Sejarah T3

129 Sejarah Tingkatan 2 Ujian Akhir Sesi Akademik Bahagian C [20 markah] Jawab mana-mana satu soalan daripada bahagian ini. 1 Empayar Kesultanan Melayu Melaka berkembang daripada sebuah perkampungan nelayan menjadi kerajaan yang masyhur. (a) Bagaimanakah Kesultanan Melayu Melaka berjaya membentuk empayar yang luas? Buku Teks m/s 80 [6 markah] (b) Mengapakah pembentukan empayar ini penting kepada Kesultanan Melayu Melaka? Buku Teks m/s 81 [6 markah] (c) Pada pendapat anda, apakah iktibar yang dapat diambil daripada kegemilangan empayar Kesultanan Melayu Melaka? KBAT [8 markah] Pembentukan empayar dilakukan melalui beberapa cara. Pertama, melalui penaklukan. Penaklukan dilakukan untuk menjamin keselamatan dan kemakmuran kerajaan. Kawasan taklukan di Semenanjung Tanah Melayu ialah Kuala Linggi, Beruas, Pahang, Terengganu dan Kelantan. Kawasan taklukan di Sumatera ialah Siak, Rokan, Kampar dan Rupat. Kedua, melalui perkahwinan. Perkahwinan berlaku antara Sultan Melaka dengan puteri diraja kerajaan lain. Perkahwinan mengukuhkan lagi hubungan persahabatan dan kekeluargaan antara kerajaan Melaka dengan kerajaan lain. Contohnya, perkahwinan Sultan Mansur Shah dengan puteri Majapahit, Raden Galuh Cendera Kirana menyebabkan pengaruh Melaka semakin meluas. Ketiga, melalui naungan. Terdapat pemerintah kerajaan lain yang rela bernaung di bawah Kesultanan Melayu Melaka. Raja yang berada di bawah naungan Melaka ditabalkan oleh Sultan Melaka. Antara kerajaan yang rela bernaung termasuk Lingga, Patani dan Kedah. Pembentukan empayar ini penting kerana dari segi politik, dapat meluaskan wilayah dan jajahan takluk, mengukuhkan hubungan dengan kerajaan yang ditakluk serta menyekat pengaruh kuasa serantau seperti Siam, Majapahit dan Pasai. Dari segi ekonomi, kerajaan menerima hadiah dalam bentuk wang, emas, timah dan bantuan ketenteraan selain mendapat bekalan seperti hasil pertanian, rempah-ratus dan bijih timah untuk diperdagangkan di pelabuhan Melaka dan seterusnya menguasai perdagangan di Selat Melaka. Dari segi sosial pula, berlaku asimilasi budaya tempatan dengan budaya dari Arab, India, China dan Alam Melayu. Dengan itu, wujud masyarakat majmuk yang terdiri daripada pelbagai suku dan bangsa. Pembentukan empayar juga penting kerana mendorong usaha menyebarkan agama Islam. Iktibar yang dapat diambil daripada kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka ialah kepemimpinan yang berwibawa dapat membentuk taat setia rakyat dan diiktiraf oleh kuasa luar. Sistem pentadbiran yang cekap membantu melicinkan proses pentadbiran dan membentuk masyarakat yang bersatu padu. Seterusnya, sistem perundangan yang tersusun melahirkan masyarakat yang adil dan saksama. Selain itu, bermuafakat dalam membuat sebarang keputusan dapat mengelakkan berlakunya perbalahan yang boleh menjejaskan keharmonian masyarakat dan kerajaan. Kesungguhan dalam menuntut ilmu pula dapat menjamin kecemerlangan diri dan membantu kemajuan negara. Di samping itu, taat setia kepada raja dengan mempertahankan institusi raja menjadi lambang perpaduan dan kemakmuran negara. Menjalinkan hubungan dengan kerajaan-kerajaan luar pula dapat memelihara hubungan diplomatik dan mengelakkan berlakunya persengketaan. Akhir sekali, melaksanakan tanggungjawab yang diamanahkan dengan baik dapat menjamin kelancaran sesuatu urusan yang telah dirancang. [Mana-mana jawapan yang munasabah] CONTOH

130 Sejarah Tingkatan 2 Ujian Akhir Sesi Akademik 2 Kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis menjalinkan hubungan diplomatik dengan negeri-negeri Melayu yang lain. (a) Bagaimanakah hubungan diplomatik dapat mengekalkan kedaulatan kerajaan? Buku Teks m/s 148 [6 markah] (b) Terangkan hubungan diplomatik yang berlaku menerusi pengiktirafan dan pertahanan dalam kalangan negeri-negeri Melayu. Buku Teks m/s 149 [6 markah] (c) Pada pendapat anda, mengapakah hubungan diplomatik masih diamalkan oleh negara-negara di dunia pada masa kini? KBAT [8 markah] Hubungan diplomatik dilakukan menerusi pengiktirafan, pertahanan dan perkahwinan. Menerusi pengiktirafan, dapat mengabsahkan sultan sebagai pemerintah. Hal ini mewujudkan hubungan antara kerajaan berdaulat yang mempunyai taraf yang sama. Menerusi pertahanan, dapat memastikan kelangsungan sesebuah kerajaan. Hubungan pertahanan yang diwujudkan dapat mengekalkan kedaulatan sesebuah kerajaan daripada campur tangan kuasa lain. Menerusi perkahwinan, dapat mengukuhkan hubungan dan menjamin kedaulatan sesebuah kerajaan. Perkahwinan diraja antara sesebuah kerajaan merupakan amalan tradisi kerajaan negeri-negeri Melayu. Hubungan diplomatik menerusi pengiktirafan berlaku pada abad ke-15 apabila Sultan Mahmud Shah, pemerintah Kesultanan Melayu Melaka mengiktiraf kerajaan Kedah sebagai kerajaan yang berdaulat, manakala kerajaan Kedah mengakui pertuanan Sultan Melaka. Pada tahun 1775, Sultan Terengganu telah mengiktiraf kerajaan Kelantan yang telah disatukan di bawah pemerintahan Long Yunus. Hubungan diplomatik menerusi pertahanan pula berlaku apabila Long Yunus mendapat bantuan ketenteraan daripada kerajaan Terengganu dan kerajaan Reman di Hulu Perak dalam usaha untuk menyatukan Kelantan. Pelantikan Long Gaffar dari kerajaan Reman sebagai Perdana Menteri Kelantan merangkap Panglima Perang telah membantu mengekalkan keamanan di Kelantan. Pada pendapat saya, hubungan diplomatik masih diamalkan oleh negara-negara di dunia hingga kini untuk mengelakkan konflik sekali gus menjamin keselamatan dan keharmonian negara. Selain itu, kerjasama ekonomi juga dapat dijalinkan dan hal ini dapat meningkatkan kemajuan negara pada peringkat global. Kestabilan politik juga dapat dipelihara apabila hubungan diplomatik dengan negara-negara luar berjalan lancar. Selanjutnya, negara juga akan mendapat perlindungan daripada kuasa-kuasa besar bagi menghadapi ancaman anasir-anasir jahat. Hubungan diplomatik juga dijalin bagi menangani jenayah dan gejala sosial, misalnya dalam isu pemerdagangan orang dan pengedaran dadah. Apabila negara menjalinkan hubungan diplomatik, ekonomi global dapat berkembang melalui perdagangan bebas, pertukaran mata wang dan meningkatkan kegiatan ekonomi negara supaya mampu bersaing pada peringkat global. Tambahan lagi, menerusi hubungan diplomatik, dapat mewujudkan tarikan pelaburan asing, pemindahan teknologi melalui projek usaha sama, meluaskan pasaran barangan negara serta mewujudkan segi tiga pertumbuhan ekonomi melalui dasar luar yang diamalkan. [Mana-mana jawapan yang munasabah] CONTOH

J1 Jawapan Bab 1 MODUL PBD Praktis Intensif 1 (a) Taiwan (b) selatan Thailand (c) Filipina (d) Papua New Guinea (e) Singapura 2 (a) bahasa etnik peribumi (b) kata-kata tertentu (c) gemar belayar (d) sederhana (e) mudah dipelajari (f) pembuatan gangsa (g) seni mempertahankan diri 3 (a) Vyadhapura (b) Abad kedua (c) Lembah Sungai Musi, Sumatera (d) Lembah Sungai Mekong (e) Lembah Sungai Brantas, Jawa Timur; Kota Trowulan (f) Abad keenam (g) Sungai Mas dan Sungai Bujang; Sungai Mas dan Pangkalan Bujang 4 (a) v (b) iii (c) iv (d) ii (e) i (f) vii (g) vi 5 (a) (i) Sungai Mekong hingga Teluk Camranh (ii) selatan Myanmar dan Segenting Kra (iii) jalan perdagangan utama (iv) pusat perdagangan utama (b) (i) mengatasi ancaman Dai Viet (ii) wilayah Dai Viet hingga Lembah Sungai Merah (iii) pengiktirafan daripada Dinasti Ming (c) (i) Sumatera, selatan Myanmar, Tanah Melayu dan Segenting Kra (ii) Selat Melaka dan Selat Sunda (iii) pusat perdagangan utama (iv) pusat pengajian agama Buddha (d) (i) selatan Myanmar; Champa; pedagang tempatan dengan pedagang luar (ii) sempadan Annam; Angkor Thom; 102 (e) (i) Patih Gajah Mada (ii) Meluaskan tanah jajahan (iii) pusat perdagangan (f) (i) perdagangan di Lembah Bujang (ii) pusat keagamaan agama Buddha (g) (i) emas dan bijih timah (ii) serangan Srivijaya 6 (a) bantuan ketenteraan untuk melawan Dai Viet (b) berperang dengan sekutu China, iaitu Dai Viet (c) pengiktirafan dan memperkukuh hubungan persahabatan dan perdagangan (d) persahabatan dan perdagangan (e) hubungan persahabatan (f) hubungan perdagangan 7 (a) Kerajaan Alam Melayu kaya dengan hasil bumi (b) Sikap keterbukaan pemerintah kerajaan Alam Melayu (c) Kedudukan strategik di laluan perdagangan Timur dan Barat [Mana-mana jawapan yang munasabah] 8 Pada pendapat saya, pemimpin perlu bijak dalam menerajui negara supaya dapat mentadbir dengan lancar dan berkesan. Pemimpin perlu bijak supaya pelbagai strategi yang kreatif dan inovatif dapat dizahirkan bagi memacu kemajuan negara. Di samping itu, pemimpin yang bijak juga mampu menghasilkan idea-idea yang bernas yang seterusnya menterjemahkannya dalam bentuk tindakan yang tersusun untuk memimpin negara ke arah kemajuan. Pemimpin yang bijak akan sentiasa berdaya saing secara sihat dalam proses pentadbirannya selain dapat mewujudkan perpaduan kaum. Hal ini secara tidak langsung mewujudkan keamanan dan kemakmuran dalam negara. Akhir sekali, pemimpin yang bijak dapat meneruskan kemajuan negara bagi mengelakkan negara daripada ketinggalan dalam arus pemodenan berbanding negara maju yang lain. 9 (a) Bijaksana (c) Keberanian (b) Saling menghormati (d) Kesungguhan Praktis Kendiri Praktis Objektif 1 B 2 D 3 B 4 D 5 B 6 C 7 C 8 B 9 D 10 C 11 B 12 C 13 C 14 C 15 B 16 B 17 B 18 B 19 D 20 D Praktis Struktur 1 (a) Bahasa Melayu digunakan secara meluas di Alam Melayu kerana sifat orang Melayu yang gemar belayar telah mengembangkan lagi bahasa tersebut. Selain itu, sifat bahasa Melayu yang sederhana dan mudah dipelajari membolehkan bahasa ini diterima di Alam Melayu. [Maksimum: 3m] (b) F1 Bahasa dan tulisan F2 Persuratan F3 Struktur sosial F4 Kesenian F5 kepercayaan dan adat [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (c) Antara cara yang dapat dilakukan ialah menggunakan bahasa Melayu semasa lawatan rasmi ke negara luar, mesyuarat dan persidangan antarabangsa. Pelajar asing diwajibkan mempelajari bahasa Melayu apabila mendaftar di universiti di negara ini. Selanjutnya, pihak yang berkenaan harus memperbanyak penerbitan dan pengiklanan dalam bahasa Melayu dan memperhebat kempen kesedaran kepada masyarakat. [Mana-mana jawapan yang munasabah] [Maksimum: 4m] 2 (a) Kerajaan Srivijaya diasaskan oleh Dapunta Hyang Sri Jayanasa pada tahun 683 M di Palembang. Beliau memperkukuh kerajaan Srivijaya dengan menakluk kawasan sekitarnya seperti Bangka dan Taruma. [Maksimum: 3m] (b) Semasa era pemerintahan Sangramadhananjaya pada abad kelapan, Srivijaya berjaya menakluk CONTOH

