ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 99
ной задачу проведения комплексного социально-гиги- 400
енического исследования деятельности региональной
клинической больницы. 350
14 300
250
12 200
10 150
8 100
6 50
4 0 2009 2010
2008
Гегаркуникский марз Варденисский Гаварский
2 Мартунинский Чамбаракский Севанский
0 Рис. 4 Среднегодовая занятость койки в стационаре за 2008-
2008
2009 2010 2010 годы
Гегаркуникский марз Варденисский Гаварский
Севанский
Мартунинский Чамбаракский
Рис. 2 Динамика смертности в Гегаркуникском марзе РА 2010 19,8 4,8 6,1 5,8 5,5 7,6
120
100 2009 20,4 4,8 6,4 5,9 5,2 7,9
80
60 2008 20,1 4,8 6,9 6,1 5,3 7,5
40 0 10 20 30 40 50 60
Гегаркуникский марз Варденисский Гаварский
Севанский
20 Мартунинский Чамбаракский
0 2009 2010 Рис. 5 Среднегодовая длительность лечения больных в ста-
2008 ционаре региона
Гегаркуникский марз Варденисский Гаварский
Мартунинский Чамбаракский Севанский
Рис. 3 Охват населения Гегаркуникского марза РА на ди- 20
18
спансерное наблюдение 16
14
Проведенный анализ свидетельствует о низком ис- 12 Гаварский Мартунинский Чамбаракский Севанский
пользовании коечного фонда стационара (рис. 4, 5). 10
2009 2010
Среди направлений и основных задач, решаемых в 8
процессе реформирования регионального здравоохра- 6
нения, в числе важнейших можно выделить необходи- 4
мость интенсификации использования коечного фон- 2
да. Необходимость совершенствования организации 0
работы больниц обуславливается тем, что госпиталь-
ная помощь, особенно специализированная и узкоспе- Гегаркуникский Варденисский
циализированная, является наиболее дорогостоящим марз
видом медицинской помощи; и вопросы эффективного 2008
использования коечного фонда, повышения качества
стационарного лечения в сложных социально-экономи- Рис. 6 Число посещений на одного жителя в регионе
ческих условиях являются первостепенными.
Анализ заболеваемости населения за 2008-2010
Повышение интенсивности и качества стационар- годы свидетельствует, что среднегодовые показате-
ной помощи во многом будет способствовать повыше- ли общей и первичной заболеваемости были соответ-
нию экономической эффективности работы системы ственно равны 1233,8‰±19,2‰; 489,5‰±14,1‰.
здравоохранения в целом, что особенно важно в усло- Изучение структуры общей заболеваемости за 2000-
виях недостаточного финансирования (рис. 6). 2002 годы показало, что первое место занимали бо-
лезни органов дыхания (239,0‰±8,5‰), на втором
месте находились болезни системы кровообраще-
ния (127,3‰±6,4‰), далее следовали болезни ор-
ганов пищеварения (118,5‰±6,3‰), болезни глаз
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
100 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
(131,1‰±5,8‰), болезни костно-мышечной систе- Результативность оценивалась в сравнении с ис-
мы (97,7‰±5,6‰). Определенный интерес вызывает ходными показателями (снижение показателей заболе-
структура первичной заболеваемости. К числу основ- ваемости, уменьшение числа лиц с факторами риска
ных причин обращаемости за медицинской помощью поведенческого характера, увеличение обученных в
относятся болезни органов дыхания (197,6‰±8,0‰), школах здоровья), на основе которых судили об эф-
травмы и отравления (50,7‰±4,0‰), болезни уха фективности организации профилактических меропри-
(30,7‰±3,1‰), болезни кожи и подкожной клетчат- ятий, удовлетворенности пациентов оказанными услу-
ки (26,9‰±2,9‰) и болезни мочеполовой системы гами и показателями состояния здоровья населения.
(27,3‰±2,9‰). Для оценки профилактических мероприятий форми-
ровались МКР, в которые входили показатели, характе-
Оценивались наиболее часто встречаемые факто- ризующие оценку деятельности и ее результативность.
