Parathinie Lenda meslmore Teknologji me TIK ka permbajtje programore, nga dy ore ne jave, perkatesisht 74 ore ne vit, me <;:'rast plani dhe programi lendor ka hyre ne fuqi per zbatim ne te gjitha shkollat ne vitin shkollor 2018/2019. Teksti ndihmon ne realizimin e permbajtjeve qe jane percaktuar ne lenden Teknologji me TIK per klasen e shtate nepermjet metodave te ndryshme te punes, me qellim te permbushjes te arritjes se kompetencave, rezultateve te fushes dhe lendes permes praktikes dhe planprogramit gjithperfshires. Teksti gjithashtu ndihmon te pergatise nxenesit dhe t'i orientoje ata drejt qellimeve te veta, keshillimin dhe orientimin ne karriere, ndermarresin e ri, mesimin e pjeseve te teknologjise, perdorimin e tyre ne praktike si dhe realizimin e projekteve permes mesimeve praktike. Per realizimin e suksesshem te lendes Teknologji me TIK perve<;: perdorimit te tekstit, mesimdhenesit mund te pergatisin dhe perdorin materiale te tjera pune. Permbajtja e tekstit perfshin temat e shtjelluara me qellim qe nxenesi te kete mundesi te njihet me keto tema: Materialet dhe perpunimi i tyre; Shkathtesite e te punuarit; Shkathtesite e dizajnimit; Njeriu dhe shoqeria ne teknologji; Strukturat, mekanizmat, forcat dhe energjia; Teknologjia e Informimit dhe e Komunikimit; Keshillimi dhe orientimi ne karriere dhe Ndermarresi i rio Gjate shtjellimit te tekstit kemi pasur parasysh qe nepermjet shembujve te shumte, nxenesve t'u mundesohet te fitojne njohuri te reja, shkathtesi dhe aftesi te shekullit 21. Le te sherbeje ky tekst si udherrefim qe nepermjet hulumtimit, punes praktike dhe zgjidhjes se problemeve nxenesit t'i zbatojne njohurite e fituara nga fusha e Teknologjise me TIK. Autoret
PERMBLEDHlE 1.1 Roli i plastikes ne jeten e perditshme 1.2 Materialet plastike 1.3 Nxjerrja e plastikes dhe e produkteve gjysme te gatsh me 1.4 Llojet e materialeve plastike 1.5 Polimeret natyrore 1.6 Materialet termoplastike 1.6.1 PVC - Polivinil kloridi 1.6.2 Najloni - Poliamidi 1.6.3 Polietileni 1.6.4 Polistireni 1.6.5 Polipropileni 1.7 Materialet termostabile 1.7.1 Bakeliti 1.7.2 Materialet amino-plastike 1.8 Prodhimi i artikujve plastike 1.8.1 Injektimi 1.8.2 Ekstrudimi 1.9 Krijimi i modeleve me manuale dhe materiale artificiale ricikluese - projekte te ndryshme Si te krijojme nje produkt? 2.1 Perpunimi i objekteve te ndryshme me materia Ie a rtificia Ie Detyre projektuese: Makina thithese 2.2 Skicimi dhe krijimi i modelit te <;:ikrikut dhe i modeleve te tjera
3.1 Inicimi dhe skicimi i idese 3.2 Projeksioni kenddrejte i trupave 3.2.1 Projeksion i kendd rejte 3.2.2 Projeksioni kenddrejte i trupit ne tri rrafshe 3.3 Krijimi i projekteve me programe kompjuterike per dizajnim 3.3.1 Vizatimi me programin kompjuterik per dizajnim 4.1 Teknologjia e ushqimit dhe rendesia e saJ 4.2 Ushqimi i shendetshem 4.3 Tregtimi i prodhimeve ne Kosove me shtetet perreth 4.4 Teknologjia e transportit 4.5 Ruajtja e mjedisit dhe aktivitetet praktike 4.6 Krijimi i publikimeve per vetedijesimin e ruajtjes se mjedisit 4.7 Planifikimi dhe realizimi i aktiviteteve me komunitetin per teknologji
5.1 Ndarja e strukturave 5.1.1 Strukturat e ngurta (masive) 5.1.2 Strukturat kornize 5.1.3 Strukturat guaske 5.1.4 Strukturat e kombinuara 5.2 Forca e materialeve gjate perdorimit 5.3 Krijimi i levave, makinave te thjeshta 5.3.1 Makinat e thjeshta 5.3.2 Klasifikimi i levave 5.3.3 Makinat e thjeshta - rrjedhime te I eves 5.3.3.1 C;i kri ku 5.3.3.2 Makina e thjeshte baze, rrafshi i pjerret dhe makinat qe rrjedhin prej tij 5.3.3.3 Pyka 5.3.3.4 Vi d h a 5.4 Transmetuesit mekanike 5.5 Pajisjet hidraulike dhe pneumatike 5.5.1 Puna e sistemit te thjeshte hidraulik 5.5.2 Puna e sistemit te thjeshte pneumatik 5.6 Perdorimi i burimeve te thjeshta te energjise elektrike 5.6.1 Klasifikimi i burimeve te energjise elektrike 5.6.2 Elementet e qarkut elektrik 5.6.3 Puna e motorit 5.6.4 Rryma alternative dhe e vazhduar 5.6.5 Analiza e punes se c;elesave 5.7 Pajisjet elektrike dhe elektronike qe perdoren ne jeten e perditshme
6.1 Perpunimi kompjuterik i teksteve - Microsoft Word 6.1.1 Leshimi ne pune dhe elementet themelore te programit 6.1.2 Si te shkruajme nje tekst ne editorin (hapesiren punuese) e programit? 6.1.3 Ruajtja (memorimi) e dokumentit te krijuar 6.1.4 Hapja e dokumentit 6.1.5 Simbolet e vec;anta 6.1.6 Formatimi i tekstit 6.1.7 Krijimi i tabelave dhe veprimet me to 6.1.8 Shfrytezimi i figurave te gatshme 6.1.9 Shtypja e tekstit 6.2 Interneti dhe perdorimi i tij 6.2.1 Rikujtojme nga klasa VI 6.2.2 Komunikimi ndermjet kompjutereve 6.2.3 Shfletuesit (Browsers) 6.2.4 Komunikimi me E-mail 6.2.5 BLOG-u, krijimi dhe perdorimi i tij 6.3 Siguria e te dhenave dhe komunikimi ne Internet 6.3.1 Si duhet te sillemi ne Internet? C;ka nuk duhet bere ne Internet? 6.3.2 Si te mbrohemi nga programet e padesh i ruesh me? 6.3.3 Si mund te angazhohen nxenesit per sigurine ne Internet? 6.3.4 C;fare mund te bejme per mbrojtjen e te dhenave dhe sigurine ne Internet? 6.3.5 Aktivitete per grupin e entuziasteve neTIK
7.1 Roli i edukimit per karriere 7.2 Ambiciet per nje profesion 7.3 Planifikimi per karrieren 7.4 Zbatimi i metodes se planifikimit te karrieres dhe plani per te ardhmen 8.1 Veprimtarite e ndermarresve 8.2 Fillimi i nje biznesi te ri 8.3 Nevojat, deshirat dhe sjellja e konsumatorit 8.4 Ushtrimi i biznesit ne klase
