@BOOKS_KITOB QORA QASR ASIRASI 1-KITOB

— Патижасини лртага, 1»у пақтда, т у срда айтсапп1а хур-
санд бўлардим. Хайр! Эртага кўришгунча, — дсди асл па ма-
н1ина томон юриб кстди.

Дапрбск ишхонага қайтиб кслиб, зти кн и нчкаридан б<!ки-
тиб Ш 1ДИ. Тенадаги кандилни ўчириб, стол устнда1и чи|юқчанн
сқди. Кейин хатни чў1ггагидан о;1иб, ҳа^1Жон ва титроқ билан
ўқин1га тутинди. В у хатнинг иккинчи нусхаси эди.

♦Муҳтарам, Зулайҳо опа!
Лввало, сиздан узр сўрайман. Виргаликдаги фаолнятимн:)
учун жабрни ёлғиз ўзингиз тортдингиз. Ҳсч кимни сотмага-
нингиз учун эса сизга улуғ о;1амлар номидан ташаккурлар бил-
дираман. Сизнинг мард аёл эканинш знн билардик. 111у бонс-
;№н ҳам тез орада, соғ-омон |;утилнб чиқ;1ингиз. Ш убҳаснз, о;}
бўлса-да, чеккан азилтингиз учун мукофот ва раь<>атга са;ю1и)р
бўласиз.
Муҳтарам она! Ў:шнгиз лх1ии танийдиган «мнжа1лар»дан
бир-нккиси менга кслиб «Омонатни қайтармасанг, смон бў.ча-
ди» деб таҳдид қилишди. Уларга менинг номнмни бскор ай-
тибсиз. М а& ш энди. Ьўлар иш бўлибди. (]и:шан илтимос. Улар
билан ўзингиз яна бнр карра ганлап1нб, сал кўнгилларини тнн-
ч^шнтирсаигиз. Лхир, мснга ннюнншмаса, сизга инюнишар.
Қолансрса, шунча найт, шунча ишларни ҳал қшшб кс^нан-
миз-ку.
Сиз яна мсндан шубҳаланиб юрманг. Мсн худдн кслишга-
нимиздек, иш тутганман. Омонатлар бслгнланган нўншпнп
бўйича тсгишли одамларга еткачилган. Дарпоқс, майли, кс-
линг, (]изга очиқроқ айтақолай. Омопат Давр()ск ака,ча .эди.
Мен у кишига бир-пкки ^'чрадим. У кипж ом о1Ш Тнн қайта|юл-
маслигини, белгиланган йўналиш бўйичп 1х)п1пнрпб ю(к)ргапи-
пн айтанптп. Лскнн қўл қовуп1тириб ўтирганнм йўқ, деди.
Масала ҳал бўлишипи наъда (№ рш тти. Лскип мижаишр сабр-
сизлик қнлишаяптп. Уларни ҳам туп1унса бўлади. Мп1^чор кат-
та|юқ. Лсли;ш мсп (]изга бу хатш! гамаслигим, Дав|)б<‘к акад(ч<
ҳурматли инсоннинг номини опшор қилмас^пннм кс|)ак эди.
Лекин МИҚ1ЮР катга ва мепга хавф нккн томондап ҳам кслн-
1ПИ мумкип. 111у боис ҳар эҳтимо^п-а қарп1И билиб қўйгапипгиз
мач.қул...»

50

«Лблаҳ! Схугибди-да, — деб ўйлачи Даврбек. - У «мижозла-
|)||»дан қўрққаи. 1^ р к т и и ҳам бежиа эмас ;»каи. Уии ўшапар
тиичитишгаи бўлса керак. Энди ♦оиа* мснга та\дид қилаяпти.
; 1смак, меига ҳам хавф икки томондап... Онаиинг талаби қанақа
.жпн? 1^и ақа бўларди. Кагга миқдорда пул сўрайди. 111аи-
таж чи! 1^нча сўраркин?..»

Уйга қандай борди, нчига нима кирди, тунни ва :)ртаси
кунни қап;1ай ўтказди, :к'и;1а йўқ. Миясида фақат икки хил
ўй. Цанча сўрайди? 1>ерип1 керакмп ё йўқ? Нормаса ут-а
қапақа хавф талдид солади? Қайнотасига айтсипми? У хавф
дан асрай олармикан?

Хуллас, ксчки еттида к е ч а т жойга борган пайтида асабла-
ри қақпшб. ниҳоятда толиққап бир аҳвол>ча :)ди. «Оиа* гаппн
чў:шб ўтирмади:

— Омоиапп! қайтариш керак!
— (^ ича?
«Она* тш1га олган рақам Даврб<гк мўлжаллагап(|ддп апча
кам :>ди. Сал епгил тортди. Опа с^-дди ва и:ю.\ берди:
— Ьиламан, сизнинг айбииги:> йўқ. Сиа ҳам бировларга
и то н 1111К!из. и 1у1пп1гучун мен «мнжо:>лар»ии ярмисига кўпдир-
дим. 1>)11ипг устнга битга оддм қурбоп бўлиб к(ггди. Ўнш ҳолат1Н1
ҳам ҳнсобга олднк. У йнпгпиин' онласига уш м қаратиб ту-
рибман. Х у ;т а с , айш лган миқдорни бугун, кечи би^шн зртага
тўф нлаб бериш керак.
— Яхпп1, эртага т у 1шқтда, шу ерда, — деди ганпи қи1'қа
қилиб Дав])бек.
Улар бу гал анча хушмуомалалик билан хайрлан1ИП1ДИ...
Дав|)б<;к эртасн куни айтилган миқдордаги *омо1шт»пи аёл-
га қай пфиб берди ва кўнглида минбаъд бу кимсанииг бшнара-
сини кўрмасликка онт нчнб, хапрлап1,чн. Оиа ҳам бупи тун1уи-
дн, текилли, Қ}'вноқ^п1к билан деди:
— .\ознрча ;^ко1Н1и б<‘кнти6 турами:1-;1а, :>пди-а? Лсир яна
очнлса, б('хабар қолмай.чик!..
Сўпггн кнноя йўл-йўлакай Дав|)б<‘кнннг миясипи нармала-
;1Н. ^Дўконнн мут^шқо бекнгиб тап1лан1 кс(шк. Лммо у ҳол;ш
х()тнпи;шн (" қаннотасн/и1м сў^^аппна тўгрн к(‘лади. Ьу :ма ит-
нннг нтялоққа су>1к 1а1платларипи сўраб, ;1умини ликилла-
тнм1га ўхшагап ган... 11а;и1рига мнпг лаь1шт бу пулнинг!..»

51

Даврбек, ҳар нс қилса ҳам, омади кулгаи йпгит эди. Опа
»'илан ♦ҳисоб-китоб» қилиигаи куи и и т' :)ртасига Гн«ор яқипи-
ла Лфифа1'а дуч кслди. Уйга кслган ҳам ;>дики, қайнотаси ча1^ир-
!ирли. «0660, бу қари тулки яна бирон иарсани сслдими?» дсб
уйлади у юраги шувиллаб.

Қайнотаси бу гал очиқ чсҳра билан кутнб олди. [^учоқла-
|||иб кўришди.

— Эшитишимча, сиз уйдан сира пул олмас экансиз, — дсди
6иро.1да11'сў11г.<— Лслида'мсн>қизимпинг<номига‘Олиб бсргап
.чўконлар Сизга )^ам қарапши-ку. Фойдасига ҳам тснг шсрик-
сиз. Ё у бермаянтими?..

Қайнота ўаинипг «бсрмаянтими», дсган сўзидан напп>а
цилиб, қаҳ-қаҳ уриб кулди.-Ксйин давом зтди:

— Майли, хотиплар сал очкўзроқ бўлади? Сиз нарпо қил-
манг.^ Мапа буни олиб 1^йинг. Катта дакраларда юрасиа. Мсҳ-
монларингиз бор. 1>а!>;шн каттароқ харажатлар то|)тпп1га тукри
кслади.

V шундай деб, столи тортмасидан икки боглам пул олиб,
Дап|)бскка узатди. « 1^япсрипг, ксрак .эмас», дсганига қара-
май, зўрлаб қўлига тутқазди. Дап|)бек ноилож ♦1’аҳмат», деб
чўнтагига солди. 1Л у аснода «Хайриятки, қайнотам мснинг
тидаги «бизнес»имдан бс.хабар зкан» деб ўйладн. Қайпотаси
зса худди упинг фикрини ўқистгандек қўип^б қўйдн:

— Лекин ин1да пора-мора олиб, қўлипгизии ҳа|юм қилиб
юрмапг. (]из ўсадиган •йигитсиз. Визга сизнинг обрўйипгиз
керак. 11у:ни1 эса, қанча ксрак бўлса, мана биз бсрамиз. 'Гор-
типмий сўрайвсринг. Хўнм и?

— Х ўн , — деди Даврбск юраги 1’униллаб.
111упдан сўпг қайнота-кусв узоқ суҳбат қурии1ди. Суҳбат-
пинг мавзуси ғоят кспг қамрошш бўлгапи учун муфассал тўхта-
либ ўтирмай, баснимизни мухтасар қиламиз.

ҚаЙ1Ютасниипг сўпгги тонн1ириғи Даврбекпинг миясига
қаттиқ ўрпашди ва шу баҳопада дарҳол Афифани эсланжга
сабаб бўлди.

— Субут Сокии, дегап бир мухбир бор Э1ШН, танийсизми? —
деб сўради қайнотаси ва тасдиқ жавобини о^пач, кусвига бу-
юрди. — Ў|на йигит билан бир суҳбат қуринг. Упга бн;на хиз-

52

мат ҚИЛИ111ИИ так1И1ф этмоқчнмиз. Лгар рони бўлса, меига бир
уч|ши1тираги:).

— Хўи бўлали, — деди /Цшрбек ва хнзмат инмалигиии сўраб
ўтирмади. «Тижорат мавзугнла бнроита мақола ёлдирмоқчи-
днр-да», деб аҳамият бермади.

■^йпгаётгаиида «Лфифанниг иойқа;(ами иок ва қутлуғ. Уии
бнриичи бор учратгаинмда лаво:шмим отгаиди. Б у гал .1са яхшн
тушим бўл;ш*, прб ўйла;1и ва учраганда уига, албатта, 1ўрт-6ои1
танга хд!1я қилишин ;1илига ту17(и. «1^ли очикнииг кўигли очиқ»,
;10ди ўямга-ў:»!. Б у ақн;1аин ?^сч қачои уиутмаслигн к<;рак.

7

Субут «Коррупциянииг илдн.ш қаерда?* номлн мақоласи-
/№ аввалгн «Маисабиниг иархи неча пул?» иомли мақоласини
лиа батафснл .эслаган на «Лирнм нонок кимсалар калам ут
снигари давлат и;1ораларнга \ам жойлаш иб олгаи, уларии
тоииб, ҳаққоннй жшюга то ^угм о қ керак*, ;|сгаи сў;1ларнн ҳам
ёзгаи эди. Мақолада яна и1уп;1ан жумлалар бор .эдн: «Жиио-
яткор гуру^1яр ўл одамлариин давлат ва ҳокнмият ндорала-
рига жойлаи1тирии1га уринмоқ.1алар ва ба1>:>ан буи1а :>рнш-
моқ,чалар \ам».

Мақола турли бўғниларди турли зъти|кк<ларга сабаб бўл;(н
ва газетага гарчанд \еч ким очиқча тазйнқ ўтк&н^ан бўлма^^а-
;ш, «Молчнн аҳволн имкон б<‘рмагани учун» бнр му^ицгг чн-
қин1;1аи тўхтаб қолди. Муҳаррир:

— Муамгисимнз «Ўз газетам ўзнмнинг оёғнмга болта ура;(и-
гаи бўлса, унннг менга ннма кераги бо|)» деяити, — дешк

— Келшнг, у ҳол;ш муасснс;№и 1ки кечайлик, — дедн (^убут.
— Қаиақасига?
— Ўзнми:! муас«*пс бў;шйлик.
— Қапдан қилнб?
— Оддий. 1^айта рўйхатдан ўтами.).
— 1^пн бупга нул? (^нзлш бо|>мн?
(^убуг кул;1и. Ҳазнл қнлмоқчи бўлдн:
— Меи;ш бўлмаса, сигча бор. Ш унча йил катта нншарда
ишлагансиз-ку.

53

Муҳаррир агтойдил хафа бў.чди.
— Дсмак, сиа мсни ҳам мпқолатиа қаҳ|шмоиларидан, деб
ҳнсоблар экансиз-да? Ҳайф си.ив! Мсн сизга итониб ўзимнп
н1унча ғурбат;|ар1а гирифтор қилиб м)р<*аму...
Субут ҳази.1лаипанини тун1унтирмокчи бўлди:
— Она, ксчирннг, мсн ҳа:шллан1моқчи эдим. Си.1 бсниҳоя
ҳалол, оиждонли интонсиз. (^ианинг ўрнингизда б о тқа муҳар-
рир бўлганда бу мақола ҳсч қачон чиқмасди...
Лслида муҳаррир мақола1ж чиқарин1да иккиланганди. Су-
бут унга ♦Обрўйингиз оншб, лна катта|юқ ит.'гарга кўтарилнб
кетасиз*, деб тасалли бсрганди. Лйни найтда «сизга (})ақаг ти-
жоратчиларнинг жиноятгп алоқадор қисмн .тьтн^юз билдири-
Н1И мумкин, 1иундан қўрқмасангиз бас», дся огоҳлантпрган ҳам
»ди. Ўшанда онанинг мард;нп'и тутиб:
— Мсн даплат па халқ хизматндаги одамман. Қанақаднр
савдогарлардан қўрқмайман, б^и-ансринг, — дсганди.
Она у ёқ-бу сққа чониб, тапба-та;«1рру қилнб, муассиснинг
кўнглига йўл тонди. Газста чиқадиган бўлди. Лммо Субут та.ҳ-
ририятлан кетин1и лшимлиги 1на|)т қилиб қўйилди. Ўзи 1нусиз
ҳам (^убутнинг алами ичида :)ди. Уч кун олдин опа «Эр-хотин
бир жойда ин1лан1и ноқулан, кслнн ари:ш слиб, уйда ўтира
ту{н’ин, бо тқа би|юн таҳ|)ириятга ўтка;шми.з», д«*б Лфи(()ани
бўшатиб юборганди. Энди напбат уиц-а к(‘лнбди. Ьу қанақа
б(Ч10ллик бўлди. Э1.ти|)оз билднрди. Онага ишга олаГмтанин-
ги:<да бунақа кслитмагандик, д(;я ўнка-гина қилдн. Лслида ган
опа;ш лмаслигини, у шунчаки, номнга қўйилганини тушуннб
турар, бироқ она ҳарқалай сиёсат майдонидан чиққан-ку, од-
дий қўғирчоқ |>олини бажаришга кўнмаса ксрак, Д(Ч) ўнларди.
11с афсуски, унга ҳам қийнн. Опанинг ўтннчли нигоҳ1на дот
б('|юлмаган Субут дар.ҳол хонасига чиқмб, ари:ш с:1ди. Лри:шга
қўл қўйган ҳам :>дики, тслс(|юн жиринглади:
— (^алом, дўстим (*уб)т, мсн, Да11|)()ск Муқим.хононман.
— Яхши, .энштаман, — дсди саломга алнк оаннннн ҳам ун^т-
ган (]убут. У Муқимхононпи орқа1шротдан билса ҳам, сира
ганлашмаганди.
— (]из билан бир учр атсак, дсгандим...
— Қайси масалада?

54

— Иш масаласиди.
— Меига ип1 таклнф ^кгмоқчимигиз?
— Ш упга лқи11|юк...
Субут иккиланди. \ай|к>и бўлди. Ьу мсиипг ит^шн бўтас^г-
га1жмни қаердаи билди, дгб ўйлади. К оиа айтдимикан? Ву
одам и(‘га меига ғамхў|1лик кўрсатмо^уш?..
— Лгар маъқул д(ч*ингна, ярим гоатдан ксйин монинг хо-
намда учр атсак. Пасгга, мирншбларга тайинлаб қўяман.
— Ма|’|ли, — деди бўншшиб ('убут. Ҳо:шр ♦Чўкао1гаи одам
хасга-ёнипшди», деган алфо:|;ш бўлгани учуи Муқимхоноига
нисбатан ғойибона иаф|штиии бир чеккага қўйиб туриип^а қарор
қилди. .Лри:шии м^^ҳаррар ўринбосарига қолдириб, чиқиб кет-
ди. Лйтилган 1шқтда Муқимхонопнинг х^-зурида ҳ«ш р бўлди.
,'|дврбек у»м очиқ чех^м б|Ь1аи кутиб олди. Ҳол-а.\1мь1 су^шшгач,
;шр\ал ШҚСЦ11П1 ўп1и. 1у1Йнагасинииг исмн-ишрифиии ати б :
— Танинсилми? — д«^ сўради.
— Эшитгаиман, анча бообрў, та,1бнркор о,'шм, деиитяди.
— У КИН1И сиз билан яқин|М)қ ганинпин истагида.
— .Мақсад?
— Мақсад у кишнга қарашли кўитармо1ў1и комиания фао-
^иштинн таргиб .ттупчи мақолалар тайёрлап!...
— Мен |)С1и1нма тайёрлат билаи шу^улланмайман-ку.
— Ган |И'клама хақида :)мас. Лналм у кини< ўишри яхпи1роқ
т\'1иуити|)а;1илар-ку, гап жи;1дий мақои1алар ҳақи;ш бора;(и.
— Майли, у ҳол;ш бир гаилатиб к5’|к1йлик. ‘Рақат... Мен
ҳшир ин1си.1маи. Иу^^и «('.ў.и таҳририяти;шн ^«'тка^шшли. Ьу
ҲШШТ1И1ИГ танишуи итгнсқига таичф и бўлмасмикан?
— Там-ири бўлмайди. Лммотаниш ув мува(|х])иқиятли якун-
ланси, сиз ж ойинт:^;^ ў;« и ти ш ишн! ҳам б(‘малол ;шпом .-угги-
равсраси:(. Меп бунга ки(|)нлмии.
— «(^ў:!* га:иггасиг1ииг муассиси инча қ\дратли о;шм, ун1а
апчи-муича^шрнии1' типш ўтмас-о».
— Уи;ши х^ам 1^;1|>атли|)оқ.'шр бор. Хотиржам бўлипг. Х,ам-
ма гаи сил бу1уи ^'ч^шишжак суҳбат;1отит и:> б|ишп тил пяш
олиптиппга боғлиқ.
— 1>уг>'и уч|)инипн П1а|ггмн?
— «Ьу|-унт шшш :»|т1га 1^йма>, ;1('нди;шр. ^{(‘чқ^-руп у кити-
ИИП1 чорбоглириги (к)|)ими;». (х)ат стги я|>им;ш па(Т7Ш к)таман.

55

Мукимхоновиимг охирги сўалари буйруқ оҳаигида чиққан-
лиги (]убутга малол келди. (л-^маганга олди.

— Ьў|гги, стти яримда ксламан, — дсб чиқиб котинпа от-
ланди.

— Яна бир огиз гапим бор, — деди Муқнмхоноп уни тўхта-
тиб. Кейип ўрнидан туриб, қия очиқ .пиикни аичлаб спди.
Субутнипг қаршисига келиб ўтирди. - (^изга меп ҳақимда ҳой-
наҳой гапирншгап бўлса ксрак. Лфифа...
- Субутлқизарди.-Ҳаяжонлапди.

— (]ал-пал, — деди насг ово;{да ва ў;>ини ўнглаб Муқимхо-
новнинг кў^^ига савол пашри билап тик қа|)а;1н. Муқимхопов
бир зум саросималаниб қолди. Вира'} чайналиб, пойма-пой гап
бошлади.

