•• NlERIU DHE SHOQERIA •• NE TEKNOLOGll 4.1 Teknologjia e uShqimit dhe rindisia e saj 9fare dini per sigurimin e ushqimit? 9' eshte tekn%gjia e ushqimit? Sigurimi i ushqimit ka qene dhe mbetet detyra kryesore e njeriut. Ne fillim e gjente te gatshem ne natyre, ndersa hapin e pare ne perpunimin e tij e beri njeriu primitiv. Perpunimi i ushqimit filloi duke mbjelle faren e nje bime, me dore te tij, ne nje vrime qe e hapi ne toke. Me kalimin e kohes, filloi te perdore edhe kafshet e egra, si dhe te zhvilloje mjete primitive per te lehtesuar sigurimin e ushqimit.
Perpunimi i tokes Mbjellja e fares Deri te prodhimi final nuk mund te arrihet pa nje sere hapash (operacione) te perpunimit te lendes se pare. Zakonisht, te gjitha veprimet kryhen me ndihmen e makinave te ndryshme. Operacionet per perpunimin e ushqimit, varesisht nga organizimi i punes, mund te jene te panderprera (te gjitha operacionet kryhen automatikisht) dhe te shkeputura ndermjet vete (ne menyre te ndare kryhet mbushja e aparatit, procesi kryesor i perpunimit, operacionet ndihmese: ftohja, pastrimi etj.) / / IVIIEll Te qartesojme: Nje produkt final mund te jete edhe lende e pare per produktet e tjera ushqimore. Pas perpunimit te panxharsheqerit, si produkt i gatshem fitohet sheqeri. Por, sheqeri si produkt i gatshem, njekohesisht eshte edhe lende e pare per industrine e konservave, per industrine e produkteve joalkoolike dhe alkoolike etj. Mielli i prodhuar dhe i paketuar Perfundimisht: Procesi teknologjik i perfitimit te produktit ushqimor paraqet operacionet neper te cilat kalon lenda e pare, gjate kohes se perpunimit te saj ne gjysmeprodukt ose produkt te gatshem. Gjate proceseve teknologjike, lendet e para mund te pesojne ndryshime mekanike dhe kimike.
., • PYETJE 1. Cilat ishin veglat primitive per prodhimin e ushqimit? 2. Me <;:fare veshtiresish u perball njeriu ne kete kohe? 3. Bisedoni me prinder dhe krijoni listen e veglave qe jane perdorur ne te kaluaren per prodhimin e ushqimeve. 4. C;fare jane proceset teknologjike dhe <;:ka ndodh me lendet e para gjate ketyre proceseve?
4.2 UShqimi i shindetshim Te ushqehemi shendetshem, duke i njohur vlerat e tijt Ne jeten e perditshme ushqehemi kryesisht me tri Iloje te prodhimeve: drithera, peme (fruta) dhe perime. Gruri, thekra, tershera, misri, orizi dhe disa te tjera, jane dritherat kryesore qe perfaqesohen me se shumti ne perberjen e ushqimeve tona, prandaj duhet t~ i njohim mire vlerat e tyre ushqyese. Ne vec;anti, buka e gatuar nga mielli i bardhe, i cili fitohet nga perpunimi i grurit, eshte perberesi kryesor i ushqimit tone. Permes te ushqyerit njeriu merr dhe perdor nga organizmi elementet kryesore te ushqimit. Trupi i njeriut ka nevoje per elementet kryesore ushqimore: karbohidratet, proteinat, yndyrat, vitaminat, mineralet, ujin dhe fibrat. Perpunimi dhe perdorimi i dritherave Gruri - eshte bime njevjec;are, fruti i se ciles ~~~}j~~~~~~~~ r.] sherben per pergatitjen e miellit, nepermjet nje ~:;~~~~~~~ procesi te thelle teknologjik. Fruti i grurit eshte i pasur ne vec;anti me albumine. Kercelli i thare i ii~~~ grurit perdoret si ushqim per kafshe. Varesishtnga procesi teknologjik, mund te prodhohet mielli i bardhe dhe mielli integral. Mielli i bardhe perfitohet me nje proces teknologjik, pas te cilit largohen shume perberes te shendetshem ushqyes. Sipas te dhenave shkencore, mielli integral eshte dukshem me i shendetshem. Fig. 4.4. Gruri dhe mielli i bardhe.
Gjate procesit teknologjik te perfitimit te miellit te bardhe nga gruri, pakesohen dukshem: albuminet, protein at, vitaminat, kriperat minerale, etj. Thekra - per nga karakteristikat botanike te saj eshte me e ngjashme me grurin. Thekra dhe gruri jane dy dritherat qe mund te perdoren per ushqim ne forme te natyrore te paster, pa perpunim teknologjik. Edhe mielli i thekres perdoret per gatim te bukes. Zakonisht perdoret i perzier me miell grurl. Tershera - perdoret ne forme te biskotave, qullit supes se trashe nga tershera e zier. Tershera eshte drithe i pasur me thartira yndyrore, kalcium dhe minerale, kalium, hekur, mangan, albumine, vitamina 81, vitamina K dhe H, etj. Fig. 4.5. Thekra d he bu ka e thekres. Fig. 4.6. Tershera d he biskotat nga tershera.
Fig. 4.7. Disa perime. Fig. 4.8. Disa peme. Perpunimi dhe perdorimi i pemeve dhe perimeve Numeroni disa perime dhe disa Iloje te pemeve. Pemet dhe peri met jane produkte ushqimore me vlere energjetike te vogel, por jane te domosdoshme per jeten normale te njeriut. Ato permbajne sasi te madhe te ujit dhe vitaminave, ndersa ne sasi me te vogel edhe materie te tjera ushqyese. Karakterizohen me sasi te vogla te kalorive dhe yndyrave. Pemet dhe peri met duhen marre ne sasite qe jane te nevojshme per organizmin. Te ngrenit e sasive te pamjaftueshme ose mbi mase e pemeve dhe perimeve, mund te reflektohetjo mire ne shendet. Pemet dhe peri met, pervec; qe duhet t'i marrim C;do dite, ate duhen marre ne te tri shujtat. Nje pjese e tyre duhet marre te fresketa, ne forme te sallatave ose si lengje. Karakteristikat e perbashketa te perimeve jane: viera energjetike e vogel, permbajtja e madhe e ujit, permbajtja e vogel e komponenteve themelore ushqyes, permbajtja e konsiderueshme e celulozes. Karakteristikat e perbashketa te pemeve jane: viera energjetike e vogel, perjashtimisht (bananet, geshtenjat, arrat, lajthite, bademat) dhe pemet e thata ( kumbullat, fiku, rrushi), permbajtja e madhe e ujit, permbajtja e konsiderueshme e hidrateve te karbonit (glukoza, fruktoza) permbajtja e vogel me albumine te pasura me minerale dhe vitamina permbajtja e konsiderueshme e celulozes (fije bimore).
Pemet konsumohen te fresketa dhe te perpunuara ne forma te ndryshme. Pemet mund te perpunohen ne prodhime te ndryshme, sic;jane: marmelata, rec;eli, kompostot, lengjet, pemetethara, etj. SeciIi nga prodhimet e vec;anta kane procedure te caktuar te prodhimit. Marmelata, rec;eli dhe kompostot, te pergatitura sipas recetes se gjysheve tona, jane me te shijshme dhe me te shendetshme se sa ate te pergatitura ne menyre industriale, te cilave shpeshhere u shtohen perberes kimike, per rritjen e afatit te qendrimit. Fig. 4.9. Disa prod h i me nga pemet . ...... --------.. Gjithashtu edhe perimet perFig. 4.10. Disa prodhime nga perimet. punohen ne turshi, ajvar, ngrirje etj. Secili nga prodhimet e vec;anta ka procedure te caktuar te prodhimit. Edhe perimet e pergatitura sipas recetave te gjysheve tona jane me te shijshme dhe me te shendetshme sesa ate te pergatitura ne menyre industriale, te cilave shpeshhere u shtohen perberes kimike, per rritjen e afatit te qendrimit.
Plani per ushqim te shendetshem Nje plan i shendetshem i ushqimit e zvogelon rrezikun per semundjet e zemres dhe kushtet e tjera shendetesore. Nje plan i shendetshem i ushqimit perfshin: peri met, pemet, dritherat, dhe produktet e qumeshtit pa yndyre ose me yndyre te ulet. Gjithashtu, plani perfshin mish pa dhjame, shpeze, peshk, fasule, veze dhe arra. Mbajtja e shenimeve me ate qe ushqeheni gjate dites, do tJu ndihmoje te qendroni ne rrugen e duhur kur perpiqeni te humbni peshe ose te mbani nje peshe te shendetshme dhe aktivitetet e nevojshme ditore. Ne C;do rast, per planet konkrete te ushqimit ditor, konsultoni nutricistin. ~ • PYETJE 1. Cilatjane elemente kryesore te materieve ushqyese? 2. Specifikoni perberesit kryesore te dritherave. 3. Cilatjane vetite ushqyese te pemeve dhe perimeve? 4. Pergatitni ditarin javor te ushqimeve qe keni konsumuar.