1.1 Roli i plastikes ne jeten e perditshme 1.2 Materialet plastike 1.3 Nxjerrja e plastikes dhe e produkteve gjysme te gatsh me 1.4 Llojet e materialeve plastike 1.5 Polimeret natyrore 1.6 Materialet termoplastike 1.6.1 PVC - Polivinil kloridi 1.6.2 Najloni - Poliamidi 1.6.3 Polietileni 1.6.4 Polistireni 1.6.5 Polipropileni 1.7 Materialet termostabile 1.7.1 Ba keliti 1.7.2 Materialet amino-plastike 1.8 Prodhimi i artikujve plastike 1.8.1 Injektimi 1.8.2 Ekstrudimi 1.9 Krijimi i modeleve me manuale dhe materiale artificiale riciklueseprojekte te ndryshme
MATERIALET DHE •• PERPUNIMI I TYRE Materialet ne pergjithesi dallojne per nga struktura dhe vetite e tyre. Te gjitha materia let ndahen ne tri grupe kryesore: 1. Metale, 2. Qeramika dhe 3. Plastika/artificiale (polimeret). Ne pergjithesi do te mesoni me shume rreth materialeve plastike, perpunimit dhe perdorimit te tyre ne jeten tone. 1.1 Roli i plastikes ne jeten e perditshme Njeriu zgjedh me kujdes materialet per ndertimin dhe organizimin e hapesires se tij te jeteses dhe te punes. Meqenese njeriu ka ndihmuar me teknike ne ndertimin dhe perpunimin e materialeve, ai ka qene gjithashtu ne gjendje te prodhoje nje substance artificiale qe zevendeson materialet natyrore. Sot, tashme kemi me shume se 200 substanca te ndryshme te fituara artificialisht, te cilat i perdorim ne te gjitha fushat e jetes dhe punes sone. Shume materiale te tilla plastike zbuten nen ndikimin e nxehtesise, keshtu qe ate mund te perdoren per plastifikim te objekteve te ndryshme. 1.2 Materialet plastike Materialet plastike jane materiale te perpunuara ose te krijuara nga vete njeriu. Ndryshe i quajme dhe materiale sintetike. Fjala sintetike rrjedh nga menyra artificiale e perpunimit dhe rrjedh nga fjala greke "sin" - se bashku dhe "tithemi" - vendos. Ne ditet e sotme per ndertime akoma perdoret me shume materiali i drurit dhe guri, gjithashtu per rroba perdoret pambuku dhe nganjehere eshte i kombinuar me fibra sintetike. Por, megjithate materialet plastike ofrojne me shume mundesi dhe perfitime sa i perket kostove dhe perpunimit te tyre. Ne shume shembuj, keto materiale bejne te mundur krijimin e shume produkteve te cilat nuk mund te krijohen nga materia let natyrore.
Materialet plastike tashme jane pothuajse materialet me te rendesishme industriale. Plastiken mund ta perkufizojme si nje substance qe ka nje zinxhir te gjate te molekulave dhe mund te formesohet kur eshte ne fazen e ngrohjes. Eshte ky zinxhir i molekulave te shumta qe e bejne plastiken me te rendesishme dhe interesante. Si lende e pare, per shumicen e Ilojeve te plastikesjane hidrokarburet e fituara nga rafinimi i naftes. Ne temperature dhe presion te larte, mijera molekula te vogla te etilenit lid hen se bashku per te formuar nje molekule te gjate zinxhirore.
Cjysmesintetike Materialet baze ---------.. , • KURIOZITET Imitimi i materialeve natyrore solli ne vitin 1869 eksploruesin amerikan Joh Wesley Hyatt per zbulimin e plastikes. Ne laboratorin e tij, ai u perpoq te prodhonte nje kocke fildishi. Pas disa eksperimenteve te deshtuara, perzierja e kollodiumit (solucioni i nitratit te celulozes ne nje perzierje alkooli dhe eteri) dhe kafeja (nje substance shu me aromatike, e paqendrueshme, me vaj te kristalte). Me kete, ai aksidentalisht mori nje celuloid, nje nga materia let e para artificiale qe provokoi revolucionin, vec;:anerisht ne fushen e fotografise. ,m.M Flete metallke Kokrra granula Ne f letore pune punoni detyren praktike l.l
1.4 Llojet e materialeve plastike SUBSTANCAT ARTIFlelALE + Elastike jane materia let artificiale te cilat, pas deformimit, kthehen ne formen origjinale. Materialet termostabile jane materiale sintetike qe nuk zbuten nen ndikimin e nxehtesise, por ate fillojne te dekompozohen ne temperatura te larta (bakelitet, teflonil· I PLASTIKA + Silikonetjane substanca nga te cilat prodhohen ngjyrat, lIaqet etj. Termoplastikat jane substanca qe zbuten nen ndikimin e nxehtesise (70°C deri ne 2500 q dhe jane formuar ne menyre arbitrare ose jane ngjeshur ne forma.
1.5 Polimeret natyrore Polimeret natyrore perbehen nga nje polimer i quajtur celuloze, qe eshte materiali me i forte qe perbejne pemet dhe kercejte. Polimeri natyror i prodhuar nga bimet eshte goma. Goma natyrale eshte nje material i verdhe, elastik dhe me strukture amorfe. Shume kohe me pare, njerezit kane perdorur materialet natyrore si dyllin nga druret dhe bitumenet. Keto materiale ata i kane perpunuar, ne forme mekanike, kryesisht duke i gdhendur per nevoja te ndryshme. Gjithashtu si polimer natyror eshte edhe briri i kafsheve, ku anglezi Osborn ne shekullin e 17-te ka prodhuar artikuj te ndryshem plastike prej lendes se bririt te kafsheve, ndersa ne shekullin e 19-te ky prodhim eshte shnderruar ne prodhim industrial. Ne shume fusha mund te permendim prezencen e polimereve, si p.sh., ne ushqim: niseshtja e cila eshte prezente ne patate dhe drithera. Gjithashtu, nje polimer natyror qe ne e konsumojme dhe nga i cili perbehet organizmi yne eshte proteina. Per nje kohe te gjate, shume shekuj tashme, njerezit i kane perdorur polimeret natyrore si: leshi, mendafshi, pambuku, lekura dhe druri. Ndersa, ne ditet e sotme shkencetaret kane arritur te sjellin polimeret natyrore si krijim i ri sintetik, ku si shembull me thelbesor eshte dhe plastika. ., • PYETJE ""'_''-'>0'' 1. Ku gjenden polimeret natyrore: a) Leshi, b) Plastika C) Druri 2. Diskutoni nese te gjitha polimeret mund te thuhet se Ja ne materia Ie plasti ke a po JO. (qarko pergjigjen e sakte) Ne fletore pune punoni detyren praktike 1.3 .