J2 Sejarah Tingkatan 2 Jawapan Sumatera, selatan Myanmar, Tanah Melayu dan Segenting Kra. Penaklukan ini membolehkan Srivijaya menguasai jalan laut antarabangsa, iaitu Selat Melaka dan Selat Sunda. Seterusnya, Srivijaya menjadi pusat perdagangan utama di Alam Melayu dan pusat pengajian agama Buddha. [Maksimum: 3m] (c) Setiap negara perlu mempunyai pemimpin yang berwibawa supaya jentera pentadbiran dapat diuruskan dengan efektif dan memangkin kemajuan negara. Pemimpin yang berwibawa juga dapat mengekalkan keamanan dalam negara yang secara tidak langsung mewujudkan perpaduan dalam masyarakat. [Mana-mana jawapan yang munasabah] [Maksimum: 4m] Praktis Esei 1 (a) Kerajaan Alam Melayu telah menjalinkan hubungan diplomatik dengan China. Kerajaan Funan menghantar utusan ke China pada abad ketiga bagi memohon bantuan ketenteraan untuk melawan Dai Viet. Kerajaan Champa pula menghantar utusan ke China pada abad ketiga bagi memulihkan hubungan setelah berperang dengan sekutu China, iaitu Dai Viet. Selain itu, kerajaan Srivijaya menghantar utusan pada abad ketujuh bagi mendapatkan pengiktirafan dan memperkukuh hubungan persahabatan dan perdagangan. Kerajaan Kedah Tua menghantar utusan ke China pada abad ketujuh. Hal ini bertujuan memperkukuh hubungan perdagangan dengan China. Seterusnya, kerajaan Angkor menghantar utusan pada abad ke-12 bagi memperkukuh persahabatan dan perdagangan. Sementara itu, kerajaan Majapahit pula menghantar utusan pada abad ke-14 bagi menjalinkan hubungan persahabatan. [Maksimum: 6m] (b) Terdapat beberapa tujuan kerajaan Alam Melayu menjalinkan hubungan diplomatik dengan India. Kerajaan Funan menghantar utusan ke India pada abad ketiga bagi memperkukuh hubungan perdagangan dan keagamaan dengan India. Kerajaan Srivijaya pula menghantar utusan pada abad kesembilan bagi mengeratkan hubungan persahabatan dan keagamaan. Seterusnya, kerajaan Majapahit menghantar utusan pada abad ke-14 bagi mengeratkan hubungan persahabatan. Manakala kerajaan Angkor yang menghantar utusan ke India pada abad ke-12 bertujuan untuk mengeratkan hubungan persahabatan dengan India. [Maksimum: 8m] (c) Pada pendapat saya, hubungan diplomatik penting bagi sesebuah negara bagi menjamin keselamatan dan keamanan dalam negara. Selain itu, hubungan ini juga penting bagi menarik kemasukan pelabur asing yang secara tidak langsung membantu memajukan ekonomi negara. Hubungan diplomatik juga dijalin bertujuan merapatkan hubungan persahabatan dan mengelakkan berlakunya ketegangan antara negara. Di samping itu, hubungan diplomatik dapat mengukuhkan kerajaan dan mengekalkan kedaulatan negara. Dalam masa yang sama, pertukaran kepakaran dan teknologi dapat dilakukan dengan terjalinnya hubungan diplomatik dengan negara-negara luar. [Mana-mana jawapan yang munasabah] [Maksimum: 6m] Bab 2 MODUL PBD Praktis Intensif 1 (a) sistem beraja (c) puncak (b) wilayah (d) pembesar 2 (a) (i) Kurung Bnam (ii) Rajadhiraja (iii) Cakravatin (b) (i) Rajadhiraja (ii) Dewa Siva (c) (i) Bodhisattva (ii) Raja di Gunung dan Maharaja di Pulau (d) Dewaraja (e) Maharaja, Sri Maharaja dan Sri Bathara 3 (a) (i) golongan agama dan golongan tentera (ii) tujuh buah wilayah (iii) putera-putera raja (iv) Raja Kecil (b) (i) mengutip cukai, menjaga keamanan dan mengukuhkan pertahanan (ii) lima wilayah; Indrapura, Amaravati, Vijaya, Kauthara dan Panduranga (c) (i) keagamaan, kehakiman, keselamatan dan perbendaharaan (ii) wilayah, daerah, daerah kecil dan kampung (d) (i) Sapta Prabu dan pembesar (ii) 14 wilayah (iii) Kabupaten, Kawadanan, Pakuwuan dan Kebuyutan (e) (i) Yuvaraja; Pratiyuvaraja; Rajakumara (ii) golongan agama, tentera, pemungut cukai, hakim dan penjaga harta kerajaan (iii) dua; Kedatuan; Pradatuan 4 (a) (i) kolam yang dikenali sebagai baray; menyimpan air (ii) tiga hingga empat kali setahun (b) (i) menyelenggarakan terusan dan daik (ii) benteng atau tembok panjang; menahan air dan mencegah banjir (c) (i) sistem pengairan; meningkatkan pengeluaran padi sawah (ii) Sungai Bengawan Solo dan Sungai Brantas (d) Tanah Tinggi Pasemah dan Hulu Musi 5 (a) Bahan pewangi, perubatan (b) Hutan Sungai Mekong, Tanah Melayu dan Sumatera (c) Perubatan, kesihatan (d) Utara Pulau Borneo (e) Bahan binaan, barang kraf tangan (f) Seluruh Alam Melayu (g) Bahan pewangi (h) Sumatera, Borneo 6 (a) mendapatkan barangan yang mempunyai nilai perubatan dari Alam Melayu (b) mendapatkan kain sutera dari China dan pelbagai barangan dari Alam Melayu seperti rempah, gaharu dan kapur barus (c) membeli rempah dan kayu wangi untuk dijual semula ke Tanah Arab dan Rom 7 F1 Mengurangkan cukai jualan F2 Giat mempromosikannya kepada pedagang luar F3 Mengadakan kempen membeli barangan tersebut F4 Sentiasa menambah baik mutu barangan dari semasa ke semasa CONTOH

J3 Sejarah Tingkatan 2 Jawapan F5 Kerap mendapatkan maklum balas daripada pembeli tentang kualiti produk [Mana-mana jawapan yang munasabah] Praktis Kendiri Praktis Objektif 1 D 2 B 3 C 4 C 5 B 6 B 7 D 8 D 9 D 10 A Praktis Struktur 1 (a) F1 Maharaja F2 Sri Maharaja F3 Sri Bathara [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (b) F1 Raja dibantu oleh Sapta Prabu dan para pembesar F2 Majapahit dibahagikan kepada 14 wilayah F3 Setiap wilayah dipecahkan kepada Kabupaten, Kawadanan, Pakuwuan dan Kebuyutan, iaitu daerah dan daerah kecil serta kampung [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (c) F1 Simbol keutuhan dan perpaduan rakyat F2 Memperkukuh kewibawaan institusi beraja F3 Memberikan keseimbangan kepada raja yang menaungi rakyat serta rakyat dinaungi oleh raja F4 Mewujudkan kestabilan dan keamanan dalam negara [Mana-mana 4 × 1m = 4m] 2 (a) F1 Sungai Bengawan Solo F2 Sungai Brantas [Mana-mana 2 × 1m = 2m] (b) F1 Kerajaan Funan dan Angkor terletak di Lembah Sungai Mekong H1 Mendapat manfaat daripada kesuburan tanah F2 Hujan membekalkan air ke tasik-tasik besar seperti Tonle Sap H2 Digunakan untuk mengairi kawasan padi sawah F3 Pemerintah Angkor telah membina kolam yang dikenali sebagai baray H3 Untuk menyimpan air F4 Di Champa, terdapat Ketua Air di setiap kampung H4 Untuk menyelenggarakan terusan dan daik [Mana-mana 4 × 1m = 4m] (c) F1 Memberikan khidmat nasihat tentang jentera dan benih padi yang telah diinovasikan H1 Untuk menghasilkan pokok padi bermutu tinggi F2 Memberikan peruntukan khas H2 Untuk membuat penyelidikan padi F3 Menggunakan teknologi moden H3 Untuk menggandakan hasil pengeluaran padi melalui kaedah bioteknologi F4 Pihak bank boleh memberikan pinjaman kepada para pesawah H4 Untuk memulakan projek penanaman padi [Mana-mana 4 × 1m = 4m] 3 (a) F1 Barangan dari Alam Melayu menjadi tarikan pedagang luar F2 Kedudukan Alam Melayu di tengah-tengah laluan perdagangan timur dan barat F3 Kemudahan pelabuhan yang dilengkapi tempat tinggal, tempat menyimpan barang dagangan dan kawasan berjual beli [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (b) F1 Tembikar F2 Minyak wangi F3 Barangan kaca dan manik [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (c) F1 Menetapkan peraturan perdagangan yang adil F2 Sentiasa menjaga keselamatan di perairan F3 Membina pusat kewangan bagi melancarkan urus niaga F4 Menyediakan pelbagai kemudahan untuk pedagang seperti tempat penginapan, gudang dan restoran [Mana-mana 4 × 1m = 4m] Praktis Esei 1 (a) F1 Masyarakat kerajaan Funan dan Angkor menghasilkan pelbagai barangan H1 Daripada bijih besi dan emas C1 Seperti barang perhiasan F2 Masyarakat kerajaan Champa mahir dalam pembuatan barangan tembikar F3 Masyarakat kerajaan Champa mengusahakan pembuatan cuka kelapa F4 Masyarakat kerajaan Majapahit mengusahakan pembuatan garam, gula dan minyak F5 Masyarakat kerajaan Majapahit juga mengusahakan pembungkusan daging kerbau dan membuat mi daripada beras [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (b) F1 Kreatif dalam mengaplikasikan fungsi barangan F2 Inovatif dalam menghasilkan barangan yang berguna F3 Rajin mencari maklumat tentang sesuatu barangan F4 Berdaya saing dengan mencontohi individu yang berjaya F5 Kesungguhan dalam menghasilkan produk terbaik F6 Kegigihan melakukan uji kaji yang berulang kali F7 Sifat ingin mencuba sesuatu yang baharu [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (c) F1 Mengadakan pertandingan mereka cipta F2 Galakan yang berterusan daripada kerajaan F3 Menawarkan hadiah yang menarik untuk rekaan terbaik F4 Kempen menggalakkan masyarakat mendalami bidang reka cipta F5 Mewujudkan kerjaya inovasi dan reka cipta dengan gaji yang lumayan F6 Mencipta perisian yang membantu individu menghasilkan inovasi barangan F7 Penekanan tentang subjek inovasi dan reka cipta sejak peringkat sekolah lagi F8 Menghasilkan laman sesawang yang memaparkan pelbagai barangan hasil inovasi dalam dan luar negara [Mana-mana 8 × 1m = 8m] Bab 3 MODUL PBD Praktis Intensif 1 (a) (i) Sanskrit (ii) India (b) (i) Champa (ii) Champa Kuno (c) (i) Melayu (ii) Palava (d) (i) Khmer (ii) Palava (e) (i) Jawa Kuno (ii) Pegon (f) (i) Sanskrit (ii) Palava CONTOH