4.3 Tregtimi i prodhimeve ne Kosove me shtetet perreth Kosova ka nje ekonomi te re, e cila eshte zhvilluar kryesisht nga periudha e pasluftes dhe akoma bart pasojat e rrenimeve nga periudha e okupimit te vendit. Ne keto kushte, ekonomia filloi gati nga zero dhe blinin nga jashte gati te gjitha prodhimet e nevojshme per jeten e qytetareve. Tregtimi i prodhimeve ne Kosove zhvillohet me shume shtete te botes, por me vellimin me te madh realizohet me shtetet fqinje. Kosova ofron kushte shume te mira per tregti dhe zhvillim te biznesit. Ajo ka popullsi te re dhe te kualifikuar, resurse natyrore, kushte te volitshme klimatike, pozite gjeografike me c;asje te lehte ne tregun e rajonit etj. Importi i mallrave Per shkak te zhvillimit te pamjaftueshem ekonomik, Kosova importon mallra nga jashte shume me teper se qe shet tek ate (eksporton). Ne Kosove importohen automjete, makineri dhe pajisje, produktete duhanit, te naftes, materiale ndertimi, produkte ushqimore etj. Eksporti i mallrave Eksportet e Kosoves karakterizohen me nje nivel te ulet te konkurrences. Behet fjale kryesisht per mbeturinat e metaleve te ndryshme dhe prodhime industriale si feronikeli, materialet e ndertimit, prodhimet e drurit etj. Ne kohe te fundit eshte rritur numri i kompanive qe eksportojne prodhime vendore ne tregjet ejashtme.
4.4 Teknologjia e transportit Qe ne fazat e hershme te zhvillimit te shoqerise njerezore ka lindur nevoja per te levizur dhe bartur gjerat me te cilat ka jetuar njeriu. Keto nevoja, e kane detyruar njeriun, te mendoje dhe te gjeje mjete te pershtatshme te levizjes dhe bartjes, ne toke, uje, dhe me vone edhe ne ajer. Keshtu, lindi kuptimi per transportin i cili nenkupton te gjitha veprimet per levizje te njerezve, kafsheve dhemallrave.paidemtuar vetite perberese te tyre. Njeriu filloi te levize dhe te barte gjerat neper terrene nayrore, ndersa me vone filloi te perdore edhe kafshet per bartje te peshave me te renda. Nje e arritur e vec;ante ishte zbulimi i rrotes, e cila solli perdorimin e karroces. Me vone filloi levizjen edhe neper lumenj dhe liqene, duke perdor mjete te thjeshta nga druri e me vone edhe barka te thjeshta. Njeriu filloi ta rregulloje terrenin natyror dhe ta pershtase ate per levizje me te lehte. Ai i uli pjerrtesite natyrore dhe ndertoi urat e para. Keshtu u krijuan rruget dhe transporti filloi te zhvillohet me intensitet te shtuar. Ne menyre te vazhdueshme u persosen mjetet e transportit, te cilat ishin te bazuara ne qerre me rrota. Nje shtytje te madhe ne zhvillimin e teknologjise se transportit e solli makina qe filloi te levizte me forcen e avullit (1690). Edhe ne transportin ujor u persosen mjetet e lundrimit. Prej varkave me dimensione te vogla u kalua ne varka te medha. Pas shekullit XV, fuqia e shteteve matej me numrin e mjeteve lundruese dhe aftesine e tyre per transport. Levizja me forcen e avullit u perdor edhe ne mjetet lundruese. Perfundimisht, zhvillimi kryesor ne teknologjine e transportit u arrit me zbulimin e makines me djegie te brendshme, ne fund te shekullit XIX, nga gjermani Benz.
Llojet e transporteve Zhvillimet e shumta teknologjike mundesuan modernizimin e mjeteve te transportit dhe ai u zhvillua ne disa drejtime. Sot njohim Ilojet vijuese te transportit: 1. Transporti rrugor; 2. Transporti hekurudhor; 3. Transporti ajror; 4. Transporti ujor. Fig. 4.16. Makina me avull. Fig. 4.17. Llojet e transportit. Transporti rrugor Transporti rrugor paraqet Ilojin me te lire per levizjen e njerezve dhe mallrave, ne krahasim me format e tjera. Paraqet nje forme transporti e cila mundeson kryerjen e sherbimeve deri ne pikat dere - dere. Eshte shume i pershtatshem per transportin e te mirave materiale me afat te shkurter te qendrueshmerise, per distanca te shkurta.
64 Ky Iloj transporti ka edhe te meta. Ne rastin e transportit ne distanca te medha eshte joekonomik, sepse kapaciteti i bartjes eshte i vogel. Transporti hekurudhor Eshte shume i pershtatshem per transport ne distanca shume te gjata dhe me i shpejte se ai rrugor. Ka perparesi ndaj formave te tjera te transportit me rastin e bartjes se numrit te madh te njerezve ose sasive te medha te mallrave. Gjithashtu, fare pak ndikohet nga kushtet atmosferike, siC; eshte shiu, bora, mjegulla etj. E mete serioze e ketij transporti eshte c;mimi i larte per distanca te vogla, si dhe ka orar dhe stacione ndalimi te paracaktuara. Ne rast te aksidenteve, demet jane shume te medha. Transporti ajror Paraqet Ilojin me te shpejte te transportit. Eshte shume i pershtatshem per transportin e udhetarve dhe mallrave ne distanca te paarritshme me format te tjera. Kontrolli dhe siguria te ky Iloj transporti eshte maksimal. Megjithate, eshte transport i shtrenjte dhe jo i pershtatshem per ngarkesa te medha. Ndikohet shume nga kushtet atmosferike, si dhe ne rast aksidenti pasojatjane shume te medha ne jetet e njerezve dhe .. . ne pasurl. Transporti ujor Konsiderohet qe eshte transport ekonomik per ngarkesa te medha dhe distanca te largeta. Meqenese shfrytezon rruget natyrale, nuk ka nevoje per kurrfare mirembajtjeje. Paraqet Ilojin me te sigurt te transportit, marr parasysh numrin e aksidenteve. Tregtimi i mall rave ne planin nderkombetar realizohet kryesisht nepermjet transportit ujor. Ky Iloj transporti ndikohet shume nga kushtet atmosferike, si dhe investimet ne mjetet e transportit dhe mirembajtjen e tyre jane te kushtueshme. Gjithashtu, konsidrohet transport i ngadalshem. Punoni ne fletore pune detyrat praktike 4.1,4.2 dhe 4 . .3 . ., • PYETlE 1. Si qendron Kosova me eksportin e mall rave? 2. Hartoni nje liste konkrete me produktet qe eksportohen dhe ate qe importohen. 3. Cilatjane Ilojet e transporteve? 4. Cili Iloj i transportit eshte me i zhvilluar ne Kosove? Renditni sipas shtrirjes se tyre.
4.5 Ruajtja e mjedisit dhe aktivitetet praktike Ruajtja e mjedisit eshte praktike e mbrojtjes se mjedisit, ne nivel individual, te klases, shkolles, te organizatave ose qeverise, ne dobi te mjedisit natyror dhe te njerezimit. Ruajtja e mjedisit nepermjet aktiviteteve te ndryshme te njeriut eshte e nevojshme. Ndotja paraqet hedhjen e materialit ndotes ne mjedis, fig. 4.18. Ajo shkaktohet kryesisht nga aktivitetet e njeriut, por gjithashtu mund te jete edhe rezultat i fatkeqesive natyrore. Ndotja ka ndikim demtues ne <;:faredo organizmi te gjalle ne mjedis, duke bere praktikisht te pamundur qendrueshmerine e jetes. Ndotja e tokes paraqet ndotjen e siperfaqes natyrore te tokes nga aktivitetet industriale, komerciale, shtepia ke d he bujqesore. Toka ku ne jetojme dhe zhvillojme veprimtante tona eshte mjaft e rendesishme qe te kujdesemi per teo Pa te, ashtu si dhe pa ujin, nuk mund te kete jete. Toka eshte e rrezikuar nga humbja e shtreses se siperme qe perdoret prej njeriut per te zhvilluar bujqesine dhe blegtorine. Ajo mund te humbet nga dukuria e erozionit, shpyllezimit, ndryshimit te madh te temperaturave etj. Per te parandaluar ndotjen e tokes duhen menaxhuar mbeturinat ne menyre te duhur duke praktikuar metodat e caktuara bujqesore. Ndotja e ujit paraqet hedhjen e materialeve kimike, fizike dhe biologjike ne lumenj, liqene apo dete. Keto materiale shkaterrojne cilesine e te ushqyerit dhe jeteses se gjallesave ne ate ujera. Menyra me e mire per parandalimin e ndotjes se ujit eshte qe te mos hedhim mbeturina dhe materiale te tjera te demshme ne burimet tona te furnizimit me uJe. Ajri mund te ndotet nga grumbullimi i substancave te rrezikshme ne atmosfere te cila rrezikojne shenFig. 4. 18. Ndotja e mjedisit nga materiale te ndryshme.