1.6 Materialet termoplastike Koha kur u zbuluan materialet termoplastike eshte quajtur EPOKA E POLIMERIT. Ne shekullin xx, shkencetaret me plot perkushtim filluan te merren me ndertimin e bazes shkencore per perfitimin e materialeve plastike/sintetike. Materialet termoplastike, gjate perpunimit te tyre termik, derdhjes ne kallepe (forma), nuk ndertojne strukturen e vet molekulare. Andaj mund te themi se keto materiale mund te perdoren me shume se nje here per prodhime te ndryshme. Mbetjet ose mbeturinat gjate procesit te prodhimit mund te bluhen dhe te perdoren prape. Duke realizuar kete proces mund te kursejme shume dhe njekohesisht mund te kontribuojme ne mbrojtjen e ambientit. Objektet termoplastike mund te modelohen ne forme te re, me c;'rast c;antat dhe shishet plastike jane shembull i polimereve termoplastike. Ne pergjithesi polimeret jane rezistente ndaj lendeve kimike, izoluese te nxehtesise dhe te elasticitetit, te lehta ne mase dhe varijojne ne shkallen e fortesise. Objektet e ndertuara nga keto materiale shfaqin shumellojshmeri vetish. Disa nga ate jane elastike si rripi i gomes, disa jane te forta si topi i futbollit,jane te buta si kapulaqet, madje disa nga polimeretjane te papershkueshme nga plumbat si jeleku anti-plumb. Me shume per plastiken mund te gjeni ne linkun: http://www.technologystudent.com/pdf14/poster _pi asti cs 1. pdf 1.6.1 PVC - Polivinil kloridi Njeriu ka punuar shume qe nga kohet me te hershme per te zhvilluar materiale sintetike. Alkimistet u perpoqen te zhvillonin materiale te reja qe do te ofronin perfitime qe nuk gjendeshin ne produktet natyrore rreth tyre. PVC-ja eshte nje nga materialet me te vjetra sintetike me histori me te gjate ne prodhimin industrial. Historia e saj e hershme eshte e zbulimit te shumefishte dhe aksidental ne vende te ndryshme, ne kohe te ndryshme. Hulumtuesit e hershem zbuluan rastesisht PVC ne te pakten dy raste ne shekullin e 19-te. E para, ne vitin 1838, ishte nga fizikanti francez dhe kimisti Henri Victor Regnault dhe i dyti ne vitin 1872 nga gjermani Eugen Baumann. Ne te dyja rastet, polimeri u shfaq si nje flake e bardhe e ngurte brenda gazit te sapokthyer te klorurit te vinileve, qe ishte lene i ekspozuar ndaj rrezeve te diellit. Materiali ishte i veshtire per t'u punuar.
Henri Victor Regnault Eugen Baumann Zhvilluesit shpejt gjeten me tej perdorime inovative pergjate dekades dhe metoda te rafinuara per te rritur qendrueshmerine, duke hapur deren per aplikacionet ne tregjet e ndertimtarise. Nga mesi i shekullit te 20-te, pese kompani prodhuan PVC, dhe perdorimi i pllakave per PVC, ose 'vinyl' si<;: dihet, vazhdoi te gjendej gjate viteve 1960. Nje latex me baze vinilesh eshte perdorur ne strukturat qe injektohen dhe veshje pelhure, dhe ne te njejten kohe, jane zhvilluar metoda per te permiresuar qendrueshmerine e PVC, duke lejuar aplikimet ne industrine e ndertimtarise. Produktet e PVC u bene shume te rendesishme per industrine e ndertimtarise; rezistenca e plastikes ndaj drites, kimikateve dhe korrozionit e beri ate nje mundesi me te mire per te ndertuar aplikacione. Permiresimi i bere i rezistences se materialeve ndaj temperaturave te larta, lejon qe PVC te furnizoje me uje ne mijera shtepi dhe industri. Nga 1980, njezet kompani prodhonin PVc. Sot, PVC eshte Iloji i trete i plastikes me shitje me te madhe te mallrave ne bote, pas polietilenit dhe polipropilenit. Kostoja e ulet e PVC, qendrueshmeria e shkelqyeshme dhe perpunimi i lehte, e bejne ate material te perdorur per dhjetera industri te tilla si kujdesi shendetesor, IT, transporti, tekstili dhe ndertimtaria. Vetite dhe zbatimet PVC eshte izolator i shkelqyeshem i elektricitetit, andaj perdoret si izolator ne kabllot e ndryshme elektrike dhe telekomunikuese. PVC mund te prodhohet ne cilendo ngjyre, andaj edhe gjen zbatim ne lemenj te ndryshem te prodhimeve per perdorim te gjere, prej prodhimeve shtepiake deri tek ate industriale, fig. 1.1.
Fig. 1.1. Disa artikuj prej PVC-se. Per shkak te permbajtjes se klorit ne strukturen e vet PVC nuk eshte flamabile, pra digjet veshtire, ndersa me disa shtesa kimike kjo veti mund te rritet edhe me tutje, duke e bere kete material shume te rezistueshem ndaj zjarrit. ~ PUNE PRAKTIKE Duke perdorur pipezat plastike te lengjeve, vizato skicen d he nderto nje objekt sipas deshires.
1.6.2 Najloni - Poliamidi Ne vitin 1935, nje ekip kimistesh ne DuPont, i udhehequr nga Wallace Carothers, krijoi najlonin 6,6. Aplikimet komerciale u pasuan shpejt, se pari me futjen e fun;ave te dhembeve nga najloni me 1938, nga DuPont. Fibrat e najlonit te rregulluara si material tekstili u shfaqen ne vitet 1940, siC; quheshin c;orapet e "najlonit". Gjate dekadave te ardhshme, najloni ndryshoi boten e veshjeve d he te modes. Najloni ben pjese ne familjen e polimereve te quajtur "kopolimere te kondensimit". Ato jane polimere molekulare te gjata, qe formohen permes nje reagimi te kondensimit (nganjehere quhet "sinteza e dehidrimit"). Emri najlon i referohet grupit te plastikes te njohur si poliamide. Najlonet karakterizohen nga grupet e amideve (CON H) dhe perfshijne nje game te I I oj eve te materialeve (p.sh., najloni 6,6, najloni 6,12, najloni 4,6, najloni 6, najloni 12 etj.), duke siguruar nje gamejashtezakonisht te gjere te produkteve te plastikes ne dispozicion. Najloni perdoret ne prodhimin e filmit dhe fibrave, por eshte i disponueshem gjithashtu si nje perberes i derdhur. Fibrat e najlonit prodhohen kur vel Ii met e barabarta te nje acidi diaminik dhe te nje acidi dikarboksilikjane hedhur me kujdesdhe ngadale se bashku. Njeri eshte i bazuar ne vaj (diamine) dhe gjithandej ne krye te dikarboksilikeve te tjere kimike te bazuar ne uje. Molekulat e te dy kimikateve mund te lid hen se bashku, duke formuar zinxhire te gjate, nje forme deli kate filmi ku takohen dy kimikatet (te quajtur "nderfaqe"). Ky quhet "reagim kondensimi". Fig. 1.2. Produkte nga najloni.