J4 Sejarah Tingkatan 2 Jawapan 2 (a) (i) golongan pemerintah (ii) Raja, kaum kerabat dan bangsawan (iii) istana (iv) menghasilkan karya dalam bentuk batu bersurat dan manuskrip (b) (i) golongan diperintah (ii) Rakyat (iii) ilmu pertukangan dan persenjataan 3 (a) (i) Ramayana (ii) Mahabhrata (iii) Purana * Jataka (b) (i) Hikayat Nabi Bercukur (ii) Hikayat Bulan Berbelah (iii) Hikayat Nabi Yusof * Hikayat Nabi Wafat (c) (i) Hikayah Amir Hamzah (ii) Hikayat Iskandar Zulkarnain (iii) Hikayat Muhammad Ali Hanafiah 4 (a) Pembinaan baray yang berukuran 2 × 8 kilometer (b) Dapat menampung 30 juta meter padu air (c) Air digunakan untuk disalurkan ke kawasan sawah padi di sekitarnya 5 (a) Memperkukuh sistem politik (b) Mengukuhkan kedudukan pemerintah (c) Kelas atasan menjaga dan melindungi rakyat (d) Kelas bawahan memberikan taat setia kepada golongan pemerintah 6 (a) Dapat mencapai tujuan yang diharapkan bersama dengan lebih efisien (b) Sesuatu permasalahan dapat diatasi dengan mudah (c) Menyuntik semangat kerjasama (d) Memupuk sikap lebih bertanggungjawab [Mana-mana jawapan yang munasabah] Praktis Kendiri Praktis Objektif 1 C 2 B 3 B 4 D 5 D 6 B 7 C 8 D 9 D 10 D Praktis Struktur 1 (a) F1 Hikayat Nabi Bercukur F2 Hikayat Bulan Berbelah F3 Hikayat Nabi Yusof F4 Hikayat Nabi Wafat [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (b) F1 Penemuan batu bersurat di Bukit Choras dan Bukit Meriam bertarikh abad kelima F2 Penemuan inskripsi yang ditulis di atas pinggan tanah liat, kepingan emas dan kepingan perak F3 Sebahagian besar inskripsi menyentuh tentang doa dan amalan dalam agama Buddha [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (c) F1 DBP menghasilkan lebih banyak karya persuratan F2 Pihak sekolah memperbanyak koleksi bahan bacaan F3 Pelbagai pihak menganjurkan pertandingan menulis persuratan Melayu F4 Pertubuhan Bukan Kerajaan (NGO) mengadakan seminar penulisan persuratan Melayu dengan kadar yuran yang berpatutan [Mana-mana 4 × 1m = 4m] 2 (a) F1 Pembesar F2 Ilmuwan F3 Pujangga F4 Pendeta istana F5 Golongan agama [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (b) F1 Memperkukuh sistem politik F2 Memperteguh kedudukan pemerintah F3 Kelas atasan memainkan peranan menjaga dan melindungi rakyat F4 Kelas bawahan memberikan taat setia kepada golongan pemerintah [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (c) F1 Menggalakkan sikap saling bekerjasama untuk mempertingkatkan kehidupan masyarakat F2 Dapat mengukuhkan sistem masyarakat dan menyumbang kepada kestabilan kerajaan F3 Struktur sosial yang tersusun mengukuhkan sistem politik dan kedudukan raja F4 Memupuk permuafakatan dalam kalangan masyarakat F5 Menjamin keamanan dalam negara F6 Melancarkan urusan pentadbiran [Mana-mana 4 × 1m = 4m] Praktis Esei 1 (a) F1 Masyarakat kerajaan Champa menuturkan bahasa Melayu Champa dan bahasa Sanskrit H1 Dibuktikan dengan penemuan batu bersurat dalam kedua-dua bahasa F2 Masyarakat kerajaan Champa menggunakan tulisan Palava dan tulisan Champa Kuno H2a Penggunaan tulisan Palava dibuktikan dengan penemuan inskripsi bertarikh abad keenam H2b Yang ditulis oleh Raja Sambhuvarman F3 Agama Islam tersebar di Champa sejak abad kelapan H3 Bahasa Melayu Champa menjadi bahasa utama seiring dengan perkembangan tulisan Jawi [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (b) F1 Menjadi alat komunikasi yang utama F2 Berperanan sebagai media untuk menyimpan pelbagai bahan C2a Seperti rekod-rekod pemerintahan C2b Perundangan C2c Perdagangan C2d Keagamaan F3 Menjadi sumber rujukan dan dokumentasi kepada ahli sejarah H3 Untuk memahami ketamadunan masyarakat silam [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (c) F1 Penanda kewujudan tamadun atau kerajaan dan berfungsi sebagai satu entiti politik pentadbiran F2 Menunjukkan bahasa Melayu dan tulisan Jawi sudah menjadi bahasa lingua franca di Malaysia pada abad tersebut serta menjadi bahasa ilmiah dan pentadbiran Islam ketika ditulis H2 Perkembangan tulisan dan bahasa menjadi penanda aras dan bukti bagaimana bahasa itu sebenarnya turut berkembang dan mengalami penyesuaian dengan bahasa lain F3 Menunjukkan hubungan perdagangan antara kerajaan dengan dunia luar F4 Menunjukkan bahawa sintesis kebudayaan dan pengadaptasian nilai-nilai budaya luar dan tempatan telah diislamisasikan oleh para ilmuwan Islam semasa CONTOH

J5 Sejarah Tingkatan 2 Jawapan F5 Teknik pengukiran yang dipersembahkan menerusi seni pahat pada batu bersurat membuktikan masyarakat pada abad itu sudah memiliki kemahiran mengukir H5a Mampu memberi nilai seni yang baik H5b Teknik ukiran yang menarik dan teratur pada batu tersebut menyebabkan tulisan dapat dibaca dengan jelas hingga kini [Mana-mana 8 × 1m = 8m] 2 (a) F1 Mampu membina kapal besar H1 Boleh memuatkan sehingga 700 orang dan 1 000 tan kargo barangan F2 Terkenal dengan perahu panjang H2 Boleh membawa 100 orang penumpang F3 Membina sistem pengairan H3a Untuk mengawal limpahan air H3b Mengalirkan air masin keluar dari tanah pertanian F4 Membina candi H4 Sebagai rumah ibadat, pusat pendidikan dan pertemuan masyarakat F5 Tinggalan candi masyarakat kerajaan Funan yang ditemukan ialah Candi Go Cay Thi di Oc Eo [Mana-mana 8 × 1m = 8m] (b) Fungsi seni bina kerajaan Alam Melayu F1 Pusat pendidikan F2 Sebagai rumah ibadat F3 Tempat pertemuan masyarakat Fungsi seni bina pada zaman sekarang F4 Pusat kegiatan ekonomi F5 Memajukan sektor pelancongan F6 Sebagai sumber pendapatan negara [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (c) F1 Menjejaskan imej negara F2 Sumber pendapatan negara terjejas F3 Seni bina akan mudah rosak dan musnah F4 Mengurangkan tarikan pelancong asing ke negara F5 Kajian dan penyelidikan tidak dapat dilakukan lagi F6 Nilai-nilai estetika dan nilai budaya akan semakin terhakis F7 Generasi akan datang tidak dapat mengenali warisan negara [Mana-mana 6 × 1m = 6m] Bab 4 MODUL PBD Praktis Intensif 1 (a) Animisme; roh atau semangat (b) Dinamisme; mana atau semangat 2 (a) (i) keturunan; pembesar (ii) suci dan berdaulat (iii) golongan tentera (iv) keturunan diraja (b) (i) titisan dewa (ii) khalifah (iii) ditaati (iv) mengingkari tuhan (c) (i) Raja dan Maharaja (ii) Sultan (iii) Raja di Gunung dan Maharaja di Pulau (iv) “varman” 3 (a) kesuburan tanah untuk menjalankan kegiatan pertanian (b) sistem pengairan seperti baray dan sistem saliran (c) pelabuhan, iaitu pelabuhan pembekal, pelabuhan kerajaan dan pelabuhan entrepot 4 (a) (i) sifat terbuka (ii) disesuaikan (iii) aman (b) (i) Agama; raja (ii) kedudukan raja (iii) Golongan Brahmin (c) (i) pusat ibadat; kebajikan (ii) pondok; madrasah (d) (i) pemujaan roh nenek moyang; perhimpunan 5 (a) Kita mestilah mentaati dan menghormati pemerintah sebagai tonggak kerajaan yang mentadbir negara (b) Pemerintah mestilah bijak dalam memerintah bagi memastikan negara sentiasa aman dan sentosa (c) Kita wajarlah memantapkan diri dengan ilmu yang boleh menambahkan pendapatan dan meningkatkan taraf hidup (d) Kita perlulah menghargai sumber ilmu dalam pelbagai bentuk yang merupakan warisan yang sangat bernilai (e) Kita haruslah memainkan peranan penting dalam membina corak kehidupan berpandukan asas agama yang kukuh [Mana-mana jawapan yang munasabah] 6 (a) sikap keterbukaan (b) perubahan demi kebaikan (c) menyesuaikan diri mengikut perubahan semasa (d) disesuaikan dengan agama Islam Praktis Kendiri Praktis Objektif 1 C 2 C 3 A 4 D 5 C 6 B 7 C 8 A 9 C 10 B Praktis Struktur 1 (a) F1 Animisme F2 Dinamisme [Mana-mana 2 × 1m = 2m] (b) F1 I-Tsing, seorang pendeta Buddha dari China datang ke Srivijaya F2 Mempelajari bahasa Sanskrit F3 Menterjemahkan kitab-kitab agama Buddha F4 Candi Buddha tinggalan kerajaan Srivijaya seperti Candi Muara Jambi, Candi Bahal dan Candi Muara Takus [Mana-mana 4 × 1m = 4m] (c) F1 Menerapkan nilai-nilai murni seperti berakhlak mulia, jujur dan saling menghormati F2 Melahirkan masyarakat berbudaya penyayang F3 Kepatuhan kepada agama menjamin keamanan dan keharmonian masyarakat F4 Menjamin masyarakat yang adil dan saksama dalam ekonomi F5 Memupuk kecintaan terhadap negara dan bangsa F6 Membina bangsa yang bersatu padu [Mana-mana 4 × 1m = 4m] 2 (a) F1 Pemilihan raja berasaskan keturunan dan pembesar mengesahkannya F2 Keturunan diraja dianggap suci dan berdaulat F3 Raja boleh dipilih daripada golongan tentera F4 Wanita keturunan diraja boleh dilantik sebagai pemerintah [Mana-mana 4 × 1m = 4m] (b) F1 Islam memperkenalkan konsep khalifah F2 Raja-raja sentiasa ditaati CONTOH