- — Қастда нималар бўлмайди, дейсиз. Хато, адашиш... Лммо
мепипг пиятим чипдан ҳам холис бўлган. Мснга бу ҳақда га-
•^пири1п жудаям поқулай. М уаняп сабаблар бўлиб... Хуллас,
мсн ама^па оширишга ул^^урмагап лзгу ишпи сиа бажардингн.ч.
Б у билап ҳақиқпй эркакпинг ишини қилгансиз. Мсн эпди
Лфпфага бир сипгил, деб қараймап. Сиз .-х-а, қисматлик укам-
дайсиз. Вошқа фпкрларга бормапг.

— Ь у гапларнинг пима ксраги бор? — деди ('.убут ансаси
қ(л’иб. — (]из мсни ИП1 юзасидап чақирдипгиз. Впз иш ҳақида
гаплашншимиз керак.

— Ҳарҳолда, билиб қўйинг, сизпипг оилангнзга соф ният
билап қараймап, дсмоқчийдим.

— Агар шу ганингиз самимий бўлса, раҳмат.
— Мепи тўғри туи1унгапипгиз учун сизга раҳмат. Демак,
етти яримда настда кўриншмиз-а? Ҳозирча, хайр бўлмаса.
Лгар рухсат этсапгиз, кечқуруп чорбоғда бўлган суҳбат таф-
силотини бир бошдап муфа^тал ёзиб ўтирмайлик-да, айрпм
ўринларига тўхталайлик. Ллалоқибат шу бўлдикп, (^убут ўзпга
билдирилган таклифга жавобап «Менга ўилаб кўриш учун
фурсат керак», деб хушлашди. (^уҳбатдош арқоппп у:$ун таш-
лайдиган одам .эмасми, у1ш июширмади.
— Ўнлаб бўлганипги.здап кейип қўнғироқ қилар<'из, — д(;б
ташрифпомасипи узатди.
— Сиз ҳам менипг таклифнмпи япа бир карра ўйлаб кўрит-,
— деди (^убут.

56

Мс^бониит' Қ01ЮҒИ уйилди. Чуики у (^убутнит- ♦(1ўа* гаю-
таснпи сотиб о л и т оки шунга ўхшаш хусугий бир газ(гга очиш
ксрак, ама шунда сиз айтган иншарии қнлиш мумкин», д<та-
нида 6у таклифни кпскин инкор эп^ан ва «Мен *Сўз*нит' ;>гаси
билан знддиятги бормоқчи :>масман, ўзимиз 1а;«ота очитимиз-
га ҳали :>|)та|К)қ, х^ширча нюшмай туриш ксрак», деганди. 111у
боис иидамали. Ўгирилиб ичкарига кириб кетди. (1убут :и'а уш
ўйлаб тонган ҳа:жлому;| таклиф тагида жуда катта зил борли-
гини ан1'лаб, да(|гьатан қувониб кетди.

11а(1х‘иламбири1Н1 айтганда, «Сў;»» га;иггасига Субут ў;нн1инг
йиллар давомида тўнлаган тажрибасн, кучи, иқтидирини аямай
сар^^зла^^ан, шу боис, бу га;«гга қоронғи тунда чарақлаган 1$уҳ-
ро юл;^у:1И сингари тсз :п>тиборга тушгаи, нуфузи ошган :>ди.
1)Ино(шрии, (^убут унга бамисоли (|)а|юандидск қарар, ундан
кўнгил у^юлмаотганди. Иккинчи томоидаи уни бо тқа кагта
ваъдалар билан ншга олин1иб, /^ўнни салгина тор колган :шҳо-
ти кораксиз ТОП1 си тар и йўл ч(ггига улоқтиринн-ани алам қнла-
т-ам зди. «1>арибир 1му (рикрда қаттнқ т>'риш кории. Р(итдан
•ҳам 1^д|)атли бўлса, 1^дратнни кў|к*атсин*.

Субут )ша шуни англадики, м&збон унинг кимга хи;1мат
қнла^п^^титгини а1Нн;роқ билин! учун таюш(|) ;угтп. Имо-итора
билан шу ҳа1СЦ1 гап қилди. (^убут ҳоч қандаи |-у|)уҳ1гинг буюр-
тмаонн! бажармаганнни сў|пгн мақоласипи ҳам ўз ҳ(Х1Н1ча, ў;|
таишббуси билап о^н^анипи :)нп1тгач, ♦Доп 1{ихот», доб кулиб
|;ў>|ди. «У^тм ҳам Н1упдай бўлса корак, д(;б ў|1латндим*, доди.
(^^-бут билдики, м(‘лбон ҳу;«урига чақиришдан олдип у ҳақда
стар^п! маПкЛумотга ;>га бўлгап.

(1ўпгра мо:>бон сўнгги мақола ҳақнда апча жи;|;1ий му;юҳа:<а
билднр;1и. ♦Умумий мулоҳа;и1лар;(ан иборатбўлиб қолибди, агар
апиқ ;шлиллар колтирилган;(а ях1пи бўлар ;т, — ;к!;1и. — Ьу-
мақа умумий, тахмипий о.шлгап мақолалар айпи чоғ;1а ҳалол
моҳпат қилаГпгап та;1биркорлар пшънига .ҳам соя солади», ;юб
қўшимча қил;1и.

— >Камият;ш коррупция ил;1и:> ота^Нтанлигипи, уш а қарти
к у р а п т т ксфаклиги айпи .ҳақнқат. Ьунга апиқ ;1алилларпи
истаганча колтириш мумкнм. Лоақал раҳба|>ларимизпипг маь-
ру:шларипи, р«1смий ахборотномаларни ўқиб кўриш ки({)оя. М«!П

57

апа шу ҳолнсотшг нжтимоиП иллнзипи тонишга таҳлил этиш-
га урингаимш!, холос. Ҳалиям аидиша бнлш1 ёзгаимш!, — деди
Субут нчки ҳаяжои билаи. — Бўлмаса...

— Бўлмаса нима қилардиигиз? — деди мсзбои нописаидроқ
оҳангда.

Бу Субутнннг пьшбини қўзгатди. Лммо ўзиии босди. Кўигли-
га кслган: «Бўл%шсл снзии мисол қилиб кс^ггиргаи бўлардим'»,
дсган гапни айт\шдн. Мсзбо1И1инг саволини жавобсиз қолдир-
ди. Мсзбон унииг кўзига савол оҳаншда бир зум тикшн|б тур-
гач, юмшади.

— Мсн С1ига ҳамкорликни таклиф ;)тмоқчимаи. Эшитднм.
/1иа ннсцн! бўшабсн! (Субуп «^'^арроп қж1^(Ш1 эшита қолди экан?»
дсб ўйладн). Кслииг, бирга ишлаГишк. /Ьсши маои1 тўлш1миз.
Қиладипш ннтнпи} ҳам уича қийин эмас, газегаларга корпора-
11ИЛМНЗ фашппггн ҳақида мақолалар сзнб турасиз. Тўғри, би.)да
рс1члалш хизмати бор. Лскии очиғи, меи у1п1пг ипп1дап Қ01П1Қ-
мшп1маи. Биз жилдин ип| қилш тмиз. Вииобарип, бу ҳақда
жмддий, тиҳлилнй мақола^шр сзнн! керак.

— Вазнфампииг поми иима бўлади? — деб сў|)а;п1 Субут.
— Ў зн н тз нстагап пом билан атанг. Хоҳласанш з «Лхборот
бўйича мислаҳатчи* ски «Матбуот котнби» дсйишимиз мум-
кип. Мудом спимда юрасиз, чст элларга бораснз... Меп ўз
ҳаГгтм ҳақида бпр кптоб сзишпи мўлжаллаётирмап. Лгар спз-
га ўхшаган қаламн ўткир ижодкор ёрдам берса, кнтоб смон
чнқмаиди, деб ўйлаймап.
— Яхшп такл11(|), — деди С^^бут. — Бнроқ мсн эплай олма-
сам ксрак. Мен фақат таҳрирнятда пшлашга, ўншпдш1м эр-
кипроқ юришга ўргапгап одаммап.
— 1)изда ҳам э()кин бўласпз.
Субут кулди.
— ('из айтастгап патф ад а эркнп бўлншпииг маптиқап ило-
жн йўқ. Дарвоқс, агар маьқул то н сап тз, бир таклнфим бор...
Ксйнн у так;1пфн1п1 айтди.

8

Субут бир ҳафтача уй;ши чиқмай ётпп. Лфифа кунора бо-
:юрга чиқар, тўлиб-тошиб келар, Субут «Пулнн қасрдан олаяп-
<!ап?* дсб сў^шшга ботиполмас, ю р а т эса пимапидир ссзар, П1у

58

ссап! баробарида ўзилап-ўзн жиркаиар, бироқ Лфифага нисба-
тап иа ёмои бир гаи, иа смои бир ўйпи раио кўргиси кслмасди.
У ашшлига Лфифа «илгариги^» ҳаёти мобайиида тўплагаи бисот-
лариии сотмб, рў:1ғорга ншлатаяпти», дсб ў:(иии ииюитирнтга
зўр бсриб урииарди-ю, бир о т з «Қой, иулин қасрдаи олалп-
саи?* деб с5^ п г а юраш б«ггламасдп. ♦Ҳсчқиси йў|^, бу қийнп-
чиликлар ўтиб кетади», дсл ўзига тасалли бсрарди.

Лфифа «Холамдаи бнроз қара кўтар;ц|м* дсгач, сал Т1И1Ч-
лаиди-ю, лскии юрпгипииг гап1лиги сзш1мади. «Ўзнмам би-
роитасидаи бсп|-ўп тапга қарз сўрасаммикап», дсб ўАладн. Та-
ппшлари, дўстлари кўп-ку. Пима дсб ўйлап1ади? ♦Ўл-е, Ҳ0^И1И1'
шу экап-ку*, дсйишмайдимн? Ш усиз .ҳам кўпчилига «Кслип
кўрарга чақирмайсизми?» дсб масхара қилиб юрипшбди. Орқ-
апаротдаи кулпшалпти. Субут буидай муиосабатга олдипдаи
тапср б ўл гш т учуи масха[)ага .т11Тибор қил^шс, фақат нши
юришмаётгапидап асабийлапшр;1и.

Спқнлиб ўтиргаи купларпппиг бирн;(а «Турмуш* гаэетаси
та.ҳрприлтида|| 1^пп1роқ қши|б қплншди. «Иип^а таклиф қнли1и-
моқчи, шскиллп* дсб |;уио1и|б кетди у. Кмоп газста эмас. Ил-
■ариги муҳаррпри Соҳпб Тургупон гачсташ пг обрў|'1иии Ш 1ча
кўтаргап эди. Ксйиигпси Ўк-там Маҳмуд юқори п;(ораларда
ии1лш-аи қуруқроқ одам бўлса}1М, ҳарқалай, га.-иггапинг маиқс-
ипи тушурмаслнкка ҳарикат қила^пгга. Ии1ласа бўла;1Н. Лм^ю...

Ўктам Маҳмуд билап илгари ҳам бпр-икки бор суҳбатла-
шип1га тўғри ке;иап;(и. Ўиш ю^^шар у матбуот бошқармаси-
пипг масъул .ходими эди. Су6\т1П1 ♦;»ўстона* мулоқотга таклп(|)
птиб, «ўсаднгап йпгиах^из, замоиа зайпига қараб ижод қплипг»,
дсгаи мазмупда маа1а.\ат бсргаи. Субут ҳеч парса демасдап
чиқпб кстгап. 1Иу бонс бир томои;и1и озш па ҳайроп ҳам бўлди.
«Ўпш одам меидск «типратпкап» журпалпстпи ишга о;мппи
Ашитпққа тўғрп кел^шйди-ку», деб

Ьеж из ўйламагап окаи. Ў|ггам Маҳмуд у1П1 сал бошқачароқ
5шқсадда таш ш ф этибди. Ол;и<га таиип! дастхат билап (‘зилгап
узупдап-узоқ бир макт^^бпи қуй;и1.

«Ҳурматли таҳрприят!
Меи буп;(аи бир печа йпллир ол;ип1 катта уми;ишр билаи
Субут Сокип ;1сгаи журпали(л-га турмуип^а чиққап э;и1М. Лпиа-

59

лига турмушимиз яхии1 кечди. Ьир фа^кшид кўрдик. Лфсугки,
и1уидаи сўиг (1убут акамиииг қа,чим олии1лари ргариб қолди.
Тоиган иуллариии маишатга си|)флаб, оиламиздаи баракаии
учирдн. Охир-оқибат ислопатхоиадаи бир фоҳиишии тоииб,
ўша билаи юриб, турмушимиаии бу:<иб юборди...

Ҳалоллик, адолат ва ҳақикат ҳақида оғиа кўииртириб саиб,
ў:ж .'хи! буиииг тескарисиии қилиб, оиласиин зор қақпштиб,
фарзаидими хор этиб юргаи буидай иккиккшамачи, тили бо-
шқа-ю, дили бои1қа қа^шмкашии фоиг :ггиб сладигап, ишрмаи-
дасиии чиқарадиган бирор мард ж ур н алж т борми?..*

— Тўғри савол қўйибди, — дсди кииои билан ( ’-у6ут хатни
ўқиб тугатар экап, — борми И1унақа мард?

В у кииоя Ўктам Мах,мудиииг и^^зат-иафсиг-а тегди. Афти-
даи у Субут: «Лка, масалани чи1'аллаштирмай, яхи тли к билан
ҳал қилайлик», қабилида я^ишса к(?рак, д(;б кутгап ;)ди.

— Ллбатта, бор. Истагаича 'гопила;1И- Оилаии бузгаиииги:>
стмаганда1'<, фар:1андииги:<га алимсит ҳам гўламас :жаисиз, —
деди у С уб уп н тг бўйни^шш а1|биии аниқ да^шллар билан и<‘-
ботлаб қўйиш мақсади^ш

— Ҳ а, к(‘йиип1 ойда ии^т^аним йўқ. Эшитгап бўлсашиз
ксрак.

— Ии1лаш ксрак, дўстим, тснти|)аб юрмасдаи. Оила, (})ар-
:шнд олди;шги бурчдан ташқари, К а т и , халқ олдидаги муқад-
дас бурчимизни унутмас^ннимиз к('рак. Мураккаб ўтиш дав-
рида яи1аянмиз. Бу би:<;шн фидоннлнкни, ҳалолликни 1ш нрии-
циииалликни талаб птади. 1'улдай оиланн таш^шб, снгил таби-
атли аёлга уйланнб ол1'иин1ннз ҳсч бир қо л и та сиғмайди...

— Кнгил табиатли :)мас, а,чашган, алдаигаи бнр қи:н1и тўғри
йўлга солиш, бунинг учун иу|;ул та-ьии-даинюм ;>пштиб, ҳақорат
ва мазахларга чидаб юрнш фидойилик ;)масми? — деди кеса-
тиб (^убут. — Лхир, буям та|)бнявнй а.ҳамиятга ^^га-ку!

— Сиз ав1шл ўзингиз тўф и йўлга туин|б олннг, ука, — дедн
Ўктам Маҳмуд.

С^-бутиинг ;)нсаси қотди.
— Мени чақиришдан мақсадингнз ннма? — дсди Ўкгам
Маҳмуднинг 1а!ига тик қараб.
— Йигитларимиз ушбу мактуб асосида бир мақола тайср^ш-
ши(тгии :)кин. Мси сизни илгаридан билганим, яхиж бир қалам

60

соҳиби, доб ҳисоблагапим учуи, олдиигиздан ўтайлик, дсдим.
Ьалким хатпйит^изни тугиуниб, тўғри йўлга тути б оларсиз,
доб ўйладим...

— Меп ў;шмни тўғри йўлдан боралпман, деб ҳисоблайман.
— Ҳарҳол;(в яна бир марта чуқурроқ ўйлаб кўринг. 11афақат
оилапий ҳа^ггитиз, балки меҳнат фаолиятинша қанақа бўлиши
ло:шмлнги, кимлар билан бирга бўлитингиз хусусида фикр
юргизинг... Мақолани ҳширча тўхтатиб туришим мумкин...
— Тўхтатишнинг сира ҳожати йўқ, — деди жа\;< билан
Субут. — Қандай яшаш, ким билан бирга бўлишни ўзим ҳал
қ№Ж111га а1у1им етади.
— Ш унақами?
— Шунақа!
— Унда биздан хафа бўлмайсиз, деган умиддаман.
— Лсло!..
Уч-тўрт куидан сўнг мақола босшлиб чиқди. (лр;швҳаси
даҳшатли эди: /Губанлик». Мазмуни ундаи ҳам даҳшатли.
Ж умладан, шупдай ганлар бор .эди:
♦(]убут (ю кин, шубҳасиз, каттагина истеъдод соҳнби. У|шнг
анча кучли асарлари бор. Лммо ҳаёти, инсонлар билан муно-
саба1'иии ку:штар экансан, ногоҳ ўйлаб қоласанки, бу истоъ-
додни унга Худо бергапми ёки Ш айтон? Зеро, ҳар қандай
буюк истеъдод эзгу^шкка эмас, ёвулпикка, қабоҳатга хизмат
қиладиган бўлса, ундай истет^чодни раҳмо1шй истеъдод :>мас,
шайтоиий истепаод, деб аташ жоиз бўлади...
Субут (^ ки н бугунги ҳаётимизиинг ф ақат чиркин қора нуқ-
таларинигина кўради. В а ўз бахтини ҳам ана шу чиркин
жойлардан и:и1айди. Оиласи ва фарзандидаи иаз кечиб, «тунги
каналак*лардан бирига уйланиб оаи^анлиги .ҳам бу фикрнинг
ёрқин ;(алш1идир...»
Мақола *Хўш , энди айтинг-чи, аю д ва :)ркин мамлакати-
ми:ишнг «ю д ва эркин қаламкаи1лари сафи;ш бун;1ай тубан
кимсшшрга ўрин бормикап?» ;(сб ту^-аллаиар эди.
(;убут аччиқлаимади. У мақоланииг тахмииаи шумдай ма:ь
муи;1а бўлишиии кутгаи;1и. Эиди меии бирорта таҳрири>та
иииа олин1май;ш, деб ўйла;ш. Ҳарқа;ш й, мақола муалшфи
«исте1>;ш;1ЛИ» .жанимни тан олибди-ку, ;1ея ўзига аччиқ тасал-

61

ли бсрли. Ф ақат, Муқимхоноппниг қаГшотаси бу мақшшии
ўқиб, таклифиии қайтариб олмасмикаи, дсгаи фикрга борди.
Гарчапд, ҳали у ўша таклифга рояи бўлишга қарор қилгаи
эмасди. Эиди «Рози бўлии! керак, «1иайтоиий ие1ХПҳ!(од^ии шаИ-
тои хизматига камарбаста этмоқ ксрак», дсгаи хулосага кслди-

Муқимхоиовга қўиғироқ қилиб:
— О тахоииитзга айтииг, мси розимаи, — дсди.
Муқимхоиоп мақрлаии ўқигаи экаи.
— 11оҳақ;п1к бўлибди, судга бсрииг, — дсди.
— Сулла1ииб юргим кслмайди. Лхшиси, и ти и қила^ишк, —
дсди.
— Отахоиимиз ҳо:и1р хорижий сафар^а 1сстгашшр, — дсди
Муқимхоиов. — Қайтиб кслгаилари замои айтамаи.
— Мақола 1уфайли у киии| фикрлариш! ў;1гартирмасми-
ки1и1ар?
Муқимхоиов ис^^адир кулди. Б у кулгу1ии1г сабабиии Субут
ксйии[Х)қ аиглайди. Қ(х>ирча эса иитиқлик билаи жапоб кугди.
— Марпо қилмаиг. У киии1 - рсалист одам. 1^лида буидаи
баттарлар ҳам иишаб юрибди...
Субут «бундаи баттарлар» дсгаи гаига оғриииб улгурмади.
Муқимхоиоп даррои и.юҳ бсрди:
— Қамалиб чиққаи, мии>та дордаи қочгаилар ҳам бор.
Субут ҳазил қилди:
— Мси ҳали миигта дордаи қочиии-а ул1-урма;(им.
Муқимхомов ҳазил билаи давом эттирди:
— Ҳали сшсиз-ку, улгурасиз...
— }|{апо6ш1и қачои айтасиз?
— Ўи-ўи б<!ш купдаи ксйии...
Ўп-ўи бсш куи эмас, бир он ўтди ҳамки, жаиоб бўлмади.

