การเกิดขึ้นของสาธารณภัยแต่ละครั้งแต่ละเหตุการณ์ ถือเป็นภาวะวิกฤตหรือสถานการณ์ฉุกเฉินที่ต้องอาศัยระบบคิดในการจัดการที่เป็นระบบเดียวกัน จึงท าให้การแก้ปัญหาเป็นไปด้วยประสิทธิภาพ ลดการสูญเสียในชีวิตและทรัพย์สิน ระบบบัญชำกำรเหตุกำรณ์ (Incident Command System: ICS) เป็นเครื่องมือที่เหมำะสมต่อกำรจัดกำรในภำวะวิกฤต หรือภำวะฉุกเฉิน ภาพ : www.sandhurstconsulting.com ภาพ : The NARU Education Centre ภาพ : www.flickr.com 13 - 3 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
ระบบบัญชำกำรเหตุกำรณ์ คือ ? ระบบที่ใช้เพื่อกำรสั่งกำร ควบคุม และประสำนงำนควำมร่วมมือ ของแต่ละหน่วยงานในการบริหารสถานการณ์ฉุกเฉิน เป็นระบบปฏิบัติการเพื่อการระดมทรัพยากรไปยังที่เกิดเหตุ เพื่อบริหำรจัดกำรเหตุฉุกเฉินให้สำมำรถปกป้องชีวิต ทรัพย์สินและสิ่งแวดล้อม ได้อย่างบรรลุเป้าหมายและมีประสิทธิภาพ ภาพ : JBSA News ภาพ : www.sandhurstconsulting.com ภาพ : www.seasonsofrefreshing.wordpress.com 13 - 4 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
ควำมเป็นมำของระบบบัญชำกำรเหตุกำรณ์ ปี พ.ศ. 2513 ประเทศสหรัฐอเมริกาประสบกับความเสียหายอย่างร้ายแรงจากไฟป่าทางตอน ใต้ของรัฐแคลิฟอเนียร์ แม้หน่วยงานที่ปฏิบัติการฉุกเฉินจะพยายามสุดความสามารถ แต่ก็ยังประสบ ปัญหำกำรประสำนงำน เนื ่องจากที ่มีหลายหน ่วยงานมาปฏิบัติงานร ่วมกันโดยเฉพาะอย ่างยิ ่ง กำรสื่อสำรและกำรประสำนงำน เช่น กำรใช้ถ้อยค ำและศัพท์ที่ไม่เป็นมำตรฐำนเดียวกัน และขำด เอกภำพ ตลอดจนมีหลำยระบบ จากปัญหาดังกล่าวจึงเป็นที่มาของการพัฒนารูปแบบของระบบการ บัญชาการเหตุการณ์ในเวลาต่อมา ภาพ : www.prachachat.net ภาพ : www.prachachat.net ภาพ : www.onep.go.th 13 - 5 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
จุดประสงค์ของกำรใช้ระบบบัญชำกำรเหตุกำรณ์ ควำมปลอดภัยทั้งผู้ปฏิบัติงำนและผู้อื่น บรรลุวัตถุประสงค์เชิงกลยุทธ์ หรือยุทธวิธี มีกำรใช้ทรัพยำกรอย่ำงคุ้มค่ำและมีประสิทธิภำพ 13 - 6 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