acidi diaminik 1 ____ I_Nderfaqja addi dlkarbokolUk Fijet per peshkim Qeset e najlonit per nje perdorim Filmi mund te hiqet duke perdorur piskatore dhe pasi te hiqet nje kufi i ri midis formave te kimikateve procesi vazhdon, duke formuar zinxhire te gjate te najlonit. Sasi te barabarta te acidit diaminik dhe acidit dikarboksilik derdhen me kujdes se bashku. Acidi i diamines me baze naften lundron ne krye te acidit dikarboksilik te bazuar ne uje. Nderfaqja formohet kurte plotesohen acidet (nje reaksion kondensimi). Vetite e naj/onit Najloni ka veti te mira mekanike, pasi eshte i forte, i qendrueshem dhe i ash per. Ai prodhon shume pak ferkime dhe mund te perdoret si nje material per kushineta te thjeshta, pasi nuk ka nevoje per vajosje. Rrjedhimisht, najloni perdoret ne prodhimin e vidhave dhe izolatoreve per motore. Eshte rezistent ndaj ndryshkjes. Shumica e najloneve priren te jene gjysme-kristaline dhe ne pergjithesi jane materiale shume te veshtira, me rezistence te mire termike dhe kimike. Llojet e ndryshme japin nje game te gjere te produkteve me peshe specifike, pike te shkrirjes dhe permbajtje lageshtie qe tentojne te zvogelohen me rritjen e shteses se tyre. Najloni mund te perdoret ne mjedise me temperature te larte. Sistemet e stabilizuara nga nxehtesia lejojne performance te qendrueshme ne temperatura deri ne 185°C. Perdorimi Pelhurat e najlonit perdoren ne industrine e tekstilit, ne fijet per peshkim dhe ne punimin e qilimave. Materialet nga najloni perdoren per paketimin e ushqimit, duke ofruar qendrueshmeri dhe pershkueshmeri te ulet te ajrit/ujit dhe te shoqeruar me rezistencen e tij te temperatures, per paketimin e ushqimit ne c;ante etj. Mbeshtjellesi i produkteve
Sot, najloni eshte pelhura me e zakonshme per tekstile dhe eshte nje nga pelhurat me te forta dhe me te zakonshme ne trego Mund te Iyhet me lehtesi, keshtu qe tekstilet mund te behen ne nje ylber te ngjyrave. Duhet te mbeshtetet mire dhe te perdoret gjeresisht per veshmbathje. Pelhura e najlonit perdoret ne nje numer pothuaj te panumert artikujsh: c;ante per fjetje, litare, rripi i sigurise, tubi per ujitje, rroba qe nuk e lejojne depertimin e ujit, peri perte pastruar dhembet dhe shume me teper. ThHI pSr fJetJe Uteri D.dolMbtllon Gyp; IPelhure pre; noaj loni KU:lhln.eta (),himbkorl fytl'IIW,Iij_ Eshte shume me rendesi qe disa artikuj te prodhuar nga najloni t'i perdorim per nje kohe te caktuar sipas nevoJes. Normalisht, artikujt prej plastike mund te zgjasin deri ne 1000 vjet per t'u tretur ne deponi. Keshtu, qeset plastike qe i perdorim ne jeten tone te perditshme zgjasin 10-1000 vjet per t'u tretur, ndersa shishet plastike mund te marrin 450 vjet ose me shume. Kujdes nga pasojat e perdorimit te gjate te ketyre produkteve te permendura me lart! P€kdorimi i naj/onit per prodhimin e dorezave te deres dhe gri/at e radiatoreve Si pjese perberese e trupit te automjetit, per dorezat e deres ka kerkesa te shumta per t'u punuar nga najloni. Ato duhet te kene pamje te shkelqyer siperfaqesore, pamje dhe rezistence UV (Ultra Violete), por edhe veti te mira mekanike, si ngurtesia dhe rezistenca. Andaj, produkti i najlonitjep kete efekt tek produkti. Rro"', ql nut_ lejojlii depirtimin ·il uji:t
., • PYETlE 1. Emertoni kimistin hulumtues i cili drejtoi ekipin qe ka zhvilluar najlonin. 2. Cili eshte emri i kompanise qe zhvilloi najlonin? 3. Pershkruaj vetite fizike te najlonit. 4. Listo deri ne tete produkte te cilatjane te prodhuara nga najloni ose pjeserisht nga najloni. PERCllClE 1 2 3 4
1.6.3 Polietileni Polietileni (PE), i njohur gjithashtu si polieteni (emri IUPAC), perfshin nje grup te madh te polimereve termoplastike, te prodhuara nga polimerizimi i etilenit. Polietileni u sintetizua fillimisht nga kimisti gjerman Hans von Pechmann, i cili e pergatiti ate aksidentalisht ne vitin 1898, ndersa ngrohte diazometanin. Kur koleget e tij Eugen Bamberger dhe Friedrich Tschirner vec;uan substancen e bard he, te lemuar, ai e kuptoi se permbante zinxhire te gjate te -CH2 dhe e quajti ate polietilen. Por polietileni qe perdoret dhe sot, u zbulua ne vitin 1935 ne Britanine e Madhe, pas nje hulumtimi te gjate prej tre vjetesh per te zbuluar materialin i cili ka veti dielektrike te nevojshme per prodhimin e radareve. Ky material kishte veti te mira dhe kosto te ulet, andaj dhe filloi te perdorej ne shume fusha te ndryshme. Si prodhohet polietileni? Polietileni, si dhe plastikat e tjera, filion me distilimin e karburanteve hidrokarbure (etani ne kete rast) ne grupe me te lehta te quajtura "fraksione", disa prej te cilave jane te kombinuara me katalizatore te tjere per prodhimin e plastikes (zakonisht permes polimerizimit ose polikondensimit). Vetite mekanike te PE varen ne mase te konsiderueshme nga variablatsic;janeshtrirja dhe Iloji i degezimit, struktura kristale dhe pesha molekulare. Per klasen e zakonshme komerciale te polietilenit me dendesi te mesme dhe te larte, pika e shkrirjes eshte zakonisht ne rangun 120-130 0c. Pika e shkrirjes per polietilenin mesatar me dendesi te ulet eshte zakonisht 105-115 0c. Polietileni eshte i forte, i lakueshem, i qendrueshem ne shtypje dhe terheqje. Ai eshte i rezistueshem ndaj ujit, acideve dhe eshte izolator shume i mire elektrik. Polietileni eshte njeri nder materia let plastike me te perdorura ne bote. Nga polietileni punohen shume produkte per nevoja shtepiake, ne bujqesi, ndetimtari, industri, pajisje sportive etj., disa nga ate jane te paraqitura ne figuren 1.5. Ne fletore pune punoni detyren praktike 1.5.
1.6.4 Polistireni Polistirenin e ka zbuluar farmacisti gjerman Simon dhe kimisti Staudinger qe ne vitin 1839. Megjithate, eshte dashur te pritet deri ne vitin 1937 qe te fillonte prodhimi industrial i tij. Vetite dhe perdorimi Polistireni eshte material poroz plastik. Gati 98% e vel limit te tij eshte i perbere nga ajri, andaj eshte i lehte dhe i pershtatshem per transport. Polistireni perdoret per izolimin e perc;uesve elektrike, per kutite e baterise, butonat, lodrat, kutite e pajisjeve, gjerat shtepiake (gota, mbajtesi, ene te kosit etj.), si dhe per paketim, sidomos per prodhimet ushqimore, elekronike etj.
1.6.5 Polipropileni Eshte nje material plastiko-sintetik i cili ka veti te mrekullueshme mekanike dhe eshte nje nga plastikat me te perdorura ne bote. Ai eshte i qendrueshem ne lakime, eshte rezistent ndaj temperaturave te larta deri 100°C. Polipropileni perdoret ne shume fusha per prodhimin e artikujve te ndryshem elektrike, mjekesore, shenja te komunikacionit, pjese te automobilave etj. Rezistenca kimike e polipropilenit lejon nje perdorim te gjere te ketij materiali. Per shembull, industria mjekesore perdor konteniere/shishe polipropileni, pasi ajo eshte ne gjendje te ruaje substanca pa i kontaminuar ato. Pervec; kesaj, industria e automobilave perdor polipropilenin per krijimin e parakolpave te makinave qe jane efikase, rezistente dhe me kosto te ulet, te afte te formojne gunga dhe prerje pa thyerje. Kjo e ben ate gjithashtujashtezakonisht te zbatueshem per lodrat. Perdorimi i polipropilenit si nje shishe per qumesht rezulton ne nje pakete te lire dhe te qendrueshme. Megjithate, rezistenca mekanike e polipropilenit eshte ilustruar mire nga kapaket plastike per mbajtesit e ndryshem te bonbonave (p.sh.,Tic Tac). Objektet e punuara nga polipropileni gjate perkuljes parandalojne qe materialet te thyhen duke perseritur hapjen dhe mbylljen e kapakut. Perdorimi i polipropilenit eshte i dobishem edhe per mjedisin. Gjate prodhimit nuk Ie asnje mbetje dhe mund te riciklohet shume here. Ne fletore pune punoni detyren praktike 1.6 dhe 1.7. 1.7 Materialet termostabile Materialet termostabile mund te perdoren C;do kund per mbrojtje nga zjarri. Plastika termostabile eshte plastike me termoizolim qe nuk mund te riperpunohet kur te nxehet, ndryshe nga nje materiali termoplastik qe mund te riperpunohet dhe te riformesohet.