Лфнфа Ш аҳнна хогшмнииг «Лҳпо^шдан хабар олганн « қад-
рдои гўншга бориб, оғзи очшшб қол;и1- Уй {ниидаи таьмир-
ланган, янада қимматбаҳо мсбсллар, кўзин ўЙ1штувчн нюҳоиа
гшшмлару иднн1-то1юқлар бшши жиҳоз^шигаи. Ьир найтлар
Лфифага қарашлн бўлгаи кнчкииа хо1ш ҳам зўр. Итшсяича

62

каропот устида ғоят нафис пуиггирапг чоншаб. Ш ифтда бе-
жнрим қанднл, дсворла қайсндир машҳур рассомнинг яланғоч
аёл тасвирланган сурати. Иок шаклидаги зумрад рангли тунги
чнроқ. Хуллас, кўз ўнгидаги ман.1ара Ш аҳина хоннм исмнга
монанд тарзда ятастганлигини равшан англатиб турарди.

— Рў1шрадаги уч хонали уйни ҳам сотиб олдим,— деди хо-
ним.

— 10р, уииям кўр.
Б у уй хоннмнинг ўзиникидаи ҳам зўр экан. Оврўпо услуби-
да таъмирланиб, бояшдаи ҳам гўзал|юқ жиҳоалапгап.
— Хорижликларга пжарага бсриб турибмап, — деда хо-
ним.—Яхшн тўлашаянти.
— Қанақа ижара, ойликми? — деб сўради Лфифа сод11алик
бнлан.
— Й ўқ, кунлнк, — дсдн хопим қув;пн: билан жш1майиб. -
Ьпласан-ку, менга о й л и т эмас, куплиги муҳнм.
Лфнфа ХОНПМНИ1П' нимага жилмайгаппни туш упгандек
бўлдн.
— Мнришблар бсзовга қплмшмажггимп?
— Мпргчабда томоқ пўқмн, жопгипам. Ўзипг 1^шпсап, ҳали
бўпппгда пўқмп? Ш ошилма! Келнпчак бўлиб яналм очплиб
кстиб(’ан. Эрипг қапап? Ипшал^ггнми? Вўша^ггп, дсб энштгаи-
дпм. Увда ўтирибдп? Ўлспп, бу эркак халқн. Дармосд! П у
ппчего, сепга бпр гап а{|талшн. Агар хўп дссапг. Ҳа;п1ги Давр-
бск ака1п бор »ди-ку. Ўпш кслпб туради ҳалиям. Қайсп бир
ку1Н1 «Опа рооппп! а>пх‘ам, Лфн(|)адан бошқа биро1ггасп кўзпмга
кўрппмайдп*, деб қолдп- Хоҳласапг, аптамаи, бир учраш ...
Лфи({)а ппдамади. Ўйлапдп.
— У яхпгп одам, тап1лаб қўйманди.
— Ташлаб қўймагапп 1нумп, деди Лфи(|)а кутилмагапда алам
би;шп. — Бузнб 1^йиб, қочпорганди-ку.
— Ш упақа бўлпб қолгап экан. Мепга ту!пу1ггирди. Ҳозирги
хотинпгалм кўпглп йўқ. Ф а қ а т сепи деИ;м1.
— Мсп эрпмпп ЯХП1П кўрамап, хо:ш. Камбағаи бўлса>1м...
шаъпимнп оқлаб ппкоҳига олди.
— Мсп («пга упдаи ажрал десггпип^м йўқ-ку. Биламап, яхшп
йппгг. Лекпп ҳаётда омади чопмаган-да. Даврбек билап онда-
сопда шу срда учрапп^б ту^хяпг, у билиб ўтирнбдими? Билган-

63

,чаям... Даврбгкиииг қўли уауп. Упгаям ёрдами 1ч>гни1и мум-
кии. Агар И1таса бир зумда яхнж инна жойлаб қуяди.

— Сиз мени... н1унипг учун чақиртирган экангиа-да, — дсди
ўнкалаган оҳанпш Лфифа, — қўйинг-э...

— Ўзинг биласан, болам. Мсн счгни ўйлайман. Ьен1 кунлик
дунё ўтади-кгтади. Эрта индин бола-чақа кўнайса, тўрт-бе1и
танга нул корак бўлади. Ҳаёт оғирлашиб кетди, қў;1им. Мон
ҳам ўлганимнинг кунидан қилиб юрибман бу ишларни. Йўқса,
керакмиди ш у... /^унна-дуруст маданият ходими .’>дим... Ўйлаб
кўр. Ота-онангдан хабар олдингми?

— Воролганим йўқ.
— Ьоришнинг ўзи бўладими. Ьир дунё сарф-ха|)ажат кс-
рак.
— Хола, мен анди боран.
— Ьой, қасққа борасян, бу|-ун қоласан-;и>- 1'ан;шнн|б «‘та-
миз.
— Уйга айт1 Ш 1 и м йўқ.
— Телефон қил.
— Ьошқа сафар келарман.
— Қачон?
Лфифа Ш аҳина хонимнинг астойдил қистоиидан билдики,
ганларини охиригача айтиб тугатмаган. У Дап|)б(;кка «гпнла-
ншб кўндирамаи*, д<^ айтганга ўхншйди.
— Индин, — деди Лфифа.
— Кслақол, бир он1 қилиб яйраб ўтирамю. Эрннпн1ям ола ксл.
— Майли, — деди Лфифа ганни калта қилиб.
Кўчага чиққанидан кейин яна ўйладики, холаси уш! Данр-
бекнннг қўлига қайтариб тонширмагунча тинчнмайднганга
ўхишйди. Унинг қўлига қайтиб ту1ниш зса... тамом, деган сў:1.
Субут акасидан айрилиб қола,чи. Лна ёлғи:и1ик на н1арманда-
ликни бўйинга олиш керак. Шармандалик, уят... одамларнинг
юзига қандан қарайди.
Одамлар... нима одамлар? Кийимингга, таишгдаги маши-
нага, ^{галла^^ан ланозимингга қараб муомала қилишади. Лна,
холаси, шаҳирда номи чиққан... Лекин ҳеч ким уни пшрман-
да, д(Ч) сазони қиласгггани йўқ-ку. 1^айтага... амалдорлардан
то|ггиб, миршаб^шргача «она-она* д<;б устида ўлиб қолишади.

64

Уииш' хизмати ҳаммага к(фак. Эртага қариб қолга ҳам ('ошш»
чиқмайди- О қ рўмол ўраб, отимойи бўлиб олади. Яшашни ун-
дан ўрганин! ксра1с.

Лфи(})а ўа фикрларидан ўзи қўрқиб к(ггли. Иималар деян-
ман, д(*6 ўйлади. Ахир, Субут акамнинг ортидан чиқиб к(ггаёт-
ганимда *У уйга энди қадам босмайман* деб, қасам ичмаган-
мидим. С.убут акам кўшмда дунёдаги энг хушрўй, энг ёқимли,
энг мард эркак бўлиб кўринмаганмиди.

~11икоҳ кечасида унинг бағрида симобдай эриб оқмаганми-
ди. Қаё^-нмнг эиг олий ла:»ати есвган одамингнинг қуч^я^ида
эркаланиш эканлигини англамаганмиди.

Лфифа )^али-ҳамон Субутни интиқ ва интизор бир севги
билан г(шади. Унга қуёлнга, ойга қарагандск, жудоям юк-
сак, жудаям муқаддас ва то:ш бир \илқатга қа|>агпн сингари
қарайди. Оқнюм чўкиб, хоб вақти яқинлашгани сари юраги
дук-дук уради, ҳаяжонланади. Худди биринчи бор висол
кечаснга бораГ^тган келинчак сингарн вужуди ширин бнр
энтикишдан тнтраб туради. \ а р тун унинг учун эртакларда-
ги сингари сеҳрли олам, бамисоли фирдавсул маъво бўлиб
туюлади. Лекин...

Тонг отиб, турм утнинг навбатдаги иохуш ва уқубатли тан1
нишлари бпнгланган ;шҳотн тунп«ун кайфиятга б(;рилади. Ға-
рибона 110нун1та палласнда «М(!М <‘ажда қилаётган илоҳа Н1у
одамми», деган ншккок бир фикр пайдо бўлиб, {1у6упшнг ҳор-
ғин ва гамгин ч('\|)аси1а асибий нигоҳ ташлайди. «Пега тўрт
мучаси соғ эркак бўлатурнб, бир рўзғорни тўкис қилиб қўйол-
мандн, нега Даврб(;кдан бў;юлмайди», деб ўйлайди. Баъзмда
ҳатто «Мсн бу одамнннг ннмасига бупчалик сиғииаман, ссвги-
снгами, меҳр билан 1<учиб, эркалаишаригами, эҳтимол, аввал-
ги хотинннн ҳам Н1упдай эркшшган, тунда бахтиор этиб, К)11-
ду;$и хор қилнб қўйгипи учун иж|>влиб кетгандир*, дегап хаёл-
ларга боради. Лхир, аёл (|)ақпт тўншк учун л|)алмаган-ку. У
ҳам одамдай яп ш п т, ўй1шб-кулн1пи, ямпи (^ ичиб, яхши кий-
Н1Н|6, қариндош-уруғ кў:н1да, ^н^ҳмондорчпликларда яйраб юри-
пн1 керак эмасми...

111у хаёллар билап уйга осғи тортиб-тортмай кириб кс^на-
нида С.убут мук тушиб, га;и“та ўқиб ўтирар :)ди.

65

— Меин яна танқид қнлиб ёантибдн, — дсди у ясима жнл-
маннб. — Тунов кунн «Турмун^^да уриннан одн. Эндн ў.нш-
НИ1Н' қадрдон ♦()ў;1»имда ясан1нбди. Ханрилт, 6у сафар гал
юмн10қ|к>қ. Қаранг-а, бутун бнр 1на.\ар матбуотининг м(‘н-
дан бошқа тантиш и йўқ. 1>у К(ггип1да мон т(эда мнллин қаҳра-
мон бўлиптм мумкин. 1Луни ўйлаб ху|)санд бўлиб ўтириб-
ман. — Лекин кў:и1арндан хас()алнги н1ундоққнна с(*анлиб ту-
рар эди.

— Майли, ҳсчқиси йўқ. Лқинда яхшн и тга ўтамаи. Қамма-
си яхнш бўлиб к(ггади.

Сўнгра Даи|)б(^книнг қайнотаси ў:» қў|нма корхонасига инпа
т а ю т ф :)тганини ўйлаб кўриб, |>а'1илик берин1га а.\д қилга1Н1-
1Н1 айтдн.

— Қачон ипна туншси:$, — дсди Лфнфа ха("лида ♦Дап|>б<*к-
нннг қайнотасидан бон1қа одам 1|ўқмнкан ин1га таклиф :)тадн-
ган», д(‘ган фикр ўтиб.

— Ул жаноб х,(к<ир хорнжда :)каилар. Кс^н-ан :ш.ҳоти .ҳу^у-
рнга бориб, ип ти боп1лаб юбо|)амии...

Лфифапннг гаш кўнглн сал ёрин1гаидок бўлди. 1^ш м а
корхопа .\арҳолда га:м*та омас-ку. Яхш ироқ маон! б(*рин1са
корак. Опқат пиширди. Таомдан гўнг ювиниб-тарапнб орн-
нннг сннга кнрди. Субутпинг ҳам канфилтн анча яхптлан-
гап, т(М10ви:юрда аллақандай кинонн кўриб ўтиргап :жан.
Хопанн фарапгн атир ҳнди тутдн. Лфи(|)а :)ркшшпнб .)рнга
суйкалди. С.убут у и и т ' хушб5'й (ючларнпи ҳидлаб, бағрп1а
босди. Узоқ ўнди. 1^лоқларнга ♦Ҳали ҳаммасн я х п т бўлнб
котадн. жоним, сн :и т хорнжларга са<"ҳатларга олнб бора-
мап, олтину жавоҳирларга кўмаман*, дея нпшн|)лади. (^у^бут
Лфифа ҳам аксари аоллар сннгари .юб-^н^йнатга ўч :жанини
бнлар, бнроқ ҳо:шрча улар ҳақидл ваъда б(грнп1 бшшн чсга-
раланншга мажбур эди.

«Лёл қуло1^1арн билан совади», л<манлари .ҳақ 1'ан. Лфис|)а
қапдай лрнди, севнмли ёрига бўсалар ҳад)1 :угди, 1;}'чогига син-
гиб кетди...

1>у т^н упипг (ч^инларн ў:тга лна ҳам ўткир ва п(х(ик, К}ч-
лн ва айпи чогда нафис туюлди. I уё бу охирги туп. 1'ўё :>|т!
тонгда ҳаммасн тугайдигапдек...

66

10

Дав|)6<'к ў:л1да йўқ хурсяид лди. 1>угуи >11инг учун я т и ҳаст
Гютлаиа^ш. Уч куи анва^! таи и т судь)и1имг ёр/шмида иикоҳиии
ими-жимидд б<-к(>р қилиб, иаспорпига иавбатдаги бўйдо|ушк
муҳриии бо^^тирнб олди. 1^айи(т1('и қиаидаи халос қилгаии
етмагаид^^к, бир ха^гга иул х^ам берди.

— 1>ир умрлик қадрдои бў^и^б 1<оламиз, — д«!ди у хай|)лаша
туриб.

— Қиаимдаи ха(})а бўлмаиг. Хорижда бсш-олти йил яша-
сии, аича а!<ли жойига т у и т б қайта,чи.

—Ўаииги;» чи, қаича лишмоқчиси:)... у сқ1ш, — дсди Давр-
б<;к, куии ксча *соҳиби 1^драт* бўлиб, уига та|х-аки т^чпирит-
даи таи тортмагаи, бугуи ;)са қаритси;(а мўлтираб ту|)ган қадр-
дои, :)иди оса «ч)биқ» қайиотасига 1ю1и1саил ишшр таи1лаб.

— М си... 'гслда қайтамаи. Ишларии йўлга қўйиб...
Дав|)б(гк бу гаига уича ишои^шса .\ам гаиии чўлиб ўторма-
ди. '1>;»|и)қ ха||р-хўи1 қилд>1.
Ксча пшитажчи асл билаи охир1и ҳисоб-китобиип қилиб,
«>|раш битими*га им:ю чскилди. Дсмак, ии1лар жойида бўла,чи.
Ксчга ақии Шаҳииа хоиим қўиги|юқ қилиб, яиа бир хуш.ха-
барии айгди:
— 0|Л'ага ксч1;урун Лфи(|)а кслади. 1\'ириб ўтиш'!
— Майли. Гаилаи1дииги:>ми, сал-иал майли борми?
— Ьор, сал иккшшииб т\рибдн. Эрииг бшши ксл, дсдим.
Лгар :)ри билаи к(;лса, ҳали интмагап, бир ў)и кслса, дсмак
тайср.
— 1Иои1ман1'-июшмаиг, айтганча ;)ри мснга ксча 1^нғи|юқ
қилундн. Ин1 маса;шсида.
— Унақа бўлса... ишга жоГ|ланг. Иу.члик билан би|юн иина
комаиди|ювкага жўиагиб юборииг.
— Э яншиг, онахои, ақли1ит1:иа қойил. Лммо бир куида
ншга қабул қнлиб, ўнш :ш.\,оти сафарга ж ўнапнп... би|ю;» қий-
ни маса^ш-дн!
— Иў;инн1 гонинг-да, қў:и1м, П1ун;шй о^ший ини1инг йўлиии
тонмасанги;<, катта бир и;и>ра;ш нима қилиб ўтирибси;Г?
— Ьўнтн, ҳаракат қи;н|б кўраман. Лскин си;« ў;тнги;1га т»*-
гнн1;н1 ^шсшш;ш жавоб бсраси;*.

67

— Кўиглипгия хотиржам бўлсин...

Кейин Зоҳилий қўиғироқ қилди. Ь у одам Даврбскнинг ёр-

дамида унинг қайнотагига тсгишли мулкларпинг анчагана қис-

мини арзон-гаров сотиб алган, энди «шириикома» ҳақила му-

фассал суҳбатлаш ит учун учр атуп тайинлатни илтимос қил-

моқца эди.

— Сиз шошнлманг,— деди Даврбск. — Мсн уж м нкки-уч

кун миёнасида хабар қиламан.

— Минг бор узр, биродарн азизим. Бизнсс шундай бир ишки,

унда д5'отлар о^да-сидаги ҳисоб-кнтоб мумкин қа;шр те^^юқ а1шқ-

;(а1ьгирилмо<т ма)^ялга мувофиқдир. Мсн мард на қўли очиқ

и1«'онман !1>ии11г устига ҳо:)ир эришгап мупаффақиятимиз

таьсирида ийиб 1>|>ибман. Ллҳол, инсон хим сут амган, бнр-

икки кун ў1и6 ксш б, сахийлигимнинг миқдори камайиб кети-

ашдан қўрқаман. 1>у — ҳазил. Аммо халқимизда ♦Темирни

қизиғида бос-*, ле|-ан нақл бор. Келинг, бугунги ипши лртага

қўимайлнк ланерса... 1иа|тюма 1нартига |;ўтим ча сш га

бир 4сюрнриз> бор

— Бўпти Ьугун кечқ^фун...

— Ҳузурингизга ўтайми?

— Й ўк, 6у ерда кўринмаганингиз маъқул.

— Унда... ў:н1нгиз билган қа;фдон чорбоғда бир чуқум ош

бук>рсам . Неччида келасиз?

— Сакки1-саккиз яримларда.

— Келишдик.

Даврбек айтилган вақгга етиб бор;ш- 1^уни кеча қайнотаси-

га тсгишли муҳташам дала-ҳовлида б^ту1Г ўзгача ман.шра, ў:«га

одамлар... Даврбекнинг муд|юқ виждони бир инграб қўйгаи-

дск бўлди. Хотинига эмас, қайнотасига салш на ачингандай

бўлди. Қўпол|юқ бўлсаям ёмон одам эмас/^и. Мамлакат, халқ

учун яхши ишлар қилиши мумкии эди.

Айб ў;)ида. Муштни .')мас, каллани и1нлатипш керак зди.

Қалиям ... у Даврб«>кдан бир умр мишштдор бў;ш6 ю рипт кс-

|)ак. Салгина а|):юн, демаса, сармоясининг ҳаммасини «чугиб,

пулни тегип1ли жонларга жойлаб, омон-о«ч)н, силлиққина чет-

га чиқиб кетди.

Да1ц>бск бўлмаган;1а, ким била/ш ул зот қанақа аҳво;па ту-

шар

68

— Қадамларига ҳасаиот,— дсдн Зоҳидий мо^моннииг ис-
тикболига неншо;! чиқар экан. 1^01у1аи1иб кўришишди.