detin e njerezve dhejetesen e gjallesave te tjera. Zhvillimi i industrise, perdorimi i automjeteve ben qe ajri qe e thithim te jete i ndotur, vec;anerisht ne zonat urbane ku ka perqendrim me te madh te popullsise, fig. 4.19. Ajri i ndotur ndikon ne shfaqjen e semundjeve te ndryshme. Menyra mee mire per parandalimin e ndotjesse ajrit eshte te ecim ne kembe ose te ngasim bic;ikleten, ndersa automjetet t'i ngasim me pak. Kjo do te parandalonte ndotjen e ajrit nga mbetjet e lendeve djegese. Perte pasur nje mjedis te shendetshem duhen sen- Fig. 4.19. Ndotja e ajrit nga tymtaret e ndryshem. sibilizuar te gjithe dhe duhen ndermarre masa per te mbrojtur mjedisin. Disa nga idete se si mund te kontribuojme ne ruajtjen e mjedisitjane: Qytetaret mund te ecin ne vend te perdorimit te automjetit; Kursimi i energjise elektrike duke fikur dritat ne hapesirat qe nuk i shfrytezojme; Perdorimi i qeseve te letres ose te teksilit ne vend te qeseve te plastikes; Mbjellja e pemeve ne kopsht qe te kemi ajer me te paster; Hedhja e mbeturinave vetem ne vendet e caktuara per mbeturina; Ruajta dhe kujdesi i flores dhe faunes ne mjedisin ku jetojme.
4.6 Krijimi i publikimeve pir vetidijisimin e ruajtjes si mjedisit Duke perdorur programin per perpunim te tekstit pergatitni poster per thirrje sensibilizuese per ruajtjen e mjedisit. Disa nga veprimet qe nxenesit mund te ndermarrin jane: Mendo sot qe te kesh nje te ardhme me te mire! Mjedisi eshte gjysma e jetes sone. Ajri i paster per jete te shendetshme dhe te gjate! Nje Ilambe me pak - me shume energji! Te shpenzosh me pak leter do te thote te kesh me shume pyje dhe oksigjen! Mbillni nje peme per nje bote me te gjelber! Respekto ndarjen e mbeturinave sipas shportave te shenuara! 4.7 Planifikimi dhe realizimi i aktiviteteve me komunitetin pir teknologji Teknologjia e avancuar po transformon pothuajse C;do aspekt te jetes sone, ndryshime qe ndodhin me nje ritem qe eshte e veshtire per t'u ndjekur. Gjithkush - punetore, studente, qytetare - duhet te fitojne aftesi te reja dhe te nevojshme per te bere perdorimin e plote te teknologjive te avancuara. Jo vetem qe ka nevoje per aftesi digjitale, por kjo duhet pothuajse ne te gjitha punet. Gjithkush ka nevoje per te pakten disa aftesi themelore digjitale ne menyren sijetojme, mesojme, komunikojme dhe marrim pjese ne shoqeri. Zhvillimi i teknologjise digjitale eshte pra me rendesi per te siguruar qe te rinjte te mund te marrin pjese ne shoqeri online, duke perdorur mediet digjitale per te permbushur detyren e tyre qytetare, dhe se ata mund te perfitojne plotesisht nga potenciali i fuqizimit te teknologjise. Per te promovuar vendosjen dhe funksionimin e perdorimit dhe ndikimit te teknologjise ne shoqeri, organizoni nje program artistik edukativ i cili do te perfshinte: Ekpozite arti me objekte dhe dizajne te bera nga materia let ricikluese, si dhe postere me tema mjedisore; Video-filma te krijuar nga vete nxenesit ku theksohet perdorimi dhe ndikimi i teknologjive te reja ne shoqeri; Demonstrim te sistemeve te riciklimit per materialet ricikluese te implementuara nga klasa; Drame te shkurter, me role te ndryshme lidhur me ndikimin e teknologjise ne mjedis dhe shoqeri nga vete nxenesit.
STRUKTURA, MEKANIZMAT, FORCAT DHE ENERGllA 5.1 Ndarja e stru ktu rave 5.1.1 Strukturat e ngurta (masive) 5.1.2 Strukturat kornize 5.1.3 Strukturat guaske 5.1.4 Strukturat e kombinuara 5.2 Forca e materialeve gjate perdorimit 5.3 Krijimi i levave, makinave te thjeshta 5.3.1 Makinat e thjeshta 5.3.2 Klasifikimi i levave 5.3.3 Makinat e thjeshta - rrjedhime te leves 5.3.3.1 C;ikriku 5.3.3.2 Makina e thjeshte baze, rrafshi i pjerret dhe makinat qe rrjedhin prej tij 5.3.3.3 Pyka 5.3.3.4 Vi d h a 5.4 Transmetuesit mekanike 5.5 Pajisjet hidraulike dhe pneumatike 5.5.1 Puna e sistemit te thjeshte hidraulik 5.5.2 Puna e sistemit te thjeshte pneumatik 5.6 Perdorimi i burimeve te thjeshta te energjise elektrike 5.6.1 Klasifikimi i burimeve te energjise elektrike 5.6.2 Elementet e qarkut elektrik 5.6.3 Puna e motorit 5.6.4 Rryma alternative dhe e vazhduar 5.6.5 Analiza e punes se c;elesave 5.7 Pajisjet elektrike dhe elektronike qe perdoren ne jeten e perditshme
STRUKTURA, MEKANIZMAT, FORCAT DHE ENERGllA Strukturat jane objekte qe kane madhesi dhe forme te caktuar, qe sherbejne per qellime dhe funksione te caktuara. Strukturat ndertohen per te bartur forcat qe veprojne mbi to. Mekanizmi perdor ose krijon levizje dhe perbehet nga nje ose disa makina te thjeshta (p.sh., leva, rrotulla, vidha) qe kryejne nje funksion te vec;ante. Strukturat dhe mekanizmat mund te kombinohen ne nje sistem, i cili eshte nje grup i pjeseve te lidhura, veprimi i te cilave kontrollohet ne menyra te vec;anta - per shembull, sistemi i frenave ne nje bic;iklete apo makine, sistemi elektrik ne nje shtepi etj. 5.1 Ndarja e strukturave Strukturat mund te jene natyrale (qe nuk jane punuar nga njeriu) siC; jane: pishat, vezet, rrjeta e marimanges etj., dhe te punuara nga njeriu siC; jane: automobili, aeroplani, shtepia, urat, karriget etj. Te gjitha strukturat kane se paku nje funksion kryesor, qe eshte detyra apo qellimi qe ate jane ndertuar per te kryer. Urat sherbejne per nje funksion (Iidhin dy zona te ndara nga nje lume ose hendek), ndersa shtepite sherbejne per njefunksion tjeter (duke i mbajtur njerezit ne nje ambient te ngrohte dhe te rehatshem). Strukturat gjithashtu mund te klasifikohen ne baze te formes qe mund te jete: e ngurte, kornize ose guaske. Strukturat me komplekse jane kombinimet e ketyre tri formave. Secila prej ketyre formave mund te perballoje ngarkesa te ndryshme. Dizajnuesit duhet t'i marrin parasysh ngarkesat qe strukturat do t'i perballojne, para se te mund te vendosin se cilat forma duhen perdorur. 69
5.1.1 Strukturat e ngurta (masive) Diga e betonit, shtylla telefonike prej druri dhe statuja prej mermerijane te gjitha struktura te forta. Sruktura e ngurte eshte e qendrueshme, duke perdorur materiale te forta ndertimi per te perballuar ngarkesat. Strukturat e medha, zakonisht jane te forta dhe kane nje mase te mad he. Diga ne fig. 5.1 eshte bere prej betoni qe eshte shume e trashe ne pjesen e poshtme, ku forcat e ngarkeses se ujit jane te medha. Nje strukture e tille e bere mire mund te sherbeje per nje kohe shume te gjate. Fig.S.l. Diga ne hidrocentralin e Fierzes, Shqiperi. 5.1.2 Strukturat kornizi Strukturat kornize perdorin nje rrjete, ose skelet, te materialeve qe mbeshtesin njera-tjetren. Skeleti i trupit tuaj eshte nje strukture kornize (fig. 5.2). Shembuj te tjere jane rrjeta e portierit, rrjeti i marimanges, vin<;:i, ndertesa prej trareve te drurit ose <;:elikut dhe rrjeti i trareve prej <;:eliku qe mbajne nje ure (fig. 5.3). Strukturat e kornizes mund te jene shume te forta nese pjeset e tyre mbeshtesin njera-tjetren dhe ndihmojne t'i rezistojne forcave.