J6 Sejarah Tingkatan 2 Jawapan F3 Mengingkari raja dianggap mengingkari tuhan dan perbuatan tersebut adalah menderhaka [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (c) F1 Pengaruh Hindu dan Buddha memasyhurkan gelaran Raja dan Maharaja F2 Gelaran Sultan digunakan setelah kedatangan Islam F3 Raja di Gunung dan Maharaja di Pulau menggambarkan kebesaran kuasa raja F4 Terdapat golongan raja yang diberi gelaran mengikut identiti dan keunikan kerajaan mereka F5 Contohnya, penggunaan gelaran Sanskrit “varman” oleh Raja Funan, Champa, Angkor dan Srivijaya [Mana-mana 3 × 1m = 3m] Praktis Esei 1 (a) Kerajaan Angkor F1 Agama Hindu menjadi anutan utama sejak kerajaan diasaskan F2 Menjadi gemilang semasa pemerintahan Suryavarman II F3 Candi Hindu yang termasyhur di Angkor ialah Angkor Wat F4 Peranan agama Hindu sebagai agama utama diambil alih oleh agama Buddha semasa pemerintahan Jayavarman VII Kerajaan Srivijaya F5 Merupakan pusat kegiatan agama Buddha sejak abad ketujuh F6 Pendeta Buddha bernama I-Tsing dari China pernah datang ke Srivijaya F7 Untuk mempelajari bahasa Sanskrit dan menterjemahkan kitab-kitab agama Buddha F8 Antara candi Buddha tinggalan kerajaan Srivijaya yang masyhur termasuklah Candi Muara Jambi, Candi Bahal dan Candi Muara Takus [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (b) F1 Kebebasan menyambut perayaan agama masing-masing H1 Kaum Melayu menyambut Hari Raya Aidilfitri, kaum Cina menyambut Tahun Baharu Cina, kaum India menyambut Deepavali, kaum Iban menyambut Hari Gawai dan kaum Kadazandusun menyambut Pesta Kaamatan F2 Kebebasan mengamalkan adat dan kebudayaan kaum masing-masing F3 Cuti umum pada setiap perayaan kaum utama di Malaysia F4 Sambutan perayaan setiap tahun diraikan oleh rakyat berbilang kaum C4 Melalui sambutan Majlis Rumah Terbuka F5 Kebebasan membina tempat ibadat kaum masing-masing selagi mematuhi undangundang yang telah ditetapkan F6 Terdapat peruntukan kewangan bagi membina rumah ibadat setiap kaum [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (c) F1 Menghormati agama lain F2 Tidak mengganggu rumah ibadat kaum lain F3 Tidak membicarakan isu-isu sensitif F4 Menghormati cara beribadat kaum lain F5 Menghormati adat resam kaum lain F6 Menghormati budaya kaum lain F7 Saling berkunjungan semasa musim perayaan F8 Bersikap terbuka F9 Saling bertoleransi F10 Saling bekerjasama antara satu sama lain [Mana-mana 8 × 1m = 8m] 2 (a) F1 Memilih lokasi strategik sebagai pusat pemerintahan, petempatan dan pelabuhan H1 Di pesisir pantai atau lembah sungai F2 Mengembangkan kegiatan pertanian di kawasan subur F3 Sungai berfungsi sebagai laluan pengangkutan utama F4 Memilih tempat yang menjadi laluan antarabangsa, timur dan barat H4 Seperti pelabuhan Oc Eo di Funan dan Palembang di Srivijaya F5 Mengambil kira petunjuk arah yang memudahkan pedagang singgah di pelabuhan H5 Seperti bukit atau gunung dan teluk C5 Gunung Jerai [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (b) F1 Pemerintah menjalinkan hubungan diplomatik yang berterusan bagi menjamin kemakmuran kerajaan F2 Memelihara kedaulatan kerajaan F3 Mendapatkan perlindungan F4 Meluaskan jaringan perdagangan F5 Memperkukuh agama dan budaya F6 Terdapat tiga bentuk hubungan diplomatik F7 Hubungan persahabatan C7 Kerajaan Srivijaya mengutuskan utusan persahabatan ke China pada abad ke-7 F8 Bantuan ketenteraan atau senjata C8 Maharaja Chola menghantar bantuan tentera ke Srivijaya untuk membantu menyelesaikan pemberontakan pada abad ke-11 F9 Perkahwinan C9 Perkahwinan Raden Wijaya, pemerintah Majapahit dengan puteri kerajaan Singhasari pada abad ke-13 [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (c) F1 Memperkasakan sistem pendidikan F2 Memantapkan modal insan F3 Mengukuhkan jati diri F4 Sentiasa meningkatkan kemahiran F5 Menguasai teknologi ICT F6 Berpegang teguh kepada ajaran agama F7 Berpendidikan tinggi dan berpengetahuan luas F8 Mengamalkan semangat patriotik [Mana-mana 8 × 1m = 8m] Bab 5 MODUL PBD Praktis Intensif 1 (a) Laluan perdagangan; timur dengan barat; mengawal laluan kapal dagang (b) Bentuk muka bumi; berbukit-bukau; benteng pertahanan; panduan kapal dagang (c) Terlindung angin monsun; Selat Melaka; tiupan angin monsun; selamat 2 (a) Sulalatus Salatin; Iskandar Zulkarnain (b) Hukum Kanun Melaka (c) (i) Daulat (ii) Rakyat; taat setia; menderhaka (iii) istiadat pertabalan; perkahwinan; kemangkatan raja CONTOH

J7 Sejarah Tingkatan 2 Jawapan (d) (i) simbol perpaduan dan kemakmuran (ii) ketua angkatan tentera (iii) hubungan diplomatik (iv) kegiatan ekonomi (v) ketua agama Islam (vi) Menegakkan keadilan 3 (a) (i) Penasihat raja (ii) Ketua hakim * Menteri utama peringkat pusat * Ketua turus angkatan perang * Pemangku sultan (b) (i) Pemungut hasil/ ufti (ii) Ketua segala bendahari * Ketua urus setia istana * Ketua syahbandar (c) (i) Ketua polis dan penjara (ii) Pegawai protokol istana * Hakim di darat * Penguasa bandar dan kota Melaka (d) (i) Ketua angkatan laut (ii) Hakim di laut * Pengawal peribadi raja * Ketua duta * Ketua utusan ke negara luar 4 (a) Pasai (i) sama taraf (ii) hal agama Islam (b) Demak (i) kepentingan bersama; penyebaran Islam (ii) menjamin keamanan dan kemakmuran Melaka (c) Majapahit (i) perkahwinan (ii) persahabatan dengan Majapahit (d) Makasar (i) utusan persahabatan (ii) perdagangan, perkapalan, Islam, kebudayaan dan kesenian (iii) “Budak Raja” 5 (a) – Kelemahan Sultan Mahmud Shah dan pembesar dalam pemerintahan dan pentadbiran menyebabkan ketidakstabilan politik – Amalan pilih kasih, rasuah dan penyelewengan dalam pentadbiran – Perbalahan sesama sendiri dalam kalangan pembesar (b) – Berlaku persaingan kuasa antara pembesar Melaka yang menyebabkan perpecahan – Askar upahan dari luar tidak taat setia kepada Melaka – Rakyat tidak bersatu padu (c) – Kegagalan rundingan menyebabkan Portugis menyerang Melaka sebanyak tiga kali 6 (a) Mengukuhkan hubungan dalam kalangan masyarakat (b) Mengelakkan berlakunya perpecahan dalam kalangan masyarakat (c) Mewujudkan masyarakat yang bersatu padu dan saling membantu (d) Tidak berlaku sebarang masalah yang berkaitan agama, budaya dan kaum [Mana-mana jawapan yang munasabah] Praktis Kendiri Praktis Objektif 1 A 2 A 3 A 4 D 5 C 6 B 7 A 8 B 9 A 10 D Praktis Struktur 1 (a) F1 Kedudukan yang strategik di laluan perdagangan utama antara timur dengan barat F2 Membolehkannya mengawal laluan kapal dagang F3 Pokok bakau dan api-api yang terdapat di pesisir pantai dijadikan benteng pertahanan dan pelindung semula jadi daripada musuh F4 Muara sungai yang terletak di Selat Melaka terlindung daripada tiupan angin monsun F5 Membolehkan kapal berlabuh dengan selamat [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (b) F1 Bentuk muka bumi berbukit-bukau F2 Sesuai dijadikan benteng pertahanan dan menjadi panduan kapal dagang C2 Contohnya, Gunung Jerai F3 Pokok bakau dan api-api yang terdapat di pesisir pantai dijadikan benteng pertahanan dan pelindung semula jadi daripada musuh F4 Sukar ditembusi oleh musuh [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (c) F1 Tidak mudah terpengaruh oleh pujukan dan janji manis kuasa asing walau apapun taruhannya F2 Berpendirian teguh dalam mempertahankan kedaulatan kerajaan daripada pengaruh anasir jahat F3 Bertanggungjawab memajukan kerajaan dari segenap aspek F4 Komited mengukuhkan dan menstabilkan politik agar tidak diambil kesempatan oleh kuasa asing F5 Prihatin terhadap kehendak dan keperluan rakyat [Mana-mana 4 × 1m = 4m] 2 (a) F1 Hukum Kanun Melaka F2 Undang-Undang Laut Melaka F3 Adat Temenggung [Mana-mana 2 × 1m = 2m] (b) F1 Mewujudkan keamanan dan keselamatan negara F2 Mengekalkan keharmonian kaum F3 Mewujudkan kestabilan politik F4 Meningkatkan ekonomi negara F5 Memajukan negara [Mana-mana 4 × 1m = 4m] (c) F1 Negara menjadi kucar-kacir F2 Negara menjadi mundur F3 Keselamatan negara tidak terjamin F4 Ekonomi negara merosot F5 Menjatuhkan imej negara [Mana-mana 4 × 1m = 4m] Praktis Esei 1 (a) F1 Pengislaman pemerintah H1a Pengislaman Sultan Iskandar Shah H1b Diikuti para pembesar dan rakyat H1c Menjadikan Islam sebagai agama rasmi Kesultanan Melayu Melaka F2 Perkahwinan H2 Perkahwinan puteri Sultan Mansur Shah dengan putera Raja Siak F3 Peranan ulama dan mubaligh H3a Menghantar ulama ke seluruh kawasan pengaruh H3b Ajaran tasawuf dan sufi dikembangkan CONTOH