— Қани моҳмонхо1шга марҳамат.
Ҳшиаматли мсҳмонхонадд даб^^абали ;1эсгурхон тузалган бўлиб,
унинг ат|)офига атиш иккита курси қўйилгви эди. 10зма-1ш ўти-
ришди. Нир пи(Ўш чойдан су1н-, кетма-кет сархил таомлар пх)р-
тилди. Анвойи мевалар, м а ш т на шифобахш шарбатлар тано-
нул .ттилди. Сўнгра хушбўй «11аиа1ш* снгара(;и чекилди.
— Энди ишдан гаялашсак, — дсди Даврбск.
— Вуюрипгиа, — деди Зоҳидий ёни;(а шай турган мулоаим
йипггга. Й игат зум ўтмай қо|>а чарм «ди1шомат»ни кўтарнб
келди. Мс-^^бон 1шмчасииинг чўнтагидан бсжирим калнт олнб,
қ>’лфини очди. Лиқ тўла ♦кўк* боғламларни тсзгина ганаб чиқди.
Ксйин «динломат» қопқоғини симай /^аврбекка узатди:
— Лйгшн^ан миқкор. (л н аб кўра<;и.1ми?
— Албатгп, — деди ^Чавр*^к- ~ ♦Тониб олсанг хлм са)шб
ол*, ;юйин1гап.
Шошилмдсдан санади. Воглам;шрдан биринн бузиб, нчини
текширди. Кўнгли тўлди.
— Яхш н, — дсди Зоҳидийга қараб. - Ҳаммаси жойи;ш-
Энди бизга жавоб... Дарпоқп, аллақапақа *сюрнрн:>* ҳақида
галирганмидииги.1? '
— Валс! Лба;1нй кўстлнгимиз рамзи сифатида с и з т ушбу
чорбоши ҳам ҳ а;ш 1 ^ ам , дсган бир фикри ожизим бор цди.
1^лимни қайтармасйнгиз. Ҳарҳа^гда ўрганган жойингиз.
— Мсн бу ҳадтш қабул қилалмаймаи. Ьиринчидан, агар

буни олсам, собиқ қайнотнм ўл ит^ираш ;^ ме1ннн |ф ш м бор,

деб ўйлашн мумкин. Иккиичидди, биласиз, новик жойда нш-
л а й м а и ...

— Оббо, камтарин бнро;1арим-;>й! Лхир, буни ўл нимннш’!-

га расмий.1аштирингиз иш^л’ ;)мас-ку! Лка-укялпр бордир.
— Ьарнбир ссзнлиб қола;1п. Уп;1ан тагпқари, бу^уп ака-ука-

га ишопа/ииап замоп^ш, биласн.ьку.
— Лслида меп сн;па бпр ;и)вут ҳа;и1 этмоғим лознм эди.

Ишипги;! нашк^нпинн бшп1б Н1у кичпк т в ғ а билан чс^-ара-
;шнмоққа жазм қилгап;1нм. Ш упплм олмасангиз, мсни хафа
қп;шсн;>, бск ҳа;|рат;шри!

69

Даврбск бир зум ўйлаб тургач, миж‘и1'а қаидайдир фик|)
кслиб, розилик билдирди:

— Майли. Совғангизни қабул қиламан. Муайян муддатдан
сўнг мен айтган бир... одам номига олди-сотди қилиб, расмий-
лан1тириб бсрасиз.

— Миннатдорман! 1>о1нимни кўкка сткш«дингиз...
Даврбек қора *диш10мат«нн олнб, шаҳар марказидаги, со-
биқ қайнотаси қаноп н остидаги бахтиср ҳа<тидан сдгор бў^н|б
қолган м уҳтатам уйига омон-.эсон (тиб кс^н|б, ксйинги ойлар-
да биринчи бор сокин ва тирин уйқуга К(тди.

11

.1|лалабки нопунггадан сўнг (^убутга холасининг так-
.инри ҳақида 1ан очинна огиз жуфтлади-н) айтолмади. Ви^ю;»-
дан сўнг айтарман, дсб и тга чалгиди. 111у о|>ада ('убут чақи-
рнб қолди:

— Ҳозиргина табиат муҳофазаси укинмасидан қўнғироқ
қилитиб, Оролбўйи ҳудудига уюнггириластган экснсдицилга
таклиф отитди. Туркум мақолалар сзи т ксрак акан. Ҳарна,
Ш|)оқ бўлсаям қалам ҳақи ишлаб оласиз, дснитди. 11ослд К('Ч-
ки б(‘111да жўнаркаи.

Лфифа «Лйтмаганим я х т и бў^нан .жан, барибир бормасдн,
энди ў;н1м ҳам бормай қўяқмламаи», дсб ўйладн- (>уб>т ту1н-
ликдан сўш' ♦йўл-йўлакай қўмитага ҳам кириб ўтаман*, дсб
чиқиб к(тгач, юраги ҳанриқди. *1^ъда бсргандим-ку, борма-

сам ха(()а бўлмасмикан», дсб ўйлай ботлади. Ворса 1Н1ма бўнти,

бсгона жой эмас-ку...
Йўқ, борит мумкин ;>мас. (^убут акаси бнлса, хафа бўлади.

Лх1писи, кўчага чиқнб бир нас айланиб кслади.
111у фик|)да кўчага чиқди. Ьир-иккн /^ўконларга кпрди.

1>о:юрча яқннида «Мария Магдал(;иа» дсган янги асл кийим-
лари магазини очилибди. Ҳаммаси италияники, :1ўр кийнм-
лар. Лфнфа бнр-иккитасини кўздан ксчирди. (^ ўтги модада
тт^илгаи. Лскин р(К‘а қиммат. 1^аиийди, И1улардан бир сид-
ра о;н1б, 1-улдай яш наб юр(‘а. 11ул бўлса-ку манопилардан
олиб... ( 1убутни ҳам кўзнии сндирган бўларди. ♦Паҳотки :)нди

70

бу ҳаотдан чувринди бўлиб ўтиб кетпам. Анови олифта, са-
тапг аёллардаи қа(фим кам. Даврбск бергаи пул ҳам чирт-
пирт бўлиб, сарфлаииб кетди. Лфифа топсам қайтариб бера-
ман, шу одамиинг олдида тилим қисиқ бўлиб юрмасии», деб
мўлжаллагандн. Қаёқда? Топганлари қоринларига етмаяп-
ти. Холасидаи бс1п-тўрт сўм сўраб турсамнкан? Кеча борга-
иида бир оғиз жуфтлади-10 айтолмади. Ўзиям «Кўйлак бера-
ман» деган гапипи ;к'идан чиқаргаи, шекилли, индамади. К
бугун бор<‘а берармикан? Г1ул-чи? Иул берадимн?.. Вориш
корак!..

Оёқлари бсихтиёр ўша томонга стаклали.
Холаси ОИН1ИНГ тагиии <ч>лдириб, кутиб ўтирган экаи. (к;-
пиич билаи биғрига босди. Меҳмонхоиага боп1лади. Литиқа
дастурхон ту;шбди. Лиаиасдаи-баиаигача, кивидан-мангогача
қўнибди. Қи;)нл балиқ билаи қора икрапи айтмайси;ши?..
— 15он, П 1 ун ча иа[хгаии меига қўйдиигизми? — деди содда
севипч билаи Лфи<{)а.
— Ҳа-да, болажоннм, ссига бўлмай, кимга бўларди? Лр-
;»1Йсаи. Ьегоиа эма<ган-ку. Ў.чимам анча;1ан б<фн би-ир яйраб
ўтиргаиим йўқ. Маиови ичнмликларии қара; шотлаид вискн-
си, колумбия текнласи, фриицияиииг «Маиолеои» копяги. Ьу-
лариипг ҳар бирп муидай|н>қ одамппиг икки ойлнк маоишга
к<У1ади. Яшагандан ксйнп яйраб яиюш керак-да!
Хоним чор қирра 1пишаии очиб, қадаҳларга қаҳрабо тусли
хушрўй ичимлнкдаи қуйди.
— !^аии вискидаи олайлнк! Учраиианимн;» учун. Ол-ол!
Маиови «Моцарт* шоколадиии 1'а;шк қш|! Моца|УГ кнмлигиии
эп ттган м и саи ?
— Ьа<такор, шекилли, — деди Лфн<()а виски тўла қадаҳии
димоғи1'а >|қиш1ашти|>ир экан. Ўткир, аммо хушбўй ҳид;1аи бонш
айлаииб к<хчн.
— 1>ал<»ш! Са1м>,и1П1' чакки ;>мас. 1^пи ол! Лс^шда сеп бой-
бадд».’шт, кибор оилаии |ул1штадигаи қлч :>дииг-у Қ1К'лшт:жаи, шгш«-
1Х)<'қ бнр мухби|Я1ииг тш-и,'Ш хор бў^шб 10[Н1бсш1-да. Майли, ол!
Х^х^а^^ининг сўшти гаилари снқилиб турган яра<’ига туз бў^шб
<ч;1шлди. Лфи<^ кў;)ини чирт к>миб вискиии ичиб юборди. Ичига
ўт тушганд<!к куйдириб кетди. Дарҳол <-архуш бўлди. Букж

71

бастакор суврати чиаилгап қоғозни очиб, битта шоколадни
оғзига солди.

— Ж у ф т қилайлик, кейии ошиииг гуручиии солдирамиз, —
деди хоиим қадаҳларии яиа тўлдирар экаи.

— Холажоп, мсига қуйманг, маст бўлиб қолдим,— дош
Лфифа кўзи сузилиб.

— 1^ с а и г - ч и , бир қа;1аҳга дарров маст бўладими одам. Ьу
ичимлик аёлиииг гў:и1ллигига гўзаллик |фпади. Қаии ол! ( •
иииг бахтииг учуи! Ҳастда омадинг келиши учуи! Чиройли-
чиройли фарзаидлар кўришинг-учуи!*

Лфифа буидай тилак учун ичмаслик мумкин эмаслигинн
аиглаб, қадаҳни қўлига олди. Ўаиии мажбурлнб сипқорди. Зум
ўтмай енгил тортганини, кайфияти яхшиланиб, кулгиси кел;1
ётганин» еезди.

— Чиндан х,ам зўр ичимлик экан, — деди холасига мсчр
билан боқиб. - Раҳмат сизга, холажон! Кслинг, бир қучоқ,1а6
ўпай!

— Ҳозир-ҳозир, ш отм а, ҳали роса ўпишамнз, — дсди х«)
ним соатига қараб. Кейиц ошхоиа томонга юзланди.

— Ҳой, Зеби, ^уручни сол!
1Л у лаҳзада эшик қўпғироғи жиринглади. Хоним дик этиб
ўрнидан туриб, эшик очгани кетди. Вир неча сонилдан сўнг
Даврбек Муқимхоновни бошлаб кирди. Лфифа сархуш бўлса
ҳам юраги ♦шув>> этганиии сезди. Ьеихтиёр ♦Вой* деб, ўрнидан
турди.
— Ие-ис, қимирламанг, бсзовта бўлманг,— деди Дапрбек. -
Си.ишрга халақит бериб қўйдим, шекилли. Иишап бугун бар-
вақтроқ чиқиб, уйга кетастгандим. Йўл-йўлакай оиамизпи бир
кўриб ўтай, деб киргандим.
— Қадамипгиз бош устига, азизим! —деди хо1Н1м.
— Қани тур|-а ўтипг. Ьи:1лар хола-жияп би-ир дар;У1ашай-
лик, дс1-андик. Келганингиз яхшн бўлди. (^из \ам б<!гопа эмас-
сиз. Лфифа билап кўришмагапларингга ҳам юз йил бўлгандир?
— И]ундоқ-шундоқ! - деди Даврбск тўрдаги курсига ўтирар
экан. - Лммо ноқулайроқ бўлди-да, бо(-гириб кирганим. Л,
Лфифахон?

72

— Йў-ўқ. Иимаги онди. Хуш келибс1и,— доди Лфифа тик
турганча чой қуниб у:штар :жан.

— Ҳой, чойни қўятур, мановиндан олсинлар. Кечикканла-
ри учун жарима солиб, катта ниёлага қуямиз, — дсди хоним
вискидан у:штар ;жап.

— И«г, бурғи қандоц бўлди. Мсн рулда :>лим-ку.
— И\уйсаиги;»-чи. си;и1н ким тўхтатарди. Қшшвс|)са, ёпин-
ги;5да икки асл («н«б турса-ю .эркак бўлиб...
— Лфифахон оластган бўлсшшр, ун1ш о^шмиз,— дсдн
бск.
— Мсн ;н1ди ичмайин, хо;ш...
— Вой, қи:>иқмисан, тундай ҳурматли ме\мон бнлан ич-
майсанмн, мсни уялтирма, болам. Ол-ол! Мсн ҳо;1ир оанж
су:|днраман!
Учинчи қадах^шн к('йин Лфи({)а ўзини қут^шй :»ркин ҳис
:)тди. Яна ҳам Қ>’»ноқ;ши|ди. Дав|)бскнинг юзига дадил|м>қ ()а;»м
солдн. Лрашиқли костюмнга, қордск онноқ кўйлаги, олтин
турноғичли тўқ қи;<ил бўГшнбоғига, билатдаги чиройли соати-
га, чан қ5’лининг таҳодат бармоғида1и никоҳ узугига ҳавас
би:шн қаради.
— Узукни... чап |ф|инги:)га тақибси;1ми? К(‘ннойим...
— Эн1итмабсиз-да? Лжрашиб кстдик-ку.
— Ис. нсга?
— (;из қиргаган :жансиз, 1пскилли. Турмушими;! бўлмади.
— 1^ой, псга қаргайман, — деди Лфи({)и жнлмайиб. — Цар-
гагиним йўқ .
— Қиргипингиз йўқми? Лскин |)остнни айтсам, қаргашга
ҳақин1-н.) бор. Оизнинг олдингизда бир умр 1-уноҳкорман. 11!у
1'упоҳпп ЮВИ1П учуп ;)нди тоқ ўтипн-а аҳд қилдим.
— 1^йин1, упақа дсмапг. Мсн си.1дан ха((>и ;)масман.
— !’о(тдапми? ,'1ўст бўлиб қоламизми умрбод.
— /1устмиз-ку. Крдам қилдинги;)...
— !^йсапги;|-чи, Лфи({)а ар;шмаган нарса. Лгар истасангиа,
ҳ^итнм сн.пнн<п...
0п1 (уш.1Н|б, суҳбат ушлди. Хоним «Ошпппг тагпда қол-

спн*, д(‘б 1^нрда-1^ймий, япа бир қа/шҳиап қуйди. Лфифи пт-
рикайф бўлди. Он1дап ту:$ук сслмади. !{ў:1ларп1Н1 пт^^угда^-и
чақноқ қандшнв тикиб, сархуш ўй сурди. !^лоқ;шрида Давр-
б скп и т ♦Истасанги;» ҳи(тим си;нн1ки», дсган сў:ишри так|юр

73

так|к)|) япгриб т^рир, хиглплдн +1>у одпм аслиди гмоп одим
:)мас, ўишпда... мспги уйлапитпп хн\;|игииди-1о, хоттппиш г
жиижш! чиқарити;121и қу|)қпб, уйлииолма^апди. Мапа эиди,
ажрши|бди, бо ти очиц...», д<!гаи фикрлар ўтирди.

111у тохлит у хоиимпипг сскиигипа чпқиб к(гг|'апп1И1 ҳам,
Ди11|)(к‘к ўриидап туриб спига келиб ўтиргаииии .\ам аигламай
цолди. Ьила1'ида исспқ кафт \ароратипи сслгач, сш ь1тл ў л т а
кслди. Я л т :угн6, ўтиргап жойга каради. Й ўқ. Эпп1к бсрк.
1^’.'П1ПП тортмоқчи бўлди. Л(гкпп бу хоҳит |ф т г а (ггиб борми-
ди. Дап|)6ск уппиг момш^юк оипоқ би^тгипи оҳисти, мс.ҳр
билпп силар 11н тинирлаб бстўхтоп гииирарди:

— Лфифи, и:1ияим. Умрнмди битта одампи сспдпм. Қатгпқ
ссн;и1м. Ўиш о;шм — (лш! Ш уиипг учуп хо^гпппмдаи ажрал-
дим. Мсига сп:)дап бопп^а ҳсч ким, ҳ(;ч бир асл ксрак :>мас...

Дапрбок туидай дсйпш баробириди ,\фифиппт- по:тк Ся'-
лпдии 1^оқлаб ў:нпа т о |угдп. 10:{-кў:1ларидаи ўпа ботладп.

— 15ой, :)рим бор-ку... У)1Т эмасми...
— О иитгаплар учуп буиииг уяти йўқ, Лфифа. (^и:! х,ам...
меии ЯХИИ1 кўраси:1-ку. Шуидай лмасми?
Лфифа ипдамади. .'{аифгипа қ и р т ш т к кў|к'итир, пчкп;п1к
там-иридапмп, Дап|)б(мч-пииг 1^01идаи суғу|)илиб чиқптга ҳоли
отмасди. Дап|)бск :к-а, боргап сари аиж ш пар, псспқ иафасп
билап .’1ўр б4‘рпб, Лфи(|шпипг ;;у'доқларипп п:1лар;1И.
111у бир псча ;шқиқа ;ш1юми;ш Лс|эи(рит11П' кў^ ўпгп;шп
пималар ўтгапиип, кўпгли;ш қапдан ўн-ха("ллар ксчгаиипи
тар.\;>нб ўтп р ит т а |Л 'м и к а и ?
Ў:1и бир ма|)та ҳаГт/ш қоқилгап, ксйип имопли бир пп(ч>и
мурупнати ту({)айли 10:111 срук бЗ^лгап Гми асл япа так|к)рип :)иио
ботқоғи сири ў:1 ихтнсри бшши қа;шм т а т л а т и ақлга сига^чимп?
1>уип1 ипюпса бўла;и1мн? Қамопкп, (|)аҳт боп<01 ига бўлгаи чир-
кип мс.ҳршши ■^утилолмати ."жаи, уии ўпш б<л қ01\;шп с^турнб
олиб, к)ииб-'гараб ўтиритпипг ҳожпти борми;иГ? 11сга Л(|)И(|)а
қасамипи буш и? Мсга »и1а бу ифлос хопалопш ў:1 0('гн б1ьшп
■ориб ксл;и1. 11а.\(Л'кп, бупи тур м ут, х с ту ақраболпк мун(К'а-
битларп ҳ(к'иласи, дся о;(;и1н 1ш жўи п:юҳлаи1 мумкии бўлса?
11сга туп;ш й б ўл ;т? 11а.\(л ки, «Ургапгап кўш ил ў[Л'Ш1са 1^ймас>,
;1сгап иа1^| .ҳамнпш '1'ўг|)н 1ш уи;ш ҳсч қап;шй исгпспо йўқ? Л(|л1-

74

фгпишг ў|>11и;и1 бошца асл бўлгаинда иима килардн, дегаи са-
поллар жои:ши? Эҳтимол, бу 1*ат|)ла|)ии ўқиГтгапда кнмдадир
и1уидай саиоллар туғшиаидир. Даотлаб, биз х,ам шу каби гавол-
лар қартисида лол қолдик. На а1ила;(икки, бу ганоллариит'
жаиобиии ҳиколми:<ии бои1дии-охнр ўқиб бўлгачгниа тоини! мум-
кииднр.