5.1.3 Strukturat guaski Struktura guaske eshte nje strukture me nje forme te zbrazet, te lakuar. Sqepi i shpendit, kutia per kepuce, vezet dhe helmeta e bi<;:ikletes (fig. 5.4) jane te gjitha struktura guaske. Strukturat guaske mund te jene shume te lehta, por megjithate perballojne shume force dhe jane te ngurta (fig. 5.5). Fig. 5.4. Helmeta e bi<;:ikletes. Fig. 5.5. Shtepia e operes, Sidnej, Australi. 5.1.4 5trukturat e kombinuara Skeleti i njeriut eshte nje kornize e eshtrave qe mban muskujt, tetivat dhe ligamentet. Kafka eshte e lakuar, e nderlikuar dhe e zbrazet si nje strukture guaske. Femuri, i vendosur ne kofshe, mund te konsiderohet nje strukture e ngurte. Trupi i njeriut eshte nje strukture e kombinuar qe permban perberes te ndryshem te ngurte, kornize dhe guaske. Shumica e strukturave jane struktura te kombinuara. Shtepite dhe shume ndertesa te tjera, kane nje themel te forte. Ato gjithashtu kane nje kornize prej druri ose metali qe bart nje guaske prej tullave, betonit, drurit ose metalit (fig. 5.6). Strukturat e tjera te kombinuara perfshijne veturen (sistemi i varjes, karroca prej metali etj., fig. 5.7) disa ura (skelet e ngurta dhe skelet e kornizes se <;:elikut) etj. Fig. 5.6. Biblioteka Kombetare ne Prishtine, Kosove. Fig. 5.7. Makina e tipit Golf.
., • PYETlE C;ka eshte struktura? Permendni tre shembuj te strukturave. Pse njerezit e marrin parasysh formen e struktures gjate procesit te dizajnimit? Pershkruani formen dhe funksionin kryesorte ketyre stru ktu rave: riketa e pingpongut, c;adra, shenja STOP. Pergjigju ne pyetjet e parashtruara lidhur me ndarjen e strukturave (FIe tore pune). 5.2 Forca e materialeve gjati pirdorimit Forca paraqet terheqjen ose shtypjen qe tenton ta zhvendose ose ndryshoje formen. Njesia matese per forcen eshte Njutoni (N). Nje Njuton paraqet madhesine e forces qe nevojitet per te bartur masen prej 100 g. Forcat mund te jene statike ose dinamike. Ekzistojne gjashte tipe kryesore te forcave qe veprojne ne menyra te ndryshme mbi struktura, sic;jane: urat, karriget, ndertesat ose c;faredo strukture: 1. Forea ne terheqje; 2. Forea ne shtypje; 3. Forea ne perkulje; 4. Forea ne prerje; 5. Forea eentrifugale; 6 . Forea ne perdredhje.
Forca ne terheqje eshte ajo force te tenton ta terheqe apo ta zgjase materialin apo strukturen. Forca ne shtypje eshte forca qe vepron jashte materialit, por tenton qe ta shtype ate. Forca ne perkulje eshte forca e cila e perkul ose e lakon materialin. Forca ne prerje sherben qe te preje objektin ne dy pjese. Forca ne perdredhje eshte forca qe tenton ta perdredhe materialin ose objektin. Forca centrifugale sherben per te rrotulluar objektin. Pergjigju ne pyetjet e parashtruara lidhur me lIojin e forces (Fletore pune).
5.3 Krijimi i levave, makinave ti thjeshta Zhvillimi i teknologjise lidhet ngushte me krijimin e makinave, mekanizmave dhe pajisjeve. Dime qe makinat, pajisjet dhe veglat jane mjete te punes qe shfrytezojne energji, e cila duhet te komandohet. Sot ekzistojne kuptime te ndryshme per fjalen makine ose mekanizem, porse ne forme te pergjithesuar duhet kuptuar nje pajisje e krijuar nga njeriu per te shfrytezuar ligjet e natyres me qellim qe te lehtesoje punen e tij fizike dhe mendore, te rrise rendimentin e punes, duke zevendesuar plotesisht ose pjeserisht punen e njeriut gjate kryerjes se nje procesi te caktuar. Makinat perbehen nga nje teresi pjesesh ose elementesh te lidhura, te cilat nderveprojne me njera - tjetren, per te realizuar qellimin e perbashket: komandimin efuqise mekanike, perte kryer punen perte cilen jane ndertuar. 5.3.1 Makinat e thjeshta Makinat e thjeshta jane vegla ose pajisje qe na ndihmojne ta kryejme nje pune me lehteduke perdorurforcen neto. Ekzistojneshume menyra se si makinat e thjeshta na ndihmojne neve. Ato neve na mundesojne qe me force te vogel (ne hyrje) te perftojme force te madhe (ne dalje). Raporti i forces ne dalje ndaj forces ne hyrje paraqet perfitimin mekanik (punen e dobishme) te nje makine te thjeshte. Makinat e thjeshta ndahen ne dy grupe baze: ne leva dhe rrafsh te pjerret. Nga leva rrjedhin rrotullat (makarate), c;ikriku, ndersa nga rrafshi i pjerret pyka dhe vidha (fig. 5.8). LEVA RROTULLA (MAKARAlA) ~IKRIKU VIDHA Fig. 5.8. Ndarja e makinave te thjeshta.
5.3.2 Klasifikimi i levave Leva eshte nje makine e thjeshte, qe perbehet prej ne trupi te forte qe rrotullohet rreth nje pike mbeshtetese ose boshti nen veprimin e forces. Dallojme tri Iloje levash. Leva e lIojit te pare eshte nese pi ka mbeshtetese gjendet ne mes te forces aktive dhe forces rezistuese (ngarkeses) (fig. 5.9). Nga fig. 5.9 shihet se ngarkesa eshte me e madhe afer pikes mbeshtetese se forces aktive. Drejtimi i forces aktive dhe i ngarkeses eshte i ndryshem. Shembull zbatimi kemi ngritjen e gurit me shufer te drejte. Te leva e lIojit te dyte ngarkesa eshte ne mes forces aktive dhe pikes mbeshtetese (fig. 5.10). Shembull zbatimi eshte karroca perte bartur materiale te ndryshme, ku shihet se forca rezistuese (ngarkesa) eshte me afer rrotesse dorezavete karroces (forces aktive). Drejtimi i forces rezistuese eshte i njejte me drejtimin e forces aktive. Te leva e lIojit te trete forca aktive zbatohet ndermjet forces rezistuese (ngarkeses) dhe pikes mbeshtetese (fig. 5.11). Ketu, drejtimi i zhvendosjes se forces aktive dhe ngarkeses eshte i njejte. Shembull zbatimi kemi ngritjen e peshes me krahun e njeriut. Ng.ukesa Fig. 5.9. Leva e Ilojit te pare Pika mbeshtetese Fig. 5.10. Leva e Ilojit te dyte. Forca aktive Pika mbeshtetese Ngarkesa Fig. 5.11. Leva e Ilojit te trete.
., • PYETJE DHE DISKUTIME 1. C;'lloj leve jane makinat e thjeshta te figurave te meposhtme (fig. 5.12)? Fig. 5.12. Veglat shtepiake. Ngarkesa Pika Forca aktive mbeshtetese Pika mbeshtetese a) c;:elesi i shishes b) pinceta c) gersheret <;) lopata d) <;ekani ~ DETYRA 1. Ne figuren 5.13 eshte dhene nje shembull i zbatimit te leves se Ilojit te pare. Te Ilogaritet forca F2, ne menyre qe te arrihet drejtpeshim ndermjet ketyre dy personave. Te njohura jane forca Fl = 600 N, si dhe distancat d1 = 1 m, d2 = 2m.
~ DETYRA 2. Per te ngritur me krahe nje arke me mase 15 kg, duhet perdorur nje force muskulore prej 150 N. Pse nevojitet nje force me e vogel ne karroce (fig. 5.14)? ~ DETYRA 3. Nese provojme qe te ngnslm nje karrige me krahe te mbledhur, ate do ta bejme me lehtesi, ndersa nese i mbajme krahet e hapur, nuk do te mund ta ngrisim (fig. 5.15). Perse ndodh kjo? Krijoni leven, makinat e thjeshta nepermjet materialeve qe gjenden ne klase (Fletore pune). Fig. 5.13. Leva e Ilojit te pare (Iuhatesja). Fig. 5.14. Leva e Ilojit te dyte (karroca). Fig. 5.15. Leva e Ilojit te trete (krahu i dores).
