sané jagi
nyujur karahajengan kahuripan sakala miwah niskala ngantos mangkin.
Surakarta, April 1993
Alih basa olih : Eka Narayani
Pidabdab 3. Kerta Basa
Disampuné wusan ngwacén miwah ngaresepang bebaosan ” Pandita Aji Saka ” punika ngiring
rereh wirasan krunané ring sor puniki !
No Kruna Wirasan Kruna
1 adi gang
2 adi gung
3 adi guna
4 widagda
5 tumungkul
Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Yéning sampun resep ring wirasan kruna sukil ring wacana inucap ngiring saurin pitakéné
puniki
a. Raja Raksasa Déwata cengker taler kabaos?
...........................................................................................................................................................
b. Sira parab sang pandita sané maraga wicaksana ?
...........................................................................................................................................................
c. Sapunapi piteket Sang Aji Saka tekén I Dora?
...........................................................................................................................................................
d. Kaloktah indik napi Sang Pandita Aji Saka?
...........................................................................................................................................................
e. Napi tatujon Sang Pandita Aji Saka ngicén Sambada keris pajenengan?
...........................................................................................................................................................
46 Aggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA
Pidabdab 5. Pangresep Indik Wacana Pendidikan
5.1 Daging wacana
Ring carita Pandita maosan indik wit medalnyané
aksara sané kaanggén dasar masastra ring basa Bali
aksara Bali.
Manut panglimbaknyané aksara Bali kacawisang
mawit saking aksara India, panglimbakannyané
sinarengan daweg nglimbakang agama Hindu –
Budha ring Indonésia. Dumunan, ring India wénten
aksara sané mawasta Karosti. Mawit saking Karosti
puniki nyantos wénten aksara Brahmi, salanturnyané
nurunang aksara Devanagari lan Pallawa. Aksara
Dévanagari ring India Utara kaanggén nyurat www.bintang.com
basa Sansekerta. Aksara Devanagari lan Pallawa ring Indonésia panglimbakannyané nyarengin
panglimbak agama Hindu lan Budha. Aksara Devanegari lan Pallawa puniki salanturnyané
nurunang aksara Kawi utawi Indonésia kuno. Mawit saking aksara Kawi puniki, kasuén-suén
medal aksara Jawa, aksara Bali miwah aksara tiosan sané wénten ring Indonésia.
Silih sinunggil cihna aksara Devanegari kalimbakan ring Indonésia, magenah ring Kutai
Kalimantan Timur wénten Yupa sané kasurat nganggé aksara Dévanegari. Yéning ring Bali, wénten
stupa alit-alit ring Pura Penataran Sasih Péjéng, Kecamatan Tampaksiring Gianyar. Stupa punika
madaging Cap saking tanah legit, ring cap punika kasurat aksara Devanegari utawi siddhamatrka.
Aksara punika sané keanggén nyurat mantra Buddha Tathagata. Ring Pura Blanjong Sanur wénten
tugu pinget Ida Sri Kesari Warmadéwa sané madaging sasuratan nganggé aksara Dévanegari lan
aksara Bali kuno. Wentuk aksara Bali sané bunter dados conto wentuk aksara Bali sané mawit
saking aksara Pallawa. Panglimbak aksara Bali saking aksara Devanagari inggih punika wangun
aksara akara ring aksara Baliné sané mesib sareng wentuk aksara a ring aksara Devanagari.
5.2 Anggah ungguhing basa ring wacana Pandita Aji Saka
Pepalihan anggah ungguhing basa ring wacana “Pandita Aji Saka” Inggih punika:
1. Basa Madia
Basa madia inggih punika basa sané rasa basa ipun madia nénten andap nénten alus tur
patut kaanggén mabaos antuk parajana sané durung cacep nganggén basa alus tur nénten
seneng nganggé basa kasar. Basa puniki becik kaanggé rikala mabebaosan ring sekolah
pantaraning guru sareng sisyané, mangda baaosané sida adung.
2. Basa Alus
Basa Alus inggih punika basa sané kaanggén nyungjungang (menghormati) sang sané patut
kajunjung rikala maatur-atur utawi mabebaosan.Basa alus punika kapalih dados petang
soroh, inggih punika :
A. Basa Alus Singgih (ASI) inggih punika basa alus sané kaangge matur antuk wangsa
jaba ngiring Tri Wangsa punika miwah Tri Wangsa sané lianan.
B. Basa Alus Sor (ASO inggih punika basa sané kaanggé ngandapang raga utawi nge-
sorang raga, basa puniki sering kaangé antuk parajana wangsa jaba rikala mabaos
ngiring tri wangsa maosang indik sikian ipun miwah wangsa jaba sané lianan.
C. Basa Alus Mider inggih punika basa alus sané mider kawigunanipun, yadian ring
wangsa sané tegehan miwah sané andapan. Basa puniki sering kaanggén mabaos ring
UDIANA SASTRA Aggah Ungguhing Basa Bali 47
ajeng sang sareng akéh maosang indik sehananing pikobet sareng akéh, sakadi ritat-
kala ngawéntenang peparuman.
D. Basa Alus Rangkap inggih punika basa sané kaanggén maosang indik sang sané ma-
tiosan soroh utawi genah rikala sinarengan.
Pidabdab 6.Pituduh
Indayang makarya bebaosan nganggé basa alus ngenénin indik nyanggra ujian sekolah !
48 Aggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA
Palajahan 3 Swalapatra
Pidabdab 1. Ngwangun pangresep
Sajeroning ngawerdiang basa miwah budaya Bali lianan ring wikan mabebaosan antuk basa
sané manut tata krama utawi anggah ungguhing basa, patut taler kejangkepin antuk kawagedan
indik surat. Ring pantaraning krama Bali surat punika sampun kawigunayang duk sané riin. utamin
ipun sadaweg jaman kerajaan kantun ajeg rikala ngrauhang utawi micayang pituduh ring para patih
ida miwah pasemetonan Idané.napi malih sané marupa piduduh pingit.Sané makta suraté kebaos
utusan. Nanging média sané keanggé ngawit sakéng dedaunan, nglimbak dados kertas, raris ring
jamané mangkin sampun nganggé média teknologi.Ring sajerining kegiatan adat surat basa Bali
kantun manggéh. Mangda budayané nénten keanyudang jaman jadian indiké punika sukil patut
taler kalestariang.Ring palajahan puniki alit-alité pacang uning ring soroh surat,kawigunan miwah
tata cara makarya surat. duaning sapunika ngiring uratiang pitakéné puniki:
1. Sira naenin memaca surat?
2. Surat napi manten sané kauningin?
3. Sani sané kauningin yéning jagi makarya surat?
Pidabdab 2. Ngwacén Swalapatra
PEMERINTAH KOTA DENPASAR
DINAS PENDIDIKAN PEMUDA DAN OLAH RAGA
SEKOLAH MENENGAH KEJURUAN NEGERI 1 DENPASAR
TEKNOLOGI DAN REKAYASA, TEKNOLOGI INFORMASI DAN KOMUNIKASI
Jl. Hos. Cokroaminoto No. 84 kodepos 80116 Telp. (0361) 422401 Fax. (0361) 425603
Website : www.smkn1dps.sch.id, Mailto : [email protected]
Nomor : 875.1/0122/ SMKN 1/2015
Lampiran : 1 Lembar
Indik : Undangan Ngamiletin Seminar
Om Swastiastu ,
Malarapan asung kerta wara nugrahan Ida Sang Hyang Widhi Wasa, kauningayang
sajeroning nincapang miwah nglimbakang keprofesian berkelanjutan, SMK Negeri 1 Dénpasar jagi
ngawéntenang seminar implementasi kurikulum 2013 ring SMK Negeri 1 Denpasar. Malarapan
indiké punika kaaptiang mangda para guru SMKN 1 Dénpasar prasida rauh ring galah sané sampun
kacawisang :
Rahina/ pinanggal : Sukra, 26 Agustus 2016
Jam : 09.00 Wita
Genah : Ring Ruang Rapat SMK N 1 Denpasar
Inggih kadi asapunika pinunas titiang, mogi-mogi nénten wénten kapialang mangda ida
dané prasida ngrauhin. Mantuk ring uratiang miwah sapangrauh Ida-dane, titiang matur suksma.
Om, Santhi, Santhi, Santhi, Om.
UDIANA SASTRA Aggah Ungguhing Basa Bali 49
Mengetahui, Denpasar, 23 Agustus 2016
Ketua SMK N 1 Denpasar Panitia Seminar Ilmiah
Ketua
I Ketut Suparsa, ST.,MT. I Gusti Ngurah Adi , S.Pd
NIP. 19621012 198603 1 026 NIP. 19671231 199003 2 082
Pidabdab 3. Kerta Basa Wirasan Kruna
No Kruna
1 Sareng nauhin
2 Nénten wénten kapialang
3 Dudonan parikrama
4 Sedauhan pamuspan
5 Uratiang
Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Risampuné alit-alité nguratiang iteks surat miwah wirasan krunané ngiring cawis oitakéné
ring sor!
1. Tlatarang indik napi sané kabaosang ring swalapatrané inucap?
..................... ......................................................................................................................................
2. Napi mawinan liananring pangrajeg karya patut wénten sané sareng nauhin?
...........................................................................................................................................................
3. Napi mawinan swalapatrané punika kawastanin surat resmi
...........................................................................................................................................................
4. Napi mawinan swala patra punika nganggé kop surat, nomor, lampira
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 5. Pangresep indik Swalapatra utawi Surat
5.1 Teges Surat
Kawagedan mabasa Bali nénten pacang jangkep yening sampun tedun maparajana ngranjng
dados krama banjar utawi désa pakraman, yéning nénten prasida mabasa tulis umpamin ipun
makarya surat-surat mabasa Bali. Surat puniki mawit saking basa Indonesia raris sampun ngranjing
kosa basa ring basa Bali.
Wangun surat ring basa Bali pateh sakadi ring basa Indonesia, wangun surat madaging
pamahbah (pendahuluan ) daging (isi) miwah pamutut (penutup). Maiketan ring surat-surat mabasa
Bali pacang kabaosang wangun surat resmi miwah surat nenten resmi.
a. Surat resmi minakadi surat-surat sané kamedalang antuk lembaga-lembaga adat sané
wénten minakadi banjar pakraman, désa pakraman , seka truni , subak abian, subak yéh,
miwah sané lianan.
b. Surat sané nénten resmi sakadi surat-surat sané katiba ring kulawarga, surat undangan
pawiwahan, miwah sané lianan.
50 Aggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA
5.2 Wangun Surat
Sajeroning surat-surat mabasa Indonesia wénten format baku sané lumrah kaanggén ring kepala
surat, nanging ring basa Bali durung wénten sakadi asapunika. Manut teori bahasa sané maosang
mungguhing basa punika wantah mawiwit saking pacumponan utawi konvensi (kesepakatan) para
krama Baliné mangda maderbé taler pacumponan kadi asapunika mangda nénten méweh makarya
surat. Titiang maderbé manah sané matetujon mangda dengan nyurat surat mabasa Bali, nganggen
taler reringkesan kadi ring sor puniki.
Yth ……..(Yang Terhormat ) sane lumrah ring bahasa Indonesia ngiring gentosin antuk
Swt. ……( singkatan saking Sane wangiang titiang), utawi
Sst. ……..( singkatan saking Sane singgihang titiang )
Skt. ……..( singkatan saking Sane kusumayang titiang )
Stt/Sat. …( singkatang saking Sane tresnain titiang /Sane asihin titiang )
5.3 Kawigunan Surat
Manut ring daging, wangun lan basa sane kaanggen,
surat prasida kasorohang dados tetiga inggih punika :
surat pribadi, surat dinas, dan surat niaga. Yening selehin
manut ring kawigunannyane surat prasida kasorohang
sekadi surat pribadi, surat resmi, lan surat dinas
• Surat Pribadi
Surat sané kaanggen maosang indik pikayun
kaperluan anggané soang-soang majeng ring kulawarga http://cdn.sooperboy.com/resources//
real/2014/12/08/30155/marilyn-monroe.jpg
miwah sawitra lianan.