1.7.1 Bakeliti Bakeliti eshte material i pare plastik teresisht sintetik i perbere nga fenoli dhe formaldehidi. Ate e ka zbuluar Leo H. Baekeland me prejardhje nga Belgjika, mirepo, edhe nje zbulues tjeter anglez, Sir James Swinburne, pothuaj njekohesisht ka zbuluar nje material te ngjashem si kolegu i tij Baekeland dhe keta te dy se bashku filluan biznesin me bakelit ne Britani ne vitin 1920. I ..... , • • I .. ',-'. ~ Vetite dhe perdorimi Bakeliti eshte rezistent ndaj lageshtise, acideve dhe alkaleve, eshte nje izolator i shkelqyeshem elektrik, i qendrueshem ndaj ujit dhe nxehtesise, por nuk eshte fare elastik. Nga ky material prodhohet c;elesat, pullat, tabaket, helmetat e shpellave, dorezat e ombrellave dhe prizat elektrike. 1.7.2 Materialet amino-plastike Me vite te tera, duke kerkuar te gjenin materiale te aferta me bakelitin, per te prodhuar dhe produkte me spekter me te gjere ngjyrash qe do te ishin terheqese per treg dhe do te mund te perdoreshin ne nje fushe me te gjere zbatimesh te ndryshme, jane zbuluar edhe materialet amino-plastike. Amino-plastikat me te zakonshme jane ate te bazuara ne rreshire-formaldehide -' e cila, urea-formaldehide eshte nje rreshire ose polimer jotransparent termoizolues dhe malamine-formaldehide qe perdoret per prodhimin e artikujve me rezistente ndaj nxehtesise dhe lageshtise ne kombinim me celulozen dhe ngjyroses te nd ryshem. Fig. 1.6. Nje prodhim prej amino-plastikes.
Vetite dhe zbatimet Amino-plastikat jane rezistente ndaj acideve dhe alkaleve te dobeta, alkoolit, benzines, acetonit, kloroformit dhe komponimeve te tjera organ ike. Perdoren per prodhimin e artikujve me rezistence ndaj nxehtesise dhe lageshtise. Pervec; materialeve qe u permendem me lart, ekzistojne edhe shume Iloje te tjera materialesh plastike termostabile. ~ • PYET3E 1. Amino-plastikatjane rezistente ndaj? 2. Numero disa artikuj qe prodhohen nga materiale termostabile. 3. Cilatjane vetite e bakelitit? 1.8 Prodhimi i artikujve plastiki Produktet plastike prodhohen ne forma te ndryshme. Procesi i prodhimit te artikujve te ndryshem va ret nga Iloji i materialit plastik si dhe nga vete artikulli qe prodhohet, fig. 1.7. Deri tani, metoda me e zakonshme e formimit te plastikes perfshin kallepin. Termoplastika te tilla si polietileni dhe PVC jane te lehte per t'u formuar ne forme, si dhe metoda te ndryshme jane te mundshme. Per shembull, lojerat me birila jane bere me derdhje me injektim. Kjo perfshin ngrohjen e plastikes derisa te shkrihet dhe pastaj injektimin e saj ne nje forme, me kallep te ftohur me uje. Shishet dhe lodrat e zbrazeta mund te behen me derdhje me injektim.
Nje sasi e plastikes te shkrire derdhet ne nje ure te zbrazet dhe pastaj ajri hidhet ne te permes nje tubi. Plastika vendoset dhe fryhet perballe kallepit dhe me pas merr formen e saj. Termosetet si bakeliti duhet te formohen me teknika te ndryshme, kjo forme quhet formimi permes ngjeshjes. Ato nuk mund te formohen si termoplastikat sepse ate shkrihen dhe vendosen pak a shume ne te njejten kohe. Gjate prodhimit te tyre, procesi i polimerizimit eshte ndalur para se molekulat te fillojne te kryqezohen dhe te bashkohen fort. Kjo prodhon te ashtuquajturen rreshira e derdhur. Objektet e tilla si gota jane formuar kur kjo rreshire nxehet njekohesisht dhe shtypet ne nje kallep. Plastikat gjithashtu mund te formohen me nxjerrje dhe laminim. Tubat, per shembull, behen me nxjerrje. Nje pajisje e vidhes perforcon plastiken e shkrire nepermjet vrimes. Fletet e plastikes behen me metoden e ekstrudimit duke shkrire plastiken permes nje rripi. Temperatura e shkrirjes se materialeve plastike, drejt formesimit, eshte shume me e ulet se ajo e metaleve, andaj nuk shpenzohet shume energji dhe kjo e ul koston e prodhimit. Me poshte eshte bere pershkrimi i proceseve kryesore per prodhimin e artikujve plastike. 1.8.1 Injektimi Materiale te tilla si plastika, najloni, polipropileni dhe polietileni mund te perdoren ne nje proces te quajtur derdhje me injektim. Keto jane materiale termoplastike, qe do te thote se kur ate jane te nxehta, atehere presioni ne kallep mundeson qe ate te formohen ne forma te ndryshme. Disku DVD per ruajtje te memories eshte bere nga nje cope plastike duke perdorur kete proces te permendur me larte. Procesi i prodhimit permes injektimit Granulat plastike futen ne makinen e derdhjes me injektim dhe nxehen derisa ate te shkrihen. Pompa hidraulike e shtyne plastiken e shkrire ne kallep te ftohur me uje, ku ftohet dhe formesohet. Me kete proces prodhohen artikuj masive me forma te ndryshme. Saktesia e dimensioneve te prodhimit eshte shume e larte. Fig. 18. Derdhja me injektim. Oerdhja me injektim Cilindri hidraulik Plastika e shkrire
Granulat plastike futen ne makinen e derdhjes me injektim dhe nxehen derisa ate te shkrihen. Pompa hidraulike e shtyne plastiken e shkrire ne kallep te ftohur me uje, ku ftohet dhe formesohet. Me kete proces prodhohen artikuj masive me forma te ndryshme. Saktesia e dimensioneve te prodhimit eshte shume e larte. 1.8.2 Ekstrudimi Materialetsi polistireni, najloni, polipropileni dhe polietileni mund te perdoren ne nje proces te quajtur nxjerrje-ekstrudim. Makina qe perdoret per nxjerrjen/formimin e materialeve plastike eshte shume e ngjashme me makinen e derdhjes me injektim. Motori kthen nje mjet hyres te makines qe ushqen me granula plastike permes nje ngrohesi. Granulat shkrihen ne nje leng qe eshte i formesuar permes nje forme metalike ne fillim te makines, duke formuar nje forme te gjate "tubi". Ekstrudimi pastaj ftohet dhe formon nje forme te forte. Forma e pjeses hyrese te materialit plastik percakton formen perfundimtare te tubit. Ekstrudimi Granulatet e plastikes Trapano Elementet per ngrohje Kallupi Fig. 1.9. Derdhja me ekstrudim. Fig. 1.10. Makina per injektim.