5.3.3 Makinat e thjeshta - rrjedhime te leves Rrotulla e paJevizshme eshte nje makine e thjeshte, e formuar nga nje disk qe rrotullohet rreth nje aksi te fiksuar ne pjesen e siperme. Disku ka ne rrethine nje kanal, ku rreshqet lehtesisht nje litar (fig. 5.16). Tek rrotulla e palevizshme nuk kemi perfitim mekanik pasi forca aktive (100 N) eshte e barabarte ngarkesen (100 N), porvetem ndryshon drejtimin (100 N). Kjo punon sipas parimit te leves se Ilojit te pare. Punetori me lehte mund te ngrise ngarkesen, nese zbaton forcen aktive te drejtuar nga poshte sesa nga lart, meqe vete pesha e trupit te punetorit ndihmon ngritjen e ngarkeses. Rrotulla e Jevizshme ne kete pajisje, litari qe mban rrotullen e levizshme kalon ne nje rrotull te palevizshme (fig. 5.17). Ne kete rast, forca aktive (50 N) eshte e barabarte me gjysmen e ngarkeses qe bartet (100 N). Mirepo, zhvendosja e forces aktive eshte dy here me e madhe se zhvendosja e ngarkeses. SON Fig. 5.17. Makaraja e levizshme. SON
., • PYETJE DHE DISKUTIME 1. Pse sherbejne rrotulla e levizshme dhe e palevizshme ne nje nje makine te thjeshte? 2. Ku qendron leverdia e perdorimit te rrotulles se levizshme? Po e rrotulles se pa levizsh me? 5.3.3.1 ~ikriku Makina e thjeshte e ketij Iloji eshte e perbere prej nje boshti me rreze r ne te cilin eshte i mbeshtjelle litari, njeri skaj i te cilit eshte i perforcuar per rrotullen me rreze R, kurse ne tjetrin varet ngarkesa (fig. 5.18). Forca aktive vepron ne rrotull qe eshte pingule ne bosht, per shkak te se ciles shkaktohet rrotullimi i cilindrit e me kete edhe mbeshtjellja e litarit dhe ngritja e ngarkeses. boshti Fig. 5.18. <:;ikriku .
5.3.3.2 Makina e thjeshti bazi, rrafshi i pjerrit dhe makinat qi rrjedhin prej tij Rrafshi i pjerret eshte C;do rrafsh i cili me rrafshin horizontal mbyll ndonje kend. Ai sherben per ngritjen ose zbritjen e ngarkeses me force aktive me te vogel (fig. 5.19). Ne qofte se, forca aktive F eshte paralele me rrafshin e pjerret, atehere kemi: F = G*(H/L) Prej kendej shohim se forca aktive F eshte per aq me e vogel sa me e vogel te jete lartesia H dhe sa me e madhe te jete gjatesia e rrafshit te pjerret L. 5.3.3.3 Pyka Pyka eshte nje trup ne forme te prizmit trifaqesor me prerje terthore te nje ose dy trekendeshave kenddrejte. Prandaj, dallojme dy Iloje pykash: te njefishta dhe te dyfishta (fig. 5.20). Pyka eshte nje rrafsh i pjerret ose dy rrafshe te pjerreta qe lid hen ndermjet vete me bazat e tyre. Pykat sherbejne per shtrengimin e dy pjeseve, bashkimin e detaleve, si vegel prerese, c;a rese etj. rrafshi i pjerrte
., • PYETJE DHE DISKUTIME 1. A eshte i leverdishem rrafshi i pjerret ne qofte se L < H? 5.3.3.4 Vidha #,cilindri rrafshi i kapaku Fig. 5.21. Vidha dhe perdorimi i saj. Vidha eshte nje rrafsh i pjerret i mbeshtjelle rreth nje cilindri ose koni (fig. 5.21). Nese ne anen e brendshme te cilindrit te zbrazet c;elet lugu me prerje terthore te njejte, fitohet dadoja. Vidha hyn ne dado (fig. 5.22 a , b) dhe del prej saj sipas kahut te rrotullimit dhe helika e vidhes rreshqet lugut te dados (fig. 5.23). Diametri i vidhes dhe i dados (D) duhet te jene te barabarte . ti~)))})))}»})))J.))))); :(1) a) b) Fig. 5.22. Vidha dhe dadoja.
5.4 Transmetuesit mekaniki Transmetuesit mekanike jane pjese te sistemeve makinerike qe sherbejne per te bartur fuqine nga makina levizese (motori) deri te makina punuese ose vegla e punes. Gjate kesaj bartjeje behet ndryshimi i parametrave te fuqise dhe shpejtesive kendore. Transmetuesit mekanike ndahen ne kater grupe kryesore (fig. 5.24). TRANSMETUESIT ME FRIKSION TRANSMETUESIT ME RROTA TIE DHIEMBIEZUARA TRANSMETUESIT ME RRIPA TRANSMETUESIT ME ZINXHIRIE Fig. 5.24. Llojet e transmetuesve mekanike. Te transmetuesit me friksion (fig. 5.25) dhe me rripa (fig. 5.26), fuqia bartet me ferkim, kurse te ata me rrota te dhembezuara dhe me zinxhire fuqia bartet me dhembe (fig. 5.27). Fig. 5.25. Transmetuesi me friksion Fig. 5.26. Transmetuesi me rripa.
Fig. 5.27. Transmetuesi me zinxhire. Fig. 5.28. Zbatimi i dhembezoreve te motori. Transmetuesit me rrota te dhembezuara (me dhembezore) paraqesin grupin me te madh te transmetuesve mekanike. Ata kane gjetur perdorim te gjere, duke filluar nga oret, instrumentet matese, deri te makinat me dimensione te ndryshme (fig. 5.28). Format dhe konstruksionet e transmetuesve me dhembezore dhe pjeseve te tyre jane te ndryshme. ., • PYETJE DHE DISKUTIME 1. Tregoni dallimet ndermjet transmetuesve me rrota te dhembezuara dhe transmetuesve me friksion. Forma e rrotave te dhembezuara va ret nga pozita e boshteve ne mes vete. Ne baze te pozites se boshteve, dhembezoret ndahen ne: cilindrike (boshte paralele), konike (boshte te kryqezuara) dhe hiperboloidale (boshte te kithura) (fig. 5.29). CILINDRIKIE (BOSHTE PARALELE) KONIKIE (BOSHTE TIE KRYZIEZUARA) HIPREBOLOIDALIE (BOSHTE TIE KITHURA) Fig. 5.29. Ndarja e dhembezoreve sipas pozites se boshteve .
C;ifti i dhembezoreve perbehet prej dy rrotave te dhembezuara, dhembet e te cilave me kontaktim te njepasnjeshem ne mes vete me ingranim, e bejne bartjen e levizjes nga njeri bosht ne tjetrin. Te C;ifti i dhembezoreve kemi dhembezorin udhezues 1 dhe te udhezuar 2 (fig. 5.30). Fig. 5.30. <:;ifti i dhembezoreve cilindrike. Raporti i transmisionit paraqitet si heres ndermjet numrit te dhembeve te dhembezorit te udhezuar dhe atij udhezues ose me heresin ndermjet numrit te rrotullimeve te dhembezorit udhezues dhe atij te ud hezua r, pra:
5.5 Pajisjet hidraulike dhe pneumatike Krahas pajisjeve mekanike, elektrike, edhe pajisjet hidraulike dhe pneumatike kane gjetur perdorim te madh ne praktike. Detyre e pajisjeve hidraulike eshte qe energjine mekanike ta shnderrojne ne energji hidraulike, me te cilen kryhet nje pune. Pajisjet hidraulike kane perparesi perdorimi sepse kane dimensione te vogla ne krahasim me fuqine e tyre, jane me te sigurta dhe kane afat sherbimi me te gjate. Ndersa mangesite jane se fluidi punues varet nga temperaturat e jashtme si dhe mirembajtja e pastertise se fluidit. Pajisjet hidraulike sot kane gjetur perdorim te makinat e ndryshme ne ndertimtari, bujqesi, aviacion, xehtari etj. Pjeset perberese te pajisjeve hidraulike jane: pompa, shperndaresit dhe valvolat, hidromotori dhe hidrocilindri, tubat, filtrat, ftohesit, ngrohesit, rezervuari dhe akumulatori. Fluidet jane pjese perberese te pajisjeve hidraulike qe dallohen nga trupat e ngurte sepse lidhja ndermjet molekulave eshte me e dobet. Per shkak te levizjes se lehte dhe peshes vet jake, fluidet marrin formen e enes ne te cilen gjenden. Fluidet shume pak ngjeshen, prandaj ne shumicen e rasteve ne praktike merren si te pangjeshur. Viskoziteti ose ferkimi i brendshem eshte rezistenca e levizjes se fluidit per shkak te ferkimit ndermjet pjeseve te fluidit dhe te ferkimit ndermjet pjeseve te fluidit dhe mureve te enes. Ne fig. 5.31 eshte paraqitur veprimi i forces se jashtme Fl , e cila vepron ne fluidin e mbyllur ne ene. F. Siperfaqja A. Fig. 5.31. Pamja e pergjithshme dhe skematike e nje leve hidraulike. Veprimi iforcessejashtmeshkakton paraqitjen eforcavete brendshme, perkatesisht presionin Pl' i cili i kundervihet forcave te jashtme dhe vepron ne te gjitha anet. Presioni te pistoni hyres eshte i barabarte me:
Pasi presioni ne fluid eshte i barabarte ne te gjitha drejtimet, ku presioni ne pistonin dales me siperfaqe me te madhe dhe force dalese me i madhe do te jete i barabarte me: Atehere, me krahasimin e ketyre madhesive del se Pl= P2 = p, andaj: Me zhvendosjen e pistonit hyres per madhesine hl qe pershkruan vellimin V1 = Ahl' njekohesisht do te zhvendoset edhe pistoni dales qe pershkruan vellimin: Pasi vellimet V1 dhe V2 jane te barabarta, atehere zhvendosjet e plStonave rrine ne perpjesetim te zhdrejte: Valvola rregulluese sherben per rregullimin e presionit ne pajisjen hidraulike.