คุณลักษณะพื้นฐำนของระบบบัญชำกำรเหตุกำรณ์ การก าหนดมาตรฐานการใช้ค าศัพท์หรือภาษาทั่วไป เพื่อใช้ในการสื่อสารระหว่างเจ้าหน้าที่ ซึ่งเป็นสากล เข้าใจง่าย และเป็นที่เข้าใจร่วมกัน ในระหว่างการปฏิบัติงาน ภาพ : www.transmountain.com การอ านวยการ สั่งการ ตลอดจนควบคุมภายใต้อ านาจหน้าที่ ชัดเจนตามกฎหมาย หรือได้รับมอบหมาย ซึ่งในพื้นที่เกิดเหตุ ผู้บัญชาการเหตุการณ์ (Incident Commander) จะเป็นผู้ที่ มีอ านาจในการบัญชาการ จึงไม่จ าเป็นต้องเป็นผู้ที่มีต าแหน่ง หน้าที่สูงสุดในบรรดาเจ้าหน้าที่ที่อยู่ ณ ที่เกิดเหตุนั้นก็ได้ กำรวำงมำตรฐำน (Standardization) กำรบัญชำกำร (Command) 13 - 7 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
โครงสร้ำงกำรจัดองค์กรของระบบบัญชำกำรเหตุกำรณ์ การจัดองค์กรเพื่อตอบโต้เหตุฉุกเฉินในระบบบัญชาการเหตุการณ์ เป็นการจัดองค์กรตามภารกิจหน้าที่ความรับผิดชอบ ส่วนบัญชำกำร (Command) ส่วนอ ำนวยกำร (General Staff) แบ่งเป็น 2 ส่วน ภาพ : ดัดแปลงจากส านักงานสาธารณสุขจังหวัดภูเก็ต ผู้บัญชาการเหตุการณ์ เจ้าหน้าที่ข่าวสาร/ ประชาสัมพันธ์ เจ้าหน้าที่ประสานงานส่วนราชการ เจ้าหน้าที่ด้านความปลอดภัย หัวหน้าส่วนปฏิบัติการ หัวหน้าส่วนแผนงาน หัวหน้าส่วนบูรณาการ การส่งก าลังบ ารุง หัวหน้าส่วนการเงิน/ การบริหาร สาขา สาขา พื้นที่/กลุ่มภารกิจ พื้นที่/กลุ่มภารกิจ ชุดปฏิบัติการทีม ชุดปฏิบัติการทีม ชุดปฏิบัติการเดี่ยว ชุดปฏิบัติการทีม ชุดปฏิบัติการทีม ชุดปฏิบัติการเดี่ยว หน่วยทรัพยากร หน่วยสถานการณ์ หน่วยเอกสาร หน่วยถอนก าลัง ผู้ประสานงาน อาสาสมัคร หน่วยสื่อสาร หน่วยเสบียง หน่วยพัสดุ หน่วยสถานที่ หน่วยสนับสนุน ภาคพื้นดิน หน่วยบันทึกเวลา หน่วยจัดจ้าง/จัดซื้อ หน่วยชดเชย/เรียกร้อง ค่าสินไหมทดแทน หน่วยค่าใช้จ่าย 13 - 8 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
ส่วนบัญชำกำร (Command) รับผิดชอบก าหนดวัตถุประสงค์/ เป้าหมาย/ จัดล าดับความส าคัญ และรับผิดชอบ กับการตอบโต้เหตุฉุกเฉินโดยรวม (Overall Responsibility) ประกอบด้วย โครงสร้ำงกำรจัดองค์กรของระบบบัญชำกำรเหตุกำรณ์ ส่วนบัญชำกำร ส่วนอ ำนวยกำร ผู้บัญชำกำรเหตุกำรณ์ (Incident Commander : IC) เป็นผู้รับผิดชอบการจัดการกับเหตุการณ์ มีบทบาทส าคัญในการก าหนดวัตถุประสงค์ในการบริหารจัดการต่อเหตุการณ์ ให้แนวทางการจัดท าแผนเผชิญเหตุทั้งนี้ผู้บัญชาการเหตุการณ์จะรับผิดชอบกิจกรรมและหน้าที่ในทุกด้านจนกว่าจะมี การมอบหมายหรือแต่งตั้งเจ้าหน้าที่มารับผิดชอบดังกล่าวต่อไป 13 - 9 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