Ciri-ciri surat pribadi punika :
* Nénten nganggé kop surat
* Nénten nganggé nomor surat
* Pangawit miwah pamuput manut pikayunan ngraga
* Basa sané kaanggén manut pikayunan ngraga
• Surat Resmi
Surat resmi inggih punika surat sané kanngén majeng ring, instansi, organisasi, miwah
anggané soang- soang sakadi uleman, atur piuning, miwah surat édaran
Ciri-ciri surat resmi :
* Nganggé kop surat yening kamedalang antuk
organisasi
* Wénten nomor surat, lampiran, lan perihal
* Nganggé salam pangawit lan pemuput
* Nganggé basa resmi
* Nganggé cap/ stémpel lembaga resmi
* Formatnyané baku yadi82.blogspot.com
UDIANA SASTRA Aggah Ungguhing Basa Bali 51
• Surat Niaga
Surat niaga kaanggén ring wewidangan usaha lan industri. Surat puniki kaanggén sajeroning
ngwangun paiketan ring pihak luar. sakadi : Surat jual beli, kwintansi, miwah perdagangan
• Surat Dinas
Surat dinas sané kaanggén ngenénin indik pekaryan formal sakadi instansi dinas lan tugas
kantor. Surat puniki mabuat ring sajeroning pengelolaan administrasi ring instansi. kawigunan surat
dinas punika pinaka dokumén bukti tertulis, srana pangéling, arsip, bukti sejarah perkembangan
instansi, miwah tuntunan
Pidabdab 6 Pituduh !
Cawis pitakene ring sor!
1. Indayang carca tur terangang kawigunan sekancan soroh surate !
...........................................................................................................................................................
2. Sapunapi tata cara nyurat surat lamaran kerja ?
...........................................................................................................................................................
3. Sapunapi kriteria daging surat sane becik ?
...........................................................................................................................................................
4. Napi mawinan surate ngantos mangkin kantun keanggen ?.
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 7 Pituduh KD 4
Indayang mekarya surat lamaran ngarereh pakaryan asiki !
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................................
52 Aggah Ungguhing Basa Bali UDIANA SASTRA
Pidabdab 8 Ringkesan
Reringkesan
Anggah ungguhing basa inggih punika tata cara mabebaosan nganggé basa Bali manut
tata kmaning basa Pidabdab reraosan basa Baliné wénten sané marupa sor singgih basa utawi ang-
gah-ungguhing basa. Anggah – ungguhing basa puniki inggih punika basa Bali sané nganutin un-
dag-undagan basa.Wewidangan anggah-ungguhing basa puniki wénten makudang-kudang soroh,
sané kanutang ring panampén para sujanané,
Sewala Patra taler wénten sané maosang rerepi utawi surat. Yan selehan utawi uratiang
wénten kekalih akéhnyané sekadi; Surat resmi dados kebaos sewalapatra dinas
sewalapatra puniki madué cihna / ciri sekadi : madaging kepala / kop, madaging nomor surat,
prihal/ indik sané jagi kabawosang, bahasanyané bahasa baku, bahasanyané bahasa Persatuan .
ewneÓ) nm£ÐinæsikÓ s£Ðn£& un.i
WENTENE MANGKIN PASTIKA SANGKANING NGUNI
UDIANA SASTRA Aggah Ungguhing Basa Bali 53
BAB V
GATRA BALI
Kompeténsi Dasar
3.5 Memahami dan menanggapi si-
aran berita berbahasa Bali dari
berbagai media cetak, elektronik
dan teori Pewaraan
4.5 Menyunting berita dari media
elektronik maupun media cetak
Indikator
3.5.1 Ngwacén gatra saking media
cetak
3.5.2 Micayang penampén indik
daging gatrané
3.5.3 Nyutetang daging gatra
3.5.4 Nlatarang tata cara magatra
ring média cétak
3.5.5 Nlatarang tata cara mekarya
gatra Ngwigunayang basa
sané patut sajerining magatra
3.5.6 Nlatarang teges pawaraan
3.5.7 Nyarca tatcara pawaraan
3.5.8 Magatra indik indik sekancan-
ing téma
4.5.1 Makarya gatra antuk basa Bali
sané patut
raider-satyabhakti.blogspot.comPalajahan 1 Orti Média Cétak
https://baliartandculture.files.wordpress.Pidabdab 1. Ngwangun pangresep
com/2015/09/ngelawang4.jpg
Orti ring média cétak (koran) pinaka margi anggén nyobyahang indik sakancan gatra ring
wewengkon i ragané. Orti ngutamayang kahanan utawi fakta sané wénten ring pakubonan. Orti-orti
punika sakadi gatra indik bencana, pamréntahan, miwah indik sané tiosan. Sané mangkin indayang
uratiang pitakéné puniki!
1. Sira naenin ngwacén surat kabar ?
2. Napi mamten wastan surat kabaré punika?
3. Gatra indik napi sané kasenengin ngwacén ?
Pidabdab 2. Ngwacén Orti Média Cétak
Nglawang
Ri kala ngrauhin rahina suci Galungan lan Kuningan,
manah I Kadék Suambara Putra (9) setata liang. Boya sang-
kaning kaicénin jinah hari raya, sakéwanten sangkaning
sida mapupul sareng timpal-timpalnyané nglawang ng-
iterin désa-désa. Timpal-timpal sampun mapupul, Kadék
Suambara ngawitin nglawang. Masolah bungah nganutin
tetabuhan, nong nong kling, sinambi makedékan, sinambi
saling suirin. Bagia karasayang, kadirasa wareg tan paneda,
yadiastun busan-busan panes nyentak, busan-busan sabeh.
Sekaa nglawang sané makasami kantun alit-alit punika
raris ngrauhin sakancan umah, jero miwah puri sané wénten ring wewengkon Tabanan Kelodan
(Bongan, Wanasara, Pejatén, Bedha, Yéh Gangga, Cengolo, Katimemes, Penarukan, Kelating).
Para panglingsiré miwah para janané siosan sané nyaksi tetingkah alit-alité punika taler rumasa
seneng tur liang. Pinaka cihna rasa liang, soang-soang krama sané karauhin raris ngicén jinah.
Wénten sané ngicén limang tali rupiah, wénten dasang tali rupiah ngantos duang dasa rupiah. Al-
it-alité raris sayan-sayan liang. Sasampun wusan nglawang, jinah sané kapolihang lantas kapeték
ri sampun mapupul ngantos akéhnyané sia dasa tali utawi satus tali. Jinah punika kaedum anggén
bekel Galungan lan Kuningan.
“Ngupah barong ri kala alit-alité nglawang kaprecayin sida ngrauhang sakancan rejeki lan
karahayuan,” baos Ida Ayu Putu Sri Utami (49), silih tunggil krama saking Désa Kelating, Ker-
ambitan. Kasuksman nglawang wantah nyomia sahananing buta kala ring genahnyané. Pan-
gaptiné mangda buta kalané punika nénten malih ngrubéda, ngusak-asik jagat manusané. Sakadi
wastannyané, nglawang kacihnayang antuk sesolahan tari wali barong ngiterin désa tur nglintangin
soang-soang lawang utawi kori umah soang-soang krama
désa. “Nglawang taler ngraketang pasametonan saking
sekaa-sekaa barong puniki,” tutur Kadék Suambara.
Anak alit puniki maosang, sasolahan sané kaaturang ri
kala nglawang nénten ja ngawag-awag utawi kuala manten.
Nanging, dané nuturang setata ngicénin sané paling becika,
punika mawinan dané sareng sekaan danéné setata mauruk
sadurung masolah. Tiosan ring mauruk magambel, sekaan
UDIANA SASTRA Gatra Bali 55
danéné taler mauruk ngigel, wénten pragina-pragina sané kapilih anggén ngigel lan magambel.
Kasuksman nglawang mautama pisan, boya ja sawates balih-balihan nylimurang manah
nanging margi anggén ngruruh karahayuan ring jagaté. jay
(Kaambil ring Médiaswari, Surat Kabar Pos Bali)
Pidabdab 3. Kerta Basa
Wusan ngwacén gatrané ring ajeng indayang rereh wirasan krunané ring sor!
No Kruna Wirasan kruna
1 mapupul,
2 masolah bungah,
3 wareg tan paneda
4 ngrubéda
5 ngraketang pasametonan
Pidabdab 4. Nyawis Pitakén
Disampuné alit-alité prasida nguratiang gatra punika saha ngrereh wirasan krunané sami
ngiring cawis pitakéné puniki!
1. Napi kwigunan gatra punika?
...........................................................................................................................................................
2. Indik napi sané kabaosang gatrané ring ajeng?
...........................................................................................................................................................
3. Sapunapi pénampén allit-alité wus ngwacén gatra punika?
...........................................................................................................................................................
4. Napi manten pikenoh pidabdab sané kagatrayang punika?
...........................................................................................................................................................
5. Manut alit-alité napiké budaya ngalawang kantun patut kalestariang napi kagentosin atuk
idik sané nyenengin kayun?.
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 5. Pangresep Orti Média Cétak
5.1 Teges miwah panglimbak Orti
Kawéntenan orti ring sajeroning panglimbak aab jagat, sampun dahat karasa mabuat pisan, ri
antukan orti punika satmaka pangaweruhan prasida kapireng, kawacén olih sinamian yusa saking
makudang- kudang sorohan piranti, utawi media sané sampun sayan nyanggihan ring panglimbak
jagat teknologiné mangkin. Yéning rerehang ring artos kruna orti, gatra, warta, berita mawit saking
kruna pasang pageh saking pengaruh basa sansekerta, saking kruna “ Vrit” sane madué piteges,
kahanan ”kejadian”, saha yéning selehin ring basa Inggris orti, gatra, warta, utawi berita punika
punika kabaos “Write” sane mateges nyurat utawi nulis. Salanturnyané, yéning selehin ring kamus
besar bahasa Indonesia, kruna “Berita” pitegesnyané inggih punika laporan mengenai kejadian
atau peristiwa yang hangat. Saking makudang-kudang pengertian orti punika, dadosnyané
kapamitegesin indik orti, gatra, warta, utawi berita dados saluiring ”gatra” sane kapireng, kawacen
56 Gatra Bali UDIANA SASTRA
sané madué tetuek mangda sang miragiang wikan ring indik dagingnyané. https://jurnalistikumsu.files.wordpress.
com/2011/03/im_surat-kabar5.jpg
Ring sajeroning panglimbak jagaté mangkin,
sané sampun wénten ring abad-21, sampun
ketah olih para janané kawastanin era tehnologi.
Yéning cutetang ring panglimbak media
informasi ri tepengané mangkin, nénten sakadi
riinan sané sarwa sukil tur ngandelang informasi
oral kémanten. Sané mangkin indik panglimbak
informasiné, sawiakti nénten karasa malih
sukil ngrereh orti utawi warta sané kaanggén
informasi ring sajeroning nincapang kaweruhan,
ri antukan mangkin sinamian informasiné sané
marupa pendidikan, kesehatan, pertanian, agama, miwah sané siosan sampun sarwa élah tur
dangan ngamolihang. Ri antukan mangkin sampun sadia piranti penunjang sané marupa téknologi
modéren saking media cetak miwah media elektronik, minakadiné sané ngranjing pinaka piranti
media cetak inggih punika sakadi: koran, majalah, pamflet, buku, miwah sané siosan, piranti
téknologi sané marupa media elektronik sakadi : Radio, Televisi, miwah Internet.
Indik kamajuan téknologiné punika olih para janané,
utamannyané para jana sané wénten ring Pulo Bali karasa
nénten prasida antuk mimpasin, manawita sané marupa
informasi punika satata gelis pisan ngranjing ring
piranti-piranti sakadi sané munggah ring ajeng inucap,
punika sané mawinan orti utawi informasi punika
yéning inargamayang satmaka lawat-lawat majalan
sané satata ngicénin i raga lelawatan indik pakébeh
manusané miwah panglimbak jagaté ring éra global
puniki, sané sayan élah kapangguhang sakadi tanpa wénten
watesnyané.
Sakémaon sané patut kauratiang mangkin olih para janané ring Bali, yadiastun
punika pakébeh aab jagaté sampun sayan nincap kamajuannyané, mangdané para jana
utamannyané para yowanané ri sajebag Bali, nénten lipia tur surut pikayunané pacang ngraksa,
nyiwi miwah nglestariang budaya Baliné, utamannyané majeng ring basa lan sastra Bali,
5.2 Unsur-unsur Sané nyangkepin indik Orti
Ring sajeroning orti, wénten unsur-unsur orti sané prasida nyangképin indik kawéntenan
daging orti punika, sané ketah kabaosin 5 W, luiré :
− What (napi sané wénten ring sajeroning kawéntenan ”peristiwa”)
− When (ri kapan kawéntenané punika ?
− Who (sira sané nyarengin ring sajeroning kawéntenan punika?)
− Why (napi makawinan kawentenan punika metu?)
− Where (ring dija genah kawéntenan punika?)
− How (sapunapi kawéntenané?)