5.5.1 Puna e sistemit ti thjeshti hidraulik Ne skemen funksionale eshte paraqitur perberja dhe menyra e punes se pajisjes hidraulike qe perdoret ne makina (fig. 5.32). Komponentet hidraulike jane te lidhur me tuba. Te gjithe komponentet paraqiten me simbole sipas standardeve te caktuara. Pjeset perberese te kesaj pajisjeje jane: 1 - pompa, 2- rezervuari, 3 - cilindri punues, 4 - pistoni, 5 - pistoneta, 6 - shperndaresi, 7 -tubi ne thithje, 8 -tubi ne shtytje, 9 -leva, 10 - filtri, 11-valvola, A dhe B - pozitat e cilindrit punues, dhe T - tubi kthyes ne rezervua r. Te kjo pajisje hidraulike pompa (1) thith fluidin punues nga rezervuari (2) dhe e shtyn neper tubin shtytes deri te shperndaresi (6) dhe cilindri punues (3). Drejtimin e levizjes se pistonit (4) dhe pistonetes (5) te cilindrit punues (3) e percakton shperndaresi (6) permes aktivizimit me leven (9). 3,
5.5.2 Puna e sistemit ti thjeshti pneumatik Pajisjet pneumatike bejne shnderrimin e energjise mekanike ne energji pneumatike, e pastaj me energji pneumatike bejne pune te caktuar. Pajisja pneumatike perbehet nga kompresori, grupi per pergatitje te ajrit, komponentet per rregullim, elementet lidhese dhe ate ekzekutuese. Nepermjet elementeve lidhese, rregulluese dhe pjeseve te tjera, energjia pneumatike arrin deri te pjeset ekzekutuese - motoret pneumatike, ku perseri shnderrohet ne energji mekanike, me te cilen kryhet nje pune e caktuar. Pajisjet pneumatike shfrytezojne kryesisht ajrin si fluid pune, i cili eshte pa para dhe ka mjaft ne natyre, dhe i cili nen presion lehte transportohet permes tubave. Edhe pajisjet pneumatike kane gjetur perdorim te gjere ne makina te ndryshme. Ne fig. 5.38 eshte paraqitur vegla per shtypje ose stampim. Pjeset e pajisjes pneumatike jane shperndaresit e ndryshem pneumatike dhe cilindri. Me cilindrin pneumatik rregullohet nga dy pozicione, ne menyre qe pistoni te zhvendoset ne pozicionin "+" kur pistoneta zgjatet, dhe nga pozicioni tjeter kur pistoni zhvendoset ne pozicionin "_", atehere pistoneta terh iqet. ., • PYETJE DHE DETYRA 1. Krahasoni pajisjet hidraulike me pajisjet mekanike. 2. Ne <;:ka bazohen pajisjet hidraulike? 3. Cili eshte parimi i punes se pajisjes hidraulike? 4. C;ka shfrytezon pajisja pneumatike per fluid pune? Kryeni aktivitete praktike duke paraqitur punen e sistemit te thjeshte hidraulik dhe pneumatik (Fletore pune) .
5.6 Pirdorimi i burimeve ti thjeshta ti energjisi elektrike Burimet e energjise elektrike quhen pajisjet qe mundesojne rrjedhjen e rrymes elektrike drejt konsumatoreve. Keto ndahen ne burimet e tensionit alternativ dhe burimet e tensionit te vazhduar. Burimi me i zakonshem i tensionit alternativ sigurisht eshte instalimi elektrik ne apartament. Energjia elektrike qe ne perdorim ne shtepite tona prodhohet ne centralet elektrike, dhe pastaj transmetohet me linja elektrike deri ne qytetin apo fshatin tone. Me tej kjo me linjat elektrike shperndahet deri ne shtepite tona ku ne e shfrytezojme. Te konsumatoret e vegjel elektrike, pajisjet elektronike, ne automobila elektrike rrymen elektrike e mundesojne bate rite, akumulatoret, celulat diellore, dhe dinamote bic;ikleta. Gjithashtu, ne ne laborator perdorim burimet metension te vogel dhe te parrezikshem sic;jane baterite me tensione te ndryshme. Baterite jane burimet elektrike me te thjeshta te energjise elektrike. Baterite i perdorim per pajisjet elektrike qe barten, si p.sh. te Ilambat e dores, oret, transistoret, kalkulatoret, lodrat dhe ngjashem. Bateria perbehet prej nje apo me shume elementeve (celulave). Celula eshte nje ene e vogel metalike, ne te cilen ka materie perkatese te cilat reagojne ne mes vete, dhe keshtu formohet tensioni elektrik. Me kohe keto materie do te shnderrohen, dhe keshtu bateria do te jete e paperdorshme, pra bateria do te zbrazet. AA AAA Fig. 5.34. Baterite. Tensioni mundeson kalimin e rrymes elektrike neper perc;ues. Tensionin e matim me volt (V), pra volti eshte njesia e tension it. Baterite kane tension te vogel. Vlerat me te shpeshta te tensionit te baterive jane 1,5 V; 4,5 V ,6 V, 9 V dhe 12 V. Per qarkun elektrik te cilin e formojme me bateri, eshte me rendesi se rryma elektrike rrjedh vetem ne nje kahe, prej polit pozitiv (+) kah poli negativ (-). Ndersa, brenda ne bateri rryma rrjedh nga poli negativ (-) kah poli pozitiv (+). Kete rryme e quajme rryme e vazhduar. Rryma elektrike e vazhduar me se shpeshti prodhohet nga akumulatoret (ku behet shnderrimi i energjise kimike ne energji elektrike), celulat diellore (ku behet shnderrimi i energjise se diellit ne energji elektrike), gjeneratoret per rryme te vazhduar (ku behet shnderrimi i energjise mekanike ne energji elektrike) etj.
Burimet ndryshojne nga njeri-tjetri sipas tensionit elektrik. Tensioni zakonisht eshte i shenuar ne burim te energjise elektrike. Ne figuren 5.40 jane treguar tensionet e disa burimeve. Shihet qarte se tensioni eshte shumefishi i numrit 1.5. Bateria buton Sate ria cHinder 3 V ose 1.5 V 1.S V Bat@ria @ rrafshet 4.5 V Akumulatori 12 V Dinamo 6V Fig. 5.35. Llojet e ndryshme te burimeve elektrike. Celula di@lIor@ I.SV Tensioni deri ne 24 V quhet tensioni i ulet dhe nuk eshte i rrezikshem per trupin e njeriut. Burimet me keto tensione quhen burime te tensionit te ulet. Nga 25 V deri ne 1000 V eshte tension i ulet dhe keto tensione mund te jene te rrezikshem per jeten e njeriut. Ky eshte tensioni i cili eshte ne instalimet elektrike neper banesat dhe shtepite tona. Tensionet me te larta se 1000 V perdoren per transmetimin e energjise elektrike me linjat elektrike. ., • PYETJE DHE DISKUTIME 1. Te mblidhen shenimet per burimet e tensionit elektrik dhe te shenohen ne tabele! Emri i burimit Tensioni Burim i Burim i minimal vazhduar vazhduar Bateria per ore elektrike 7.5V + -
5.6.1 Klasifikimi i burimeve ti energjisi elektrike Per prodhimin e energjise elektrike na nevojiten burimet primare te energjise te cilat jane: thengjilli, nafta, gazi natyror, materiet bertha more, uji, era, dielli, biomasa etj. Burimet primare te energjise ndahen ne burimet e riperteritshme dhe ate te pariperteritshme. Ne burimet e riperteritshme bejne pjese: energjia e ujit, eres, diellit, biomasa etj. Ne burimet te pariperteritshme bejne pjese: thengjilli, nafta, gazi natyror, materiet berthamore. Burimet e pariperteritshme do te shpenzohen ne nderkohe. Energjia elektrike per perdorim te gjere ne fabrika, amviseri, transport si dhe ne raste te tjera prodhohet ne centralet elektrike. Ne centra let elektrike rrymen elektrike e prodhon gjeneratori i cili rrotullohet. Ne boshtin e gjeneratorit eshte e lidhur turbina, e ngjashme me nje rrote te madhe uji. Nese turbina dhe keshtu gjeneratori rrotullohet nga energjia e ujit, ne po flasim per hidrocentralin, ndersa nese turbina dhe keshtu gjeneratori rrotullohet nga avull, i cili i godet lopatat nen shtypje te larte, atehere ne po flasim per termocentalin. Hidrocentralet per punen e tyre shfrytezojne energjine e ujit, i cili eshte nje burim i lire i energjise dhe nuk e ndot mjedisin. Termocentralet duhet te te ngrohin sasi te medha te ujit per te prodhuar avullin e kerkuar. Uji mund te nxehet me gaz, qymyr ose me nafte. Keto jane burime energjie relativisht te shtrenjta. Gjeneratoret ne centralet elektrike japin tension disa mije volt. Per te shmangur humbjet e medha gjate transmetimit ne distanca te largeta, me transformator tensioni kthehet ne disa dhjetera mijera volt, dhe pastaj me linja te tensionit te larte dergohet ne qytete me te medha, ku me transformatore shperndares tensioni zvogelohet ne 230 Vi cili pastaj transmetohet deri ne banesat tona.