— К гл и т', ниа ичамиз, — деди кутилма1аида Лфифа.
— Майли,— дедн Дап[)б(*к уии қучоғидаи бўи1атиб, шиишин
|;ўлга олар :жан. - Ю рннг, аиопн днваига ёлилиии|броқ ўти-
раш тк.
Лфифа гаидираклаб ўрнндаи 1^ғш1ди.
— Мен ҳо.«ир ксламаи, — доб дсворга, :»ии1К ксгакнсига
су)и тб , да.ут^и^а чи қ;1Н. О тхоиага қарадн. Хн:<маткор аол .\ам,
хоним ҳам қа|Цқаднр ғойнб бўлншгаи. Хопа;10и сув ■^Й1'аи;(ск
жим-жит. Ҳаммомга кириб, ю:шии ювмоқчи бўлди. Му;);1ай
суп сал ў^ии^а кслтир;т. Қа|‘|тиб чиққинн;м1 Дии|)бск 1^лн;|и
П1ии1и 1ш қи;1и\лар билаи ;1аҳ;и|:<;1а кутиб турар;(и. Лфн({)и мо^-
моихоиага кирмоқчи бўлдн. Дав|)бск :)1иикин |-ан;1аси билан
тўсиб, слкасн билап упи «^гоқхоиа сари оҳиста итар;т.
— Ю рниг, мана бу ("ққа. Ў:итгн:> лншгаи хоиага. Эгиигн:!-
;шми, т у .\оиа;ш учратгаиими:>?..
Лфн(|)а нндамад1г. Хоиага кнриб ннқилнб кстмаслиги учуи
ка|)опот устига ўтир;и1. Дав[)б('к қадиҳ уштди.
— Олни1'!
— ]^'нни1', нчмашиж и1уни, ма|1;и1мн,— дс;1И Лфи(})а ялии-
|'ии оҳннпш- - Э и ;т сил ўзимги кслдим.
- Динрбск қа;|ДҲ]шрни т^мбочка устнга қў^йиб, лиа Л(})Н({)и-
иинг с т и и ў1ир;т- 1)слн;ш» қўлнин ўтқа^иб, ў:ииа то[л;1и...
— (:н:иа... би|) совга қилмоқчимал, — ;(с;т у Лфн(|)аиииг
иафис 1^лоқ;шрн;ши ўии|) :жаи.
— Иима совға, — ;1сб сў[)и;и1 Лфифа.
— Қо:н1()... ҳо:«и[) айгимаи, — доди Дав|)6с|; ии уиииг кий-
имлириии би[)ми-би[) (!Ча 6ои1ли;1Н. Л(|)И())а а|6а[)ойн қи:и1ққи-
ии;ши ийти[)лик қи[)ии1лик қилмис, пи1().\^ш|)иии Ди11|)бс1:иииг
:).\ти|)(К‘;ш и Қ11:шрн6, (-у:1и;и|б к (т и и кў:иш[)ига тикиб, живоб
к\та|);1и. Дап|)6ск уии буткул (5чнити[)гач, ў ;т ҳам ('чиинб,
кў[)нига ки[)ир :жип си|)ли қилиб ииптрла;и1:

75

— Данғиллама ҳовли. Эртаклар;ш1'и гиигарн бир қагр...
Ф а қ а т 4(1и.111и я х ти кўраман», д<^ айтсангиз кифож

Лфифанинг кў;» ўнгида ки1юлар;ш кўрган нюҳона са|К)н гап-
;шланди. Ипюнгиси кслмади. «Қанн у ёғи нима бўларкан», ден
сокии шивирладн:

— Сизни яхи1и кўришимни билардингил-ку. Ўаннгна таш-
лаб кетдингиз-;1а.

— Энди сира-сира ташлаб котмаймап. Лйтинг, «Яхши кўра-
ман», дснг.

— Ях1ни кўраман...
Лфифа шун;шй де;1и-ю «Иима ба1ю, чин;шн ҳам яхн1н кўра-
ман, шекилли», деб ўйлади. Дапрбскпинг ўничлари, бутун ба-
дани бўйлаб сирғалаётган юмшоц ва исснқ қўли хун1 ёқаётган-
;ш- Гав;шси ҳам аввалги биринчи ма|)тшшги синга|)и қўнол ва
ёқимсиз эмас, худди а:<алдан тапи1Ш1ек т>'юларди. Қисқаси
Лфифа ў:шла Дав|)бекка нисбатап маш1 «^ши- В у манл, аслн-
;ш, П1у топда, «Ҳов^Н! совға қиламап*, дегапи;шн сўнг найдо
бўлпб қолган ,')мас;(И- Ну майл ҳа^гго боя ичкнлик та(>1Ч|ри.чан
сархуш бўлгани учун қучоқ1Штгапи, ўнтиргани та'1>сири;(а ун-
ғо та н ҳам эмас;(и. Ь у манл... пазари;ш ҳув ўша купи, ишхо-
пагш Даврбек қуярда-қўймай пул ташлаб кетган чог;ш туғил-
гап;ш, ;(еса тўғри^юқ бўлар. Уҳтпмол, ўтап ;ш бу майл, р(к-а
қнйналган аёлнинг кутплмаганда най;ш бўлгап пажоткор, ха-
лоскор инсонга минпат;юрлиги пшкли;и) ккшга келгап бўлнпт
мумкип ва агар Даврбек ўп1аидап кейин кўрипман кста қолга-
ни;ш Лфифа бу майлни енги1пи мумкип :>;1и. Ьи|ю қ...
«Меига бир чим;1импта бўлса ҳам ях п тли к қнлган одам-
лар|'а ў{1 х,исса яхпжлик қилпб қайтарип1пп хоҳлай^шн», де-
гап;1п у никоҳ кечаси;ш Субут акасн1ппн' бағрн;ш ёта|жан. «Спз
м('пга бнр умр|'а а^хни^улпк яхп1нлик қил;1ингиз. Ш уп тн ' учуп
ў^ш-ўл^^уппмча чўри1П'и:< бўлишга тайёрмап».
Ўн1ан;ш у худди П1у баҳона билап холасндап во:{ кечол-
маслнгинн, устига-у(так Я1ш Даврбекппнг ту:югпга туп1и-
шнни билгапмиди? Лпаям кпм билади, дейсн:<. \ир.\ол;ш у
шу лаҳ:<а;ш Даврб<!кпинг оғупгп;ш роҳатлапиб, тўлғапа|> .-жап,
кўнгли;шн «Ву о;шм — я х т и о;шм, бу о;шм менга му;юм
ЯХП1ИЛИК қилиб к(мшлпти, чунки менн ЛХН1И кўра;и1, шу-
нинг учун меп ҳам яхши кўрипшм шарт», ;1е1'ан фнкр ўгар

76

1Ш т у ф нкр баробарида ипоп-ихтиёрипи Даирбскки тои-
тиргап эди...

— Айтинг, қанақа ҳоили, — деди у Дав|)б«‘к қучоғидан бўишт-
гач, чуқур ва шнрнн «уф» тортиб.

— Ш аҳар четида бир ажойиб дала-ҳовли бор. Ўшани сиз-
нинг помингизга ш т б б<‘|)ама11. Маликалардай |юҳат қилиб
ятайсиз.

— Ьуминг учун мснга қандай т а р т |;ўясиз?
— Қсч қамақа та|ггим йўқ. Мсни сснсангиз, бир умр ссвги-
лнм бўлсангиз бас.
— (-убут акам-чи?..
— (]убут акангиздан ажралиипа тўгри к(^падн.
— ( ’.из уйланасизми, ксйин?
— Ллба1та!
— Унақада ҳош пти ў:>ингизни11г номингизга олавсрсангиз
бўлмайдими?
— Ьўлманди. 1'ап-сў;} кўнаяди.
— М еп... ( 1у6ут акамдап қандай ажраламан? У одам мспга
жуда азиз...
— Лфнфа, Субут чиндап .\ам яхши одам. У билап дўст бўлиб
қоламиз. Л(;кнп снз упдан (и1;|ми1ма(;апгиз бўлмайди. Эҳтимол,
дарҳол амас, бир-икки ойдан ксйип. Ь у ора;)а мсн у1т п тга
жойлаб қўяман. Лслида, бу^упдан иппа жойлатди, д(^ ҳпсоб-
ласак ҳам бўлади. Табиат1пуиослнк уюншаси матбуот хизмати
таркибида 0|юл бўйи1а жўпатдик-ку.
— Ие, ҳали сиз жўпатгапмнди1пиз?
— Ҳ а, бугу» сизпи иима бўлсаям кўртним керак зди. И 1у-
пппг учун кеча кун бўйи эрингизга ин1 изладим. Табиаттунос-
лар уи)1нмасида ўрин бор ;жап. Раиси аивал тихирлик қилди.
♦1^вгиндн* журна^тст-ку, ололмайман, деди. 11иҳ<»гг кўндн.
Орол масаласида (^и^^-иккита ижобий ма1^ола слгапидап кейип
м аот тайинлайди.
— Ҳовлнпи... у кнптга нима, деб айшмап.
— Ьуёғипн ўйлаб, кс^ннниб 1^йдим. «Холам>н1ки, мспипг
номимга (ИШЯ1ГГИ*, деб айтинг.
— Ьарибир .')|>тамп-1гечмп, билнб ола^т-ку.
— Упгача ажра^шсиз. Упш ям шу йўл маъқул. Онласи би-
лан ярап1спн. Воласи бор... Обрўйи ҳам тиюшна^т-

77

— Қаммасиии ўйлаб, иити-тб, \ал қилиб қўйибси;>-да. Кал-
лангиа зўр, — деди Лфифа ўп кал атаи оҳа1ида. - М(*иинг оГ>-
рўйим-чи?

— Сиз хафа бўлманг, Лфифа. (]изнинг обрўйингиз ундан
ҳам баланд бўлади. Ў қи н ти биткш^ганингиздан сўнг судьялнк-
ка ини^а жойлайман. Мен сизни олий табақа хонимлари сафи-
га олиб кираман. Ьойвучча бўлиб, зарга кўмилнб юрасиз...

Б у гаплар Лфифага мойдек ёқ;1и. Дав|)б(М{нит' бо1нини
кўксига босиб, сочларини сила;(и. 111у тахлит улар тонгга қа.'1ар
ишрат ва суҳбат ила машғул бўлитди.

12

Субутнинг яна омади келмади. Орол муаммоси ҳақидаги
мақоласини биронта гшигга босмадн. Ук>н1ма раҳбари хафа
бўлди.

— Тирноқ ости;(ан кир қидирмай, қилинаётган нжобий нт-
лар ҳақида ёзинг, дсб айтгандим-ку,— деди.

— Ҳалиям ижобий қилиб ёздим. 1'ум қ ш тб юборилган мил-
лион-миллион пуллар ҳақи;(а лом-мим деганим йўқ. Ьир-ик-
кита муаммоларни самаб ўтдим, хо^юс,— деди у елкасини қисиб.

— 1^йсангиз-чи...
Субут уюшмадан ҳафсаласи нир бўлиб чиқиб, қадр;юн хиё-
бонда кечгача тентираб юрди. Хаёлларга берш1ди. В у хи<Ч)он
уиин1' энг масрур ва энг маҳзун лаҳзаларига бирдек гувоҳ. У не-
не эврилишларга шоҳид бўл^-ан бу кўҳна масканда1И те|шн су-
кунатдан ҳаловат топар эди. ♦Сукунат — абадият, суку»шт —
ҳикмат» қабилидап! фа^юафий хулосалар чиқарар 1Ш 1Х)ҳ-гоҳи-
да ♦Иега мен бу ҳикматни тушу^шману сукунат са1ушпп1и ўрга-
нолмайман-а* деб Г;:<ғирарди. ♦(^укунат — бу қуд[)ат!* деган фикр
келди хаёлига. (^укут сақламоқ учуп кучли бўлмоқ керак. У
кучли бўлолмади. У ншфқатси.> бўлолмади. Ту|)мун1ни1н' одций
машма^налари қаршиси;ш ожи;1лик қилмоқда. Ҳолбуки, сукут-
ли ва сокин бўлинши бир умр ор.|у қилади. «(хжин*, де^^ап а^а-
халлусни ҳам 1пу мақсқ,'|;ш тапла^ан. Лммо сокин бўлолм«;1и.
Энди (чжин бўламан, типч ва жим япшймап, д(й тур1апи;ш...
Муқимхоновнипг қайнотаси хорижга қочиб к<пта1п1;шп (^у-
бутпинг хабари йўқ .)ди. «Э|)та-ипди11 чақириб қолар«, д(^б

78

кутиб и>р|-аиди. Ьугун этитди. Эшитиб \ай[юн қолди. Қилиқ.
Пима бўлди :жан? Ж уд а т(я риножланган зди. Ьир иоча қўшма
корхоиалар, тижорат дукоиларининг катта тизими, данғилла-
ма ҳошш-жойлар... Мишмишларга кўра, хаммагини сотиб, бир
к(‘чада бутун оилаги билан гойиб бўлибди. «Мукимхоиов нима
қиладн :)нди? Ҳойнаҳой бу гал ҳам сув;и1н қуруқ чикиб қолган
бўлса к(;рак. Муқимхонои - мангу бар)^агт кимса. У|да <*пмай-
ди, сукдд чўкмайди, бамисо^ш ўлмас |{ашчей!*

Ксйии :>нн1тиб тушундики, янглишмаган :)кан: Муқимхо-
Н011 қайнопаси қочишдан илгари|К)қ хотинини та.ич\ қилиб ул-
гурган :жан. ( 1убут уннпг (^инюгасига бнро:1 нчмнди «Оғзи
онна (ггганда бурнн қона^-нни нхшн бўлманти Н||и>1м ким би-
лади, ба:н(и айнан бур1н1ни қонашднн асраш учуп ч.чйр маь-
:«урни насия қнлгандир. Унин|-буриига кимнинг нши Гм»р »кан».

Куни К(‘ча қ5’лини қайш уш тса етадигаи. бсҳис(н) молу дав-
лат соҳиби, қудратли бир корчалои одамга бирданнга сичқон-
нииг иии минг тинга бўлиб қолса-я! Ьу ииманиш а.,10мати?
.'{амон ў:и'ара>п1тими? Ш ундай бўлса, мсн — жими>п ҳаёти-
1ННН бамисо.1и ба|и)мстри ҳисобланмин! «журиалист жаиобла-
ри* буни нсга сслмай қолдим? Гўё х^ммпси жойнда эди-ку.
Ьў|)илар тўқ, қўйлир соғ-омон. Ьаъ:и1 мснга ўхшаган суруви-
дан а^чанн^инл^^рини ҳисобга олмаганда... Кки бу ма(^)и>ншнг
тим-нр дои|)аларинн талатннн! «оқибатимикин?* Йўғ с, би:)-
;ц1 қанақи мифия бўл(*нн. Ш унчики... Қайноти ҳа:)|>итлари ўз
;(оириси;1агнлардан кимларгадир сқмай қолган бўлиит мум-
кин. Ҳа, худ,чи 1нун;1ай! Субут буни сўнгги суҳбатда сал-иал
тутуш-ан^шй бўлувди. Ўшанда ҳаяжоиламиб кст|-ан ( убут<.Си;1-
нниг имк(>ни)1тларингн:1 катга. ;>н;1и ў;| ма1<>уотингн:<1!1 »а бўли-
шннги:! кс|>ак*, ;1сгани;1а суҳбат;1онн1нин1' ҳукмфирм<1 ч(’ҳра-
снда 1^рқу'и аломати :>оҳир бўлгин. ♦1^’|1синги:1 чи, ў:(и шуси:>
,ҳим... би1>:м1 бировлирнннг кўрншги кў.<и >|ўқ», ;1сб т т ш и н г
ярми нчиди қолиб кстгин.

♦.\и, 1пу1га1\ан1и қу;1ратлн о;1амлар симнб кста('ггии Ли( пай
■гди ( 1убуг ўкннмб ўгирмаса ҳам бўлачи. Тўғрн, ўкимтш нн
нўқ. Лскмн >тшм1 ксрик. Мнши! учуи ;)са нул к(;| лк. Ишллми
санг, кмм нул бс|>и;1н. Лфн(|)и1н11н хомммдим ол{1СТ1ин қарииги
қаичи яти ш мумкин. Ки|>:1ми қийтармш ҳам ксрак. (1убут,

19

ўша куии таклифиги дарҳол ро:)и бўлақолмабмаи-да, бир1а-
л а ти б хорижга кстюрардим*, дсб ўйлади. Олиб ксггармиди?
Ьоипиа урармнди, ўаи икки оёғи бир .'ггикка тиқилиб тургаи-
да. ♦Ў:>им к«ггсам-чи?* доб ўйлади. Қаоққа? Қагққа бўлгаям.
Лхир, туи ча одам кстаяпти-ку. Лоақал мардико|>лик қиларди.
(•' кўча сунурарди...

1>у \в1^1а илгари ҳам кўп ўйлагаи. Лммо у кетолмж^лнгипи
бнлади. Умри биио бўлнб, биро|)та хорижнн мамлакап-а бор-
магаи. «Сафар — дар Ватаи, хнлват — дар апжуман*, дсб н.и>\-
лайди ў:пп1инг аҳволини. Лслида бу хоҳии1-нрода бнлап :>мас,
НМК01П1ЯТ билаи боғлиқ ҳолат бўлса кс;рак. У мудом қўл учида
тирнкчнлик қилиб ўсди, ўқидн, ишлали. 111уиии1' учун бўлса
ксрак, табиатап ўт|юқ бў^тб қолди. Йўқса, аждо;1;|ари кўчмапчн
ўтгипипи, отаси лқип-яқиигача «1>обомдаи қолгап* дсб, кигн:1-
ли ўто1пт асраб юрганипи билади- К қишлоққа кстсамикин?
Отасидап қолган ўиш кигиз ўтоппн данпти тикиб чўпоплнк
қ№К’а-чи? Қаин у1па қўй? 1>ир пақтлар иккн 10:1 м нтташ м и
қўни бўлгнп *Қори1^м* тиркатн бугуп нарн-бориси бсп1 мип-
т а т (ггмайднтн сурувлариии ҳам маони^а тг1рқатиб соб қилнб-
ди-ку. Ьаҳор;ц| қишлоғига борнб, лйлоиларпи инлаииб, ҳунпл-
лаб (>тгап қўри-қўтонларнн кўрнб йиғлимоқгшп б<‘ри бўлиб қол-
ди. Лксири одамлар дарс бўйларига, галла, пахти ;>килидигап
хўжа^ткларга кўчиб кстнб қолнптбди. 1^ри>қчилпк. Да|>ах-
тлар 1^ақтаб стибди. Ўқитувчилнк қнлиди1'ип нкки укаси миот
ололмип, ўзиии бсхюрга урган...

К б<хюрга чиқсиимн? Отапг бо:юр, онапг бо:юр, д(‘йнтгаи
ахир. Ьу|-ун ксчаги ака;1смикдап то|Угнб, собнқ 1ш:и1ргачи бо-
аорда ўрилаша;т- ( 1абибн — тирикчилик. Лскнп бо:юрга чн-
ҚИП1 учуп ҳам салгипа уқун, о:$тпа сармо>1 ксрак. (^убутда 1ш
уипси, па бу1тси бор. Иими қи лнт ксрак? Пи^ш қилип! кс-
|Ш К?..

>|{и1юб топнлм{1;и1- Ь о т н қотди. Унги кс^тб, Лфпфапн ихти
кан({)ият]ш кўриб, сал кўпгли ср1П11;т. Ксча, ипнш1 купн у «Хо-
типим итайлаб, ў:пти 1^тк>қ қилиб кў|к‘атияпти, ис^н1;ш упипг
ҳам тоқати тоқ бўлгап», ;кЧ) ў|1лишнди. 1>уп.н ииа хутчақчиқ
кўриб, бп|>(к» ти11члип;1н-1о :$ум ўтмай кўиглнги тубҳа 'гу|и;т.
«/1па холисииипг спиги (м>рга1пи ў^хтий^т. Нсги ў ти сққи с(‘р-

қатпов бўлиб қолди? 1>орма дегандим-ку? Яиа қарз олгап. Ну
қарзларни қачоп қайтара;1и? Қалақа қилиб? Лиа...» Ўтгаи гал
Лфифа «Холам эиди тўғри лиш1игги. Уйларииииг ижарасидаи
тушгаи пул етиб орта;1и*, деб уии тшшлаитиришга уриигап.
Лекии Субут барибир ўша аё;ииии' олдида тили қисиқ бўлиши-
ии истамасди...