1.9 Krijimi i modeleve me manuale dhe materiale artificiale plastike ricikluese - projekte ti ndryshme Te modelet dhe konstruksionet me te thjeshta perdoren rrota plastike per rripa dhe rrota te dhembezuara plastike. Perparesia e tyre eshte se ate jane te lehta, thjesht te pergatitura dhe me c;mim te lire, ndersa me kete jane me te kapshme per C;do perdorim. Te fotografite e meposhtme jane dhene Ilojet e mekanizmave plastike me te cilat modelet dhe konstruksionet i kryejne operacionet e tyre dhe levizjet. Perbehet prej pjeseve, sikurse te gjithe modelet plastike. Tiger tank Ka disa pjese qe vijne brenda kutise. Ju duhet te kontrolloni gjithc;ka me kujdes per t'u siguruar qe asgje nuk mungon. Ky model vjen me disa fletushka me udhezime per ndertimin e objektit. Eshte shume me rendesi qe te lexohet me kujdes. Kjo eshte e rendesishme sepse montimi i pjeseve mund te ndikohet nga pjeset e ardhshme. Ngjitja e nje pjese ne vend mund te ndryshohet pak, per shkak te nje pjese qe do te vendosni ne nje hap te mevonshem. Pas kontrollimit dhe leximit te udhezimeve, pjeset plastike duhet t'i vendosni ne uje te ngrohte me sapun. Shperlajini te gjitha dhe lerini te thahen.
~ , ~..1 f'J' -- II" 1 ... Nje ide e mire eshte dhe ngjyrosja e disa pjeseve te modelit para se te ndertoni ate. Kjo do t'ju jape nje nivel shume me te larte te detajeve te modelit. Ngjyrosja e pjeseve te vogla te modelit mund te jete shume e veshtire te behet me nje fun;:e ose mund te ndikoje qe ngjyra te rrjedhe ne pjeset e tjera. Para se keto pjese te jene te ndertuara ne model, duhet t'i ngjyrosni dhe me pas t'i vendosni ne vendin perkates. Eshte shume lehte dhe mire nese perdorni ngjyre nga kapaku. Kjo eshte nje menyre e mire per te marre sasi te vogla te ngJyres. Pasi te jeni gati per te filluar ndertimin e modelit ju duhet te preni pjeset nga baza e model it me hapese anesore ose nje ~~~ thike hobi. Kjo do tJu ndihmoje te mbani format pikerisht ashtu sic;jane menduar, pa shtremberim ose thyerje . ••• Sapo te hiqet pjesa nga baza e modelit, do te shihni se ka nje pjese te vogel ne ate vend ku eshte bashkengjitur. Duhet te skicohet me kujdes me nje skede mikro ose nje cope te vogel letre te sh kelqyesh me. Mbajtesi i pjeseve me xham zmadhues mban pjeset, ndersaju punoni dhe ndertoni modelin. Do te ju pelqeje vertet mbajtesi i pjeseve me xham zmadhues. Ne fund modeli eshte ndertuar dhe tashme mund ta perdorni per loje. '-----' Krijoni projekte te ndryshme nepermjet ideve me materiale .... - --------, si: vizore, laps, lame prerese, ngjites, ngjyra, plastika, pllaka kompensate, fije, markere etj. Krijoni modele te ndyshme duke perdorur polimeret. Per te krijuar modele mund te kerkoni ne internet ne kete link: http://www.techno/ogystudent.com/equipl/vacform2.htm
SHKATHTIESITIE E TIE PUNUARIT Si te krijojme nje produkt? 2.1 Perpunimi i objekteve te ndryshme me materiale artificiale Detyre projektuese: Makina thithese 2.2 Skicimi dhe krijimi i model it te <;:ikrikut dhe i modeleve te tjera
Produkti pershkruhet shkurt: Pse na nevojitet nje produkt i ri? Si do te zgjidhe produkti i ri problemin? <;fare duhet vepruar qe te zgjidhet problemi? Si te krijojme nje produkt? perdorur teknologji te avancuara. Regjistron ndryshimet dhe liston arsyet e ndryshimeve. Madhesia, materia let, konstruksioni dhe siguria duhet marre parasysh. Procesi i krijimit te nje produkti perbehet prej disa hapave qe ndihmojne per te inicuar idene, problemet e mundshme dhe zgjidhjet e tyre, gjate procesit te dizajnimit dhe formesimit te produktit. Qellimi kryesor i procesit eshte qe te zgjidhim problemet qe t'i plotesojme kerkesat ose nevojat tona.Hapat e procesitjane paraqitur nepermjet skemes me larte.
2.1 Pirpunimi i objekteve ti ndryshme me materiale artificiale Per te krijuar objekte me materiale plastike-artificiale duhet te kemi idene e projektit ose te objektit qe duhet ta ndertojme. Andaj, se pari duhet te skicojme ate dhe me pas te listojme mjetet dhe materia let e nevojshme per secilin objekt. Detyri projektuese: Makina thithise Plani per pune Qellimet e detyres: Modeli duhet te kryeje funksione te caktuara, thithjen e mbeturinave te vogla. Aktivitete ne pune Hapi 7: Kryeni hulumtimin per funksionimin e ketij konstruksioni (strukture). Percaktoji funksionet qe do t'i kryeje thithesja. Hapi 2: Percakto dhe shkruaj se <;:fare materiali do te perdoresh per ndertim dhe dizajn te konstruksionit. Cilat elemente dhe mekanizma transmetues do tejene te nevojshem? Perpuno planin per pune. Hapi 3: Organizoje vendin e punes, pergatite materialin dhe veglat per pune. Hapi 4: Zbatoi rekomandimet me te rendesishme ne pune! Tejesh preciz dhe pedant, menaxho me punen dhe kohen; Te kesh kujdes te mos lendohesh; Respektoi mendimet edhe te tjereve; Tejesh kreativ, kontrolloje funksionimin e makines thithese dhe men do per mundesite dhe funksionet e saj. Hapi 5: Beje prezantimin e punes, parashtro detyra te caktuara problemore te cilat do te mund qe t'i zgjidhesh me modelin tend. Per shembull: 1. Sa mund tejete pesha me e madhe e grimcave te cilat mund t'i terheqe kjo thithese? 2. Sa eshte vellimi i pergjithshem i thitheses per te mbledhur mbeturina? 3. <:;fare duhet bere qe ta rritni fuqine terheqese te thitheses? - Kryeni perpunime ne forma te ndryshme te objekteve me materiale artificiale brenda dhe jashte klases (Fletore pune). - Krijoni modele te ndryshme me materiale plastike ne kabinet (ne fletore pune detyrat praktike 2.1).
2.2 Skicimi dhe krijimi i modelit ti ~ikrikut dhe i modeleve ti tjera Skiconi dhe krijoni modelin e c;ikrikut, modele e tjera, sipas kritereve te dhena ne liber ose manual me materiale adekuate. Per te punuar kete model ju nevojiten kater dhembezore me numer te ndryshem te dhembeve (fig. 2.2), bazamenti prej Ilamarine, dy pllakeza nga Ilamarina ku behet perforcimi i dhembezoreve, bulona dhe boshte nga c;eliku. Pjeset mund t'i porositni ne dyqanet e specializuara per punime modelesh. Per te skicuar dhembezoret e c;ikrikut perdorim softuerin tinkercad i cili mund te kerkohet ne internet ne kete link: http://www.tinkercad.com/ ~ AUTODESK ' r31lJ[!J TINKERCAD - Circuits Lessons Cod.blo<ks My recent designs ~s)' .. 'V-lofo Fig. 2.3. Fillimi i projektit te ri ne Tinkercad. Klikojme mbi fushen Create new design (krijoni nje dizajn te ri), pastaj ne fushen Shape Generators/all zgjedhim ikonen e dhembezorit dhe e vendosim ne rrafshin e punes, fig. 2.4.