J8 Sejarah Tingkatan 2 Jawapan C3 Sultan Alauddin Riayat Shah menghantar ulama untuk mengajar Raja Pahang, Kampar dan Inderagiri F4 Perdagangan H4a Melalui pedagang Arab, India dan China yang datang ke Melaka H4b Menyebarkan Islam ke Brunei, Filipina dan kepulauan Indonesia [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (b) F1 Tumpuan ulama H1 Sultan Melaka menjadi penaung kepada aktiviti dakwah F2 Tempat pembelajaran H2 Madrasah, masjid dan surau menjadi tempat pembelajaran al-Quran dan ilmu tasawuf F3 Persuratan H3a Pengaruh Islam dalam saduran karya sastera dari Arab dan Parsi C3a Hikayat Muhammad Ali Hanafiah dan Hikayat Amir Hamzah H3b Berlaku perkembangan tulisan Jawi dan bahasa Melayu F4 Pemerintahan dan pentadbiran H4a Undang-undang Islam dalam Hukum Kanun Melaka dan Undang-Undang Laut Melaka H4b Ulama berperanan penting dalam pentadbiran H4c Jawatan mufti dan kadi diwujudkan untuk melicinkan urusan agama Islam [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (c) F1 Menunjukkan contoh teladan yang baik F2 Berakhlak mulia F3 Sentiasa sabar dalam menyebarkan agama Islam F4 Jujur dalam menjalankan kegiatan perdagangan F5 Saling menghormati F6 Berdiplomasi dalam menyampaikan ajaran agama Islam F7 Mempunyai ilmu pengetahuan yang tinggi F8 Sanggup berkorban demi menyampaikan ajaran Islam [Mana-mana 8 × 1m = 8m] Bab 6 MODUL PBD Praktis Intensif 1 (a) pusat pemerintahan (b) kota pertahanan (c) Belanda 2 (a) peralatan perang (b) tapak meriam (c) parit kubu (d) lari ke dalam hutan (e) tentera Belanda (f) Portugis di Melaka 3 (a) Sulalatus Salatin (i) Peraturan Segala Raja-Raja (ii) Hikayat Melayu; Tun Seri Lanang (iii) asal usul keturunan raja-raja Melaka, adat istiadat kerajaan dan sejarah Kesultanan Melayu Melaka (b) Hikayat Hang Tuah (i) kekalahan Portugis di Melaka (ii) epik kepahlawanan (iii) ketaatan atau kesetiaan Hang Tuah kepada raja dan Kesultanan Melayu Melaka 4 (a) (i) Memerintah negara dengan amanah (ii) Menyelesaikan masalah dengan bijak (iii) Cekal dalam mengharungi cabaran (b) (i) Mempertahankan kedaulatan negara (ii) Menyokong segala dasar kerajaan (iii) Taat setia kepada pemerintah [Mana-mana jawapan yang munasabah] 5 Jawapan murid Praktis Kendiri Praktis Objektif 1 A 2 D 3 C 4 C 5 B 6 A 7 C 8 D 9 D 10 B Praktis Struktur 1 (a) F1 Peperangan berlaku disebabkan keinginan menguasai perdagangan di Selat Melaka F2 Perang ini dikenali sebagai Perang Tiga Segi atau Perang Seratus Tahun F3 Peperangan berakhir apabila Johor memberi bantuan kepada Belanda untuk mengalahkan Portugis dan menguasai Melaka F4 Acheh mengalami kemerosotan selepas kemangkatan Sultan Iskandar Thani [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (b) F1 Mengadakan rundingan F2 Berdiplomasi dalam mengatasi masalah F3 Menggunakan pendekatan yang berhemah dalam hubungan antara kerajaan [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (c) F1 Tidak campur tangan dalam urusan pentadbiran negara lain F2 Bertindak tegas terhadap negara yang melanggar hak asasi manusia F3 Mematuhi undang-undang yang telah ditetapkan oleh badan dunia F4 Membantu dalam aspek kemanusiaan [Mana-mana 4 × 1m = 4m] 2 (a) F1 Pemindahan pusat pemerintahan F2 Membina kota pertahanan F3 Menjalinkan hubungan dengan Belanda [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (b) F1 Mendapat bantuan daripada Belanda F2 Belanda melindungi Johor daripada serangan Portugis dan Acheh F3 Kedaulatan Johor dikekalkan H3 Melonjakkan Kesultanan Johor Riau ke arah kegemilangan [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (c) F1 Mengadakan kerjasama antara rakyat dengan pemerintah F2 Menjalinkan hubungan diplomatik dengan negara luar F3 Memantapkan aspek ketenteraan F4 Menyemai perasaan cinta akan negara dalam jiwa rakyat [Mana-mana 4 × 1m = 4m] 3 (a) F1 Tun Seri Lanang F2 Bukhari al-Jauhari F3 Raja Ali Haji F4 Tun Hisap Misai F5 Raja Ahmad [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (b) F1 Bermaksud Salasilah Raja-Raja atau Peraturan Segala Raja-Raja F2 Naskhah asal ialah Hikayat Melayu F3 Disusun dan ditulis semula oleh Tun Seri Lanang pada tahun 1612 F4 Kandungannya menceritakan asal usul keturunan raja-raja Melaka, adat istiadat CONTOH

J9 Sejarah Tingkatan 2 Jawapan kerajaan dan sejarah Kesultanan Melayu Melaka [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (c) F1 Kepentingan bidang pendidikan F2 Semangat patriotik F3 Pembangunan ekonomi negara F4 Kemajuan sains dan teknologi F5 Kepentingan perpaduan kaum [Mana-mana 4 × 1m = 4m] Praktis Esei 1 (a) F1 Membina pusat pemerintahan di Kota Kara H1a Kedudukan Kota Kara yang strategik H1b Berhampiran sungai yang lebar dan dalam H1c Kapal dagang mudah untuk keluar masuk H1d Kawasan sekitar Kota Kara berbukit-bukau H1e Menjadi benteng pertahanan daripada ancaman luar F2 Membina pusat pemerintahan di Kota Sayong H2a Kota Kara dimusnahkan oleh Portugis H2b Kota Sayong dibuka kerana kawasannya lebih selamat H2c Kapal perang musuh sukar melintasi sungai yang sempit F3 Memindahkan pusat pemerintahan ke Kota Batu H3a Kedudukan yang strategik H3b Terletak di Sungai Johor yang lebar dan dalam H3c Memudahkan kemasukan kapal dagang [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (b) F1 Memindahkan pusat pemerintahan H1a Sultan Ibrahim membina pusat pemerintahan di Kepulauan Riau Lingga H1b Keperluan strategi ketenteraan dan pertahanan H1c Muslihat mempertahankan diri daripada ancaman Portugis dan Acheh F2 Menjalinkan hubungan dengan Belanda H2a Kepemimpinan Kesultanan Johor Riau menandatangani perjanjian persahabatan dengan Belanda H2b Pada tahun 1602, Belanda menawarkan bantuan kepada Sultan Alauddin Riayat Shah II H2c Bagi melindungi Johor daripada serangan Portugis di Melaka dan Acheh H2d Ekoran daripada itu, termeterainya Perjanjian Johor-Belanda pada tahun 1606 H2e Antara Admiral Belanda, iaitu Cornelis Matelief de Jonge dan Sultan Alauddin Riayat Shah II F3 Membina kota pertahanan H3 Sering berubah mengikut lokasi pusat pemerintahan C3 Kota Kara diperkuatkan dengan bedil dan meriam [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (c) F1 Pemimpin yang berwibawa membawa kepada kemajuan negara F2 Mentaati raja dan pemimpin negara F3 Membina kesedaran kebangsaan serta cinta akan negara F4 Kepentingan semangat perpaduan ke arah pembinaan negara bangsa F5 Perpaduan rakyat/ pemimpin demi mengekalkan kemerdekaan negara F6 Sentiasa memupuk persefahaman dan permuafakatan F7 Mempunyai jati diri demi pembangunan dan keperibadian negara F8 Berkorban demi negara dan bangsa F9 Kepercayaan dan kepatuhan kepada Tuhan F10 Tabah menghadapi cabaran F11 Bijak mengatur strategi demi kepentingan dan pembangunan negara F12 Berbangga dengan tradisi dan budaya bangsa F13 Berpegang kepada slogan “Negaraku, Tanggungjawabku” [Mana-mana 8 × 1m = 8m] Bab 7 MODUL PBD Praktis Intensif 1 (a) Kesultanan Johor Riau (b) Daeng Chelak (c) Raja Lumu; Sultan Salehuddin Shah (d) Kuala Selangor 2 (a) Raja Kecil Bongsu (b) Raja Kecil Tengah (c) Raja Kecil Sulong (d) Raja Kecil Besar (e) Raja Di Hilir (f) Raja Muda (g) Sultan 3 (a) Adat keputeraan (b) Adat perkahwinan (c) Istiadat pertabalan (d) Istiadat pengurniaan darjah kebesaran (e) Istiadat pemakaman 4 (a) (i) Haji Muhammad Nor (ii) sejarah Kesultanan Pahang abad ke-19 (b) (i) Raja Chulan (ii) sejarah Kesultanan Perak abad ke-18 (c) (i) Tengku Dalam Kalthum (ii) sejarah Kesultanan Terengganu abad ke-19 dan ke-20 (d) (i) Wan Muhamad Amin (ii) sejarah Kesultanan Selangor abad ke-19 dan ke-20 5 (a) bersatu-padu (d) melicinkan (b) kerajaan Melaka (e) baik (c) keharmonian (f) aman dan damai 6 (a) identiti (d) agama Islam (b) negara bangsa (e) jati diri (c) bahasa Melayu Praktis Kendiri Praktis Objektif 1 A 2 B 3 D 4 D 5 B 6 A 7 C 8 B 9 A 10 C Praktis Struktur 1 (a) F1 Pembesar Perak bernama Tun Saban dan Nakhoda Kassim telah ke Kampar menjemput putera Sultan Mahmud Shah bernama Raja Muzaffar F2 Raja Muzaffar ditabalkan sebagai Sultan Perak F3 Mengasaskan Kesultanan Perak pada tahun 1528 dengan gelaran Sultan Muzaffar Shah F4 Baginda mendirikan pusat pemerintahan yang pertama di Tanah Abang [Mana-mana 3 × 1m = 3m] CONTOH