— Холам бир ҳовли сотиб олмоқчи гжаи, ўшаии меиииг
иомимга расми<1лаштирмоқчи. 11има дейсиз? - деб сўра^^и Лфи-
фа дастурхои ёзар дкаи. - Ҳш ирча ўиш ерда яшаб ту|)сак ҳам
бўларкаи...

— Қапақа ҳовли, қаерда экаи, — қизиқсииди Субут ва ♦Бу
аёл ижара пулига қапақа қилиб ҳошш олади*, дегап ўига борди.

— Ш аҳар четида. Марказга уичалик узоқ эмас, делити.
— Ўзинипг иомига олавермайдимн?
— Ўзинииг иккити у1ш бор, яқип;|а ёнидап! уйии ҳам шшб, ч«гг
ашшкларга ижарага берпш-ку. (1оқулай бўлади. ж‘лити.
— Х ўп , деяверайлик. Ижара пули тўлаш \ам ишрт эмас.
Ўзимпииг иомимда бўлса, истагапча ту|шпсрип1 мумкип, дар-
роо чиқариб юборолмайди. Уй олгандаи кейии чиқиб кетаве-
рамиз. М айлими?
— Ихтиёринпш. Лекии... барибир у аГмпп! ё|^ирмиймаи.
— Сизга у билаи бирга япшпг, дсчтгаи йўқ-ку ҳеч ким...
Лекин ҳовлипи зўр, деб мақтшпгги.
Субут иидамади. Лфифа бупи ри:юлпк аломати, деб тушуп-
ди ва Субутга овқат суш б бериб, телефопга ё1шшди. ♦Виз ро-
зимиз. Эртага наспортимии олиб ўтамап», деди. Субут ипгга-
ҳасиз овқатлапар экап, хотипипппг ҳаржатлариии сиичков-
лик билаи к^^затар, «Ш аҳина хоиими1Н1г бу саховати тагида
бирои ган йўқмикаи», деб ўйларди. Хо1Н1мии ҳуқуқ идоралари
чаигалидаи омон-эсои чиқиб кетганини эпжтди. Ҳарқалай «тар-
бплвий тадбирлар» ўз самарасипи бсргаи, июкилли, хоиим1Н1
хотии-қи.члар уюшмасипинг телевизорда кўрсатилган бир аи-
жуманида ҳайъат таркибида ўтиргаиини кўрди. «Эиди отииойи
бўлибдилар-да*, деб кулиб қўйди. Ш унлаи бироз типчлапиб,
Лфифаиииг у билаи бордн-келднеига моие^иж қшшаГгггап бўлса
ҳам, умуман олгаида, ҳачм отолмасди. «Иии;ши|б, яиа бир каро-
мат кўрсатиб қўймасии-да», деб хавфсирар эди.

81

0||қа171ап сўиг бироз дам олгач, бнр тўда газегаларпи стол
устига сйиб, «бошқотирма* тузишга киришди. Кеча ♦88» дсгаи
кўитлочар г-азстада ♦Энг яхиш бошқотирмалар, кросспордпар,
ска1шор;1лар, жумбоқлар учун таилов эълои қилингаинпи<*
ў|^ид||. Яхш н пул тўлашаркан. 1^ п и , бир урипиб кўрсин-чн,
тирикчилик1шнг айби йўқ-ку...

— Мон сизга аГггсам, бугуи аҳолининг катта қисми бо1иқртир-
ма (^чии! билан банд, — деганди ҳшкосбларидан бири бир ку1ш.
— Чуикн 1«зсталаримизда шундон қнзшфоқ нарсанииг ўзи йўқ...

— Вошқотир^ш ечиш учуи ҳам савод керак-ку, — д€яи Субут.
— 'Гўғри, агар бон1Қотирма саводли одамлар томони;1аи ту-
зилган бўлса. Лекин бизнипг бошқотирмалар жўн ва оддиЛ.
Саволлари «Л^шфбопинг бириичи ҳарфи, осмондап ёғадигап
парса* қабнлида. Қарангки, биттасида «Осмон;1аи ёғадиган
иа^к^а. Уч ҳарфдан нборат* дсб савол қўйилгш! .'жан. /"^копчи
опшам, ♦тош», ♦нои*, «мой», дсб ў|”1ла1И|б ўти|н|бди-я...
Ўша суҳбатпи ;м*лаб, Субутнинг кулгиси қиста;н1. Турк яди-
би Лзиз Нссипнинг шу ма;{мун;шп1 бир ҳиколси ёднга тушди.
Лфи(()ага ҳазиллшнгиси келди.
— Лфн(()а, бошқотнрма т^^заётгаидим, қани ёрдамланшб
■оборинг,— де;и1.
— Мпйли, сўрапг,— деди Л ф и (^ .
— Инсопда бўлади. Ба-кшн йўқолнб қолиши ҳам мумкнн.
Икки ҳарфдап иборат. Инма у ? Топииг-чи!
Лфн(()а ў(4лш1ди.
— И кки ҳарф дсйсизми?.. Вой, уят сўз эмасми? Йўқо;шб
ҳам қоларкапми? Билма;шм-и... Тондим! «От» бўлса ксрак.
— О т ҳам йўқоладими? Сиз исмнн айтаяисиз^ш ёки мина-
ДИГШ1 отннми?
— Мннадигап отпи-да!..
— Қ а, шундай ;(емайсизми, меи «Ор» деб ў||лаган экан-
ман... !{ейин кул;1и. Жнддий тортди. «Қажвда сипаб кўрсам-
чи, ўзимнн*', дсб ўнлади. Ьир вш ^лар, талабалигнмда пароди-
я^шр тўқирдим. Масал ҳам машқ қнлгандим. ♦Э.юн масаллари
тўғрисн;ш курс инш ҳам сзгаиман...* Й ўқ, яхшиси, ҳо:шрча
бон1қотирма тузиб туришга тўғри келадн.
Ярим ту1п-ача ўтириб бошқотирма1Н1 битказди. Хобхо1Шга
кир;и<, бир муддат туиги чи^юқка Лфи(}>аиинг ухлашипи томо-

82

|па қилиб турди. Усти очилиб қолибди. Уй^яудага гўзал... Таи-
ф и мсига маяа шуидай бстакрор ҳусн маликасиии туҳфа этта-
ии учуи маша1^қатли сиповларга дучор килмаяптимикин. У|П1мг
ўзиии, соддадил қишлоқи қизии ҳам бу қадар бсбаҳо малоҳат
бнлаи сиплаб, ксйин... шюблар қаърнга тшнлагапи-чи? Имти-
ҳопми? Ш упақа имтиҳопларга лоПиқмиди, муштипар, ож1и
на чорасил бу асл? Ссиииг қўлнигга туЕпгапи бир имтиҳоидап
1^тулиб, иккиичисига дуч кслганн эмасми?..

Ш аҳипа хоинмнипг пима мақсадда ҳошш олгани-ю ппма
мақсадда Лфифаиинг номига олаётганнпи ту1иуиии1га урипди.
Б у япги тузоқ эмасми? Ё шуичаки ўйлаб ўтирин!га ар^имайди-
гап од1ип1 бпр олди-сотгдими? Ҳарҳолда, хопим Лфифали Л1ш
■^апоти остига олшига, қўлдои чиқармасликка ҳаракат қплаГгг-
гапп апиқ. Н сга?

П 1у тоида кўпкарп эсига ту^иди. Лфифшп! кўпкарига тши-
лапгап улоқца, ўзиш! эса П1у улоқии тасодифан қўлга кнритга-
пу аммо маррагача олпб борип1га қурбп стмай 'гургап чшшп-
дшга ўхпштдь; ♦Отпм орпқ, мипзилпмга стш м айм аи...* Ксн-
ип ў;шга дал;1д бсрдп: «Бў^иашма оғаЛин, ҳали ҳиммаси ях1ии
б5^ладп. Шуидай г^зал аслпиг бор, эрта-иидни бсмалол яишн-
дигап жои чнқиб турибди. Лмал-тақач қилиб, муп;и>йроқ бир
ип1га жойлашиб олсапг, бўлдн, яшайворасан».

Лфпф<1пипг 1^йиига кирди. Ёқимлп ҳа|юрат;1ан эштнкиб,
эҳтироси жў1Н у1)ди. Акайлиб бағрига ол;и1. Л(|як|>а хумор кўз;ш-
рипи очиб:

— Соат нсччи б5ч1дп, топг отмадпми? - дсб сў|>адн.
— Топггача ҳалп бир умр бор, — дсди Суб^т июи|юии за«қ
бнлап. Лфи(|)а эркаланшарига старли даражада пшоқ бшши
жапоб бсрмастгапидап бнроз ажаблаиди-ю, буин хасли э|»тап-
П1 олдп-сотди бш1аи банд экаплигадаи, дсб ў1«лади.

13

Ш аҳииа хоипм сспипчдап ў:шип қуйиип-а жой тополмас, бир
пшприб ў'п кулар, «Баршо! топсш!, Даирбск, мшш бу1Ш ҳақиций
мард эркак, дсса бўладп», дся пу|;ул алқар, ♦Мартабасн буидан
ҳам юқорн бўлса, сояси б|мга ҳам тсгади», дсб улшд қилар;и>.

— Опахои, Л ф и ф ш т ортиқча гап-сўздаи асраш учуи сўра-
гапларга ҳовлиии мсн олаяпман, деб турас1и, — деди Даврбск.

— Ҳозир кимпипг ишн бор, укажоп. 101м ҳам сўрарди?..
— Эри сўрашп мумкип.
— Эрн барибир пртами-ксчми билиб қолмайдими?
— Ҳознрча билиб қолмаслиги ксрак. Билиб қолгуича Лфн-
фа1И1 уидан ожратиб юборасиз.
— ВоИ ўргилай, укаж ои, бу осон бўлмас. Афифа эрипипг
устида ўлиб қолади-ку. Муҳаббати кучлн.
— СусаИтираснз-да! Мафкуравип иш олнб борппг. Спзин...
П1у умидда хотнп-қпзлар уюшмаспга аъзо қилиб қўнднкми?
Қшн1 эпдн маҳоратнншзпн кўрсатппг. Лгар ншпи қойпл қнл-
сапгнз, спзпп ♦хурсшвд» қиламш!.
— Иппюолло, антпшнпгнз кслснп...
Кспнп Даврбек хонимга олди-сотднни расмийлаштнрнш
борасида ппма қплпш кср аклп п тн т^аиуптнрдп.
— Лфнфапи уГ‘Қ-буёққа судраб юрмапг. Ф а қ а т потарпугга,
қўл қўаднгап паИтда борсип.
Хоппм бу гапдап кеИ|П1 ксча тузган рсжасппи би|юз ^Ъгар-
тнрди. Ҳовлнпп кўрпп1га Лфнфапп ҳам, Субутпн ҳам олнб
бормадн. Ўзн тезда бориб, Зоҳпд1п1пппг ҳуқу^упупос гумапт»-
сп бплш! биринчп соплп потарпусда учрашнп1га келн1ипб қай-
тдн.
Бслгилш1гап соатда нотарнус ндораснда учрашншдн. Лфп-
(|М1 Субут бнлан келдп. Субут Лфнфага:
— Олаётгап жоИ|П1П1.зпн, лоақал бнр борпб кўрмадппгнз
ҳам, — деб тургап чоғн хопнм кссатди:
— Совга қплппгап от1Н1пг тпппнн! кўришмапди. Кўрпшга
ҳа;п1 улгуради.
— Субут нндамоди. Ҳу?кжатлар расмппла^итпрнб бўли1н-ач,
хопим Субутга гўё ♦бормпсан-пўқлтсап*, дсмасдап Лфпфага
қараб:
— Эпдп кўрсапг бўладп. Истасапг ш у бугупоқ кўчпб ўт.
Мапа 1;алнт,—дедп ва салмоғп бпр кплога келадпгап калитлар
пюдасппн узатдп.
Б у муомала Субутга сал малол кслдп. Ярмп ҳазил->фмп
чпп қилиб:

— Внз ҳам борсак бўладими? — деб сўради.
— Ллбатта, эрисиз-ку,— деди опа яна кесатиб.
Субут табиатап хуш фсъл, одат>(а кулиб паиира/ии-ан хо-
нимиипг ўзи1-а нсга бу тарзда муомала қилаётгалини эски ха-
фагарчилик туфайлн, деб англади 1Ш нидамай қўя қолдн.
— Бнзлар цаердалипп1н ҳам билмаймиз-ку, холажон. Ўзни-
гнз бирга олиб бормайсизми?
— Майлн, куёптўра битта такси ушласннлар, бўлмасам...
Таксп бир зумда .'иггиб қўпдн. Ш аҳипа хоннм дапғнллама
нморатпннг жпмжимадор оқ сғоч дарновасига калнт оолар экан,
Субут:
— Ие, бу... таппш жойлар-ку,— деб юборди.
Ичкарнга кнрпшгач, Субут ҳай|>ат 1ш хавотнр ич|)а чо|)боғ
ўртаспда туриб цолдн. Хола-жнлп икки қаватли маҳобат;п1
пм ортпп1г мармар зипаларидап чнқпб, эмап ёғочидап нш-
лш1ган пккн табақали эш н тн н очиб, улкап да?^пзга кирнш-
ди. 1>ўйн ўггиз, эпи ўп мет|)ча келадишн даҳлиз шпфпппп1г
балапдлпт ҳам олтн-еттн мстр келадн. П1нфгда иккнта катта
қапднл осплган. ^1пройлн 1шрк(гг уф а чўғдек туркман шламп
тўп1алгап. Ёғоч зина нккнпчп қапап-а олпб чнқади. 11а<ггда
тўртта, юқорида тўртга кспг хопалар бўлнб, улар ту|)^ш |)аиг-
ларга бўллгап, ҳар бприпинг алоҳида ҳаммоми, ҳожатхопаси
бор. Ҳар қшштда бнттадап меҳмопхо1Ш ва ошхопа. Хоналар-
1ПП1Г барчасп ра1н нга мос жнҳшлапган. Ҳатто бнринчи қа1шт-
дагн каттакон даҳ1П13да ҳам юмпюқ ўрипдн1^1ару ку|)сшшр,
кепг экраплп телоппзор қўпилган. Дсво1)да лшшҳур мусапппр-
ларпппг турлн суратларп оспғлиқ...
Лфпфа «Маҳоткп, меп шу ҳаншматлп 1;асрда яшасам-а»,
дсб эппп;ар, ҳая;коплшшр, бу мап.1ара тушнда эмас, ўпгпда
гаклалапаГтгапига ппюпгнси кслмасдн.
Шопш-пиша ҳоплпга чнқнб, Субутпи чақирди:
— И чка р тш кўрмайсизмн, юрннг!
— Ҳалп кўрармпз,— деди Субут чорбоғ ўртаспдаги фавво-
радап кўап1п1 уямап.
— Тапп^арп ҳам ажойпб экан-ку,— дсдн Лфнфа фашюра
атро(|)пдаги тартнб би;шн экплгап атнр^-улларга, куз бўлппп1га
қаралшГ| зумраддок янпшб ту|)ган лшГ|са'юр р р а салобит сол-
ган олтпп лпро1^1Н дарахтларга ҳапас бнлап тнкплар экап.

85

— Лжойиб, жудалм ажойнб,— дсди Субуг.
— Ф а қ а т... муҳтарам холамнз бу «Назмий сарой»нн қаиақа
пулга олганлигнга а1^1нм стмай турнбдн...
1Л у он хоннм ичкарндан чнқиб, Субутнинг гапн узилнб
қолдн. Опанинг чсҳрасида ҳам снрлн бнр ҳай|>ат па саросима
зоҳнр эдн. Афтидан унинг ўзи ҳам бу чорбоғни бошда обдан
кўздан кечиролмагаи, мана эидн бош;(ан-осқ томоша қилиб,
лол қолпипнж яшнролмас эдн.
— Бундай азнм кошонапи бизга бсрнб, ў:н1нгнз шаҳардап!
кичик бир хонадонда янш нптгнз адолатданми? — деб сўради
Субут кўнглидаги сирли саволш жавоб н.г1шб. Хо1П1м ни1ииб
кстган эмасми, дарров ўзнпи ўпглаб олди.
— Ўзнм ҳам ш^^ндай, деб ў|шаб турибман. Л скнп... Си.злар
тура-турипглар. Лолида мсп бу ерни келгуснда хорнжнн дипло-
мат;шргалп1, каттароқ б1»пссмснларгами яхнн! парх;ш нжа^шга
мўлжаллагапдим. Лпча-мупча қарз кўтаришга ҳам тўғрп кслди.

В у гап Субутпииг кўпглидан П1убҳаларнн арнтгандск б5'лди.

Лфнфага қараб қўйдн-да;
— Бнзга ҚНП1 ўртасида тўслтт^ап бўнштиппшр, дсб қоллшй-

сизмп ншқнлиб?
Лфнфа ўзнпи |ўлликка солпб, кў:1лирнпн жоиднратгапча

холасига қаради. Хопим Субуттпп- ушбу афсопага энди тамо-
мап ла1;қа тушганндап |;увопиб кстднми ёкн «Шў^шпг 1^ур(;ип,
ссн ялангосқнии1>, дея ^шсхара қнлмо1;чи бўлдикп!, ҳарқалаГ|
>1Йраб кулди.

— Йўқ-йўқ! Хотиржам б5’лавсрииглар. Х о л аж о тю н ўзн-
нипг жопдап а:шз жпл1пши ҳсч қачон кўчада қолдирмайди.

— Раҳмат сизга, холажоп, — дсди Лфп(|)а упп қучо1у1аб,
юзпдап ўпар экш1. Хоним худди п^упдаП м1ппштдорчилпк сўша-
рипп эшитиш плипжида Субутга тикнлди. Бу1П1 тушупган Су-
бут1пп1г ҳам:

— Минпатдормнз. Яхши купларинтзга |;а{|ти[)а|'й1нк, — дсн-
пшдан ўзга чориси қолмодн.

— Меин кузатнб 1;ўй1пн'лар, таксп кутпб қолдн. Спзлар бу-
гуп мазза қшшб (ггипглар. Манда-чуйдшшрппгнн эрта-ипдин
олиб кслсаларппг ҳам бўлади. Б у срда ҳамма па^к^а бор. Озиқ-
овқат дўкопп ҳам лқпп экап.

86

— Хўп бўлади, холажои, — дедн Лфифа.
Хоиим кстди. Лфифа Субутнимг қўлидан ушлаб ичкарига
б о тл а д и ...
Улар хомиларни бнрма-бнр аИланнб кўришди.
— Қанси бирипи танлайси.'!? — деб сўради Лфнфа.
— Нима фарқн бор, з^аммасн ў:{нмизники-ку, нанбати би-
лан ҳаммаснда бирма-бир яшайверамнз-да, — кулди Субут.
Лфифа умга хавфсираб қараб қўйдн.
— Мемга К1ШНЛ рангли хона сқци. Чўғдай. Худди к&штчак-
мннг хонасига ўхм1айди. Чимилднқ;(ам бомн^а ҳамма нарса бор,
— деди Лфифа мегадир хўрснниб. - Ю ринг ўнш сққа...
— Хо.^1асанп13чнмилднқ ҳам осамнз, — деркан Субут>11инг
қўлидан ум1лаб, қизнл хонага бомшоди.
— Ҳож атн йўқ, — деди Лфи(|>а кулнмсираб, — кслннлигнм
қомтими.
— Келинлипн1п 13 энди бошланадн-да, жоннм, — деди Су-
бут уни бағрнга босар экян.
Лфифа қарм1нлик қилмадн- Ичндам янгнча бир шавқ отн-
либ чиқди-ю беихтиёр кўзларн намланнб;
— Снзнн... Снзни жудалм яхмм1 кўрамам, — дсдн.
— Мен ҳам, Лфнфа, мен ҳам...
Улар уиснз счинммм|б, эмпн ёғочндан ясалгам кенг, ктм ю қ
каровот устидаги қнрмизи чойшабни сидирнб тап1лам1ди-да,
ху1мбўй нарқув кўрма ораснга кирншди...