+ • {I!I} Fig. 2.4. Dizajnimi i dhembezorit. ) -~ - Pastaj klikojme mbi kete dhembezor dhe na paraqitet tabela me te dhena te dhembezorit, ku mund te ndryshohet numri i dhembeve (# of Teeth = 50), lartesia e dhembezorit (Height = 20), diametri i vrimes (Bore Dia = 5) etj., fig. 2.5. Per ta shtypur kete dhembezor ne shtypesin 3D, duhet qe te klikojme mbi , IJsriulGear • Q Fig. 2.5. Ndryshimi i parametrave te dhembezorit. ) • HDI. PI!<I1 - 0 51011 0 ~O' Tftth --0 19M -0 81l".Dla - 0 86AMe~A"'V ........... l e.l O~ \00 ~
komanden Export, pastaj ne dritaren For 3D Print zgjedhim formatin *.STL. Keshtu, fajli i ruajtur me emrin e caktuar mund te perdoret per te prodhuar dhembezorin me permasa te dizajnuara. Te njejten ecuri e ndjekim edhe per dizajnimin dhe prodhimin e dhembezoreve te tjere me permasa te caktuara. Pergatitja per pune: Analizoni transmetuesit me rrota te dhembezuara per percjelljen e levizjes, pastaj punoni skemen dhe pergatitni materialin dhe veglat per pune. Kryerja e punes: Monton i pjeset e model it ne menyre siC; eshte d hene ne vizatim. Analizoni levizjet. ~ • PYETlE DHE DISKUTIME 1. Sa c;ifte te dhembezoreve ka modeli? 2. Cili nga dhembezoret eshte udhezues: 1, 2, 3 ose 4? 3. Numeroni dhembet ne C;do dhembezor. 4. Llogaritni raportin e transmisionit ndermjet dhembezoreve te ingranuar. 5. Llogaritni sa rrotullime duhet bere dhembezori 1 qe te rrotullohet nje here dhembezori 4. 6. Sqaroni efektin e fitimit mekanik te elementet transmetuese te model it. 7. Gjeni mjetet teknike nga jeta e perditshme qe funksionojne si c;ifte dhembezoresh.
Krijoni projektete ndryshme nepermjet ideve me materiale dhevegla si: vizore, laps, lame prerese, ngjites, bojera, plastika, pllaka kompensate, fije, markere etj. (ne fletore pune, detyrat praktike 2.1). Per te krijuar modele te ndyshme duke perdorur polimeret mundohuni qe te punoni detyren praktike 2.2 ne fletore pune. Prodhoni materialin plastik nepermjet procedurave te thjeshta me materiale si qumeshti, uthulla dhe mjetet te tjera te nevojshme. Sqarimet ne detaje jane dhene ne fletore pune - detyra praktike 2.3. Krijoni dhe perdorni instrumentet matese per realizimin e aktiviteteve te ndryshme sipas nevojes. Udhezimet per te krijuar instrumentin mates jane dhene ne fletore pune - detyra praktike 2.4.
3.1lnicimi dhe skicimi i idesi Per te punuar ndonje objekt, ashtu siC; mendojme, duhet te bejme projektin per ate qe do ta punojme. Nese nuk do ta paraqesim idene tone nepermjet vizatimit ose skices, atehere nuk do te arrijme kurrefare rezultati. C;do objekt ndertimor, makinerik ose tjeter, perbehet nga shume pjese qe kane forma te caktuara dhe dimensione te sakta te C;do pjese. Per te punuar si duhet keto pjese, duhet te kemi para vetes vizatimin e seciles pjese te objektit. Vizatimi teknik eshte mjeti per shfaqjen e mendimeve (ideve) ne teknologji: ai eshte nje parafytyrim i qarte dhe i sakte i ndonje objekti. Njohja e mire dhe leximi i lehte i vizatimeve teknike e bejne qe objekti te punohet pikerisht ashtu siC; kemi paramenduar. Sipas menyres se perpunimit, permbajtjes dhe qellimit, vizatimet mund te jene te shumellojshme. Sipas menyres se punimit kemi skica dhe vizatime. Skica eshte vizatim i punuar me dore te lire dhe me laps ne leter te rendomte, por duke iu permbajtur rregullave te vizatimit teknik. Disa prej dimensioneve caktohen pa matje, por vizatohet me perpjesetim, ashtu ne menyre qe skica t'i ngjaje objektit. Zakonisht skica eshte faza e pare e secilit vizatim. Ne fig. 3.1 jane paraqitur dy forma te skicimit te nje detali: projeksionet ortogonale dhe aksonometria. a) Projeksionet ortogonale Fig. 3.1. Skicimi i detalit. Zbatoni in icim in dhe skicimin e idese permes detyrave praktike (punoni ne fletore pune detyrat 3.1 dhe 3.2).
3.2 Projeksioni kinddrejti i trupave Nepermjet vizatimit te ndonje objekti fitojme pamje te qarte per objektin qe paraqet ai. Parafytyrimi me besnik i objektit fitohet nga fotografia e tij, pasi kjo paraqet pikerisht ate pamje ashtu siC; e sheh syri yne. Mirepo, nje vizatim kesisoji nuk i ploteson kushtet qe duhet t'i plotesoje nje vizatim teknik. Meqenese C;do objekt ka tri dimensione, ndersa vizatimi teknik vetem dy, nevizatim duhet teshihen tetri dimensionet etij. Perte arritur kete qellim ekzistojne disa menyra te paraqitjes grafike te objekteve. Ketu do te shpjegohet paraqitja e objekteve permes projeksionit kenddrejte, sepse te gjitha projeksionet e objektit duken ne madhesine e tyre te vertete. 3.2.1 Projeksioni kinddrejti Me projektim kuptojme pasqyrimin e objektit ne ndonje rrafsh projektimi (fig. 3.2). Elementet e projektimitjane: 1. Qendra e rrezeve projektuese; 2. Rrezet projektuese; 3. Pa mja e projeksion it te objektit; 5 4. Objekti qe projektohet; 5. Rrafshi i projektimit. Fig. 3.2. Rrezet projektuese nga qendra. 2. \ Ne figuren e meposhtme (fig. 3.3), rrezet projektuese 2 ndermjet vete jane paralele, edhe projeksioni 3 eshte paralel me rrafshin e projektimit 5. Andaj projeksioni i objektit 4 do te jete me dimensione te njejta sikurse edhe vete dimensionet e anes se objektit 3.
5 Te projektimi i objektit me rreze paralele, fitohet projeksioni i cili eshte i barabarte me anen e objektit (fig. 3.4). I Rrafshi i projektimit f' G ... Fig. 3.4. Projektimi me rreze paralele. Hapesira ne te cilen projektohen objektet, ndahet ne dy rrafshe normal njeri mbi tjetrin. Ne vizatimin teknik rrafshi horizontal (H) quhet rrafshi i pare i projektimit. Rrafshi vertikal (V) quhet rrafshi i dyte i projektimit (fig. 3.5). Drejteza qe formohet me nderprerjen e ketyre dy rrafsheve quhet boshti x. Hapesirat qe formohen me nderprerjen e ketyre dy rrafsheve quhen kuadrante dhe gjithsej jane katra.
pamja ballore V rb L I G x x n T pamja nga lart H 3.2.2 Projeksioni kinddrejti i trupit ni tri rrafshe Per shume objekte te paraqitura nepermjet projeksionit kenddrejte nuk mund te shihet saktesisht forma e tij me dy projeksione. Per kete arsye perdoret edhe rrafshi anesor (A) i cili quhet rrafshi i trete i projektimit (fig. 3.6). Projeksioni kenddrejte behet keshtu: formojme triedrin kenddrejte i cili perbehet nga tri rrafshet, qe qendrojne normal njeri mbi tjetrin. Rrafshet e permendura ketu quhen rrafshet e projeksionit: rrafshi i pare ose horizontal (H), rrafshi i dyte ose vertikal (V) dhe rrafshi i trete ose anesor (A). Tri boshtet x, y, z formojne te ashtuquajturin sistemin koordinativ kenddrejte. v z A 8 g x I I I I H V pamja anesore Fig. 3.6. Projeksioni kenddrejte ne tri rrafshe. Ne triedrin kenddrejte, objekti vendoset ashtu qe boshtet e tij, anet kryesore te tij ose tehet paralele, jane normale me rrafshet e projeksionit.