J10 Sejarah Tingkatan 2 Jawapan (b) F1 Pemerintah di daerah Temong sebelum bermula pemerintahan Sultan Muzaffar Shah F2 Tok Temong menghadiahi Sultan Muzaffar Shah sebutir batu geliga bernama Mestika Embun F3 Menjadi alat kebesaran negeri Perak hingga kini [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (c) F1 Menjamin keamanan dan keselamatan negara F2 Memelihara kedaulatan negara F3 Mewujudkan keharmonian masyarakat F4 Mewujudkan kestabilan politik [Mana-mana 4 × 1m = 4m] Praktis Esei 1 (a) F1 Terengganu merupakan wilayah naungan Kesultanan Johor Riau F2 Sultan Abdul Jalil menganugerahkan Terengganu kepada Tun Zainal Abidin F3 Raja Patani telah menyediakan kelengkapan untuk menabalkan Tun Zainal Abidin sebagai Sultan Terengganu F4 Tun Zainal Abidin berangkat ke Terengganu diiringi 80 orang keluarga Patani termasuk beberapa tokoh agama F5 Alat kebesaran seperti keris diraja, keris panjang Nang Chayam turut dibawa F6 Tun Zainal Abidin mengasaskan Kesultanan Terengganu pada tahun 1708 dengan gelaran Sultan Zainal Abidin I F7 Sultan Zainal Abidin I mendirikan pusat pemerintahan pertama di Tanjung Baru F8 Wilayah Terengganu semasa diasaskan meliputi dari Kemaman hingga Besut F9 Keturunan Sultan Zainal Abidin I mewarisi takhta Terengganu hingga kini [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (b) F1 Antara Sultan Terengganu yang masyhur F2 Terkenal sebagai sultan yang membawa pemodenan Terengganu F3 Baginda menggubal undang-undang tubuh H3a Iaitu Undang-Undang Bagi Diri Kerajaan Terengganu H3b Dikenali sebagai Itqan al-muluk bi ta’dil al-suluk F4 Baginda memperkemas sistem sukat dan timbang F5 Menubuhkan mahkamah syariah F6 Menubuhkan pasukan polis F7 Membina Istana Maziah, iaitu istana rasmi Kesultanan Terengganu hingga hari ini [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (c) F1 Mengekalkan kestabilan politik H1 Memastikan pentadbiran dan pemerintahan negara dijalankan dengan telus dan bebas daripada amalan rasuah F2 Menguatkuasakan undang-undang dan peraturan H2 Memberikan keadilan kepada semua supaya dapat meningkatkan keyakinan pelabur luar F3 Meningkatkan kemudahan infrastruktur yang lebih baik H3 Dari aspek pengangkutan, telekomunikasi serta teknologi maklumat supaya dapat menggalakkan pertumbuhan ekonomi F4 Pembangunan sumber manusia H4 Menyediakan latihan dan pembangunan kemahiran untuk meningkatkan produktiviti tenaga kerja F5 Mempelbagaikan kegiatan ekonomi H5 Mengurangkan kebergantungan kepada sektor ekonomi tertentu bagi mengurangkan risiko ekonomi dan meningkatkan daya saing di pasaran global [Mana-mana 8 × 1m = 8m] 2 (a) F1 Sultan sebagai ketua agama bagi setiap negeri H1 Kedudukan ini jelas dalam Perlembagaan Persekutuan dan Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri F2 Institusi agama berperanan penting di setiap negeri F3 Bidang kuasa mereka mesti dihormati C3 Peranan mufti, kadi, mahkamah syariah dan Jabatan Agama Islam F4 Institusi kesultanan mempunyai ikatan yang rapat dengan institusi agama H4 Tokoh-tokoh agama berperanan dalam pentadbiran istana dan negeri C4 Di Selangor, mufti ialah anggota Dewan di-Raja F5 Sultan bertanggungjawab mendaulatkan syiar Islam C5 Tauliah penceramah agama dikeluarkan oleh pejabat istana setelah ditandatangani oleh sultan [Mana-mana 8 × 1m = 8m] (b) Diri F1 Panduan hidup menjadi insan yang baik dan berakhlak mulia F2 Menjadi individu yang bersyukur F3 Membentuk jiwa yang bersih F4 Mencapai kebahagiaan dan kesejahteraan hidup F5 Menyedari tanggungjawab di dunia Masyarakat F6 Masyarakat yang bersahsiah baik F7 Menjamin hubungan antara manusia F8 Sedar tanggungjawab sesama masyarakat F9 Memupuk perpaduan [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (c) F1 Program rumah terbuka yang diadakan pada hari perayaan dapat merapatkan jurang perpaduan antara kaum di negara kita H1a Mengetahui adat dan budaya kaum lain H1b Mengeratkan silaturahim dan mewujudkan perpaduan H1c Menyemai rasa hormat kepada keagamaan kaum lain F2 Mempraktikkan ajaran agama yang betul H2 Masyarakat hidup dengan aman dan sejahtera F3 Upacara keagamaan dapat mengukuhkan integrasi sosial H3 Ajaran agama mengandungi nilai-nilai pemersatuan [Mana-mana 6 × 1m = 6m] Bab 8 MODUL PBD Praktis Intensif 1 (a) Negara Patani Besar (b) Raja Bahar (c) Kota Kubang Labu; Kota Pangkalan Datu (d) Long Yunus (e) Yang di-Pertuan Kelantan (f) Kota Galoh (g) Sultan Muhammad II (h) tempat bersemayam CONTOH

J11 Sejarah Tingkatan 2 Jawapan (i) undang-undang syarak (j) Long Yunus 2 (a) Memperkukuh kedaulatan (b) Mendapatkan pengiktirafan kedaulatan kerajaan (c) Kemakmuran negeri 3 (a) (i) bahasa; budaya (ii) toleransi (b) (i) Sempadan (ii) laluan perhubungan (iii) pelabuhan; kuasa luar (c) (i) penerimaan Islam (ii) keagamaan; ulama 4 (a) Pengiktirafan (i) mengabsahkan sultan (ii) kerajaan berdaulat yang mempunyai taraf yang sama (b) Pertahanan (i) kelangsungan sesebuah kerajaan (ii) kedaulatan; campur tangan kuasa lain (c) Perkahwinan (i) amalan tradisi; menjamin kedaulatan 5 (a) menghargai usaha (b) mengekalkan kedaulatan negara (c) memelihara hubungan baik yang membawa kepada kesejahteraan negara 6 (a) Memajukan ekonomi rakyat dan negara (b) Meluaskan pasaran eksport negara (c) Menaikkan imej negara (d) Mewujudkan pertukaran teknologi dengan negara luar * Meningkatkan taraf pendidikan [Mana-mana jawapan yang munasabah] Praktis Kendiri Praktis Objektif 1 B 2 C 3 A 4 C 5 B 6 C 7 B 8 A 9 D 10 A Praktis Struktur 1 (a) F1 Menerusi pembinaan pelabuhan F2 Menerusi hasil perdagangan tempatan [Mana-mana 2 × 1m = 2m] (b) F1 Kedah memperdagangkan beras, garam, damar, kapur barus dan emas urai F2 Pedagang dari Perak dan Melaka datang ke pelabuhan Kedah membawa barang dagangan seperti arang kayu, papan dan ikan kering F3 Perlis pula memperdagangkan beras dan bijih timah dengan negeri jiran dan juga Siam F4 Pedagang dari dalam dan luar Kepulauan Melayu mengunjungi Kelantan F5 Kelantan memperdagangkan emas F6 Negeri Sembilan menjalinkan hubungan perdagangan dengan Johor dan Melaka F7 Negeri Sembilan memperdagangkan bijih timah, sirih, kayu gaharu dan kapur barus [Mana-mana 4 × 1m = 4m] (c) F1 Menjamin kemakmuran ekonomi F2 Menggalakkan kemasukan pemodal asing F3 Mempelbagaikan barang dagangan F4 Mewujudkan peluang pekerjaan [Mana-mana 4 × 1m = 4m] Praktis Esei 1 (a) F1 Sultan Kedah, iaitu Sultan Muhyiddin Mansur Shah, Sultan Dhiauddin Mukarram Shah I dan Sultan Dhiauddin Mukarram Shah II menjadikan Perlis pusat pemerintahan kerajaan F2 Sultan Muhyiddin Mansur Shah telah membina Kota Sena yang menjadi asas perkembangan bandar Kangar F3 Sultan Dhiauddin Mukarram Shah I telah mengasas dan membangunkan Kota Kayang H3 Merangkumi kawasan pelabuhan Kuala Perlis dan Kota Keran F4 Baginda mangkat (1688) dan dimakamkan di Kota Kayang, Perlis F5 Sultan Dhiauddin Mukarram Shah II membangunkan Kota Kayang II semasa menjadi Raja Muda F6 Baginda membentuk Mukim Arau H6 Melantik Syed Harun Jamalullail sebagai Penghulu (1798) [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (b) F1 Pelantikan Syed Hussin Jamalullail sebagai pemerintah F2 Menjadikan Perlis sebagai negeri yang berdaulat F3 Keturunan Jamalullail bergelar Syed F4 Pemerintah Perlis menggunakan gelaran Raja Perlis F5 Pada tahun 1843, Siam mengiktiraf Syed Hussin Jamalullail sebagai pemerintah negeri Perlis F6 Memakai gelaran Phya Songkhram Ramu Wichit Willis Asmara Phya Pelit F7 Menjadikan Arau sebagai pusat pentadbiran [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (c) F1 Mengeratkan hubungan kerajaan Perlis dengan Siam F2 Selamat daripada ancaman kuasa luar F3 Perlis bergantung kepada kekuatan Siam F4 Mengurangkan rasa bimbang Perlis terhadap ancaman kuasa luar F5 Sebagai penghargaan kepada Raja Siam F6 Berdasarkan syarat yang ditetapkan tiga tahun sekali F7 Tanda persahabatan F8 Mengukuhkan kedaulatan Perlis F9 Tanda hormat Perlis kepada Siam [Mana-mana 8 × 1m = 8m] 2 (a) F1 Pengiktirafan bertujuan mengabsahkan sultan sebagai pemerintah F2 Mewujudkan hubungan antara kerajaan berdaulat F3 Mempunyai taraf yang sama F4 Sultan Mahmud Shah, pemerintah Kesultanan Melayu Melaka mengiktiraf kerajaan Kedah sebagai kerajaan berdaulat F5 Kerajaan Kedah mengakui pertuanan Sultan Melaka F6 Sultan Terengganu mengiktiraf kerajaan Kelantan yang telah disatukan di bawah pemerintahan Long Yunus [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (b) F1 Pertahanan merupakan aspek penting dalam memastikan kelangsungan sesebuah kerajaan F2 Mengekalkan kedaulatan kerajaan daripada campur tangan kuasa lain F3 Long Yunus mendapat bantuan ketenteraan daripada kerajaan Terengganu dan kerajaan Reman di Hulu Perak CONTOH

J12 Sejarah Tingkatan 2 Jawapan H3 Dalam usaha menyatukan Kelantan F4 Pelantikan Long Ghaffar dari kerajaan Reman H4a Sebagai Perdana Menteri Kelantan H4b Merangkap Panglima Perang H4c Membantu mengekalkan keamanan di Kelantan [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (c) F1 Mendapatkan bantuan dan sumbangan dari negara luar F2 Mendapatkan bantuan ketenteraan F3 Menjamin keamanan dan keselamatan F4 Meningkatkan ekonomi negara F5 Membuka peluang pekerjaan F6 Menjalinkan hubungan kerjasama/ kemahiran/ pendidikan F7 Menjana pendapatan negara F8 Meningkatkan sektor pelancongan [Mana-mana 8 × 1m = 8m] Bab 9 MODUL PBD Praktis Intensif 1 (a) Sultan; Sultan; Raja (b) Pembesar; wakil pentadbir; jajahan (c) Penghulu (i) orang perantaraan (ii) Ketua kampung 2 (a) naskhah al-Quran; alat kebesaran diraja (b) watikah pertabalan (c) keris kuasa (d) “Daulat Tuanku” (e) (i) rakyat (ii) kedaulatan raja 3 (a) (i) lelaki (ii) berketurunan raja (iii) berbangsa Melayu (iv) beragama Islam (b) (i) Ketua negeri (ii) Ketua Agama Islam (c) (i) Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri (ii) Yang Dipertua; Sultan atau Raja (d) (i) memilih Menteri Besar (ii) Dilarang menyerahkan negeri atau kuasa kepada kerajaan lain (e) (i) Warganegara (ii) Berumur 21 tahun ke atas (iii) di dalam negeri 4 (a) Jurai keturunan sebelah ibu (i) Ibu Soko (ii) suku (iii) sedarah; moyang perempuan yang sama sebelah ibu (b) Pelaksanaan hukuman (i) pemulihan (ii) saling bermaafan; denda yang ringan (c) Perkahwinan (i) sesama suku (ii) anggota keluarga suku; “orang semenda” (iii) hilang hak mewarisi pusaka; menyandang jawatan dalam adat (iv) adat memulih pusaka (d) Upacara kedim (i) menerima orang dari suku lain (ii) bersumpah taat setia; penghebahan (e) Wanita mewarisi pusaka (i) mewarisi harta pusaka; wanita tidak terabai (ii) ibu kepada anak perempuannya 5 (a) Usaha yang gigih secara berterusan pasti mencapai kejayaan (b) Amalan bermuafakat dan berunding perlu diamalkan bagi mencapai keputusan yang diingini (c) Perpaduan dan sikap taat setia kepada raja dan negara perlu disemai dalam diri rakyat [Mana-mana jawapan yang munasabah] 6 (a) Suatu warisan dapat dikekalkan secara turuntemurun (b) Suatu warisan dapat dipraktikkan mengikut peredaran zaman (c) Memperkenalkan warisan turun-temurun kepada generasi baharu (d) Dapat melindungi suatu warisan daripada luput ditelan zaman [Mana-mana jawapan yang munasabah] Praktis Kendiri Praktis Objektif 1 C 2 C 3 C 4 C 5 C 6 D 7 C 8 A 9 B 10 D Praktis Struktur 1 (a) F1 Pelantikan putera Sultan/ Raja sebagai pengganti H1 Daripada jurai keturunan pemerintah pengasas [Mana-mana 2 × 1m = 2m] (b) F1 Ketua negeri F2 Ketua agama Islam F3 Lambang perpaduan rakyat [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (c) F1 Penguasa pada peringkat mukim F2 Merupakan orang perantaraan antara rakyat dengan pemerintah [Mana-mana 2 × 1m = 2m] (d) F1 Melicinkan pentadbiran di peringkat negeri, jajahan, daerah dan mukim F2 Mewujudkan kerjasama dan saling bergantungan antara setiap peringkat F3 Pentadbiran cekap dan sistematik yang menjamin kedaulatan negeri [Mana-mana 3 × 1m = 3m] Praktis Esei 1 (a) Perut F1 Merupakan unit terkecil F2 Ahlinya daripada keturunan sebelah ibu Suku F3 Merupakan unit kedua dalam sosiopolitik Adat Perpatih F4 Dibentuk oleh beberapa Perut F5 Menjadikan keluarga berkenaan semakin besar Luak F6 Daerah atau jajahan F7 Merupakan kumpulan ketiga dan terbesar dalam susunan masyarakat Minangkabau [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (b) F1 Agihan kuasa mengikut peringkat F2 Dipilih berdasarkan permuafakatan/ musyawarah F3 Keputusan ramai/ semangat kerjasama F4 Kedaulatan di tangan rakyat F5 Raja tidak berkuasa mutlak F6 Perundingan Raja dan Undang [Mana-mana 6 × 1m = 6m] CONTOH