โครงสร้ำงกำรจัดองค์กรของระบบบัญชำกำรเหตุกำรณ์ ส่วนบัญชำกำร ส่วนอ ำนวยกำร เจ้ำหน้ำที่ผู้ประสำนงำนหลัก (Command Staff) เป็นผู้สนับสนุนการบัญชาการของผู้บัญชาการเหตุการณ์ในการบริหารสถานการณ์ฉุกเฉิน ซึ่งผู้บัญชาการเหตุการณ์ จะเป็นผู้แต่งตั้งขึ้นตามความจ าเป็น เหมาะสมในแต่ละเหตุการณ์ ได้แก่ เจ้าหน้าที่ประชาสัมพันธ์ (Public Information Officer : PIO) เจ้าหน้าที่ประสานงาน (Liaison Officer : LO) เจ้าหน้าที่ด้านความปลอดภัย (The Safety Officer : SO) 13 - 10 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
ส่วนอ ำนวยกำร (General Staff) ประกอบด้วยโครงสร้างหลัก 4 ส่วนส าคัญ ดังนี้ ส่วนบัญชำกำร ส่วนอ ำนวยกำร ภาพ : Civil Defense PH ภาพ : www.edmonton.ca โครงสร้ำงกำรจัดองค์กรของระบบบัญชำกำรเหตุกำรณ์ ส่วนปฏิบัติกำร (Operations) มีหน้าที่ปฏิบัติการตามยุทธวิธี จัดสรรและก ากับดูแลทรัพยากร ในการตอบโต้เหตุฉุกเฉิน (Direct Tactical Actions ) ส่วนแผนงำน (Planning) มีหน้าที่หลักในการจัดท าแผนเผชิญเหตุ (Incident Action Plan : IAP) เพื่อเป็นการพัฒนายุทธวิธีการปฏิบัติงานให้บรรลุวัตถุประสงค์ ตลอดจน รวบรวม ประเมินผลข้อมูล และรักษาสถานะของทรัพยากร (Prepare action Plan – maintain recourse and situation status) 13 - 11 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
ภาพ : www.mgc-asia.com ส่วนบัญชำกำร ส่วนอ ำนวยกำร โครงสร้ำงกำรจัดองค์กรของระบบบัญชำกำรเหตุกำรณ์ ส่วนสนับสนุน (Logistics) รับผิดชอบจัดหา สนับสนุนทรัพยากรและการบริการที่จ าเป็น ในการสนับสนุนการตอบโต้เหตุการณ์(Provide Support) ส่วนกำรบริหำร (Finance/Administration) มีหน้าที่ตรวจสอบการใช้จ่ายที่เกี่ยวข้องกับการตอบโต้เหตุฉุกเฉิน จัดท าบัญชีจัดซื้อจัดหาวัสดุ บันทึกเวลาการปฏิบัติงานและประเมินค่าใช้จ่าย (Cost Accounting and Procurement) 13 - 12 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
ประโยชน์ของระบบบัญชำกำรเหตุกำรณ์ ภาพ : www.pxhere.com ภาพ : www.voicetv.co.th ระบบบัญชาการเหตุการณ์ตอบสนองความต้องการในการจัดการเหตุการณ์ฉุกเฉินได้ทุกรูปแบบ เจ้าหน้าที่จากหลากหลายองค์กร/หน่วยงานสามารถท างานร่วมกันได้อย่างเป็นระบบ และรวดเร็ว ภายใต้โครงสร้างการจัดการเหตุการณ์แบบเดียวกัน เป็นระบบซึ่งให้การสนับสนุนแก่เจ้าหน้าที่ในการปฏิบัติงาน ก่อให้เกิดการท างานที่มีประสิทธิภาพและประหยัด อันเนื่องจากไม่มีการท างานที่ซับซ้อน 13 - 13 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