Menyra e gjenerimit te energjise elektrike me lende djegese si<;: eshte thengjilIi, apo nafta e ndotin mjedisin. Rezervat e thengjillitjane te kufizuara dhe pas nje kohe do te harxhohen. Kjo eshte arsyeja pse shkencetaret kane kohe qe po perpiqen te gjenerojne energji elektrike ne menyra me pak te demshme per mjedisin. Prodhimi i energjise elektrike ne centralet elektrike shpesh lidhet me ndikime te medha ne natyre dhe ne mjedis. Ndertimi i digave, kanaleve rrjedhese dhe liqeneve te akumulimit do te thote ndryshime te medha dhe te qendrueshme ne mjedisin njerezor. Efektetjane te dukshme si ne peizazhin e ndryshuar dhe ne nivelin e ndryshuar te ujerave nentokesore, por ate gjithashtu ndikojne ne karakteristikat e rrjedhes se ujit dhe hapesiren e jeteses perreth lumit. Termocentra let te cilat perdorin qymyrin si lende djegese Termocentrali Kosova B dhe Kosova A), leshojne sasi te medha te perzierjeve te demshme ne mjedis te squfurit, plumbit, karbonit dhe substancave te tjera. Oxhaket e larte ne termocentrale me pajisje te pastrimit te instaluara nuk mund te heqin te gjitha substancat toksike ne tym. Prandaj, pasojat nga kjo ndotje jane afatgjata per mjedisin. Centra let bertha more nuk e ndotin mjedisin, por ate paraqesin rrezik per ndotjen e mjedisit me substanca radioaktive. Per te zvogeluar ndikimet negative ne mjedis, perdoren burimet e tjera si p.sh. energjia kinetike e eres, energjia e ujit, energjia e diellit, uji i nxehte nga nentoka, batica dhe zbatica e ujit te detit, biomasa qe formohet me rastin e kalbjes se materieve organike. Keto burime te energjise jane te perseritshme. Cilesi e perbashket e burimeve te riperteritshme eshte se nuk ndotin mjedisin ose nuk shfrytezojne materiet, te cilat ne te vertete jane te rrezikshme. Per kete po behen perpjekje qe me burime te riperteritshme te zevendesohen sa me shume centralet te cilat perdorin thengjillin ose materiet nukleare, dhe keshtu te zvogelojne ndotjen e mjedisit. Centralet me ere Kushtet per ndertimin e nje centrali te eres eshte rajoni me ere te shpejtesise se caktuar dhe kjo ere te jete e qendrueshme. Kur plotesohen keto kushte, zakonisht vendosen shume turbina me ere ne nje hapesire. Era perfaqeson nje nga burimet me te pastra dhe me te qendrueshme te energjise qe na jep natyra falas (nuk eshte e nevojshme ta blini, si qymyrin, naften, gazin ose lenden radioaktive).
Celulat diellore Celulat diellore jane nje burim i tensionit te vazhduar. Ne celulat diellore energjia e rrezeve te diellit shnderrohet drejtperdrejt ne energji elektrike. Operimi i tyre eshte i kufizuar ne ditet me diell dhe kur drita eshte e madhe. Celulat diellore nUkjane ne gjendje te gjenerojne energji elektrike perfunksionimin e pajisjeve gjate nates ose gjate motit te keq. Kjo eshte arsyeja pse ne zakonisht i shtojme edhe bate rite te cilat do mbushen ne mot me diell, por gjate nates ose ne mot te keq, ata do te japin energji elektrike per pajisjet elektrike. Edhe ne Kosove jane ndertuar shume centrale me celula diellore, te cilat gjenerojne energji elektrike.
Hidrocentrale te vogla rrjedhese Keto hidrocentrale vendosen ne perroskat e stuhishme dhe lumenj te vegjel qe kane nje rrjedhje te vazhdueshme. Nese terreni na lejon, ate mund te vendosen disa sosh radhazi, njera pas tjetres. Per nga struktura e tyre jane te ngjashme me hidrocentralet e medha, por ate jane me me fuqi te vogel. 5.6.2 Elementet e qarkut elektrik Qarku elektrik. Perc;uesit dhe izolatoret Per te dhene drite Ilamba e dores ajo duhet te lidhet me bateri. Nje per<;:ues duhet te shkoje nga njeri skaj i baterise ne cilindo skaj te po<;:it. Ndersa skaji tjeter i po<;:it me per<;:ues duhet te lidhet per skajin tjeter te baterise. Ne kete rast pershkruhet rruga e cila ka formen e qarkut. Keshtu formohet qarku elektrik. Qarku elektrik duhet te perbehet nga burimi i elektroneve dhe rruga qe elektronet te rrjedhin nga burimi dhe te kthehen ne kete burim. Fig. 5.41. Qarku elektrik.
Gjithashtu edhe te gjitha pajisjet elektrike jane te lidhur me burimin nepermjet dytelave-perc;uesve. Llambadari i tavolines formon qarkun elektrik permes <;:elesit, njejte si te Ilamba e dores. Pajisjet elektrike i ky<;:im ne rrjetin elektrik permes pajisjes per ky<;:je - prizes. Ne prize prane dy pikave per lidhje kemi edhe nyjat e tokes. Keto dy nyjajane te lidhura per shiritin metalik, i cili eshte i futur ne toke. Keshtu, keto nyja metalike jane te tokezuara. eto~s Fig. 5.42. Priza elektrike. Per punen e nxehesit te hekurosesi, mjaftojne dy per<;:ues per ky<;:jen e qarkut elektrik. Shtepiza e hekurosesit, eshte e lidhur me per<;:uesin e trete, me ngjyre te verdhe-gjelber, i cili permes nyjave te prizes lidhet me token. Nese hekurosesi prishet, dhe nese vjen deri te prekja ne mes te per<;:uesit dhe shtepizes se hekurosesit, atehere rryma elektrike do te rrjedhe neper per<;:uesin e trete deri ne toke, dhe jo neper trupin tone. Njekohesisht <;:elesi mbrojtes do te shky<;:et ose siguresa do te shkrihet dhe keshtu do te nderpritet qarku elektrik, dhe do te menjanohet rreziku. Disa materiale kane ve<;:ori qe te per<;:ojne rrymen elektrike. Keto materiale me se shpeshti jane meta let. Nese ne qarkun elektrik ne vend te nje per<;:uesi do te vendoset nje pjese nga materiali plastik, qelqi, ose goma, Ilamba nuk do te ndri<;:oje. Materialet te cilat e per<;:ojne rrymen elektrike i quajme perc;ues, ndersa materialet te cilat nuk e per<;:ojne rrymen elektrike quhen izolatore. Per shkak te joper<;:ueshmerise se tyre elektrike, izolatoret perdoren per prodhimin e prizave, <;:elesave, izolimin e per<;:uesve ne kabllo etj. Mjetet e perdorura nga ana e elektricisteve duhen gjithashtu, te kene mbajteset te izoluara mire. Pen;uesit dhe izolatoret me te zakonshem perc;uesit izolatoret ari goma argjendi bakeliti alumini c;eliku materialet plastike
Ne qarkun elektrik per nderprerjen e te ndric;uarit te poc;it vendoset c;elesi. Me c;eles behet kyc;ja dhe nderprerja e qarkut elektrik ose vendoset rrjedhja dhe nderprerja e rrymes elektrike. Keshtu, me c;eles rregullojme rrjedhjen e rrymen elektrike neper qark. Per tregimin e qarqeve elektrike perdoren simbolet elektroteknike. Paraqitja grafike e qarqeve elektrike behet permes skemave elektrike. Simbolet dhe skemat si mjete per komunikim ne elektroteknike jane te rendesishme pasi ate jane aprovuar nga profesionistet ne bote. Disa nga simbolet qe perdoren per vizatimin e qarqeve elektrike jane dhene ne Figuren 5.43. -- Per<;uesi y Priza me tokezim + - ~I- Bateria y Priza pa tokezim 0 Po<;a elektrike -0- Burimi i tensionit te vazhduar ~¢-- <;elesi njepolar -e- Burimi i tensionit alternativ ~ <;elesi alternativ ® Motori c-- Ne qarkun elektrik per fikjen e poc;it elektrik vendoset c;elesi. Me c;eles behet kyc;ja apo ndezja e poc;it si dhe shkyc;ja e qarkut elektrik apo fikja e poc;it. Me c;eles behet kyc;ja apo vendoset rrjedhja e rrymes elektrike dhe nderprerja e qarkut elektrik apo nderprerja e rrymes elektrike. Keshtu, me c;eles rregullojme rrjedhjen e rrymen elektrike neper qark. Ne Figuren 5.44 eshte treguar pamja e jashtme dhe e brendshme e c;elesit. Fig. 5.44. Pamja ejashtme dhe e brendshme e <;:elesit.