14

Эрталаб Субут озиқ-овқат ;(ўконннн и:им1б, кўчага чнқдн.
^ '^ ом тундоққнна муюлим1да бўлнб, ҳали очмлмагаи :жам.
Субут кўчанинг сал нарисидан бошланупчи да.!а сарн юрдн.
Внр томон ўрмон, яна бнр томонда симба^юзга кўтарнлгам па
тоққа қадар чўзилган узумзо|хпар. (^ л бсрироқда — шаҳарга
.'хлтувчн йўл теварагида олма:юр боғлар. Хуллас, тсварак-ат-
роф яшиллик. Ш аҳар дарахтларнни аллақачон :ш1|фарон тус-
га бўягам ку» гўё бу ерга ҳали стиб келолма1Ш1дск, келган
бўлсаям ўз ҳукминн ўткатолмастгамдск. Лсли;1а муҳтам1ам сарой-
лардаи ташкил томгам бу «Чорбоғлар мшркати* тенадан, ҳув

87

иарилаги тоғлар устидан каршкга, зан1х>р лснгиз ўртасидаги
мўъжаз оролпи ослата;1и.

Лича парида, тоғларга яқиироқди бои1қа «ороллар* - катта
- кичик оддий қии1Л01у|ар ҳам кўяга олас-алас ташлаиади. Узоқ-
да бўлгаии учуими, қаиақадир иас-тқам ва ғарибона кўринади.
Гу|шла;и1и қурилган дсворлар, иахса уГшар, томига баланд
қнлиб, ғўзаиоями ё жўхори ноями уюлган бостирмалар. Кўча-
1Н1 чангитиб, тоққа ўрлаётган сигнрлар ортида кичкинагина
(болалар бўлса ксрак) одамлар...

Иаига қайтиб, иари-бсриси иккита кўча.чаи иборат қиш-
лоқчаии (б у ерни қишлоқ дсйиш ж оизм н) бир зумд^а айланиб
чнқди. Ҳоолилар сидирға икки қапатли па ташқи кўриннш-
даиоқ ба;1авлат одамларга тсгин1ли экани били1шб турибди.
«Дворлнлар улси«. Лксариятинииг денорларига мармар;(ан
жило бсрилган.

«Ьизникига қо|>а мармарни кўпроқ ин1лат>шшбди. Онноқ би-
нолар ичра қон-қора, лскни чи|юШн1 бўлиб, ажралнб турибди.
Ь]1мисо1ш қо|)а қаср. Лжоииб иом. «Цора қпср!* Лна Н1у қора
қасрда биз )1Н1аймиз! 1^йсанг-чи, би|ювннки-ку, дсди ички
01ИК1. 11сга энди расман бу қасрнинг соҳибаси — м сш ш ' хоти-
1ШМ. Дсмак, қоиуиш! ярми мсинки...»

♦Ол-а, инггаҳанг смон эмас-ку. Лхир згаси «бўншт» дсган
куни бўшатиб бсришга мажбурсан-ку!»

«Пўнштиб бўнман!..1^
Дўкон очилдн. Субут сгулиюшр олиб қаГггиб к^^пганида

Лфифа чой дамлаб ўтиргаи экап. Пону^нта қилинши.
— Ву «қо|ш қаср*га хизматкор бўлмаса, ўзингиз эилашин-

гиз |;нйнн, — дсди Субут.
— 11сга энди «қора қаср?* - ажабашниб сўради Лфифа.
— Дсворларнга қараиг, қора мармар кўн ишлатилган. Ўзи-

ям ... ҳар биггаси... бнтта бойвуччанииг қабрини бсзашга бс-
малол <гга;1и.

— Лхши ганлар;1ан ганнрсаигиз-чи, зрталабдан...
— 1^абрлар ҳақи;(ап1 ган ёмон ганми? Дарвоқе, бу қин1лоқ-
1ШИГ қабристонн қперда экаи, айлапдим-у кўрма;1им? Қ ш ж
қурилмагаи, тўғрироғи бу ерда ҳа^ш ҳеч ким ўлмагандир. Ўлма-
саям керак. Вун^ци'! жиннатмоианд масканда яншгаи одам ўлиши

мумкннми? Мабодо ўлгиям... қиииюқцаги қибристонда ёгишга
|ю.чи бўлмасалар керак. Ҳой1гаҳой ў:>ларига пшҳариииг Мар-
КШ1ИИ майдошшридаи жой олиб қўйишгаи.

— I бойларпи омои кўрасиз? Эртага худо ярлақаб, ўзии-
гиз бойиб кеггаигиз, иима бўлади. Ь у гаплариигизии уиутиб,
ў;>иигиз ҳам Чикатойдал жой олишга ҳаракат қилиб қолмай-
сизми?

— Моига қабристоииипг ҳам, қабрпииг ҳам кераги йўқ.
Мен ўлслм ... «Лгар ўлсам, мепииг жисмим қа|ю туфроқ^^ан
ахтарманг. Яишрман а.\ли ориф қш|бини ман1у макои айлаб...*^

— 1^йииг, ўлимдан гаплашмайлик.
— Тўғ|>и айтасиз, И1ундай қасрда яншб ўлимдан ганириб
ўти|к‘ак уят. Энди бу^унги фа|х>пон турмун! ва к^-лажак х;ацида
ган^шшамиз. Мана, бир нсчта бошқотнрма ту.чдим- Вугун нш-
ҳарга туин|б, та.\рирн>1тларга тоншираман. \ар куни камида
биттадан тузсам, бир ойда ўттизта бўлаь1и. Қар бирига ўн беш
миш.чан тўлашса, 1ў|гг нх{ :)ллик миш'. 1^рийб ярим миллион!
Кмон .)мас-а?
— 1?ой, рост;1анми? Унақада мен иишамай уйда ўтирсам
бўла;1н-ку.
— Ллбагта-да! !^оропул, хизматкор ёллаймнз. Онз ♦Қора
қаср*нинг оппоқ маликасн бўлиб уйда ўтирасиз. Мен к(лдим!
— Лхпн! борипг!..

15

Кунлар ўпди. 1>у ора;ш ( 1убут машина ки|М1 қилиб, ша.ҳар-
даги уйда қолгап кўч-кўропшш дала-.\оилига ташиди- ♦Камба-
ғал бўлсапг, кўчиб кўр*, де1’ап^т))идек анча овора бўлди. Ҳа»о
(чшиб қолган. Ҳапҳотдек бипонннг исит1нп петнмнни ишла-
ТИП1 учуп уста чақирди. Газ б<м'и^н1 пастроқ :жан, уни со;»лап|-
ди. Лпча чиқпм бў;гди. Қалп1 бу катга иш>|мггиииг харажатла-
ри тобора каггалапн|б борпп1И1П1 у тушунар, «11има қилпб бўлса
ҳам, дуруст|к>қ ҳақ тўлайдигап пппа ўт1нн ке|>ак* деб ўачар,
шомдап 1Х)1Нгача ўтпрпб, б<'ма'1>нн маппулот - кро<ч*ш>рд туз-
гапи (У1'мигаид('К, куп бўйи та,ҳ|>ириятла|>дап пзғиб нш қн.цг-
рнрди.

89

11ажот кутилмагапда келди. Лглида тасодиф қоиуиимт \оси-
ласи, дойдилар. Қарқалай иима бўлгандаям, роса кақтида кк}
Гк*рди ўша тасодиф.

Ьиринчи қор оққан кун оди... Субут хатжилдиии қўлтицлаб
шаҳарга кслди.

"1'аҳририлт бииоси олдида Оубутнинг нигоҳи кў^игари ола;<а-
рак бўлиб турган бир йигитга тушди. Илгари қасрдадир кўрган-
дск. Ким экан? Кийинитидан тижоратчига ўхша;(и. Қасрда
к ў р тн ? Қачон?..

— Лссалому алайкум, Субут-ака, — деди й и т т унга яқин-
лашиб.

— Иаалейкум, дсди Субут.
— Ьиз танишмиами?
— Чстроққа чнқанлик, — деди нигит на хиёбон сари юрди.
Субут:>ргашди. Қаво анча сопуқ. Холи|х>қ жойга ўпнигач, йипгг
тик ту|)иб ган бошлади.
— (^иа мспи илгари тоғамникида, аниқроғи ксчадан бошлаб
ўзишиа яш апган дала ҳоплида кўрганси.'].
— Ҳа-а, — деди Субут, — эсладим. Дсмак сиз ўша кннн«-
ниш ЖИЯ1Ш окансиз-да?
— Шунақа.
— Тоганги:н1и қаё|^1ардаи сўраймиз знди? Мсн тучнунма-
дим. Кутилма1'анда ғойиб бўлди. Рсжшшр, мўлжаллар катта
эди-ку?..
— Ш унақа бўлиб қолди. 1{утилмаганда... Тоғам апрнм одам-
лар билан чиқиша олмади. Уии аниал зимдан, ксйин оншора
таъқиб ОТИН1 бошланди. Вақтн;;а қочмаса, у сғн ёмон бў;ю(>
:>ди.
— Ҳ(хшр қасрда у КИНН1... Лгар сир бўлмаса? (х)ғ-омонми?
— 1^я1)срн1н', бунннг аҳамияги йўқ. У к и н т сог-са.'юмат.
(л|;«а кўндан-кўн с ^ о м айтди. Дариоқс... (^изга билдирган
таклифлари ҳамон ў:$ кучн;(а окан. Лгар ро;)и бўлсангиз?
(1убут кулди. Ҳа:(ил қилдн:
— Яъни мсн ҳам у киши1нпн' ортларидан бо|)интм кс|)ак-
ми? Қаранг-а, кўн1лим1а кслупди, «Мсга бирга қочма^нш»,
Д(Н).
— Қочиш ншрт :>мас. Ҳо:)нрча...

90

— Аҳ-а, демак, шу ерда турнб, у киишнинг манфаатлари-
ми ҳимоя ҚИЛИН1ИМ к('рак. Яъни қувғиндаги доҳнйпинг хуфя
айғоқчиси...

— Ошириб юбординпш. Биз айғоқчи бўлииг, дсГтгапимил
йўқ. Виждонингиз амри билан, ҳақиқатни «шнг.

— 1^ай<‘и ҳақиқатни?
— Тоғамни қочишга мажбур этган бир габаб ҳақида.
— Ьуни ёзин! иш|)тми? Қаммаси аниқ-ку.
— Иимаси аниқ? Х ўш , сиз бу ҳақда нима биласиз?
— Тоғангиз ноқонуний ин1лар билан шуғулланган. (^ир очи-
либ Қ0.1ИШИ аниқ бўлгач...
— >1{уда1гм унақа змас.
— 1^анақа?
— У киишни... сотишмоқчи, қу|)бон қилишмоқчи бўлншди.
Лммо худога шу1«рки, бу нш 1^ллари;|Д11 келма/ш. Тоғам уюқпи
кў^шди^^ан одам. Қаммасини олднндан бш1иб, 1и!қтинча ҳнж|)а1'
.'Ш1Ш1Н1 маъқул тонди. 11асиб :т ш , ҳаммаси жоннга туппгач, қай-
тиб ксла1и1. Ўшаида С1м таклиф :птан нншар ҳам амалга ошади.
— Лхши, мсн нима ҳақда сзишим ксраклигинн аниқ|м)қ
қилиб тушуптириш'.
— Ну упча^п1к қииин масала эмас. Ьитта кичиккнпа фнрма
())аоли>ггини яхпшлаб ўр^аннб, бор ҳақиқатпи сзиб чиқиш кс-
рак, холос.
— 1^анақа фнрма :ж аи?
— Сиз упинг помини ҳагго :)шнтмагап бўлинппниз керак:
«Ф уар Интернейшнл*.
—Тўғри :)шптмагип экапмап. Ну фирма си;киарга панд бер-
гапмн? Мспинг қ5’лнм билан жа:ю^шмоқчимисн:>;шр?
— 1у?йсангиз-чп, би|)оипи жа:юлаш ҳу|^қи би:»га ҳам, сизга
ҳам берилмагап. Ьу — қопуппииг, суднипг па:(иф«(*и. Лйтян-^
ман-ку, ( 1из бор ҳақиқагпи сзип1дап қурқмасангиз, бас. Ьу
бнлап бпзга :)мас, адолатга хизмат ■^илгап бўласпз.
— Эгаси кнм, ўпш фирманинг?
— Урганин! аспосида билиб олаисрасиз. 1^рқманг, у сиз
ўйлагаича^шк машҳур одам :)мас. Май;ш бн|) савдогар...
— Ь у осоп эмас, айрим пачик идораларга, хул^шс, апча
харажат қилишга, чнқимга тўғри к('лади.

91

— Биламаи. Харажатлап кочмаймиа.
(^уб)т ўйлапиб қолди. Пима цилии! к(ф ак? Ўз о<‘ғи билаи
кслиб турган омаячаи ю;} ў|и|и'иими? 1>и|юннииг тагини кав-
лаи1 хаифли иш. Лскии ҳ(К{ир1и қаётда хап({)сиа и т борми
ў:>и? Камбағалчилик, очлик жопга тсгди-ку. «Ўладигаи хўки:<
болтадан тоймао». Вир таиаккал қилии! кс|>ак...
— Бў^нти. Рш иман.
— Мана бу «аванс», — д(гди йигит, т(‘1Ш|>акка алпиглаб ол-
гач, қоғшга ўралган бир боғлам нул узатди.
— В у унчалик кўн .)мас. Қозирча ипшатиб туринг. Ктмаса
яна бс|)аман. Лсосий «Қалам ҳақи»ни мақола тайёр бўлгандан
кейин оласиз.
— Мақолани қаср;(а чиқармоқчиси:>лар?
— У сғип! ИН1ИНГИЗ бўлмасин. Оиз мақолани ;1ў|>қилиб ё:н«нг-
да, \аққинги:и1и олаш^ринг.
— Қанча?
— Бсп1 минг «кўк»идан. Ктадими? Лгар мақола биз антган-
дск чнқса... |фиимча муко(()оти ҳам бўлади.
— «Ўлма эншгим, арна сйсан*, дснг.
— Уиақамас. Хотиржам бўлинг. Мсн пулминг \аммаси1Н1
ол;(1П1дам б<фиб қўйиншм ҳам мумкин. Си.чга ишонаман. Лс-
К1Н1 сиз олмай(‘из-ку. Шундай эмасми?
— Тўғри, аивал ипн1и қилайлик.
— Лхн1и. Мана бу қоғозда :х*а мснииг қўл тсл(н|х)ним ё;шл-
ган. Истшнан иайтча қўнғироқ қилсангиз, ганла1паш‘рамиз.
Лммо... Виз сизга ипюн;1ик. Тоғам сизни сў:1И1ШНГ устидан
чиқадиган «Мар;( йнгит» дсб антган.
— Хотиржам бўлинг. Хайр!..
Йигит ю^т^н!. Оубут чўнтагнни зил;1ай қнлиб турган нул
Ў1ШМ1Н1И қўрқа-ниса найнаслаб, бскат сари юр;ш. Такси у т-
лаб уй|'а жўна;и1. Қонли1а кир1ач, ;1арио;шни бсркитиб, чўнта-
ги;(ан боғламнн чиқар;(и. 1^оғо;1 ўрамини ()ч;(и. Юраги^инн
хаиотир ўрпини а(}х-ус ва ўкннч ;>галла;1и. ♦Мана, ссн ўзи тн и
сотдинг. .')н;1н ссн нул;1ор бир корчалоннинг қўли;(а о^сцнй
қўғирчоқсан. Унинг айтгаиипи қнлипншг, қои-қора бўлса>1м,
оқ, дсб исботлатинг ксрак. Валким чин;1ан ҳам у оқчир. Лммо
.\амоики қора бўлиб, қочиб кчтгап ;>кан, уни оқ;шн1 осон ;>мас*.

91

«С1сн бу иулни иорага олаётганинг йўқ-ку. (к^н 6у пулии
х,аётинп1и ханф ^хтига қуйиб бажарилигаи ишииг учуи оламп-
сам. Қўрқма. иккилаима, ишга кириш...»

Лфифа пеиимп чиқ>1и. Дарров қайтгаиига \ай|юи бўлди.
*Иш тоилим», доганиии .пиитиб, ('свиниб тггди. «Қаиақа иш ?*,
д(^ 1‘ўради. Субут иидамади, ксйии:

— Маиа. (1лииг! Қар:1ларингизлан қутулии! .
Лфи())а анчагина иулни кўриб, ҳайрон бўлди.
— Вой, лоллар-ку! Пима боло... бирон жойдан...
— 1^ қ м а м г , ўғирлаганим йўқ. Ьир катгако»! фирма ҳақида
китоб ёзиш ко|М1к .жан. 1^ а м ҳақининг бир қисмиии олдии-
даи беришди. Эпди ишим гал юриша^шгаша ўхншйди.
— Лйтганиигнз колсип... — деди Лфифа ўйчаи... — Лйтгаи-
ча, Сизга... Муқимхоиов қўнғи|юқ қшн^анди.
— Пима? Муқимхоио»? Ьу орнииг трлофониии қа(~қ1ши би-
^шркаи? \а-}|... Дарноқ(\ телофоннинг рақамиии ўзгартирит
корак. Хўш , пима гаии бор :жаи?
— Билмасач. Ьир учраишии4ми.| корак, — доди.
— Ким бшши? Ҳа-я, мон билан... Қачои?
— Эртага вақт тоииб кнр('ии, деди. Тол(н|юни1И1 б(‘рди. Ьо-
ришдаи атш л қўиғн|юқ қилар .жин^^из.
— Ш уиақам и?.. Мақсади пима ;жан?
— Иш масаласида, — деди.
— Аҳ-а, омад бир к('лса қўиш-қўиш колади. 1{отгаида ҳам...
Майли, бв|'*оам-борай. Сизга яиа иима, лоди.
— Ьошқа \оч 1Ш|м-а...
— Лфи(|)а кў.»имга қираиг. Мси ('.илга *У о;шмдаи у:и)Қ|юц
юрии1>, дсгаиман. Эсииги.1ди-л?
— Эсимда...
— Рости1т аЙ1'И1П', ( 1изга гап (угдими, йўқми?
Лфи(|)а чаниалди, |>аиги аипал оқарди. к(*йии қшшрди. Лаб-
ларн билииар-бн.'п1пмис титри,чи. Ҳаяжошшн;(Н- .^({л^идап ап-
чадип б(“ри айтмоқчи бўлиб юр^аи ганиии ийппп миириди кол-
ги1и1пи (тади.
— У кишн М(‘пга... .ЧШ1ИНМ я.\и1и кўришини... а^ир С111д;и1 {Шч-
{нук^ам... уйлапажапит иГгпи!-. Хотииим;м1и ажра^гаи^шн. доди.
— Иими?..
(^убутпппг иафисп бўкзиги тиқилди. Ьотиги Қ(И1 тонди.

93

— (лм-чи? (;из иима дсдииги;}?
— МСИ... «МОИИ ТИПЧ 1^ЙИИ1>, додим.
— 111у гапии... чии юракдаи айтлнтиам и? Мммилаб ўйлаб
кўриб жаиоб бсрдииги:{ми?
— Пимасиии ўйлаб ўтирамаи. Рш тиии айтдим...
Лфифа йиғлаб н>борди. Субут ут1 нмштиб, б<1фига босди.
— 1^йииг, хафа бўлмаиг. Силда ^уноҳ йўқ. Мсн ^цггага у
одам билаи яхшилаб гапланшман. Ьиаии тиич 1^йсии.