กรมควบคุมโรค กลุ่มปฏิบัติการควบคุมโรคและตอบโต้ภาวะฉุกเฉินทางด้านสาธารณสุข. ม.ป.ป. ระบบบัญชำกำรเหตุกำรณ์. แหล่งที่มา:http://odpc5.ddc.moph.go.th/groups/Pher/index.php?option=com_content&view=article &id=7&Itemid=128, 25 กุมภาพันธ์ 2566 เอกสำรอ้ำงอิง 13 - 14 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
แผนเผชิญเหตุ บทที่ 14 Incident Action Plan : IAP 14 - 1 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
เนื้อหา 1 กำรปฏิบัติก่อนเกิดภัย 2 กำรปฏิบัติขณะเกิดภัย 3 กำรปฏิบัติหลังเกิดภัย เนื้อหำ 14 - 2 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
วางแผนก าหนดขั้นตอน วิธีการอพยพ จัดประชุม อบรมให้ความรู้ ฝึกซ้อมตามขั้นตอน และเฝ้าระวังภัยพิบัติ ก ำหนดพื้นที่เสี่ยงภัย ก าหนดพื้นที่ปลอดภัย ก าหนดเส้นทางอพยพ จัดตั้งเจ้าหน้าที่ เตรียมเครื่องอุปโภคบริโภค ยานพาหนะ เครื่องมือ อุปกรณ์ ระบบการติดต่อสื่อสาร - ก าหนดพื้นที่เสี่ยงเกิดภัยพิบัติ อาศัยข้อมูลจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง - ระบุไว้ในแผนที่ให้เห็นชัดเจน และปรับปรุงอยู่เสมอ - วางรูปแบบการเผยแพร่ประชาสัมพันธ์ให้ทุกคนทราบ จัดหาพื้นที่ที่ปลอดภัย หรือจุดรวมพล อาจติดตั้งป้ายให้ชัดเจน หลีกเลี่ยงเส้นทางที่อาจมีอันตราย ก าหนดจุดที่ตั้งป้ายบอกต่างๆ ให้ชัดเจน กำรปฏิบัติก่อนเกิดภัย 14 - 3 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
เตรียมการอพยพ แจ้งความเคลื่อนไหวของสถานการณ์ ผู้บังคับบัญชาสั่งการ แจ้งเตือนภัยพิบัติ อพยพ อ านวยความสะดวก ปฐมพยาบาล และการบริการอาหารและน ้า ยกเลิก เตรียมอพยพกลับ ไม่ยกเลิก - อ านวยความสะดวกในด้านปัจจัยสี่ - จัดบริเวณให้ถูกสุขลักษณะ - จัดระเบียบสถานที่อพยพและอ านวยการความปลอดภัย - ลงทะเบียนผู้อพยพ แจ้งข่าวสารให้ทราบทุกระยะเพื่อให้ผู้อพยพคลายความวิตก มีการเตือนภัยล่วงหน้าจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง - จัดล าดับความส าคัญ เริ่มจากผู้ป่วย คนพิการ คนชรา เด็ก และสตรี - ก าหนดจุดนัดหมาย และพื้นที่รองรับที่แน่นอน - ด าเนินการโดยเจ้าหน้าที่ซึ่งได้ก าหนดไว้แล้ว ค้นหาและกู้ภัย กำรปฏิบัติขณะเกิดภัย 14 - 4 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
- ส ารวจความเสียหายและสูญเสียชีวิตและทรัพย์สิน - จัดสรร/ของบประมาณเพื่อซ่อมแชม และฟื้นฟู แจ้งข่าวสารให้ทราบทุกระยะเพื่อให้ผู้อพยพคลายความวิตก ค้นหาผู้ที่สูญหาย และให้ความช่วยเหลือทางการแพทย์ ค้นหาและกู้ภัย อพยพกลับ ประเมินความเสียหาย ฟื้นฟู กำรปฏิบัติหลังเกิดภัย 14 - 5 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