Saking sorohan unsur-unsur sané ngwangun orti punika, sinamian wantu tunggil tan prasida
kalémpasin. Daging orti punika prasida taler sampun kaanggé sasuluh ring sang sané miragi orti
punika ri tatkala ngamargiang kauripan ring jagaté, saking panglimbak orti taler prasida ngicening
UDIANA SASTRA Gatra Bali 57
margi lan lelawatan indik pakébeh ring jagaté sané sampun mamargi tur ortine punika pastika
pacang digelis prasida kapiragiang lan katampenin.
Pidabdab 6.Pituduh
Disapuné alit-alité ngwacén pangresep orti punika ngiring Saurin pitakéné ring sor!
1. Napi sané kawastanin gatra ?
...........................................................................................................................................................
2. Indayang sambatang soroh gatra sane kauningin!
...........................................................................................................................................................
3. Indik napi manten sané sering kaunggahang sajeoning gatra media cétak?
...........................................................................................................................................................
4. Unsur unsur napi sané patut kaunggahang sajeroning magatra?
...........................................................................................................................................................
5. Sapunapi carané makarya gatra?
...........................................................................................................................................................
58 Gatra Bali UDIANA SASTRA
Palajahan 2 Orti Média Eléktronik
Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep
Média éléktronik sakadi sampun ketah kauningin pinaka média sané kaanggén ngwantu
sajeroning micayang mikolihang informsi sané mabuat ring masyarakat. Pahan-pahan média
éléktronik inggih punika gatra sané kasobyahang saking tipi (televisi), radio, lan internet.
1. Sira sané naenin miragiang gatra ring radio miwah televisi?
2. Napi sané karasayang rikala miragiang gatrané punika?
Pidabdab 2 Miragiang Orti Bali Saking Tivi
Nandurin Karang Awak ring PKB ka-38. Pésta
Kesenian Baliné warsa 2016 mangkin ngambil téma indik
kautaman kriya sastra saking Pedanda Madé Sidemen.
Kawéntenan gaguritan Salampah Laku, sakadi sundaran
téja ri kala kapetengan. Lengkara sakadi guna dusun,
pangresek jagat, karang awak, sering kapirengang.
Yéning kayun malajah, asing sané kapanggih prasida
kaanggén srana maguru. Pamargin idupé sané mabekel
suka, duka, lara, lan pati taler prasida kaanggén guru.
“Sakancan pamargin kauripan Ida Pedanda Madé
Sidemen, ida critayang ring gaguritan Salampah Laku.
Ring gaguritan inucap, ida nénten wantah ngangken
raga malajah ring pamargin kauripan idané, kéwanten
majalaran antuk gaguritan Salampah Laku, ida taler
micayang ajah-ajah majeng pangwacén parindik pa-
margin urip sané prasida kadadosang guru, miwah mi- wilsontirta.com
cayang panyawis majeng sakancan pakibeh kauripan manusané,” baos Prof. Dr. I Nyoman Suarka,
M.Hum., guru besar Fakultas Sastra dan Budaya, Universitas Udayana.
Dané ngwewehin, napi sané kagurat ring gaguritan Salampah Laku puniki sujatinné nénten
ja ngenénin paridikan pangawi kéwanten, daging gaguritan inucap patutné prasida kadadosang
sasuluh lan nepasin sakancan pikobet majeng krama Bali siosan, sané marasa ring déwék tiwas,
lan belog. Yéning i raga marasa ring padéwékan tiwas patut mautsaha ngawigunayang napi sané
wénten tur yéning marasa belog kayun maguru. Silih tunggilné maguru ring gaguritan Salampah
Laku kakawian Ida Pedanda Madé Sidemen-né.
Indik abotnyané gaguritan Salampah Laku puniki kacumpuin olih Ida Bagus Gedé Agastia,
silih tunggil Peneliti Sastra Klasik Bali.
“Yéning pacang neliti karya sastra kakawian Ida Pedanda Madé Sidemen, patut ngwacén ge-
guritan Salampah Laku idané, duaning ring gagurintan punika Ratu Peranda ngurat indik katatwan,
pamargin lan kawéntenan idané. Geguritan Salampah Laku mabuat pisan pinaka sarana ngranjing
ka daging karya-karya sastra idané,” kénten Ida Bagus Gedé Agastia nguningayang.
Pidabdab 3 Kerta Basa
Wusan ngwacén indik orti bali ring tivi ngiring rereh wirasan krunané ring sor puniki !
UDIANA SASTRA Gatra Bali 59
No Kruna Wirasan kruna
1 kapanggih
2 srana maguru.
3 ngangken raga malajah
4 pamargin urip
5 panyawis majeng sakancan pakibeh
Pidabdab 4 Nyawis Pitakén
Cawis pitakéné ring sor manut penampén ring sor puniki !
1. Indayang tlatarang napi sané kabaosang gatrané ring tivi punika?
...........................................................................................................................................................
2. Napi pikenoh bebaosan “asing sané kapanggih prasida kaanggén srana maguru” ?
...........................................................................................................................................................
3. Indik napi sané kabaosang ring gaguritan Selampah Laku punika ?
...........................................................................................................................................................
4. Sapunapi penampén alit-alité wusan miragiang gatrané punika ?
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 5 Pangresep Indik Orti Bali Saking Tipi
5.1 Tata Cara Makarya Gatra ring Média Élektronik
Anak sané mupulang gatra kawastanin wartawan. Pakaryan wartawan puniki sarahina-rahina
ngrereh lan mupulang berita. Kapertama berita punika karereh salanturnyané kapupulang. Ri
sampuné gatra kapupulang, para wartawan ring média tipi ngamecikang (edit) sakancan gatra sané
kapolihang. Wartawan média tipi ngutamayang gambar lan suara ri kala nyobyahang gatrané.
http://www.ecigadvanced.com/blog/wp-content/uploads/2014/04/watching-television.jpg
5.2 Tata Cara Magatra ring Média Éléktronik
Gatra ring média tivi prasida katonton olih sametonné sangkaning wénten satelit, para kru
tipi (juru kamera, juru edit, lan pangénter acara). Gatra di lapangan sané kapolihang ring lapangan
lan sampun wusan kaédit wau prasida katonton olih sametonné, ri kala pangénter acara maosang
indik indik gatrané ring arepan kamérané. Sakadi sané sampun kabaosang i wau, gatra ring média
éléktronik ngutamayang gambar lan suara.
60 Gatra Bali UDIANA SASTRA
Pidabdab 6 Pituduh Pesaur
Widyatulayang sareng sawitrané raris saurin putakéné puniki
No Pitakén
1 Manut pikayunan alit-alité napi kawigunan
ortiné ring kauripané mangkin?
2 Indayang tuturang sapunapi tata carané magatra
ring média elektronik?
3 Manut penampén alit-alité napi pikenoh becik
miwah kaoné orti média éléktronik ring kauri-
pan ?
4 Tlatarang napi sané kauningin yéning jagi ma-
karya gatra
UDIANA SASTRA Gatra Bali 61
indonesiananelok.blogspot.com Palajahan 3 Pewaraan Utawi Penyiaran
Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep
Ring panglimbak jagaté sekadi mangkin parajanané banget merluang genah utawi media sané
prasida kaanggén ngrauhang pabesen, ide, miwah gagasan sané pacang kasobiahang ring anak
lian pinaka srana komunikasi. Sang sané magatra pinaka subyek kapertama sané meled ngrauhang
pabesen ring sang miragiang gatra (obyek) janten merluang média pinaka srana tranmisi mangda
gatrané prasida kapiragiang becik. mangda alit-alité ngawikanin indik magatra ngiring uratiang
pitakéné ring sor puniki!
1. Sira sané naenin manggihin anak magatra?
2. Sapunapi carané magatra?
3. Napi wastané anaké sané ngwedarang gatra?
Pidabdab 2 Ngwacén wacana Pewaraan Utawi Penyiaran
Magama Tirta Nyungsung Pretiwi
Sampun ketah kauningin Bali wantah magama tirta, subak sujatiné tetamian leluhur sané
nyungsung pretiwi lan toya. Nika awinan toya lan pretiwi taler patut kajaga boya ja kasampingang
saking widang ékonomi tiosan. Pilih-pilihin invéstor sané Patut sida kamanahang sareng sami
mangda cariké dados museum, turisé rauh ka Bali mabalih i raga mamacul, nanging i raga maculin
carik sané tan i raga nuénang.
Pamréntah setata nganikayang mangda sida sinareng sareng nglestariang lan ngajegang
subak. Santukan subak madué pikenoh ring kauripan i ragané, genah nyaga tetamian panglingsiré.
Sakéwanten nénten jati-jati kalestariang, mangkin nyabran rahina ngancan ngamakéhang
kawéntenan alih fungsi lahan pertanian. Makéh pisan gagodan sané ngawinang sametoné ngadol
cariknyané.
“Sampun sapatutnyané i raga ngamanahin indik kawéntenan subak ri wekas, boya ja wecana
kémanten,” tutur antropolog Bali, I Wayan Gria.
Indik pikobet subak sakadi alih fungsi, sampun taler wénten margi sané karasayang sida
ngicénin pamargi. Sakadi pamréntahé ngicénin rékomendasi indik zonasi utawi wewidangan
subak sané patut kawangunin yadiastun madué genah becik (strategis) anggén ngwangun utsaha
tiosan ring pertanian. UNESCO ngicénin peraturan sané dahat nguratiang subak, sakadi nganggén
subak pinaka genah konservasi budaya. I rika taler kabaosang sira ja sané tan nganutin pacang ka-
keniang sanksi, munggah ring UU Lingkungan Hidup, UU Penataan Ruang, lan Perda No.9 warsa
2012 indik subak.
Perda wantah Perda, nénten wénten sané jakti-jakti anulus matresna ring kawéntenan pre-
tiwiné. Sakadi sané karasayang olih Ni Wayan
Suantri silih tunggil wong pamacul ring Subak
Sembung Timan Agung, Désa Kelating, Kerambitan
Tabanan sané tanahnyané kaambil anggén margi olih
subaké. Pangawitnyané dané nganikayang cumpu
yéning tanahnyané kaanggén margi olih subaké.
Sakéwanten pamuputnyané Suantri wau ngeh yéning
sané kaambil jimbar lan sida kaentasin olih mobil.
Manahnyané nyumingki matakén-takén, yuktiké niki
margi subak? Yéning margi subak, nika nénten ja
62 Gatra Bali UDIANA SASTRA
jimbar pisan, napimalih satus méter saking tanahnyané sampun wénten jalan kabupatén.
“Titiang mapinunas keadilan,” baos dané sinambi menahin kekalén.
Suantri nénten praragan wénten patsasur wong pamacul sané asubak sareng dané keni proyék
margi puniki. Tanahé kaambil, nénten kataur, wantah kaicénin pangentos nyujukang palinggih
kémanten limang atus tali. Dané nénten nyangetang yéning sami terbuka, jujur, lan sida ngame-
cikang telabah tur tata likundané mangda polih toya.
“Loder makarya ri kala petaniné sampun ngerenyek, kadung sampun nandur, niki carik
titiangé tuh gaing,” dané nujuhang cariknyané.
Yéning sampun sakadi kahanannyané sira sané iwang? Pamacul sakadi kauluk-uluk, setata
kauratiang ri kala kampanye, katépésang ri kala pamucuké sampun negak ba duur. Magama tirta
lan nyungsung pretiwi nénten ja puput saking mabanten lan makarya upacara ageng, nanging
nyaga palemahan punika sané paling penting. Élingang.
Pidabdab 3 Kerta Basa Wirasan kruna
Indayang rereh wirasan krunané puniki !
No Kruna
1 tetamian leluhur
2 nyungsung pretiwi lan toya
3 invéstor
4 gagodan
5 riwekas,
6 zonasi
7 wong pamacul
8 sinambi menahin kekalén
9 patsasur
10 pangentos
Pidabdab 4 Nyawis Pitakén
1. Sapunapi penampen para yowana ring kawentenan gatrané puniki?
...........................................................................................................................................................
2. Sambatang tur terangang pikenoh gatrané puniki ring krama Baliné?
...........................................................................................................................................................
3. Napi sané patut kauratiang olih pamrintahé sajeroning miara kabecikan pratiwiné?.
...........................................................................................................................................................
4. Sapunapi carané niténin mangda mangada krama Baliné nénten kadropan ngadol
tanahnyané?
...........................................................................................................................................................
5. Napi puarané yéning pratiwiné sampun telas kaadol?.
...........................................................................................................................................................