C;elesi njepolesh kyc; qarkun elektrik duke shtypur elementin e kontaktit (apo kontaktin). Per instalimet elektrike ne banese, ne perdorim c;elesin njepolesh i cili perbehet prej nje Ilozi qe leviz lart-poshte. Keta c;elesa perdoren per ndezjen e Ilambave apo shpenzuesve te tjere. C;elesat alternativ perdoren per ndric;imin e hapesirave te medha (siC; jane korridoret e shkollave), te cilet mundesojne ndezjen e Ilambave ne njeren ane te korridorit dhe fikjen ne anen tjeter dhe anasjelltas. C;elesat alternativ sigurisht se nuk perdoren vetem per ndric;im te korridoreve dhe shkalleve. Keta c;elesa perdoren te motoc;ikletat ku mund te ndizen dritat e shkurta dhe te gjata. Fig. 5.45. <:;elesi alternativ.
5.6.3 Puna e motorit Ne shume pajisje dhe makina, pjeset e tyre levizin ose drejt ose rrotullohen. Keto levizje me se shpeshti behen me ndihmen e motorit. Me fjalen motor, ne pa qellim mendojme per motorin e nje makine automobili apo motoc;iklete. Ka nje sere motoresh qe dallohen sipas konstruksionit, menyres se operimit dhe Ilojit te energjise me te cilen ngiten. Para se te njihej nafta si lende djegese jane perdorur motoret me uje dhe me ere (rrota te ndryshme te ujit, mullinjte e eres). Per nje kohe te gjate, eshte perdor motori me avull, i cili per shkak se ka efic;ience te ulet eshte zevendesuar me motore me djegie te brendshme ( motoret me benzine, motoret me nafte), e qe sot i perdorim per ngasjen e mjeteve te transportit dhe makinerive te punes. Per shkak se kane ndotje shume te ulet, me se shumti perdoren motoret qe i ve ne levizje energjia elektrike. Keta i quajme elektromotore. Elektromotoretjane makina elektrike te cilat bejne shnderrimin e energjise elektrike ne energji mekanike. Fig. 5.46. Elektromotori. Sot ne motoret elektrike i kemi gjithkund rreth nesh, i ngasin lokomotivat, pajisjet shtepiake, makinat ne fabrika, ashensoret ne ndertesat, ata gjithashtu mund te gjenden ne kompjutere etj. Elektromotoret kane peshe me te vogel se motoret e tjere, jane me ekonomike, me te qete ne pune, vihen lehte ne levizje, nUkjane ndotes te mjedisit dhe jane me te sakte. Keshtu humbjet e energjise jane me te vogla dhe keto makina kane shkalle te larte te shfrytezimit.
Sipas madhesise dhe fuqise se tyre ata i pershtaten seciles pajisje dhe aparati. Fuqia e elektromotorit shenohet ne tabelen (pllaken) e perforcuar ne shtepizen e seciles pajisje elektrike. Kjo fuqi jepet ne vat (W). Elektromotori ve ne levizje makinen per shpim Elektromotoret sipas Ilojit te rrymes te cilen e shfrytezojne i ndajme ne elektromotore te rrymes se vazhduar dhe elektromotore te rrymes alternative. Nese pajisja furnizohet nga bateria, per kete pajisje nevojitet elektromotori me rryme te vazhduar. Per rrotullimin e aparateve (mikserit, thareses etj) do te perdoret elektromotori me rryme alternative. 5.6.4 Rryma alternative dhe e vazhduar Shpenzuesit e ndryshem te energjise elektrike qe ne i perdorim ne jeten e perditshme per punen e tyre shpenzojne rrymen alternative. Energjia elektrike e rrymes alternative merret ne prizat elektrike te cilat i kemi te instaluara ne shtepite tona. Energjia elektrike qe ne e perdorim prodhohet ne centralet elektrike. Rryma elektrike alternative prodhohet ne gjeneratoret e rrymes alternative ne centra let elektrike. Ne gjenerator behet shnderrimi i energjise mekanike, potencialit te ujit dhe te eres ne energji elektrike.
Gjeneratorin ne central eve ne levizje turbina e cila mund te jete me avull, uje ose ere. Ne termocentral avulli per ngasjen e turbines me avull fitohet me djegien e thengjillit naftes, gazit natyror etj. Ne hidrocentral, per venie ne levizje te turbines, perdoret renia e ujit nga lartesi ose potenciali i ujit. Gjithashtu, si burim i thjeshte i energjise elektrike eshte edhe dinamo. Dinamo eshte pjese e domosdoshme e bic;ikletes. Nese deshirojme qe Ilamba e bic;ikletes te na ndric;oje rrugen, atehere mbeshtesim rroten e dinamos ne gomen e rrotes se bic;ikletes. Rrotullimi i rrotes se bic;ikletes transmetohet ne rroten e dinamos. Ne te rrotullohet magneti i cili ne skajet perc;uese formon tension. Nese bic;ikleten e ngasim shpejt, atehere edhe magneti i dinamos rrotullohet shpejt, dhe Ilamba do te ndric;on me shume. Te qarku elektrik ne bic;iklete eshte karakteristike se rryma se pari rrjedh ne nje kah e pastaj ne kahun e kundert. Rrymes te ciles gjithnje i ndryshohet kahu, e quajme rryme alternative. Per eksperimente ne laboratore shkollore perdorim si burim tensioni baterite. Rryma elektrike te cilen e japin bate rite eshte e rryme e vazhduar. Rryma elektrike eshte me intensitet konstant dhe rrjedh vetem ne nje kahe, prej polit pozitiv (+) kah poli negativ (-). Kete rryme e quajme rryme e vazhduar. Rryma elektrike e vazhduar me se shpeshti prodhohet nga baterite. Pervec; nga bate rite rryma e vazhduar mund te fitohet edhe ne gjeneratoret e rrymes se vazhduar, ne te cilet behet shnderrimi i energjise mekanike ne energji elektrike. 5.6.5 Analiza e punis si ~elisave Funksionimi i pajisjeve dhe makinave te caktuara qe drejtohen nga motori elektrik kontrollohet duke i lidhur dy c;elesa ne qark. Per shembull, makina per prerjen e letres ne shtypshkronje. Kur punoni me nje makine prerese, ekziston rreziku qe punonjesi, kur vendos letren nen thike ndersa me doren tjeter gabimisht ndez makinen dhe keshtu mund te rrezikohet. Prodhuesit e makinerive te tilla dhe te ngjashme e kane zgjidhur problemin ashtu qe qarku elektrik me dy c;elesa, te cilat jane mjaft larg, keshtu qe punetori nuk mund t'i kyc;e ata me nje dore. Punetori duhet te heqe te dy duart nga siperfaqja e makines, dhe me duar te ndryshme te kyc;e tastet dhe pastaj makina do te kryeje operacionin e deshiruar. C;elesat e lidhur ne seri Le te ndertojme qarkun, ne te cilin ne rend me elektromotorin dhe baterine do te lid hen dy c;elesa. C;elesat jane te lidhur njeri pas tjetrit siC; tregohet ne Figuren 5.47. C;elesat duhet te jene te hapur. Qarku i lidhjes ne seri te dy c;elesave, burimit dhe elektromotorit eshte treguar ne figure. Do te analizohet funksionimi i ketij qarku dhe do te shenojme ne tabele gjendjen qe e konstatojme.