J13 Sejarah Tingkatan 2 Jawapan (c) F1 Mengelakkan pemusatan kuasa F2 Mengelakkan salah guna kuasa F3 Mengimbangi kuasa F4 Menjadikan pentadbiran lebih sistematik F5 Menjamin keadilan dalam pentadbiran F6 Mengelakkan penindasan rakyat F7 Menjamin kebebasan rakyat F8 Melindungi hak asasi manusia F9 Mengukuhkan perpaduan F10 Mengelakkan perbalahan F11 Mengekalkan kedaulatan [Mana-mana 8 × 1m = 8m] 2 (a) Jurai keturunan sebelah ibu F1 Kaum perempuan dianggap Ibu Soko H1 Ibu yang melahirkan anggota masyarakat F2 Setiap anak merupakan anggota suku ibunya F3 Anggota suku dianggap sedarah H3 Berasal daripada moyang perempuan yang sama sebelah ibu Pelaksanaan hukuman F4 Bersifat pemulihan H4 Memberikan pertimbangan terhadap pesalah ke arah kebaikan F5 Mengutamakan perasaan dan kepentingan pesalah F6 Kesalahan kecil diselesaikan dengan saling bermaafan atau denda yang ringan [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (b) F1 Perkahwinan sesama suku tidak digalakkan H1 Dianggap sebagai sebuah keluarga yang besar dan bersaudara F2 Menggalakkan perkahwinan di luar suku H2 Bagi mewujudkan hubungan persaudaraan antara suku F3 Seorang lelaki yang berkahwin akan menjadi anggota keluarga suku isterinya H3 Digelar sebagai “orang semenda” F4 Wanita yang berkahwin sesama suku akan hilang hak mewarisi pusaka F5 Lelaki akan hilang hak menyandang jawatan dalam adat F6 Boleh mengembalikan hak dengan menjalankan adat memulih pusaka [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (c) F1 Menganjurkan program pendidikan dan kempen kesedaran untuk menerangkan nilai dan kepentingan adat dan tradisi F2 Masyarakat berusaha memahami tentang adat dan tradisi dengan lebih mendalam F3 Melibatkan anggota masyarakat secara aktif dalam proses membuat keputusan dan penentuan dasar yang berkaitan dengan sistem adat F4 Menjaga/ memelihara/ memulihara warisan budaya dan tradisi F5 Menyokong undang-undang yang melindungi hak-hak masyarakat serta sistem adat dan tradisi yang diwarisi F6 Memastikan pembangunan yang mapan dengan mengambil kira kesannya terhadap sistem adat F7 Menerapkan adat dan tradisi tempatan kepada masyarakat, terutamanya generasi muda F8 Media massa dan media elektronik memperbanyakkan siaran tentang adat dan tradisi F9 Pihak yang berkaitan mengiktiraf dan menghormati adat dan tradisi dalam dasar, undang-undang dan peraturan yang relevan [Mana-mana 8 × 1m = 8m] Bab 10 MODUL PBD Praktis Intensif 1 (a) pesisir (b) pusat pembuatan tembikar (c) Chu-Po (d) besi (e) kerajaan Santubong (f) Gedong; Bukit Sandong 2 A: Sawaku (i) Santubong dan sekitar Sungai Sarawak (ii) Datu Merpati (iii) Abad ketujuh B: Kalka (i) Kuala Sungai Kalka (ii) Dayang Hubu dan Dayang Ruku C: Melano (i) Sungai Retus (ii) Tugau (iii) Abad ke-11 3 Kepimpinan Kesukuan (a) pedalaman (b) Orang Sungai (c) bebas (d) Orang Tua (e) adat Kepimpinan Lembah Sungai (a) Sulu (b) keamanan; cukai; penduduk Ketua Bebas (a) muara sungai (b) Syarif Osman; Datu Kurunding (c) kekuasaan; undang-undang (d) Arab Syarif 4 Sarawak (a) Perdagangan, menangkap ikan, membuat perahu dan perusahaan sagu (b) Pesisir pantai (c) Menanam padi, buah-buahan dan sayur-sayuran (d) Lembah sungai (e) Mengutip hasil hutan, memburu haiwan liar dan menanam padi (f) Pedalaman Sabah (a) Menangkap ikan, membuat perahu, mengutip hasil laut dan perdagangan (b) Pesisir pantai (c) Menanam padi, buah-buahan dan sayur-sayuran (d) Lembah sungai (e) Mengutip hasil hutan, menanam padi dan mengutip sarang burung (f) Pedalaman 5 (a) (i) Iban (ii) Menyatakan rasa terima kasih kepada petara atau tuhan (b) (i) Bisaya dan Kadayan (ii) Pesta menuai (c) (i) Bisaya dan Kadayan (ii) Tanda kesyukuran atas hasil pertanian yang diperoleh petani (d) (i) Melanau (ii) Mengelak malapetaka buruk oleh roh jahat yang dipanggil Ipok CONTOH

J14 Sejarah Tingkatan 2 Jawapan (e) (i) Kadazandusun dan Murut (ii) Simbol kesyukuran untuk meraikan semangat padi 6 (a) Dapat meningkatkan perpaduan di peringkat nasional (b) Dapat mengeratkan hubungan dan mewujudkan persefahaman antara kaum (c) Dapat memupuk semangat cinta akan negara dalam diri [Mana-mana jawapan yang munasabah] Praktis Kendiri Praktis Objektif 1 C 2 B 3 A 4 A 5 C 6 B 7 C 8 A 9 A 10 A Praktis Struktur 1 (a) F1 Sungai Baram F2 Sungai Rajang F3 Sungai Batang Lupar [Mana-mana 2 × 1m = 2m] (b) F1 Untuk kegunaan harian seperti sumber bekalan air untuk minum, mandi dan membasuh pakaian F2 Sebagai pengangkutan utama untuk membawa penumpang dan barang melalui sungai F3 Merupakan sumber rezeki (seperti menangkap ikan) bagi masyarakat yang hidup di sekitar sungai F4 Sejak dahulu, penduduk menjalankan kegiatan perdagangan dan jual beli di sungai F5 Menjadi kawasan petempatan yang dipanggil kampung air F6 Merupakan tempat mengadakan kegiatan rekreasi F7 Contohnya, Pesta Regata Lepa dan acara perahu berhias [Mana-mana 4 × 1m = 4m] (c) F1 Melalui pendidikan secara formal atau tidak formal, iaitu mendidik kanak-kanak tentang kepentingan sungai F2 Peranan sekolah, ibu bapa dan masyarakat sekeliling, iaitu menimbulkan kesedaran tentang pentingnya sungai kepada diri, masyarakat dan negara F3 Menganjurkan kempen sayangi sungai/ mencipta slogan/ melukis poster/ gotongroyong F4 Peranan kerajaan amat penting dalam mengenakan hukuman yang lebih berat terhadap pihak yang mencemarkan sungai [Mana-mana 4 × 1m = 4m] 2 (a) F1 Tayen F2 Wakid F3 Buan F4 Duang F5 Tikar pandan [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (b) F1 Kurang pendedahan berkaitan industri kraf tangan F2 Generasi hari ini tidak meminati produk kraf tangan F3 Tidak mendapat bimbingan tentang industri kraf tangan F4 Generasi hari ini lebih terdedah kepada media sosial F5 Kurang diberi penekanan di peringkat sekolah [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (c) F1 Memberikan bantuan modal kepada pengusaha F2 Mempromosikan produk kraf tangan ke luar negara F3 Mengadakan kempen membeli produk kraf tangan F4 Mengawal harga barang mentah untuk menghasilkan produk kraf tangan [Mana-mana 4 × 1m = 4m] Praktis Esei 1 (a) Pesisir pantai Sarawak F1 Aktiviti perdagangan F2 Menangkap ikan F3 Membuat perahu F4 Perusahaan sagu Pesisir pantai Sabah F5 Menangkap ikan F6 Membuat perahu F7 Mengutip hasil laut F8 Aktiviti perdagangan Lembah sungai Sarawak dan Sabah F9 Menanam padi F10 Menanam buah-buahan F11 Menanam sayur-sayuran [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (b) F1 Meningkatkan ilmu pengetahuan dalam bidang pertanian F2 Memilih jurusan berkaitan teknologi pertanian di pusat pengajian tinggi untuk manfaat bidang pertanian F3 Positif terhadap hasil pertanian tempatan F4 Membeli hasil produk pertanian tempatan F5 Menggalakkan masyarakat membeli barangan keluaran tempatan F6 Persepsi tentang pertanian adalah perniagaan [Mana-mana 6 × 1m = 6m] (c) F1 Keperluan makanan dalam negara F2 Tidak bergantung kepada import makanan F3 Menggalakkan pertanian moden F4 Menggalakkan kemajuan bioteknologi F5 Memberi peluang pekerjaan F6 Menghidupkan kembali Program Bumi Hijau F7 Menambahkan pendapatan F8 Menebus guna tanah terbiar F9 Penerokaan teknologi moden F10 Menggalakkan penyelidikan dan pembangunan dalam bidang pertanian (R&D) F11 Mengeksploitasi kesuburan tanah [Mana-mana 8 × 1m = 8m] Ujian Akhir Sesi Akademik Bahagian A 1 A 2 A 3 B 4 B 5 B 6 A 7 B 8 C 9 D 10 A 11 C 12 A 13 C 14 B 15 D 16 B 17 C 18 B 19 D 20 C Bahagian B 1 (a) Aspek persamaan yang terdapat pada kerajaankerajaan Alam Melayu ialah geografi, bahasa dan budaya. [Maksimum = 2m] CONTOH