UDIANA SASTRA Gatra Bali 63
Pidabdab 5 Pangresep Indik Pewaraan Utawi Penyiaran
5.1 Teges Penyiaran
Manut ring basa (etimologi) penyiaran mateges proses, cara, miwah parilaksana nyobiah-
ang gatra. Terminologi penyiaran anut J.B. Wahyudi (1996) inggih punika:
• Proses komunikasi suatu titik ka audiens, inggih punika pidabdab micayang informasi
saking produser (profesi) ring masyarakat antuk proses pemancaran elektromagnetik utawi
gelombang sané tegehan.
• Manut Undang-Undang Nomor 32 Tahun 2002 ngartiang penyiaran utawi broadcasting
punika pinaka parilaksana pamancarluasan siaran masrana antuk pamancaran utawi serana
transmisi ring darat, laut, miwah ring antariksa antuk spectrum frekwensi radio (sinyal radio)
sané marupa gelombang elektromagnetik sané merambat ring udara, kabel miwah média lia-
nan sané prasida katrima sinarengan antuk masyarakat antuk serana penerima siaran.
Duaning asapunika penulis prasida ngartiang penyiaran inggih punika proses transmisi
informasi utawi pabesen sane madaging ide, gagasan, pemikiran, saking produser, komunikator
sane kerauhang ring audiens utawi masyarakat masrana antuk pemancaran utawi transmisi ring
darat, laut miwah antariksa antuk spectrum frekwensi radio (sinyal radio) sane marupa gelombang
elektromagnetik sane kapancarang mangda prasida katrima antuk pesawat radio lan televisi.
5.2 Sarana Penyiaran (Broadcasting)
www.biztechreport.com Parajanané banget merluang genah utawi media
sané prasida kaanggén ngrauhang pabesen, ide,
miwah gagasan sané pacang kasobiahang ring anak
lian pinaka srana komunikasi. Sang sané magatra
pinaka subyek kapertama sané meled ngrauhang
pabesen ring sang miragiang gatra (obyek) janten
merluang média pinaka srana tranmisi mangda
gatrane prasida kapiragiang becik.
Siaran utawi broadcast madué andil ageng
pisan sajeroning transmisi puniki mawastu akeh
komunikator; lembaga komunikator, ngangge jasa media penyiaran puniki, komunikator
utawi penggagas ide ngirim gatrané punika ring sarana komunikasi sané mrasidayang ngerauhang
gatrané ring masyarakat.
Penyiaran (broadcasting) pinaka srana pemancarluasan siaran utawi srana transmisi ring
darat, laut, miwah ring antariksa sané ngwigunayang spectrum frekwensi radio (siaran radio)
marupa gelombang elektromagnetik sané merambat ring udara, kabel, miwah media sané lianan
mangdané prasida kapiragiang sinarengan antun parajanane sami.
5.3 Media Penyiaran
Sajeroning purwakaning atur, Ashadi Siregar ngeranjingang media penyiaran (broadcasting)
inggih punika media televisi lan radio, pinaka srana komunikasi massa sané ngwigunayang
spectrum elektronik (frekuensi) sajeroning nglimbakang informasi sané marupa gambar lan suara.
Santukan media penyiaran madué genah sané dahat utama ring kahuripan para janané mangkin.
Duaning makakalih media puniki kabaos srana komunikasi massa inggih punika komunikasi
sané ngwigunayang media massa modéren, marupa surat kabar, radio lan tipi sané gatrannyané
kasiarang ring parajanané. M. Tata Taufik ring sajeroning bukunnyane maosang, komunikasi
massa mateges komunikasi sané katujuang ring sakancan parajanané sane tan pawates. Lian ring
64 Gatra Bali UDIANA SASTRA
punika, manut Charles Atkin sané kakutip olih M. Tata Taufik maosang komunikasi massa pinaka radiojayallen.com
proses komunikasi ring média pantaraning sumber institusional sareng audiens sané maéndahan.
Manut ring bebaosan inucap, média dahat kainggilan ring proses komunikasi mawit saking
sumber rauh ka audiens sané kabaos pinaka média komunikasi. Sajeroning teori komunikasi,
media maguna pinaka kori utawi gerbang (gate keeper) sané mawiguna ngrauhang informasi
saking makudang-kudang sumber tur nyaring informasi punika raris karauhang ring parajanané.
Sajeroning komunikasi sané kacihnanayang antuk kawéntenan media massa sakadi surat kabar,
tipi, sesaringan punika patut setata wénten.
• Surat Kabar
Surat kabar sampun akéh kauningin ring parajanané. Surat kabar puniki silih sinunggil
pinaka piranti perjuangan daweg para pahlawané perang ngrebut kamardikan wangsané saking
penjajahé. Surat kabar inggih punika srana komunikasi marupa média cétak sané wantah nganggé
tetulisan utawi sasuratan kémanten, dados ipun gatra sané kawedarang wantah prasida kawacén
kémanten.
• Radio
Radio siaran (broadcasting) sering kabaos pinaka institusi
kemasyarakatan sakadi media massa sané sampun kauningin.
Radio inggih punika sarana komunikasi visual sané wantah
ngwetuang suara kemanten sané kakapikolihan saking
frekwensi gelombang elektromagnetik, dados ipun gatra sané
kawedarang wantah prasida kapirengan kémanten. Manut
sejarah ipun, radio katemuang olih James Maxwell ahli teori
ilmu alam mawit saking wangsa inggris molihang julukan
“scientific father of wireless” sane nemuang gelombang
elektro magnetis inggih punika gelombang sané kaanggén ring
radio lan televisi. Sané kapertama nyobyahang radio lan nyiarang berita ring radio inggih
punika Dr. Lee De Forest. Dane taler kacawisan pinaka pelopor radio “the father of radio” duk
warsa 1916.
• Tipi
Tipi inggih punika sarana komunikasi audio visual ngwetuang suara lan gambar sané
kakapikolihan saking frekwensi gelombang elektromagnetik, dados ipun gatra sané kawedarang
prasida kapirengan utawi katonton. Guru rupaka lan guru pengajian sampun kakalahang
kawigunannyané utaminé ring dura negara. Punika mawinan tipi molihang julukan surrogate
parent, substitute teacher.
5.3 Pikenoh Media Penyiaran
Sakadi sané sering kapiragiang média siaran madué pikenoh ageng sajeroning kahuri-
pan sosial, politik, ekonomi lan budaya. Sapunika ageng pikenohnyané média punika, nyantos
kanikayang pinaka pilar kapat démokratisasi. Media prasida nuntun mangda parajanané prasida
maparilaksana manut ring déwéknyané miwah anak lianan. Média penyiaran madué pikenoh
sané becik lan kaon majeng ring masyarakat. Puniki manut ring konsep pikenoh média massa
kaepah dados tetiga, pertama: ngawetuang peniruan langsung (copy-cut), kekalih: rered kasusilan
(desensitisation), lan ketiga: bebas saking tekanan psikis (catharsis).
UDIANA SASTRA Gatra Bali 65
Pidabdab 6 Pituduh
1. Indayang tlatarang napi sané sané kabaos magatra?
...........................................................................................................................................................
2. Tlatarang napi manten sané kawastanin média penyiaran?
...........................................................................................................................................................
3. Napi binanipun penyiaran ring radoa miwah ring télevisi?
...........................................................................................................................................................
4. Sambatang tur terangang napi manten sané patut kasiagayang yening pacang magatra ?
...........................................................................................................................................................
5. Pidabdab napi sané patut kasiagayang olih para wartawané rikala mupulang gatra?
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 7 Pituduh
Indayang mupulang sawatara 5 soroh gatra ring media cetak sané mapaiketan ring pidabdab
ngwangun jagat Bali sutrepti, raris cutetang dagingnyané!
Pidabdab 8 Ringkesan
Ringkesan
Yéning rerehang ring artos kruna orti, gatra, warta, berita mawit saking kruna pasang pageh
saking pengaruh basa sansekerta, saking kruna “ Vrit” sane madué piteges, kahanan “ kejadian “,
saha yening selehin ring basa Inggris orti, gatra, warta, utawi berita punika punika kabaos “Write”
sane mateges nyurat utawi nulis.
Penyiaran inggih punika proses transmisi informasi utawi pabesen sane madaging ide,
gagasan, pemikiran, saking produser, komunikator sane kerauhang ring audiens utawi masyarakat
masarana antuk pemancaran utawi transmisi ring darat, laut miwah antariksa antuk spectrum fre-
kwensi radio (sinyal radio) sane marupa gelombang elektromagnetik sane kapancarang mangda
prasida katrima antuk pesawat radio lan televisi.
edoÎ wken£Þ)b(ustêvk.Ói
DROWAKANE NGLEBUR SATYA BHAKTI
66 Gatra Bali UDIANA SASTRA
BAB VI
KASUSASTRAAN
Kompeténsi Dasar
3.6 Memahami dan menanggapi kaji-
an Periodisasi Kasusastraan Bali
4.6 Mengabstraksi materi tentang
Periodisasi Kasusastraan Bali
Indikator
3.6.1 Nlatarang soroh kasusastraan
manut aab jagat.
3.6.2 Minayang soroh kasusastraan
manut aab jagat .
3.6.3 Ngrereh imba silih tunggil
kasusastraan manut aab jagat
3.6.4 Nyorohang karya sastra manut
wangun
3.6.5 Ngrereh cacirén kasusastraan
manut wangun
3.6.6 Ngrereh imba silih tunggil
kasusastraan manut wangun
4.6.1 Ngringkes kaweruhan indik
panglimbak kasusastraan Bali
Palajahan 1 Kasusastraan Manut Aab Jagat
Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep
Saking riin sampun kaloktah indik kautaman kasusastraan Bali punika. Kasusastraan
kaanggén pinaka sarana micayang, sehananing kaweruhan, miwah piteket-piteket indik sesana
sané patut katelebang. Mlajahin kasusastraan Bali boya ja wantah keapalang kémanten, karereh
miwah kesatuang tatuék ipun ring arepan anak lian. Nanging sané pinih utama wus mlajahin
kasusastraan prasida nganggé saha nglasanayang ring kauripané suang-suang, mawastu sida
ngawewehin kaweruhan miwah mecikang parilaksana mangda jakti sida dados sadu budi. Punika
mawinan sehananing wangun kasusastraan Baliné patut katelebang. Mangda alit-alité sida weruh
ring kautaman kasusastraan indayang uratiang pitakéné puniki:
1. Napi teges kruna kasusastraan?
2. Sapunapi pepalihan kasusastraan manut ring aab jagat ?
3. Soroh kasusastraan Bali napi manten sané sampun kauningin ?
Pidabdab 2 Ngwacén Téks Imba Kasusastraan Manut Aab Jagat
Indayang wacén Téks puisiné puniki
Puisi Bali Anyar B.Puisi Bali Purwa
KALA PRALINA PUPUH PANGKUR
Endag surya Pamarginé malonlonan,
Kawitin antuk pangubakti Molih rakané jua kaésti,
Dumadak déwa nutugang tuuh Rasanya teka manutug,
Gumanti matungked bungbung Nyaup nyangkol ngarasaras,
Ngantosang batu makocok Angin alon mamuat bon bungané harum,
Tajeg surya Njungé nyukur katinggalan,
Wewehin antuk pangastawa Masawang balé kaaksi.
Dumogi sida kapanggih Maabah-abah sarwa éndah,
Mawat kawat walung wesi Malangsé ombak renga titir,
Makaad matalang teka magréndotan Lumuté kasambeh liu,
Manyuun,manyabit, manyangkil sawang tikeh makebat,
Engseb surya Tur makasur bulung-bulungé né anyud,
Puputang antuk pangaksama Kaanggé né pacurénggah,
Anggén pangemban darma laksana Masawang togog di samping
Déning kabanda karma wasana
Maka bebaktan kala pralina
Ki Dusun
68 Kasusastraan UDIANA SASTRA
Pidabdab 3 Kerta Basa Teges ipun
No Kruna
1 karma wasana
2 bebaktan kala pralina
3 mawat kawat, walung wesi
4 tajeg surya
5 pralina
6 gati
7 kabanda
8 magréndotan
9 batu makocok
10 matungked bungbung
Pidabdab 4 Nyawis Pitakén
1. Indayang tlatarang napi daging puisi anyaré palet kapertama ?
...........................................................................................................................................................
2. Tlatarang napi tatuek baosé “ngantosang batu makocok” ring puisiné punika?
...........................................................................................................................................................
3. Sané cén lengkarané nyihnayang ring idupé patut pageh ngemargiang swadarma?
...........................................................................................................................................................