Objekti pastaj veshtrohet nga te tri anet (majtas), leshohen normalet ne te tri rrafshet, me c;'rast objekti projektohet ne keto rrafshe. Fitohen tri figura te nje objekti (djathtas). C;do projeksion jep dy dimensione te objektit ne madhesine e vertete. Meqenese tri rrafshet e projeksionit qendrojne normale njeri me tjetrin, rrafshi horizontal rrotullohet rreth boshtit x, te cilin e ulim 900 poshte, ndersa rrafshin anesor e rrotullojme rreth boshtit z 900 nga e djathta, keshtu tani te tri rrafshet e projeksionit shtrihen ne rrafshin e vizatimit. Te tri projeksionet paraqesin objektin e njejte te veshtruar nga tri ane. Anet e objektit dhe segmentet qe e kufizojne paraqiten me madhesi te vertete te tyre. Segmentet qe qendrojne normalisht mbi ndonje rrafsh te projeksionit, ne ate projeksion paraqiten si pika, kurse siperfaqet si segmente, por per kete arsye ne te dy projeksionet e tjera paraqiten me madhesi te vertete. Keshtu, ne figure jane paraqitur tri projeksione te objektit te mesiperm dhe eshte shenuar ashtu siC; veshtrohet objekti per C;do projeksion (fig. 3.7). v pamja ballore H pamja nga lart ~ DETYRE A pamja anesore Krahasoni objektet dy dhe tridimensionale qe gjenden ne shkolle me ate jashte saj. Fig. 3.7. Tri projeksionet kenddrejte te nje objekti me shpjegim te duhur. Zbatoni projeksionin kenddrejte te trupit ne tri rrafshe permes detyrave praktike (punoni ne fletore pune detyrat 3.3,3.4,3.5 dhe 3.6).
3.3 Krijimi i projekteve me programe kompjuterike pir dizajnim Nese deshirojme qe te perdorim programin kompjuterik per dizajnim, atehere duhen ditur rregullat e vizatimit. Per te vizatuar me kompjuter ne disponim jane shume Iloje te programeve kompjuterike per dizajnim. Programet kompjuterike per dizajnim jane te shumta dhe sherbejne per te vizatuar objekte ne fusha te ndryshme te teknologjise si: elektronike, elektroteknike, ndertimtari, makineri, etj. 3.3.1 Vizatimi me programin kompjuterik pir dizajnim Per te filluar vizatimin me ndihmen e kompjuterit klikojme mbi ikonen e programit te zgjedhur per vizatim, ne rastin tone perdorim softuerin SketchUp. Ky softuer shkarkohet nga internet, nese klikojme ne Web faqen https://download.cnet.com/SketchUp-Make-64- bit-2017/3000-6677_4-77424197.html. Per te filluar me vizatim me programin kompjuterik SketchUp se pari bejme rregullimin e faqes kryesore duke vendosur ikonat qe do te perdoren per dizajnim. Klikojme mbi ikonen e programit SketchUp dhe hapet faqja kryesore si ne fig. 3.8: " ""'"",., :Moa:IUii ll1,e I .,,, r-.- ---::J .!! !t .!' . .P.. -••• ... ' ......... 1 ........ , . , D fC5}, .
Markoni mbi njeriun dhe e fshini duke klikuar mbi komanden Erase. Per te shtuar veglat e tjera klikoni mbi komanden View>Toolbars>Large Tool Sets, pastaj per te vezhguar objektin qe e dizajnoni nga projeksionet e ndryshme, duhet te shtoni edhe veglen View>Toolbars>Views, dhe e vertetojme me komanden Reset. Me qellim qe viera e gjatesise te qendroje mbi vijen kuotuese klikojme mbi komanden Camera>Paraliel Projection, ne vazhdim klikojme mbi komanden window>Modellnfo>Dimensions si ne fig. 3.9. Pastaj klikojme Window>Model Info>Units dhe bejme ndryshimin e parametrave si ne fig. 3.10. MOdel Info T~:lZf'OlOl:l. . __ m··!:!lI ··~1EJ ........ - ---iJ I • Fig. 3.9. Parametrizimi i dimensionimit. ·""",,,1- iJ~ [0" ",- ___ d. iJ ~ r _ ..... _ r Angle.lkdtll Fig. 3.10. Parametrizimi i njesive. Per te vertetuar ndryshimin e pamjes se faqes kryesore, ne fund shtypim komanden Save as: Vizatimi_1. Pamja e re e faqes kryesore te SketchUp tani duket si ne fig. 3.11. ' <1> perte vizatuar me ndihmen e programit SketchUp duhet te kemi skicen te cilen e vizatojme me dore, fig. 3.12.
30 50 Fig. 3.12. Skica e objektit. Shikojme bazen e objektit qe ka dimensionet 50 mm me 50 mm. Hapim programin SketchUp duke klikuar mbi ikonen VizatimL1 dhe klikojme mbi ikonen Rectangle . ,vizatojme katrorin me dimensione 50 me 50, fig. 3.13. _1·~""'l<1' - 0 X ... , eo-.-_ .. ' L ! --------~ - Per te ndryshuar pamjen 3-dimensionale te objektit, klikoni mbi ikonen . (komanda Orbit) dhe mund te rrotullohet sistemi koordinativ sipas deshires. Per te fituar dimensionin e trete te ketij katrori marrim ikonen ~ (komanda Push/Pull) duke klikuar mbi katrorin e formuar, fig. 3.14.
Ne vazhdim do te zgjedhim lapsin / dhe vizatojme pjeset e tjera te objektit, fig. 3.15. Pas vizatimit te vijave me ndihmen e vegles ~ terheqim nje pjese te objektit, fig. 3.16. Per te hequr edhe nje pjese te objektit perdorim perseri proceduren e njejte, se pari vizatojme vijat duke perdorur lapsin /' e pastaj heqjen e asaj pjese e bejme me komanden . Perdorim komanden J9 per te matur distancen prej 10 mm prej tehut te eperm dhe vazhdojme me vizatimin e drejtkendeshit qe pastaj duhet larguar nga objekti ne thellesi prej 15 mm, fig. 3.17. Duke perdorur komanden • (Orbit), mund te bejme rrotullimin e objektit ne ane te ndryshme. Vazhdojme me dimensionimin e objektit, duke perdorur komanden ~ (Dimension) dhe vendosim dimensionet e te gjitha pjeseve te objektit, fig. 3.18.
, 'l I , =:: lO ~ ... r--"' I ~ I ... t I I I-- Fi 9 . 3.19. Pa m' e orto ona Ie e J 9 objektit. Per ta ruajtur objektin e vizatuar si fotografi duhet vepruar si vijon: nga menuja File zgjedhim Export/2D Graphics dhe e ruajme me emrin VizatimL2D. Pamjet ortogonale te objektit mund t'i fitojme nese perdorim njeren nga komandat , ~ at fJ B fig. 3.19. Krijoni projekte te ndryshme ne programe te dizajnit ne forme digjitale (punoni ne fletore pune detyrat .3.7, .3.B dhe .3.9).