16

Дав|)(м;к Субупиииг иажоҳат билан кириб кслганига қараб,
«Мима бўлди, би|юи иа|К'ани сс;|димикни», л<^ ўйлади. Х у т -
муомала^шк билаи сўраи1иб, ўтириии-а таюш ф қилди.

— Й ўқ, мси тикка турансраман. Иима ■'аниипм бо|)лигиии
айтипг. Иақтим ;шқ,— дсди (^убут.

— 1^а(‘ққа шошиласиа, ишда :>масси;$-ку,— дсди эисаси қотиб
Дап|)бск. — Мсн Си:нш ни1 маса^шсила чақирганднм. Лиги чиқа-
(^ 'аи ги^стага тавснл .'тю қчим аи, агар |>о;{и бўлсаит;!.

— Ҳожати йўқ, ака, ғамхўрлигииги;! учун раҳлшт! Умумаи,
(;и;{дан илтимос, мси ҳақимда ҳам, хотииим ҳақида ҳам ғамх-
ўр;п1кни бас қилслигн:). ,'1унна-д^'руст одамси:$-ку, ис1а Лфи-

фаии ў.1 ҳолига қўймайси:»?

— Чункн... яхиш кўрамии, — дсди Дап1)б«!К томдан тарита
туинандск.

— /1хии1 кўрс*аипи 1шқтида унн шармаида қилмасдан уйла-
т н и ксрак ;>ди. Эиди, турмушга чиқиб, тиичпнш яшаб юрга-
нида лқлниги;) кнрдими? Эрлик хотниги шилқимлш! қилннн-а
уялманси;)мн?

— Уяламаи. Мснн тўғри г у т у т н н '. Кслиш ', ;)ркикчисиги
гинлишийлик. М си... Си:>дин жиирннчи у бнлан хушторлик
қилиб ю |)нинт и^тамаймин. У Сн;пи1 яхин) кўрмайди. 'Гуи1у-
ИИ1М' ахир. У си;<ги... қи^иаи яхпиин1гиип1;( учуп мсҳ|> |^йгаи
ХОЛ<К'...

— Си:ин1-чп, сиапи яхпп! кў|)алнми?
— Ҳа!
— Ьуни ппма би^ши исбот^шйси;»?

94

— Исботлаб ў|'и|)и11111ит- ҳожати йўқ. (^из упииг ж акобти!

боршииигиа керак. Оилипги.и-а қайтииг. Ьолаигиага оталик

цилииг. Сиа Лфифа билии бахт^и! бўлолмайоиз.

— (лм-чи? (;и:> ба.хтли бўласиами?

— Моии 1^>то|)ип1'. (^и;» ҳарқалай (мпроқсиз. Меи ;к-ам,

Лфифаиииг олдидаги гуиоҳимии юимасам, д^иодап а|)моп би-

лаи кс^таман.

— 11ақа;(артаъгирчаи, балаидпарно;! сў;)лар! Ш упчалик ниж-

дои^ш ;жа1К‘и;1, Лфифа иомуси топтши|б, бопп^алар1'а ()<и\(кти

бў^п|б, 1ф|даи-1^^гга ўтиб юргапда қасрда юрундипги;»?

— Утгап ипиа салоиот. Эиг муҳими, меи қплгап хатопмип

тап о;и|б, ут1 ту^штии! ҳаракатидамаи. Лиа П1у иа|)са кўигшпа

таскии б(^ра;п1... .

(1убут кутилмагаида кулиб ю()0|)ди:

— 1\и;и1қ, и))!^ қи;{иқ!.. Эшитгаи одам кулиб, ичаги уи1лса

ксрак. Каттакои амалдор ҳу^урига чақи|К'а-1о «Хотипиигпи 1^п,

М(М1 оламаи», д(^ ўти|К'а... Кипо-ку бу! ?Ки1пп1-пиппп ;)масми-

('и;« мабодо!

— Меи такрор айтамаи. ( 1и;|даи ажратмасдаи т}'риб ҳам

хуи1торлик қилиб юриип1м мумкии ади. Лскип мсп ииждоили,

;)ркак о;шммаи. Ш уииш учуп тутупаси.з, ;(сгаи мақса;1.ча га-

1П1риб ўтирпбмап. Тутупмасапги;», ў;шпгн;) биласи;». Ҳар.ҳолда

бпр ўплаб кўрииг.

(]убут жилчийлашди. ЎГ|лап;1и. Ма'ьнк' тортди. 1)осиқлик

билаи гаипрдп:

— 1)упи... Лфифаиипг ў;ш ҳал қилспп. Лгар м(мшап чиқиб,

Си;я'а тсгамап, дсса, упииг йўлиии тлч-олмаймап, албагга.

— Қа, }И11апг, маиоии ўгил бола гап бўлди. Иккими;< \ам

туш уп гап мг1да11иятли о;1амларми;|. Ма;ипп1)1тли йўл т у т и т и -

ми;) кс|)ак.

— Ьўити, мсп шу бугупоқ Л(|)ифа билаи гаплашамаи.

Лслида... к('ча т у ҳа^сча гап бўлуиди. Майли, >та бир гаи-

лаш айлик. Л ски и ... (]и;>... ў;шиги;| айтмоқчи, виждопли, ма-

;1аииятли одам, иомар;1лик қилмайси;), дегап умпддамап.

Я ъп п ...

— Тушупдим. Лфи(|)а иима д(Н'а, шуига қа|)аб иш қилами;>.

Дарвоқс, иш масаласи;ш ҳам қи;»1Қ1^оилпк қилмаиг. Лгар |кх$и

95

бўлсаипи, мен \аш|к>қтвлсфо11 қилимаи. ^1уики \ар қандим ҳ^иштца

ҳам С1М 6||ла11 душман эмас, лўгт бўлиб қалншии истайман.

— Раҳмат. Мен \ш ирча эркин ижодкор бўлиб юрмокчи-

ман. Зарур бўлса, айтарман...

(]убут чиқиб кетди. Даврбск (чнил тин олди. Ж ан ж ал чи-

қнб кстмасмикан. ханотир (хпганди. Ш унинг учун х^ам ( ’.у-

бугбилан кўчш1а змас, идорасида суҳбатлатиппа қарор қилган-

ди. Қаммаси СИЛ.1ИЦ к^^ч^пии/иш ху]х^нд бўлди. Лфис)»!!] қўнғи-

|К)қ қилиб; «Га11лан1дим, .«нди ҳаммаси сиага боғлиқбўлиб қолди.

Икки^гинмат Дадил ҳал қилинг», д('ди. Лфи())а этитилар-

энттилм ас ♦Хўн», деди.

Дав|)бек 1'ўшакни қўйиб, инна тутинди. 1^ лар гад и р қўнки-

|юқ қилди. 1^нақа11ир қоғо.г1шрни қайга;1ир олиб чиқиб, қўл

қўйдириб колди. «Ҳаммаси ҳал бўлди*, деди у мамнуният би-

лан. К(‘йин оромкур(‘ига ястаниб, қиммат()аҳо «Ьаршшй» сига-

[^(‘тасинн тутатди. Ўй сурди. Ўй сурган к(;;ишрда унинг биро;<

ўз ў;шни таҳлил ;)ти1н билан шуғуллапа;1игаи одати ҳам бор

;)дн.

«Менга нима бўлянти ў:и1, нимага бунча онитиб ол;1им

ўша фоҳи1иага. И;)им;ш нсча-неча онаси ўнмаганлари сочини

та|)аб ўтирибдн-ку. Ўн олти ёшлисига уйланиб олсам бўлмай-

димн? Нега бунга ёнишиб олдим? Ға;шти. 1)ир қ ў т и қ бор-ку.

♦Мени 1найдо қиладурғ-он, бу кўн|-ул;1ур, бу кўнгул. Хору распо

қила;1ур1ч)н бу кўнгулдур, бу кўнгул». Кўнгил и н т :)кан-да!

«11();миоҳиинг инняи қурбақага тушганмиш». Лжабо! К анавн

маккор холаси... иссиқ-совуқми, д^омн, бир ба^ю қилдимн-

кин? Хўп, зртага Субут;1ан талоғини олиб, мана, марҳамат.

Энди ун;шннн1', деса... дабдуруст;1ан уйлана оладими? Обрўлн

и;ю|>а;ш интаса... Хўжайин;ш р нима дейитади? Одам 1^рн-

ган;1ай бирбузуққа уйландингмн, ;1ейитмайдими? Тўхта-тўхта

ў;ннн- ей;1иган 01ига ^унурма! 1(анақаснга бу«уқ бўлсин? 111а|п>

ий никоҳ;ц1 юрган бир ён1, соҳнбжамол аёл-ку. Гў;ии1лнк;ш

1Х‘11ги йўқ. 1'нинг;1а юрса юр^-удск. Кўрган одамнннг ҳаваси

к(гга;н1. Хўжайинлар ҳам... Л([)И(|)и11н кўрганла|)и;1ан сўш ...

«Тўғри қилибсан», ;(сйин1лари т)'ргап гаи. 1>ита-лримгасинипг

окт.чан сув оқиши .ҳам тайнн...

96

17

Лфифа \амо|1 тўлғапади. Кеча Субут /1аи|)б<ч{||ипг олдидаи
келиб, ма<!Ш1анн к>'||далаиг қўйди. «Лгар Муқимхоиопии дей-
дигаи бўлсанг, очиғиии айт, меи ҳо:1ироқ чиқиб кетамаи», деди.
Лфифа йиғлаб ялинди. ♦Мен еиани яхши кў|)аман», деди. «Унақа
бўлел, иега у бнлаи яна... учраии^б юрибсан», дедн Субут. 1>у
ганга аеоси бормиди-йўқмиди, Л(1)нфа билолмади. Эҳтимол,
Дав|)бс‘к айтгаидир. 1Пу боие «Учраннаиим нўқ», дс^ёлмади.
♦Ў;{и ҳеч қўймаянти», деди, кў;{ёнпн1и оқилнб. Субутпит' қах^)н
келди. «Қапақа қатьиятеиз аёлеап, бетнга тунуриб ҳандаб юбор-
майеаимн? Ккп тили1П' қнеиқми?*. Лфнфа апа т у еаиолга жа-
иоб бе|ю;1мали. Жаиобни Субутпипг ўш берди: «1>иламан, у
бнлан учра1ииб, кў|ннлху1шнп{ қилиб юрибеап. Пулларпн ҳам
ўпш боргап бўлеа керак. Ш унақа эмаемн? .Чаррача 1юмуеипг,
пи/кдонипг бўлса, р<ктнни ант!»

Л(|эифа !^айкалдек қотиб қолгап, бнрон на1)са д<‘йипна ма-
жолн отмасди. Кў:»|дап милт-милт С1н оқа|>, лабла])и ♦Кечн-
ринг, кечнрип1>, д<;б пичирларди, холос. Субуг б ўн тп а оспл-
т п Лфи<{)гнп> илк бор силтаб ташлади. И;н< бор упга оғпр
ганирди: ♦Ўргапган кўпгил, ўртанса қўймае :жап-да*, деди.
( 1ўпгра пимадир :зснга чутгандек, ю мтадн. «Майли, р<хтини
антсанг, кечпрамап, учран1дипгмп, нўқми*, д<-б сўради. Л<|)и-
фа ҳо:<ир (м м тит! антитим керакми, йўқмп, деб нккнланди.
Холасишшг ант^-ап гапларнпн .'хглади: ♦Замопавин аёлпипг кўпн
бнлап бнтта :)ри, бигга ўйпан1и бў:п)пп1 керак, қў:$ичогнм.
Шундай қн;и1;н керакки, ҳар пккпси ҳам 1под иа бахтпёр бўлени.
Лммо ўйпанпн1г бо|)лигинн :)рнпг :п1пҳор <ч*;5маслит кс|)ак.
1)оннппга 1^илич к<'лгапда ҳам бўн1п1нп'а олма...» Инма қнл-
моқ керак? Субут б<!раётгап саиол1П1инг жаиобнни тахмпнап
бўл<-а-да, била.чн. ‘Рақат упдап гасдиқлатиб олмоқчп. 111упнпг
учун (ммтннн ан'г<'ннми? Ҳаммиснни айт<*ннмн? Шунда)! д<ч*а
(^^'бут ҳо:5нроқ чнқнб кетп тп апнқ. Ш унда Даи[)б<;к мақса;1нга
<тадн.

Лекип... Лекин Дап^м^м-к^ннп ў:1ига ^'{'■ланинн^ни .ҳечам а1^тга
сиғ.шролмасди. Ички бнр ово:1 упга ♦(лнн барнбнр ти|гьпй
пикоҳига олмайди, бонннн'нп очиб 1^яди-да ўнпап! қнлпб юра-

97

псради*, пеб айтастгаилек. Ш унинг учуи уиинг Субут7(ан во:1

кечгиси кслмасди. Б у ҳақца кўи ўйлаб кўрди. Ҳарчапл ўзини
Субутдаи аГфи, Даврбскиинг с1Н1да тасаппур отишга уринди.
Энлолмади. Хаслида гўё Субут унга Оллоҳ томоиидан бсрил-
гаи туҳфадск, уни фалокатдаи са1(лаб тургаи халоскордск ту-
■олар, уидан шкралиб қолса, яна чуқур жарликка цулаб кста-
дигандск туюларди. Лйни нантда чаидои урннмаснн Дап|)бск-
дан ҳам қаттиқ пафратланолмас, уиннг севгнсиии, уиинг са-
хонатли мс.ҳ])нни ҳам инкор этолмасди.

111у лаҳ;ш;1а бнр иақтлар холасииикида бўлгаи суҳбат чоғи-
да аГггилган .ҳазил гаи эсига ту1иди. Ўншнда холасини1гг яқш !
дугоиаларидан бнри: «Қара^и-а, эркаклар икк1гга-учталаб хо-
тии ОЛИИИ1 мумкину биа шўрлик а(1плар биттагипа эрга қаиоат
қнлиб яшашимна ксрак эми1и. Қаннйди иложини тонсангн.)
камида учта эр қилсаиг. Ьири билан бо;юрга, иккинчиси билан
тсатрга, учинчнси билаи рссторанга бо[)сапг...* дсб кулгаиди.

Ҳазил 1ШН1И пслаб, ю ратдаш қўрқув, таҳлнка салпша чскин-
гандск бўэдн. «МаГши, роепнш айтаман, — доди у. - Бир ма|ш>
уч1>а1цпик. Ўнганда сиз сафирга К(ггган куни, холалшикида...*

Ниро:< сукут қилиб, ксйин |фмнб 1<ўйдн: Хола1\тинг сннда
суҳбатлаи1днк, холос... Ўн1анда ганирган ганиии боя айтдим:
♦Э|)И1И’дан ажралсанг, сенга уйлапамаи», дсгапди. Вугуи тслс-
фонда яна н1уни такрорлшн!... 1^ар.1га олгаи пулла|)нмдан хо-
тиржам бўлннг. Уларпп чппдаи ҳам холам;(ап о;и'анман. Инюн-
масанпм сўранг. Ҳонли хола^пп1кн, бупи ўзипп!.) ҳам бнла-
сиз-ку? Муқпмхонов мутлақо бсгопа бпр .эрлик аёлга ҳошн1
олиб бсриб |ф|ди^и1? Ш упга би|юв инюнаднмп? Холамннки
.жапига ипюпмасангпз, юрипг, кс1'ампз, а т ш и и ижарамизга
бориб туравсрамиз...

«Муқимхопов ссн;(ан ажралнб, мс1Н-а тсппнга |>а'1п бўлдп,

;1С)пгги-ку». «Лнтавсрадп-;1а».

Субут «1>1грХ0ТН1ПНН1Г макрн қирқ туяга юк бўлнпт» ҳақи;и1-
ги па1^гнн мппг марта энпгггаи, «Мнпг бпр кеча* эрта^шарн/ш-
ги айср жувонлар кир;и1КО|М1ари хусуси;и1 ўқнган ва қолавср-
са, ўзнпи руҳп1уп0с1п1кдан апча-мунча хабардор, д(^ ҳисоблаб
юрарди. Ш уларш! ;)слаб, Л(()И(|)апппг кўзига қаттпқ тикил;и1.
1‘1иғои гапираГ^тганлигнни нлға>1 олма;и1.

«Майли, - деди бўташ иб, - Муқимхонои ўзи катта лаво-
аимда иишасаям жиипнроқ одамга ўхшайдн. 111и;юфр<м1ик.
Эҳ111мал, орамизии бузиш учуп итайлаб шу мапзуда гап қўзға-
гаидир. Меи ишоидим. Лекии айтиб қуяй. Лгар бояги гаилар
клғоп чиқиб, ўига одам билаи дои олиш гапиитн »п1итсам, уии-
ям, гепиям соғ қўЛмаймап. Қалиям кеч эмас, ҳозир «Субут
акд, сиз билан яиюлгайман, ўига одамии деймаи», десанг, оқ
фотиҳи бшгаи жапоби1ини берамаи. Ғииг, дегаи — иомард.

4Л|га боншдаи бон1лайсиз-а, йўқ, дедим-ку. Й ўқ, Сизни,
фоқат снзни деймии. Сиз1ш меига худо юборгаи».

С^^бут уии бағрнга босдн. (хейин иегадир; «Мен бнлаи яшаш
қнйии бўлади», деди «Чндайман», деди Лфифа. Мапа ҳам^шси
асга-секин яхшилаияити-ку. «Лхн^илангаии сари қийннлашиб
бора;и1, — деди Субут. Менн ҳатто ўлдириб юборппигарп ҳам
мумкин...» ♦1^”1сан1из-чи!..*

Ш унда Субут бирдаи кўигли бузилиб, кў;)ида (Чн ғилтилла-
ди. *Лгар менга бнр пи|>са бўлса-ю, бева қолсапг ҳам Муқим-
хо1юига т(;|’маймаи, деб 01гг пч!» «Л х п т ният қнлсантз-чи,
|ф1ипг упақа гагигарпи». «Йўк, агар мсии чипдан ҳа.м севсанг
опт ичасаи!» «Хўп ичдим». «Пима деб ичднпг?» «Куи кўрмий
ўлап!» «Лхнн1, оидп буткул пиюидим...»

Г)уг>'н лрта^габ пгаҳир^и жўиир экан Лфифага ч-аГ^нпладн:
«Дарп<хшип ҳеч кимги очми1П'. Меи қалтнс|Х)қ бнр пппи қўл
ургапмин...*

Кечаги даҳанакн муҳорибидин сўип и «Сулҳ оқпюмн* пақи-
дир лгаГнн! 1га ёқпмли бўлгипп учуи Лфи(})и иъло кайфиятда
эди. Ь у гапдип бироз таҳлпкига т)'П1ди- ♦Див|)бек билап орапи
очиқ қплимип, деб жанжаллипшб қолса, у ҳовли ҳақидагн «<'ир»-
пи очиб қўиса нима бўлидн», дсб ўшга;и1. Холиснга снм қоқ1и.
Имо-пию(ш билип ксчигп муҳокама;гаи хабардо|> қилди. Вор
ги тш айтдн. Холасн апии^ипа бобил:габ к(ггдн. «Литга :жап-
спн, П1у гадойпиччиги бупчи спишмасанг, кетамин, дегаи бўлса
капуптпн тўгрилаб юбормайсипми? Севги эмип!. (хшгиси қуриб
кетст1. (к;вги қорин тўнгази.чими? Г1ул оикслдими? Г^иердаи
о^шбд»? |{птоб ("хю,чи? Китобнпнг иули иима бўларди, эртага
тугапди. Даврбекинки ту|'амийдн. Даврбек қозонпииг бо1иида.
Олипп1га ипюимайсан? Олмаса, олмас! Қовли-жой1ж номииг-
га сзнб қўйдн-ку. Эпди 1ин|)ппт бажаршп керак-да, болам!

99