4. Indik napi sané kebaosang ring paletan sané kaping tiga puisi anyare punika?
...........................................................................................................................................................
5. Napi piteket pupuh Mijil punika?
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 5 Pangresep Indik Kasusastraan manut Aab Jagat
5.1 Teges Kasusastraan
Parinama kasusastraan Bali puniki kasusun antuk kruna Su (luih, becik), Sastra (ajaran,
piteket, wewarah, kaweruhan ), tur polih pengater + pengiring ka - an.
Kasusatraan Bali inggih ipun soroh sarwa kaweruhan sane lintang luwih, becik sane medal
saking budi utawi herdaya manusa miwah kasurat nganggen basa Bali. Sasuratan basa Bali puniki
wenten sane nganggen aksara Bali miwah huruf Latin. Antuk punika wenten aksara Bali sane
kasurat nganggen sastra Bali, aksara Bali, utawi sastra Bali aksara Latin
Sastra Bali taler kabaos gambaran asyarakat Bali Yening iraga mangkin seneng ngwacen soroh
sakancan sarwa sastra Bali sinah iraga pacang uning ring kaweruhan indik parindik jagat miwah
masyarakat Bali. Awinan pidagingan sastra Bali punika dados marupa gambaran masyarakat
Bali, upami yening ngwacen utawi nembangang geguritan tembang ginada sané mamurda Eda
Ngaden Awak Bisa , sampun sinah daging tembange punika manyinahang I raga nénten dados
nyumbungang raga, yadiastun I raga wikan , duaning nista kaucapang.
5.2 Wewidangan Kasusastraan Bali Manut Aab Jagat
Manut ring aab jagat utawi jaman panglimbak kasusastraan Baliné kaepah dados kalih soroh
UDIANA SASTRA Kasusastraan 69
sekadi kasusastraan Bali purwa miwah kasusastraan Bali anyar :
A. Wewidangan Sastra Bali Purwa inggih punika :
* Kasusastraan Bali Purwa
* Puisi Bali Purwa (Kasusastraan Tembang)
* Prosa Bali Purwa (Kasusastraan Gancaran)
* Palawakya (Prosa Liris)
B. Wawidangan Kasusastraan Bali Anyar inggih punika :
* Puisi Bali Anyar
* Prosa Bali Anyar
* Satua Bawak (cerpen)
* Satua Lantang (novel)
* Lelampahan (drama)
5.3 Pabinayan kasusastraan Bali purwa miwah kasusastraan Bali anyar.
A. Kasusastraan Bali purwa
Kasusastraan Bali purwa inggih ipun sastra sané sampun wénten duk ilu tur
pidagingané ngunguhang pitutur sané becik tur luwih. Kasusastran Bali Purwa wénten
sané mawangun gancaran miwah tembang. Gancaran inggih punika kekawian utawi
karangan sané bébas sané nénten akéh kaiket antuk uger-uger. Kasusastran Bali Purwa
sané mawangun gancaran minakadi: Satua-satua Bali sané kapupulang ring “Kembang
Rampe Kasusastran Bali Purwa” Tembang. Pepalihan tembang manut pepalihan I Gusti
Ketut Ranuh minakadi :
1. Sekar Rare (Gegendingan)
• Gending Rare
• Gending Jejangeran
• Gending Sangiang
2. Sekar Alit utawi Tembang Macapat, sewarnaning pupuh sané akéh ipun sawatara 10
soroh punika. Sekar Alit piniki kawangun tur kaiket antuk uger – uger pada lingsa,ing-
gih punika kecap wanda miwah wangun suara ring panguntat sajeroning acarik miwah
akeh carik sajeroning minakadi: Guru Wilangan , Guru Dingdong, Guru Gatra
3. Sekar Madya (Kidung utawi Tembang Tengahan), punika taler marupa kakawian utawi
karangan sane kawangun antuk sekar madia makadi kidung Tantri, kidung Sri Tanjung,
miwah sane lianan. Kidung punika yening tetesin malih wenten sane marupa :
4. Sekar Agung (Kekawin, Tembang Gede utawi Wirama) inggih punika kekawian utawi
karangan sane kawangun antuk wirama makadi: Kekawin Ramayana olih Empu Yogi
Swara, Kekawin Bharata Yudha olih Empu Sedah miwah Empu Panuluh, miwah sane
lianan.
B. Kasusastraan Bali Anyar
Kasusatraan Bali anyar inggih punika kasusastraan sané nganutin pamargin
panglimbakang kasusastraan Indonesia baru . nanging kawéntenannyané, tan sawibuh
kasusastraan Indonesia. Yadyastun asapunika, macihna kasusastraan Baliné kantun
maurip,ngantos mangkin,. Sakadi sampun kabaosang ring ajeng Kasusastraan Bali
Anyar kakawitin duk warsa 1931, kaciriang antuk novel “ Nemu Karma “ olih I Wayan
Gobyah.
70 Kasusastraan UDIANA SASTRA
Kasusastraan Bali Anyar kawangun antuk : Novel ( roman ), Cerpen Bali Anyar, Puisi Bali
Anyar, miwah Drama Bali Anyar.
1. Novel Bali Anyar minakadi : Novel Nemu Karma ( 1931 ) olih I Wayan Gobiah, Malan-
cara Ka Sasak ( 1935 – 1939 ) olih I Gede Srawana ring majalah Djatajoe,
2. Cerpen Bali Anyar minakadi :Ketemu Ring Tampak Siring olih I Made Sanggra, Leak
Lemahan olih Djelantik Santa, Godeg olih Komang Adnyana
3. Puisi Bali Anyar minakadi : Sasih Karo Ring Bali olih I Made Taro, Galang Bulan olih K.
Putra, Mati Nguda olih Putu Sedana.
4. Drama Bali Anyar minakadi :Kirana ( Drama Anak – Anak Th. 2005 ) olih I Nyoman
Wanda ( Pondok Temu Wutu Br. Teges Gianyar ) Gusti Ayu Klantir (1999) olih A Wijat S.
Ardi ring buku ”Gending Girang Sisi Pakerisan“
5.4 Imba Kasusastraan Bali Anyar Miwah Kasusastraan Bali Purwa
KENEH JUJUR DADI MUJUR
Kacrita ada juru kitak ngupetinin tanah, lakar kitakina. Sedek dina anu ia numbeg sig
tanahé ané lakar kitakina totonan, gumana ngae luluh, lantas ia makatang peti besi mataném,
bek misi brana, tumuli tingtinganga, abana mulih. Suud mejang petiné, lantas ia nundénang
ngalih ané ngelah tanahé.Gelising tuturan, teka ané ngelah tanahé. Ngomong juru kitaké.” Beli,
tiang makatang peti besi bek misi brana, matanem ring pakarangan beliné, ané upetin tiang. Niki
napi!”Ané jani ada pasobayan tiang tekén beli, ngupetinin tanah beliné dogén, pacang kitakin
tiang, dados ané dadi pagelahan tiangé. “Buka jani yadin tiang makatang petiné, taler beli sané
nruénang, nika mangda beli kayun ugi ngambil!”
Masaut ané ngelah tanahé.”Bapanné, singda beneh kéto! yadin icang ngelah tanahé ento,
sing patut icang nyuag petiné totonan, krana icang tusing rumasa nanem peti besi ditu. Bawakné
ento bapanné ngelah bagiané.”Juru kitaké masih tuara nyak pesan nyuang. Doning kéto, lantas
makadadua pada nunas pamatut tekén Ida Keréta.Gelising crita, makadadua suba pada majalan,
sambilanga ngaba petiné ané mara bakatanga, parek tékén Ida Keréta. Sanapakné di ajeng Ida
Keréta, sang kalih lantas masila tiding nangkil. Ida Keréta nakénin ané mara teka.
I Juru kitak matur.” Inggih ratu, mawinan titiang rauh pedek mriki, gumanti mamitang
bebaos.” Lantas ia nguningang saunduk- undukné, uli pangawitné tekaning panyuudné, nganti
ia makadadua pedek tekén Ida Keréta, tumuli nunas raos pamatut, nyén benehné ngelahang peti
besiné totonan.Ida Keréta ica miarsayang aturné makadadua. Lantas Ida ngandika:” Cai maka
dadua sing ja ada patut ngelahang branané ento. Dadiannya icang sing ja bisa mragatang wicaran
cainé, wiréh icang tau, cai pada ngelah pianak luh muani, tur suba pada nyandang mapumahan,
melah ada anggona meli saperaboting maumah-umah, wiadin anggona kamulan madagang!”
Déning kéto pamragat pangandikan Ida Keréta, sang nunas baos kendel pisan, lantas makadadua
pada mulih.
Olih : I Made Pasek
UDIANA SASTRA Kasusastraan 71
Pidabdab 6 Pituduh
Widyatulayang sareng klompok raris cawis pitakéné ring sor!
No Pituduh Panyawis
1 Indayang bligbagang teks “ Kala Pralina “
miwah “ Pupuh Durma “ ring ajeng indik
daging, Piteket , miwah pikenoh sané prasi-
da kapolihang ri sampun nelebang daging
kasusastraan punika !
2 Tlatarang sapunapi pepalihan kasusastraan
Bali manut ring aab jagat puinika ?
3 Manut penampén alit-alité napi binan kasu-
sastraan Bali anyar miwah kasusastraan Bali
purwa?
4 Tlatarang tur icén imba napi mawinan sastra
Bali kabaos Gambaran masyarakat Bali ?
5 Indayang tlatarang piteket sané wénten ring
karya sastra sané mamurda” Keneh jujur
dadi mujur”?
72 Kasusastraan UDIANA SASTRA
Palajahan 2 Kasusastraan Manut Wangun
Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep
Daweg patemon sané lintang alit-alité sampun malajahin indik teges kasusastraan miwah
soroh karya sasatraané. Mangda jangkep kaweruhan indik pepalihan kasusastraan punika patut alit-
alité uning ring wewidangan karya sastra manut wangun. duwaning sapunika indayang uratiang
pitakéné puniki !
1. Sira uning nyambatang soroh karya sastrané ?
2. Sapunapi pepalihan karya sastra manut wangunnyané?
3. Kudang soroh akéh karya sastrané manut wangun punika?
Pidabdab 2 Ngwacén Téks gancaran
http://www.mutualart.com/Artwork/Gembala-Sapi/F98B68DEA4364956
p\e\onuæmæ.ø
<kctøÉ deø d]hnhu deKÿenhnknÛà tø wu pzl;tp(u clu oß dnæn\ß tu /.swhwø hÿø g)
gehenÿpnß\utÓ¡w;ÿddøÿpZÿkpÑøcrøekéËok)løhenÑ]en.ddøentus&jhdelnænß\
utÓ¡w;\øtu\*gehnÑøcrøekÿmønkdømt)kp/,mmul,\øsÐøs/,\)mãh*ey;,\ul;k)
døs/,\nÓ)gßZøÿ.mk)j*h)enÓosubks)rhøenÀolø;ejÉok)løhenÑ]mÏpænß\ut/.
eyn&subhdhsøl/,pnß\utßonÑ¡mnãgênÀprpt/.søsenÿks)
rh*mÏepéËokl) hø en]Ñ .sju tøenpnß\utæ)tnøsenj)mt) thu( npÓ% sø n/.
twu rtehnyøÀ mmZu ÿø ebobbpÀ bwu nø lß k×xheneCÿr;.h)
enoÓ mkdejoÉ kl) hø en]Ñ ensyp* sø ne)Ó knæn\ß tu /.
kctøÉ jneø joÉ kl) hø en]Ñ monl)ß sø mæhi ktø lwu klwnw¡à n.ø smæeø nh)
enÓolk(khubu;hp*hdhe\áonÂ)\álcrøkßnøpuwn/eynÓ¡wunßgeh.ejÉok)
løhenÑ]ÿlnÓs±enÑnænß\utådsuæmæien.ejÉok)løhenÑ]\)M*ÿsmyt)
eknæn\ß tu /,mnên/eynÿ& smæeø n\l) ;pnkrß hhku du /,he) noÓ ddgø l) ;pn\ß tu /.grø k* )
n;) enpn\ß tu /,jnhø yø ms;ø \e\onæu mæ,ø sblø s* m) \) nZ(¡Ó ÿZÿé onæn\ß tu rå tø s* mæeø npd.*
eyn&subsZéÿsmæienkky)h*døsøsnÓ¡ked,subekeTÿlnÓsÇ)2p\kbdenÿtu(kg)
UDIANA SASTRA Kasusastraan 73
nhh* dø hu dø nÙ .pn\ß tu pÀ kø æsø neå \onæu mæeø nsmløã \cp) pÀ e* h\lá l)å ;eGÿedl/.
lyi hu neke\on\øÂ lnø æn\ß tu «ng) n) æu mæ,ø hjÿø neÀ MÿenoÓ smæeø nsnø ;botæsø n/,tg) )
n2)é m]Ñ ÿdrø hø 2u esm rmtt& \ø n/.enjnjø 2) mtwu bku pn\ß tu Døå ÿ* ng) n) /,hd;u g¨ 2) seá henÿh)
enoÓ ,tsu ÿ& bwu \u nyøÞ hu nek\ednæn\ß tu 2)é m]k,øÓ ekeTÿms;ø lyø hu neknk;) pn\ß tu yøÞ \u )
l;phcø gg) m) t) æu s) bku n/,sekwlÿskZÿÇ nækmøÉ kø ËÐmed]enhe) noÓ kt\u sÐ oã næn\ß tu /.se
gtdÀ ÿhnktß eKÿeneÐ nnÐ n¡À e¡Ñ kÿpn\ß tu søã ÿ\l) ;bygu e) dheMÿenoÓ ,hpekmrø bø dÀ rhsêen.
pn\ß tu nÞ sÓ bß eWÿs/:
kk)tusæu k:& ÿpuplu næu tÙblø,3.
eHÿlø;hpø tu usZÿé y.