J15 Sejarah Tingkatan 2 Jawapan (b) Bahasa Melayu digunakan secara meluas di Alam Melayu kerana sifat orang Melayu yang gemar belayar mengembangkan lagi bahasa Melayu ke Alam Melayu. Selain itu, sifat bahasa Melayu yang sederhana dan mudah dipelajari membolehkan bahasa ini diterima di Alam Melayu. Bahasa Melayu juga mempunyai persamaan bunyi perkataan bagi beberapa etnik di Alam Melayu. [Maksimum = 4m] (c) Antara inisiatif yang dapat dilaksanakan untuk memartabatkan bahasa Melayu ialah memastikan urusan rasmi negara menggunakan bahasa Melayu pada setiap peringkat daripada agensi, kerajaan negeri, pihak berkuasa tempatan hinggalah jawatankuasa kemajuan dan keselamatan kampung. Selain itu, penerbitan buku, bahan bacaan, lirik lagu serta kandungan digital yang menggunakan bahasa Melayu harus diberikan perhatian. Inisiatif seterusnya ialah memperkasakan fungsi Dewan Bahasa dan Pustaka yang berperanan membina dan memperkaya bahasa Melayu dalam semua bidang termasuk sains dan teknologi. Inisiatif akhir ialah melibatkan syarikat korporat dalam aktiviti kebahasaan selain mengadakan kempen kesedaran kepada masyarakat. [Mana-mana jawapan yang munasabah] [Maksimum = 4m] 2 (a) Aktiviti penanaman padi diberikan keutamaan oleh pemerintah Alam Melayu kerana adanya tanah yang subur, mempunyai tasik dan sungai untuk mengairi tanaman serta nasi yang menjadi makanan ruji masyarakat Alam Melayu. [Maksimum = 3m] (b) Antara faktornya ialah kawasan Lembah Mekong subur untuk penanaman padi sawah dan hujan yang membekalkan air ke tasik-tasik besar seperti Tonle Sap yang digunakan untuk mengairi kawasan padi sawah. Selain itu, terdapat kolam yang dikenali sebagai baray untuk menyimpan air yang dibina oleh pemerintah Angkor. Di Champa, terdapat Ketua Air di setiap kampung untuk menyelenggarakan terusan dan daik. [Maksimum = 3m] (c) Antara langkah proaktif bagi memajukan penanaman padi di negara kita ialah menggunakan teknologi moden dalam proses penanaman dan penuaian padi. Para petani juga boleh diberikan latihan dan bimbingan bagi menambah ilmu dan kemahiran mereka. Seterusnya, penggunaan baka padi yang bermutu tinggi dapat menghasilkan keluaran yang maksimum dan berkualiti. Kajian dan penyelidikan yang berkaitan padi juga harus dilakukan dari semasa ke semasa bagi tujuan ini. [Mana-mana jawapan yang munasabah] [Maksimum = 4m] 3 (a) Bahasa dan tulisan penting kerana menjadi alat komunikasi utama dalam masyarakat Alam Melayu. Bahasa dan tulisan juga berfungsi untuk menyimpan rekod-rekod pemerintahan, perundangan, perdagangan dan keagamaan. Seterusnya, hasil tulisan masyarakat kerajaan Alam Melayu menjadi sumber rujukan dan dokumentasi kepada ahli sejarah untuk memahami ketamadunan masyarakat silam. [Maksimum = 3m] (b) F1 Hikayat Nabi Bercukur F2 Hikayat Nabi Wafat F3 Hikayat Bulan Berbelah F4 Hikayat Nabi Yusof [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (c) Pada pendapat saya, karya persuratan Melayu harus digilap dan diketengahkan bagi memeliharanya daripada luput ditelan zaman atau dilupakan oleh generasi masa kini. Karya persuratan Melayu juga dapat menyemai semangat cinta akan negara kepada masyarakat. Bagi memberikan kefahaman kepada masyarakat tentang ketamadunan zaman silam, karya persuratan Melayu harus diberikan perhatian khusus oleh kerajaan. Selain itu, karya persuratan Melayu juga dapat memupuk jiwa masyarakat agar mencintai hasil seni dan kebudayaan masyarakat Melayu. [Mana-mana jawapan yang munasabah] [Maksimum = 4m] 4 (a) F1 Funan F2 Champa F3 Srivijaya F4 Majapahit F5 Kedah Tua F6 Gangga Nagara F7 Angkor [Mana-mana 3 × 1m = 3m] (b) Aspek-aspek kehidupan masyarakat Melayu yang telah disesuaikan dengan agama Islam ialah sistem pemerintahan, bahasa, persuratan dan seni bina. [Maksimum = 3m] (c) Amalan agama yang baik dapat membentuk keharmonian sesebuah masyarakat kerana agama memupuk nilai dan akhlak mulia kepada penganutnya. Di samping itu, agama mampu menyemai tali persaudaraan dan perpaduan dalam kalangan masyarakat berbilang bangsa. Agama mendidik kita supaya saling bertoleransi dan menghindari persengketaan dalam kehidupan harian. Seterusnya, agama memupuk sikap kesederhanaan dalam mengamalkan kepercayaan agama di samping menerima perbezaan amalan agama lain dengan berlapang dada. [Mana-mana jawapan yang munasabah] [Maksimum = 4m] Bahagian C 1 (a) Pembentukan empayar dilakukan melalui beberapa cara. Pertama, melalui penaklukan. Penaklukan dilakukan untuk menjamin keselamatan dan kemakmuran kerajaan. Kawasan taklukan di Semenanjung Tanah Melayu ialah Kuala Linggi, Beruas, Pahang, Terengganu dan Kelantan. Kawasan taklukan di Sumatera ialah Siak, Rokan, Kampar dan Rupat. Kedua, melalui perkahwinan. Perkahwinan berlaku antara Sultan Melaka dengan puteri diraja kerajaan lain. Perkahwinan mengukuhkan lagi hubungan persahabatan dan kekeluargaan antara kerajaan Melaka dengan kerajaan lain. Contohnya, perkahwinan Sultan Mansur Shah dengan puteri Majapahit, Raden Galuh Cendera Kirana menyebabkan pengaruh Melaka semakin meluas. Ketiga, melalui naungan. Terdapat pemerintah kerajaan lain yang rela bernaung CONTOH

J16 Sejarah Tingkatan 2 Jawapan di bawah Kesultanan Melayu Melaka. Raja yang berada di bawah naungan Melaka ditabalkan oleh Sultan Melaka. Antara kerajaan yang rela bernaung termasuk Lingga, Patani dan Kedah. [Maksimum: 6m] (b) Pembentukan empayar ini penting kerana dari segi politik, dapat meluaskan wilayah dan jajahan takluk, mengukuhkan hubungan dengan kerajaan yang ditakluk serta menyekat pengaruh kuasa serantau seperti Siam, Majapahit dan Pasai. Dari segi ekonomi, kerajaan menerima hadiah dalam bentuk wang, emas, timah dan bantuan ketenteraan selain mendapat bekalan seperti hasil pertanian, rempah-ratus dan bijih timah untuk diperdagangkan di pelabuhan Melaka dan seterusnya menguasai perdagangan di Selat Melaka. Dari segi sosial pula, berlaku asimilasi budaya tempatan dengan budaya dari Arab, India, China dan Alam Melayu. Dengan itu, wujud masyarakat majmuk yang terdiri daripada pelbagai suku dan bangsa. Pembentukan empayar juga penting kerana mendorong usaha menyebarkan agama Islam. [Maksimum: 6m] (c) Iktibar yang dapat diambil daripada kegemilangan Kesultanan Melayu Melaka ialah kepemimpinan yang berwibawa dapat membentuk taat setia rakyat dan diiktiraf oleh kuasa luar. Sistem pentadbiran yang cekap membantu melicinkan proses pentadbiran dan membentuk masyarakat yang bersatu padu. Seterusnya, sistem perundangan yang tersusun melahirkan masyarakat yang adil dan saksama. Selain itu, bermuafakat dalam membuat sebarang keputusan dapat mengelakkan berlakunya perbalahan yang boleh menjejaskan keharmonian masyarakat dan kerajaan. Kesungguhan dalam menuntut ilmu pula dapat menjamin kecemerlangan diri dan membantu kemajuan negara. Di samping itu, taat setia kepada raja dengan mempertahankan institusi raja menjadi lambang perpaduan dan kemakmuran negara. Menjalinkan hubungan dengan kerajaankerajaan luar pula dapat memelihara hubungan diplomatik dan mengelakkan berlakunya persengketaan. Akhir sekali, melaksanakan tanggungjawab yang diamanahkan dengan baik dapat menjamin kelancaran sesuatu urusan yang telah dirancang. [Mana-mana jawapan yang munasabah] [Maksimum: 8m] 2 (a) Hubungan diplomatik dilakukan menerusi pengiktirafan, pertahanan dan perkahwinan. Menerusi pengiktirafan, dapat mengabsahkan sultan sebagai pemerintah. Hal ini mewujudkan hubungan antara kerajaan berdaulat yang mempunyai taraf yang sama. Menerusi pertahanan, dapat memastikan kelangsungan sesebuah kerajaan. Hubungan pertahanan yang diwujudkan dapat mengekalkan kedaulatan sesebuah kerajaan daripada campur tangan kuasa lain. Menerusi perkahwinan, dapat mengukuhkan hubungan dan menjamin kedaulatan sesebuah kerajaan. Perkahwinan diraja antara sesebuah kerajaan merupakan amalan tradisi kerajaan negeri-negeri Melayu. [Maksimum: 6m] (b) Hubungan diplomatik menerusi pengiktirafan berlaku pada abad ke-15 apabila Sultan Mahmud Shah, pemerintah Kesultanan Melayu Melaka mengiktiraf kerajaan Kedah sebagai kerajaan yang berdaulat, manakala kerajaan Kedah mengakui pertuanan Sultan Melaka. Pada tahun 1775, Sultan Terengganu telah mengiktiraf kerajaan Kelantan yang telah disatukan di bawah pemerintahan Long Yunus. Hubungan diplomatik menerusi pertahanan pula berlaku apabila Long Yunus mendapat bantuan ketenteraan daripada kerajaan Terengganu dan kerajaan Reman di Hulu Perak dalam usaha untuk menyatukan Kelantan. Pelantikan Long Gaffar dari kerajaan Reman sebagai Perdana Menteri Kelantan merangkap Panglima Perang telah membantu mengekalkan keamanan di Kelantan. [Maksimum: 6m] (c) Pada pendapat saya, hubungan diplomatik masih diamalkan oleh negara-negara di dunia hingga kini untuk mengelakkan konflik sekali gus menjamin keselamatan dan keharmonian negara. Selain itu, kerjasama ekonomi juga dapat dijalinkan dan hal ini dapat meningkatkan kemajuan negara pada peringkat global. Kestabilan politik juga dapat dipelihara apabila hubungan diplomatik dengan negara-negara luar berjalan lancar. Selanjutnya, negara juga akan mendapat perlindungan daripada kuasa-kuasa besar bagi menghadapi ancaman anasir-anasir jahat. Hubungan diplomatik juga dijalin bagi menangani jenayah dan gejala sosial, misalnya dalam isu pemerdagangan orang dan pengedaran dadah. Apabila negara menjalinkan hubungan diplomatik, ekonomi global dapat berkembang melalui perdagangan bebas, pertukaran mata wang dan meningkatkan kegiatan ekonomi negara supaya mampu bersaing pada peringkat global. Tambahan lagi, menerusi hubungan diplomatik, dapat mewujudkan tarikan pelaburan asing, pemindahan teknologi melalui projek usaha sama, meluaskan pasaran barangan negara serta mewujudkan segi tiga pertumbuhan ekonomi melalui dasar luar yang diamalkan. [Mana-mana jawapan yang munasabah] CONTOH [Maksimum: 6m]

CONTOH