จัดท ำแผนเผชิญเหตุ กำรซ้อมแผนเผชิญเหตุ วางแผนก าหนดขั้นตอน วิธีการอพยพ จัดประชุม อบรมให้ความรู้ ฝึกซ้อมตามขั้นตอน และเฝ้าระวังภัยพิบัติ ก าหนดพื้นที่เสี่ยงภัย ก าหนดพื้นที่ปลอดภัย ก าหนดเส้นทางอพยพ จัดตั้งเจ้าหน้าที่ เตรียมเครื่องอุปโภคบริโภค ยานพาหนะ เครื่องมือ อุปกรณ์ ระบบการติดต่อสื่อสาร เตรียมการอพยพ แจ้งความเคลื่อนไหวของสถานการณ์ ผู้บังคับบัญชาสั่งการ แจ้งเตือนภัยพิบัติ อพยพ อ านวยความสะดวก ปฐมพยาบาล และการบริการอาหารและน ้า ยกเลิก เตรียมอพยพกลับ ไม่ยกเลิก ค้นหาและกู้ภัย อพยพกลับ ประเมินความเสียหาย ฟื้นฟู กำรเลือกแผนเผชิญเหตุ • อุบัติเหตุ หรือการเจ็บป่วยฉุกเฉิน • เหตุที่เกิดขึ้นบ่อย • เหตุที่คาดว่าอาจจะเกิด • ก าหนดเวลา • จ านวนคน • อุปกรณ์ ยานพาหนะ • การประสานหน่วยงานภายนอก ที่เกี่ยวข้อง 14 - 6 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
ควรก ำหนดระยะเวลำ ในกำรฝึกซ้อมอย่ำงน้อยปีละ 1 ครั้ง เพื่อเสริมสร้ำงประสิทธิภำพ 14 - 7 ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
กิตติกรรมประกาศ อาจารย์ทุกท่าน ที่ให้ความรู้ทางศาสตร์ด้านการกู้ชีพ กู้ภัย ส่วนกู้ภัยอุทยานแห่งชาติ ที่ให้โอกาสและเป็นแรงผลักดันในการจัดท าคู่มือเล่มนี้ เจ้าหน้าที่ศูนย์กู้ภัยอุทยานแห่งชาติ ผู้เป็นก าลังส าคัญในการฝึกทบทวนความรู้ เจ้าหน้าที่ส่วนกู้ภัยอุทยานแห่งชาติ ก าลังส าคัญในการขับเคลื่อนให้คู่มือเล่มนี้เสร็จสมบูรณ์ เจ้าหน้าที่อุทยานแห่งชาติ ผู้เป็นแรงบันดาลใจในการจัดท าคู่มือเล่มนี้ ขอขอบคุณ ส่วนกู้ภัยอุทยำนแห่งชำติ ส ำนักอุทยำนแห่งชำติ
คู่มือกำรฝึกทบทวนควำมรู้ด้ำนกำรกู้ชีพกู้ภัยในอุทยำนแห่งชำติ กองบรรณำธิกำร : รัชนู เกิดเชิดชู ปรีดาภรณ์ ค าที ประเสริฐ เพ็ชรผจญ พัชรกิติ เพ็งสกุล ชลกร ช่วยเชื้อสาย สิทธิยา หล าเพชร วัฒนะ โรจนเกษตร แสงสุรี ซองทอง บัญชา จิระเมธาวี กฤษณ์วิกรม แกล้วกล้า ธีระศักดิ์ มุสิกเจียรนันท์ มาติกา สุดสาคร ฌษ รัตนเสน เจนจิรา ผลทับทิม อภิสิทธิ คุ้มห้างสูง ภำพถ่ำย : เจ้าหน้าที่ศูนย์กู้ภัยอุทยานแห่งชาติ จัดท ำโดย : ส่วนกู้ภัยอุทยานแห่งชาติ ส านักอุทยานแห่งชาติ กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช 61 ถนนพหลโยธิน แขวงลาดยาว เขตจตุจักร กรุงเทพฯ 10900 ที่ปรึกษำ : อภินันท์ ขอพร ปีที่จัดท ำ : พ.ศ. 2566 ภำพวำด : ตีระณา ตาใส