Pidabdab 3 Kerta Basa
Ri sampuné wusan ngwacén téks gancaran punika ngiring rereh wirasan krunané punika !
No Kruna Panyawis
1 ÿpZÿl;,
2 pclu /,
3 pzkp/,
4 ebobb/,
5 hktø /,
Pidabdab 4 Nyawis Pitakén
1. Baosang napi mawinan Jero Bendésa sayang pisan ring panyakapné?
...........................................................................................................................................................
2. Sapunapi kahanan Pan Manguté duk punika ?
...........................................................................................................................................................
3. Napi swaginan Pan Mangut sarahian ?
...........................................................................................................................................................
4. Sapunapi penampén masyarakaté ring tingkah Pan Mangut demen ngandong sampi ?
...........................................................................................................................................................
5. Piteket napi sané kapolihang ring wacana “Ngangon sampi” punika!
...........................................................................................................................................................
74 Kasusastraan UDIANA SASTRA
Pidabdab 5 Pangresep Indik Kasusastraan Bali Manut Wangun
Sakadi sampun kaunungin, kasusastraan Bali kabinayang dados kasusastra Bali purwa miwah
kasusastra Bali anyar. Kasusastraan Bali Purwa marupa karya-karya sastra sané sampun wenten
saking dumun minakadi gancaran, tembang, miwah sloka-sloka palawakya. Raris sajeroning
Kasusastraan Bali Anyar wénten karya sastra marupa puisi miwah prosa. Manut ring wangun ipun
kasusastraan punika kasorohang sakadipuniki dados kalih inggih puninika Puisi utawi tembang
miwah Gancaran utawi prosa
5.1 Puisi Bali Anyar
A. Teges Puisi Bali Anyar
Sakadi sampun kaunungin, kasusastraan Bali kabinayang dados susastra Bali purwa miwah
susastra Bali anyar. Kasusastraan Bali Purwa marupa karya-karya sastra sane sampun wenten
saking dumun minakadi gancaran, tembang, miwah sloka-sloka palawakya. Raris sajeroning
Kasusastraan Bali Anyar wenten karya sastra marupa puisi miwah prosa. Puisi Bali Anyar
masaih ring puisi basa Indonesia, kawacen nenten nganggen tembang sakadi ring puisi Bali
Purwa sane mawangun tembang. Puisi Bali Anyar, akeh barisnyane nénten kaiket utawi bebas.
B. Imba Puisi Bali Anyar
Manggis
Ireng katon
Putih jaton
Amunapi kepitan ring sisi ajajar
Amunika kaputan ring dalem jejer
Wimbanika ya ki karma pala juju
Nitiasa kajejer
Tan jojor-jojor
Sampunang ja kapecik
Ngwetuang tan becik
http://tips-cara.info/manfaat-jus-buah-khasiat-obat-kulit-manggis/
Olih; I Made Suarsa
C. Ciri Puisi Bali Anyar
• Wangun kria sastrané masaih ring kasusastraan Indonésia
• Tata carané ngwacén prasida kadéklamasiang.
• Akéh lengkarannyané nénten kabanda utawi bébas
• Uger-uger sasuratan ipun kapastikayang olih pangawi.
UDIANA SASTRA Kasusastraan 75
5.2 Puisi Bali Purwa
A. Teges Puisi ali Purwa
Puisi Bali Purwa puniki ring kasusastraan Bali kasorohang dados kasusastraan tembang.
Kasusastraan tembang inggih punika kasusastraan sané marupa awi-awian sané kawangun antuk
tembang utawi wirama. Tembang kapalihang dados petang soroh sekadi sekar raré, sekar alit,
sekar madia miwah sekar agung. Kria sastranipun marupa gagendingan. gaguritan, kidung miwah
kekawin. Soang-soang kria sastra punika madrué uger-uger wangunnyané sané ketah kebaosang
padalingsa. Sakéwanten sasuratan wangun gegendingan ketah kapastikayang olih pangawi.
tatujon puisi Bali purwa puniki inggih punika Mangda sida nguningin kautaman daging budaya
Baline, mangda wenten anggen tetimbang midabdabin kebudayaan Baline rikala ngarepin aab
jagate mangkin, pinaka srana nyastra utawi malajah sambilang magending, miwah masatua miwah
sané lianan
Sane ngranjing ring puisi tradisional inggih punika : Sekar Rare (gegendingan ), Sekar Alit (
macapat), Sekar Madia ( kidung ), Sekar Agung ( kakawin )
B. Ciri Puisi Bali Purwa
• Wangun kria sastranipun mawangun tembang.
• Tata carané ngwacén, katembangang manut soroh tembang ipun.
• Tata carané nyurat nganutin uger-uger pada lingsa sané sampun kacawisang.
5.3 Prosa Bali Anyar
A. Teges Cerpén
Wangun prosa Bali Anyar pateh sakadi gancaran ring sastra Bali purwa. Prosa Bali anyar
masaih ring prosa Indonesia, sane marupa cerpen, novel, miwah drama tur sering kabaos cerita
fiksi. Dadosnyane cerpen Bali punika wantah sinalih tungil karya sastra Bali anyar mawangun prosa
sane ceritannyane cutet. Nyritayang kahuripan tokohnyane wantah akidik, nenten jangkep kadi ring
novel. Punika sane mawinan cerpen puniki sering kabaos satua bawak utawi cutet. Dadosnyane,
cerpen Bali punika wantah karya sastra Bali anyar mawangun gancaran sane ceritannyane bawak
utawi cutet.
B. Ciri-Ciri Cerpén
Manut Sumarjo lan Saini sane pinaka cihnan cerpen inggih punika:
• Ceritannyane bawak utawi cutet,
• Masifat rekaan (fiction),
• Masifat naratif, miwah
• Madue kesan tunggal.
5.4 Gancaran Bali Tradisional
A. Tattwa Carita kapalih malih dados :
• Foklor/Sastra Tutur inggih punika karya sastra lisan sané madué cihna ri kala nuturang
sakadi : lan, man, tur akéh, madué pikenoh ring sajeroning sesana, agama, pendidikan, mi-
wah anggén panglilacita, sakadi : satua-satua I Siap Selem, I Tuung Kuning, msl
• Tantri (Sastra Tulis) inggih punika carita sané kambil saking crita hindu makadi : Kidung
Tantri miwah Kidung Pisacaharana.
• Babad (Historiografi Tradisional) sakadi: Babad Pasek, Babad mengwi, Babad Arya, Babad
76 Kasusastraan UDIANA SASTRA
Brahmana Catur, Babad Uwug Buleleng.
• Basa Basita ParibasaTegesipun: rerasmén basa pinaka panglengut ri kalaning mabebaosan
utawi magegonjakan, kanggén piranti ngamedalang daging pikayun manut ring pangrasa
soang-soang, nganggén paimbangan kahanan paripolah jadma sane kaimbangang ring kah-
anan paripolah barang utawi buron
B. Usada (Ilmu Kedokteran Tradisional)
Sakadi : Usada Rare, Usada Punggung Tiwas, msl.
C. Wariga (Ilmu Astronomi) sekadi : Wariga Gemet, Wariga Krimping, Wariga Kuranta
Bolong, msl.
D. Palawakya (Prosa Liris)
Palawakya puniki wantah karya sastra gancaran sané kawacén manut hreswa (bawak) lan
dhirga (panjang) labuh suarannyané, sané maiketan ring tata titi ngwacén basa Jawa Kuna,
minakadi kasusastraan Parwa, sané lumbrah manut saking kasusastraan épik Mahabrata miwah
kanda sané mawit saking Ramayana miwah kasusastraan tutur.
E. Ciri-Ciri Prosa Bali Anyar
1. Ceritannyané nyaritayang indik kahanan aab jagaté mangkin
2. Basa sané kwigunayang bébas wénten basa Bali, wénten sané kecampuhin antuk
basa lianan.
3. Caritané masipat rekaan miwah naratif
Pidabdab 6 Pituduh
Cawis pitakéné ring sor puniki !
1. Sapunapi papalihan kasusastraan manut wangunipun?
...........................................................................................................................................................
2. Baosang tur terangang cecirén soang- soang wangun kasusastraan punika !
...........................................................................................................................................................
3. Indayang rereh imba soang-soang kasusastraan manut wagunnyane!
...........................................................................................................................................................
4. Indayang sambatang miwah telatarang unsur - unsur wangun kasusastraan punika
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 7 Pituduh
Indayang ngwangun skéma ringkesan materi kasusastraan manut aab jagat miwah
wangun!
UDIANA SASTRA Kasusastraan 77
Pidabdab 8 Ringkesan
Ringkesan
Kasusatraan Bali inggih ipun soroh sarwa kaweruhan sane lintang luwih, becik sane medal
saking budi utawi herdaya manusa miwah kasurat nganggen basa Bali. Sasuratan basa Bali puniki
wenten sane nganggen aksara Bali miwah huruf Latin
Panglimbak kasusastraan Bali manut aab jagat kakepah dados : Kasusastraan Bali Purwa
miwah Kasusastraan Bali Anyar Kasusastraan Bali Manut Wangunnyané kaepah dados kakalih,
inggih punika : Puisi utawi Tembang miwah Prosa utawi Gancara
switsÎ ujtisukdku pdb)dkߣÚn±Ó
SAWITRA SUJATI SUKA DUKA PADA BEDAK MANGWANTU
78 Kasusastraan UDIANA SASTRA
BAB VII
SASULUH PUISI
Kompeténsi Dasar Indikator
3.7 Menganalisis dan mengevalua- 3.7.1 Nlatarang tata cara ngwangun
si teks puisi Bali Modern, Puisi puisi.
Bali Tradisional (Pupuh Pangkur
dan Dangdanggula) dan Sekar 3.7.2 Ngeniang pepalihan unsur
Agung puisi
4.7 Mengonversi Kekawin 3.7.3 Ngrereh pikenoh puisi ring
kauripan
3.7.4 Nlatarang padalingsa Sekar
Alit
3.7.5 Ngwacén pacapliring pupuh
(Sinom ,Pangkur miwah
Dangdanggula)
3.7.6 Nembangan silih tung-
gil pupuh (Sinom ,Pangkur
miwah Dangdanggula)
3.7.7 Ngwacén teks Kekawin
3.7.8 Ngresepang guru laghu saje-
roning kakawin
3.7.9 Mawirama manut guru laghu
4.7.1 Nembangang kekawin ring
ajeng kelasé!
Palajahan 1 Puisi Bali Anyar
Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep
Puisi Bali Modérn wantah karya sastra sané nyritayang indik unteng daging pikayunan manut
ring rasa basa sang sané ngripta.Ring bebaosan sané lintang sampun katlatarang idik teges miwah
cacirén puisiné. Duaning sapunika ring paplajahan puniki alit-alité kaaptiang mangda uning
ring pikenoh daging miwah piteket puisi sajeroning kauripan punika mawinan ngiring uratiang
pitakéné ring sor puniki !
1. Sira naenin ngwacé puisi Bali anyar?
2. Pikenoh napi sané wénten sajeroning puisi?
3. Sapunapi carané ngwacén puisi
Pidabdab 2 Ngwacén Téks Puisi Bali Anyar
APA BUIN PANGENANG
Apa buin pangenang
Apa buin selselang
Buka kenehé ibuk madusdus gémbong api
Yan tuara déwék lan nyama braya
Nyén lakar ngisinin basang kola?
Sawai-wai mupuh yéh mata lakar daar
Pangenang awaké tiwas
Ibi sanja ningeh orta :
Unduk I maling nguyutang maling
Gumanti tekén I maling
Ada maling ada maling!
Cirin malingé masuriak maling!
Cerik-ceriké babiki :
Magending “diktatur absolute”
Ngékatang sinapang karét
Békbékan dekil
Maingket dadi bal meriem
Ndikapan bakal sida madingehang?
Olih I Ketut Suwija
80 Sasuluh Puisi UDIANA SASTRA
Pidabdab 3 Kerta Basa
Yéning alit-alté sampun ngwacén miwah ngaresepang puisiné ring ajeng ngirang rereh
wirasan krunané ring sor!
No Kruna Wirasan Kruna
1 pangenang
2 kenehé ibuk
3 madusdus gémbong api
4 ngisinin basang kola
5 sawai-wai mupuh yéh mata
6 babiki
7 diktatur absolute
8 ndikapan
Pidabdab 4 Nyawis Pitakén
Cawis Pitakéné ring sor manut penampén alit-alité!
1. Napi daging bait kapertama puisi sané majudul apa buin pangenang ?
...........................................................................................................................................................
2. Manut penampén alit-alité indik napi sané kebaosang ring puisiné punika ?
...........................................................................................................................................................
3. Indik napi sané kapangenang tur kaseselang ring puisiné punika ?
...........................................................................................................................................................
4. Manut pikayunan alit-alité pikenoh napi sané kapolihang ring puisiné
...........................................................................................................................................................
5. Manut penampén alit-alité indik napi sané jagi kelaksanayang wus ngaresepang piteket
puisiné punika?
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 5 Pangresep Indik Puisi Bali Anyar
5.1 Teges miwah panglimbak Puisi Bali Anyar
Puisi Bali Anyar inggih punika kriya sastra Bali sané kaiket antuk wirama turmaning kasusun
tifografi sané marupa carik utawi bait, ragam puniki ngambil unsur utawi nilai-nilai sastra Bali
traditional miwah puisi Jawa Kuna (kekawin) ring sajeroning rupa maosang sané anyar. Rupa sane
anyar punika nglimbakang kawentenan pakibeh saking puisi barat.
Yan selehin panglimbak miwah sejarahnyane, saking dumun ngantos mangkin Puisi Bali
Anyar wénten mikudang-kudang pakibehnyané. Daweg kawéntenan Puisi Bali Anyar ritatkala
warsa 1959 ngantos warsa 1969 (periode1990), Puisi Bali Anyar durung kaloktah tur polih rered
sue pisan inggih punika sawetara 9 tiban, daweg embasnyané puisi sané mamurda ” basa bali”
antuk suntari PR dados puisi bali anyar sané kapertama. Wus punika kasarengin malih antuk puisi
sané mamurda “angin” sane marupa terjemahan saking puisi “Wind” antuk Goris Pasternak sané
katerjemah antuk Basa Bali olih I Ketut Suwidja. Daweg punika wawu Puisi Bali Anyar sering
pisan kabaosang.
UDIANA SASTRA Sasuluh Puisi 81
5.2 Tatikes Ngwacén Puisi Bali Anyar
• Wirasa inggih punika puisi ngrarasayang daging miwah unteng puisi sané jagi
kwacén,sekadi ksinatrian, kalulutan, kaasrian, ka,asrian, kritik sosial.
• Wirama inggih punika suara miwah intonasi rikala ngwacén puisi mangda anut ring
dagingipun.Ring dija patut suarané alus banban, keras tur kapireng.
• Wiraga inggih punika paripolah angga sarira manut ring wirasa puisi sane kawacén.
• Wates lengkara inggih punika tanjek bebaosang mangda sumeken, tetuek, miwah unteng
pikayun sajeroning mapuisa.
• Semita inggih punika sebeng, raras, miwah semita rikala ngwacen puisi.
5.3 Sarana ngwangun Puisi Bali Anyar
Kria sastra puisi Bali anyar madué kalih unsur inggih punika unsur intrinsik miwah éktrinsik:
a. Unsur Intrinsik Puisi Bali sakadi :
• Murda (judul) manut ring daging puisiné. dados marupa peséngan, genah, kahanan, mi-
wah katerangan.
• Unteng (Tema) manyihnayang paundukan tema sane kasurat pabesen, sane karauhang
ring pamiarsa (pendengar).
• Suara (Sajak, Irama) suara sane becik ritatkala kawacén utawi kapirengan.
• Wirasa (Emosi) inggih punika basa sané becik turmaning anutang ring daging puisi.
• Wangun puisi (Tifografi) inggih punika wangun utawi bentuk puisi sane kasurat,olih sang
pangawi wenten sane kasurat, pepolosan kemaon wenten sane tawah-tawah.
• Baris lengkara (Larik) inggih punika lengkara ring puisi mangda becik tur lengut.
• Kosa basa inggih punika patut pisan kauningin, awinan kosa basa pacang mresidayang
ngwéhin puisi punika mangda sida kamanahang, miwah kawirasayang daging ipun went-
en puisi sane nganggen basa Bali Kasar, Alus Sor, Madia, miwah Singgih.
b. Unsur Ekstrinsik Puisi Bali
Inggih punika ngunggahang indik kehanan sang pengawi saha madaging pabesen,miwah
tetujon sané kaaptiang.
Pidabdab 6 Pituduh
A. Déklamasiang puisiné puniki mangda lengut tur nudut kayun !
WAYANG http://www.pesantrenglobal.com/wp-content/uploads/2013/07/wayang_bali-1.jpg
Tak…tak…tak
Siat wayangé rames
Watu wetu kadi wacakan
Switra tan mitra ring kuru sétra
Sempal sinempal,Saling sempal
Wantah pakaryan sang dalang
Nanging dalang tan mekanten ring kelir
82 Sasuluh Puisi UDIANA SASTRA
Tak…tak…tak www.koribali.com
Sané séda mapupul-pupul
Sané nyeneng mapipil-pipil
Séda tan daos nyeneng
Nyeneng tan dados séda
Nyeneng dados séda
Sami masikian ring keropak
Wantah kekawian sang dalang
Tak…tak…tak…
Dalang sané tan séda-séda
Nanging tan mekanten ring kelir
Sayan akéh dalang tan pa wayang
Sané séda tan nyeneng ngakéhang
Sané nyeneng ngakéhang séda
Dados dalang sida nalangin
Yadiastun tan sida séda
Yan séda wantah, tak…tak…tak
Kasub Sidan, saking
Jalan Dewi Sartika, Gang II, No.2 Semarapura
B. Suratang pikenoh puisi sané manurda “ Wayang” ring kauripan !
UDIANA SASTRA Sasuluh Puisi 83
Palajahan 2 Sekar Alit
Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep
Sekar alit punika marupa silih tunggil wangun puisi Bali tradisional. Ring patemon sané
lintang alit-alité sampun mlajahin indik puisi Bali anyar. Ring paplajahan puniki alit-alité pacang
nglanturang mlajahin indik sekar alit. Ring paplajahan puniki alit-alité pacang prasida uning ring
indik pada lingsa, miwah pacapliring sakar alit sekadi pupuh sinom , pangkur, miwah durma.
Selanturnyané cawis pitakéné puniki:
1. Sira sampun naenin matembang ?
2. Pupuh napi sané katembangan?
3. Sira uning nembangang pupuh sinom utawi pupuh pangkur ?
Pidabdab 2 Ngwacén Téks Pupuh Sinom. pelog
Wacé pupuh Sinomé puniki
Pupuh Sinom
4/4
84 Sasuluh Puisi UDIANA SASTRA
Ngwacén Gaguritan Samopik Mapupuh Sinom
1. I Sampik tong nawang natah, 4. Yan tan baas lacur pisan,
pragat di kamar mangeling, Bapa nyentanayang cai,
Urag arig engkak-engkak, Dija unduk maan sengkala,
Bapannya tumbén nélokin, Apa saja manumadi,
Ngatabtab tengkejut ngeling, Lén terunan bapa nguni,
To kenapa cai bangkrut, Micundangin anak eluh,
Indayang tuturin bapa, Bapa pepes manyidayang,
I Sampik mangasih-asih, Tuara taén mamindonin,
Saha matur, Asal manyung,
Tingkah pajalané suba. Bapa bani mangembulang.
Kaketus saking : Geguritan Sampik
Olih ; Ida Ketut Sari
Pidabdab 3 Kerta Basa
Indayang rereh wirasan krunané sané macétak séndéh ring sor !
No Lengkara Wirasan kruna sané kasurat
séndéh
1 Kajegégan Ni Nyonyahé sami nguub ring jagaté.
2 I Sampik gelem urag-arig engkak-engkak.
3 Lacur pesan bapa nyentanayang cai.
4 Eda cai ngulah-ngalih
5 Belogé ngawinang kedék gumi.
Pidabdab 4 Nyawis Pitakén
Pupuh sinomé ring ajeng maosang indik punggalan gaguritan Sampik Ingtai,Yéning alit-alité
sampun ngwacé miwah sampun uning ring wirasan krunané ngiring cawis pitakéné puniki
1. Sapasira sané ngawi Geguritan Sampik punika?
...........................................................................................................................................................
2. Napi sané kawastanin geguritan punika?
...........................................................................................................................................................
UDIANA SASTRA Sasuluh Puisi 85
3. Napi mawinan I Sampik kabaos keni kacangkit?
...........................................................................................................................................................
4. Sapunapi tetuek daging geguritan Sampik punika?
...........................................................................................................................................................
5. Napiké solahné I Sampik Patut I Raga Tulad? Napi mawinan ?
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 5 Pangresep Indik Sekar Alit (Sinom, Pangkur, miwah Dandang
gula )
5.1 Teges miwah Panglimbak Sekar Alit
Puisi ring sajeroning Kasusastraan Bali Purwa kabaos kasusastraan tembang. Kasusastraan
tembang inggih punika kasusastraan sané marupa awi-awian sané kawangun antuk tembang,
minakadinnyané marupa kakawin, kidung, geguritan miwah gegendingan, sané soang-soang karya
sastra punika madrué uger-uger sané kawastanin padalingsa.
Daging padalingsané punika sekadi: akéh wanda sajeroning asulur, akéh sulur sajeroning
apada,miwah kanti suara Sekar alit taler kabaos sekar macapat santukan kadasarin antuk panarka
carané nembang utawi ngwacén, patpat-patpat sakadi sané ketah memargi ring Jawi, duaning
tembang macapat sané katami ring Bali kocap mawit saking Jawi. Sakéwanten, juru tembangé ring
Bali rikala nembangang sekar alit punika durung janten pangambilan ipun patpat-patpat. Sané
bobot kautsahayang inggih punika élah nembangang, manut ring uger-uger padalingsa, manut
teges kruna, tur becik kapirangan
5.2 Tetujon Mlajahin Kasusastraan Tembang :
• Mangda sida nguningin kautaman budaya Baliné sané mawiguna pinaka sarana nglim-
bakang budaya Baliné
• Mangda wénten anggén tetimbang midabdabin kebudayaan Baliné sajeroning ngarepin aab
jagaté mangkin
• Ngmargiang pidabdab mlajah masrana antuk nyastra sakadi: malajah sambilang magending,
magending sambilang malajah.
• Kanggén nincapang rasa bangga druéné makrama Bali
• Kanggén nincapang seni, ilén-ilén, miwah unén-unén ring Bali
• Mangda prasida ngamolihang daging-daging tatwa agama saha nincapang sradha bhaktiné
sajeroning ngrajegang budaya Bali
Sané ngranjing ring puisi tradisional inggih punika : Sekar Rare (gegendingan ), Sekar Alit ( ma-
capat), Sekar Madia ( kidung ), Sekar Agung ( kakawin )
5.3 Padalingsa sekar alit (Pupuh Sinom, Pangkur, Miwah Dandang gula )
Sekar Alit kawangun tur kaiket antuk uger – uger pada lingsa, inggih punika akéh kecap wanda
sajeroning asulur, akéh sulur sajeroning apada, miwah wangun suara ring panguntat carik sané
ketah kabaosang kanti suara utawi labuh suara ungkur. tiosan ring punika patut taler nguratiang
indik :
• Guru Wilangan : uger - uger wanda sajeroning acarik
• Guru Dingdong : uger-uger wangun suara ring panguntat sajeroning acarik
• Guru Gatra : uger - uger katah carik sajeroning apada
86 Sasuluh Puisi UDIANA SASTRA
Pupuh Padalingsa
SINOM 8a 8i 8a 8i 8i 8u 8a 8i 4u 8a
DURMA 12a 8i 8a 8a 8i 5a 8i
PANGKUR 8a 12i 8u 8a 12u 8a 8i
5.4 Tatikes Matembang
Sekar alit kabaos sekar macapat menawi kadasarin antuk panarka carané nembang utawi
ngwacén, inggih punika mangda pangambilan ipun patpat-patpat sakadi sané ketah memargi ring
Jawi, duaning tembang macapat sané katami ring Bali kocap mawit saking Jawi. Sakéwanten,
juru tembangé ring Bali rikala nembangang sekar alit punika durung janten pangambilan ipun
patpat-patpat. Sané bobot kautsahayang inggih punika élah nembangang, manut ring uger-uger
padalingsa, manut teges kruna, tur becik kapirangan.
Tata cara mlajah nembang sekar alit utawi macapat puniki wénten duang paletan, inggih punika
pacapariring miwah nyengko wilet. Pacapariring inggih punika nembang manut gegatrannyané
sané polos nénten nganggén wewiletan , nyengkok, miwah gregel. Nyengkok wilet inggih punika
nembang sané sampun nganggén pepayasan marupa céngkok wewiletan miwah gregel. Yéning
pacang ngamiletin lomba, wénten patpat paindikan sané pacang katuréksa inggih punika:
• Tikas : abah miwah tata busana
• Onek-onekan : kapatutan ngwacén
• Reng suara : suara sané jangih nudut kayun
• Guru dindong : kapatutan suara panguntat carik
Pidabdab 6 Pituduh
A. Indayang nyurat pupuh Sinom apada antuk téma nyanggra rahina pendidikan Nasional!
...................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
......................................................................................................................................................
........................................................................................................................................................
B. Tembangang pupuh sinom sané kasurat punika ring arepan kelasé !
UDIANA SASTRA Sasuluh Puisi 87
Palajahan 3 Kekawin
Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep
Kekawin inggih punika silih tunggil kriya sastra utawi kekawian puisi Bali purwa sané
kawangun antuk wirama. Dekawin puniki ketah nyaritayang indik Maha Bharata miwah RamaYana.
Palajahan punikijagi nlatarang indik tata cara makakawin miwah pikenoh kakawin ring kauripan.
duaning sapunika ngiring cawis pitakéné puniki!
1. Sira sané naenin mirengang kakawin?
2. Ring dija biasané anaké makekawin?
3. Indik napi sané kabaosang ring kekawin?
Pidabdab 2 Ngwacén Téks Sekar Agung
Wirama Totaka
wirmeto`k:00-00-00-000=12.
0 0— 0 0 —0 0—0 0 0
] ]I wmi b h en* f ` emu si b z
nÑ n s& ]u ci n^ m l em si wu ln/
÷ w m* k n r kÙ ki et* k d din/
ri \ \m/ b)
ki eyo g ki et* s k l
Pidabdab 3 Kosa Basa Wirasanipun
Indayang rereh wirasan lengkarané puniki !
No Lengkara
1 ]]wi imhã enf* `emsibzu,
2 nnÑ s]& cu ni m^ lemsiwuln/,
3 ÷wm\nÐ rkkÙ ei tk* ddin/,
4 r\i \mk)ã ieyogkei ts* kol>
88 Sasuluh Puisi UDIANA SASTRA
Pidabdab 4 Nyawis Pitakén
Indayang rereh teges kakawiné puniki !
wirmeto`k:00-00-00-000=12.
1,]]iwimãhen*f`emsibzu,
nÑns&]ucin^mlemsiwuln/,
÷wm\ÐnrkÙkiet*kddin/,
ri\\mã)kieyogkiet*skol>
Teges Kruna :
1,rw& irmeto`k:
]],I = blu n/,
lwt/,
wim,ã = jun/,
ey;,
ft, = pnumdên/,
kwei ]s*,
bz,u = k)n);,
útmÓ ,
kddin/, =
kw)n*o, =
Ámãk) /, =
prmo( q, =
Pidabdab 5 Pangresep Indik Sekar Agung
5.1 Teges kekawin
A. Sekar Agung (Kekawin, Tembang Gede utawi Wirama)
inggih punika kakawian utawi karangan sane kawangun antuk wirama makadi:
• Kekawin Ramayana olih Empu Yogi Swara.
• Kekawin Bharata Yudha olih Empu Sedah miwah Empu Panuluh.
• Kekawin Arjuna Wiwaha olih Empu Kanwa.
• Kekawin Sutasoma olih Empu Tantular.
• Kekawin Siwaratri Kalpa olih Empu Tanakung.
5.2 Uger – uger Sekar Agung utawi Kekawin
1. Guru mateges suara abot ,suara panjang ,ngwilet utawi kecap wanda sané katemban-
gang panjang wilet : Guru Haswa (G. Bawak), Guru Dirgha (G. Panjang), Guru Pluta
(G. Panjang tur ngileg)
2. Laghu inggih punika suara ingan , suara bawak utawi kecap wanda sané katembangang
bawak
UDIANA SASTRA Sasuluh Puisi 89
3. Wretta inggih punika kecap wanda / gabogan wanda sajeroning acarik
4. Matra inggih punika wangun guru lagu sajeroning acarik
5. Gaoa inggih punika pasang jajar guru lagu sané kapasangang tiga -tiga
Pidabdab 6 Pituduh
Risampuné alit-alité ngwacén tur ngaresepang indik kekawin punika ngiring cawis pitakéné puniki
!
1. Napi punika kakawin?
...........................................................................................................................................................
2. Indayang baosang napi kemanten uger-uger kakawin punika!
...........................................................................................................................................................
3. Indayang baosang guru lan lagu kakawin inucap!
...........................................................................................................................................................
4. Indayang makekawin utawi mawirama ?
...........................................................................................................................................................
5. Manut penampén alit-alité napi pikenoh kekawin punika ring kauripan.
...........................................................................................................................................................
Pidabdab 7 Pituduh
Indayang tembangang raris artos kekawin punika mangda lengut !
Wirama Artosipun
wirmeto`k:
]]iwimãhen*f`emsibzu,
nÑns&]ucin^mlemsiwuln/,
÷wm\ÐnrkÙkiet*kddin/,
ri\\mã)kieyogkiet*skol>
90 Sasuluh Puisi UDIANA SASTRA
Pidabdab 8 Ringkesan
Ringkesan
Sekar Alit kawangun tur kaiket antuk uger – uger pada lingsa. Padalingsa inggih punika kecap
wanda miwah wangun suara ring panguntat sajeroning acarik lan akeh carik sajeroning apada.
Sekar Agung taler kabanda antuk uger – uger :
1. Guru mateges suara abot, suara panjang, ngileg utawi kecap wanda sane katembangang
panjang wilet: Guru Haswa (G. Bawak), Guru Dirgha (G. Panjang), Guru Pluta (G. Panjang
tur ngileg)
2. Laghu inggih punika suara ingan, suara bawak utawi kecap wanda sane katembangang
bawak
3. Wretta inggih punika kecap wanda / gebogan wanda sajeroning acarik
4. Matra inggih punika kawangun guru lagu sajeroning acarik
5. Gata inggih punika pasang jajar guru lagu sane kapasangang tiga – tiga
mirtÐpti Êsnà /,mitnÊ isÓ±rk*sin£) ±á;
MIRAT KAPITRESNAN MITRA NISTURA KANG SINENGGUH
UDIANA SASTRA Sasuluh Puisi 91
BAB VIII
GANCARAN
Kompeténsi Dasar
3.8 Menganalisis dan menangga-
pi teks Gancaran Bali Modern,
dan Gancaran Bali Tradisional
(Itihasa) beraksara Bali dan ber-
huruf Latin
4.8 Menginterpretasi gancaran (Iti-
hasa)
Indikator
3.8.1 Nyelehin daging gancaran
modern Novél
3.8.2 Nlatarang unsur intrinsik
Novél
3.8.3 Ngrereh piteket daging Novel
3.8.4 Ngwacén carita Itihasa
3.8.5 Nyelehin daging carita Itihasa
3.8.6 Ngrereh pikenoh daging carita
Itihasa sajeroning kauripan
4.8.1 Nyalin carita Itihasa ke aksara
Bali
Palajahan 1 Gancaran Bali Modérn ( Novél )
Pidabdab 1 Ngwangun Pangresep
Ring sajeroning kasusastraan Bali novél ngranjing pinaka sorohan kasusastraan Bali
Anyar, sané mawangun gancaran utawi prosa. Panglimbak kasusastraan gancaran puniki mawit
saking pengaruh kasusastraan barat sané kaajahin ring pendidikan formal sekadi sekolah-sekolah,
punika mawinan kasusastraan puniki saking warsa 1931 nyantos mangkin sawyakti sayan-sayan
nincapang. Mangda alit alité uning ring indik teges miwah pikenoh daging novél punika ngiring
saurin pitakéné puniki !.
1. Sira sané sampun taén mamaca buku novél?
2. Novel napi manten sané sampun taén kapaca?
3. Indik napi kebanovél punikaosang ring novél punika?
Pidabdab 2 Ngwacén punggelan novél
MLANCARAN KA SASAK
(Kacarita sareng tiga I Dayu Priya, I Madé Serati, muwah I Sari sampun rauh ring Sasak,
marerepan ring pasanggrahan Suranadi).
Sampun setengah solas.I Madé negak ring natah kamaré makebat tikeh, ngambiar sareng I
Sari. I Dayu ring ranjangé, sampun nganggén piyama. I Madé tengkejut, tan nahanan pisan ngeton
Ida yan pacang sirep;“Bika, cara kadituané sajan-sajan Ida. Buin cara Janiné saja-sajaan.I Dayu
ngeh ring pliat I Madéné.“Ngon Madé, oho, ngon? Yan tuman suba kéné, timpal yangé ané ajak
akamar di Bandung ngaénang yang piyama di Bandung, jani nu masih titip-titipine.”“Sira ? Corry
Aldres?” ”Oho, ia suba. Aruh, yang onyah orahange, tawang! Bani sing nganggon kamen pules….,
Béé I Madé pantalonné silaanga, sing usak,oo?”
“Banggayang benjang titiang masalin.” “Sing ngaba piyama, kéto dé?” “Makta kalih setél,
banggayang sampun ja titiang sapuniki..méh ten pules napi titiang… jelmané nika usak pesan dab-
dabanné!” “Tawange sing ada anak muani bareng dini, sangkal ia bagbag-begbeg uli tuni, tawang,
Dé. Buine ada sing buin tamu lénan!” “aruh, gedegé!” Madohosan I Madé.
………… Malih ajahané I Dayu ica. “Mara kéto I Madé alah panjak Yangé masila tiding betén,
mai ja dini bareng dini negak, mai Dé!” “Banggayang deriki Tu, aruh, pantes titiang nyanding
ratu irika?” “Jelé asane timpal betén. Yang nyegir pedidi.”“Tan pantes kenten Ratu nyegir? Ida
Ayu, malih mawang….” “Makenkén buin, dong, da ja Made ngitungan keto-keto! Kaden sing
ada keneh mipitang ane keto-keto! Kadén Made suba nawang Ajin Yange. Yang tahen mipit keto?
Nang orahang!”
“Mangkin ratu, ten uning ngalap rawes guyu….naaa, maaan mulihang….”“Nah Dé, utas
suba utang Madéné Kereng pesané I Maée muntil-muntil rawes.”“Sapunika sampun ratu. Wénten
sameton Ratu minang, Ratu ten kayun , jani anak suba nagih ajak masanding deriki, pang tulah
titiang,” I Dayu ica, I Sari sareng makebris.“Panggus Beli Madé… tulah!”
“Sing nulahin apa Yang. Betara kéto Yang…. Aruh api nyama, lamun sing cumpu Yang!
Mangsikina jangklekang Ida, kaling Yang batak mingkalih, mamindon tekén Ida…méh tuah ma-
ketelun sing tolih ida suba.”Dados Ida kadeange…..kemanten, sira sih paarab idané?”
“Ida Madé Warmadéwa…..”“Bih, luwung parab Idané mangkin sampun akuda Ida madué
rabi?”
“Bééééé, Madé…..ento suba pamucuk unduké keneh Yangé tawang….akuda nah, tegarang
UDIANA SASTRA Gancaran 93