ры риска: Рассчитывался коэффициент достижения результата
(КДР).
1. статические, физические, динамические пере-
грузки (67%±4,3%); У наблюдаемых пациентов за период с 2009 по
2010 годы отмечалась положительная тенденция с
2. нервно-эмоциональное напряжение (67,9%± уменьшением числа и интенсивности факторов риска,
4,6%); увеличением числа лиц, получающих оздоровительно–
профилактические мероприятия.
3. гиподинамия (69%±4,3%);
4. наличие повышенной массы тела (38,0%± Так, среднегодовая величина общей заболе-
ваемости населения за 2007–2008 годы состав-
3,6%); ляла 1233,8‰±19,2‰, а за 2009-2010 годы
5. курение (32,4%±3,2%); - 967,2‰±18,8‰. Среднегодовая величина первич-
6. нерациональное питание (29,4%±2,9%). ной заболеваемости за 2007-2008 годы составила
Анализ традиционной системы профилактики выя- 483,5‰±12,6 ‰ при тенденции к ежегодному росту
вил необходимость ее оптимизации путем решения во- показателей.
просов методического и организационного характера
по оказанию профилактической медицинской помощи Таким образом, результаты проведенного исследо-
населению. С использованием материалов проведен- вания на основе анализа заболеваемости, распростра-
ного исследования, для повышения эффективности ненности факторов риска возникновения заболеваний,
проводимых профилактических мероприятий в меди- позволили определить основные направления и меха-
цинском, социальном и экономическом аспектах, была низмы формирования модели организации профилак-
предложена методика разработки стандартов профи- тической помощи населению региона.
лактики социально-значимых заболеваний, влияющих
на состояние здоровья, продолжительность и каче- Наиболее распространенными факторами риска
ство жизни, носящих адресный характер. Стандарты являлись: поведенческие (гиподинамия, курение, нера-
включают в себя шифр и наименование заболевания, циональное питание); профессиональные (физические,
контингент населения, перечень факторов риска, диаг- динамические, перегрузки, нервно–эмоциональное на-
ностических и профилактических мероприятий, корри- пряжение); неблагоприятные условия жизни; биологи-
гирующих процедур, ожидаемые результаты. ческие (избыточная масса тела, гипертония).
Для координации работы по организации профи-
лактической помощи в больнице были созданы кабинет Определение социального эффекта профилактиче-
медицинской профилактики. Это позволило добиться ской деятельности показало, что проведение адресных
единого методического подхода в оказании профилак- оздоровительно-профилактических мероприятий с при-
тической помощи населению – создать более высокую менением стандартов профилактики заболеваний спо-
преемственность между амбулаторным, стационарным собствовало снижению уровня общей заболеваемости.
и реабилитационным этапами.
Оценка профилактической деятельности осу- 1. Органам управления системой охраны здо-
ществлялась по следующим параметрам: показатели ровья населения марза при формировании
здоровья населения, показатели поведенческих фак- перспективной модели регионального здраво-
торов риска, выполнение объема профилактических охранения необходимо оценить процессы из-
мероприятий, внедрение новых технологий профилак- менения состояния здоровья населения.
тического вмешательства.
2. Учитывая полученные данные, сформировать
основу для перспективного планирования про-
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 101
филактической помощи на уровне марза. 4. Необходимым условием формирования пер-
3. При формировании перспективной модели спективной модели профилактики заболеваний
на уровне марза является системный подход
здравоохранения марза важную роль следует и мониторинг показателей, характеризующих
отводить анализу потребности населения в раз- здоровье населения, факторы риска.
личных видах профилактической помощи.
Л И Т Е РАТ У РА 5. Шипова В.М., Гайдаров Г.М., Плутницкий А.Н., Шавхалов Р.Н., Растегаев
В.В., Растегаева И.Н. Стоимостные оценки медицинских осмотров работа-
1. Гребенкин А.В., Акбердина В.В. Количественная оценка влияния амбула- ющих граждан // Здравоохранение, 2010, № 2, с. 39-47
торно-поликлинической службы на уровень смертности// Проблемы соци-
альной гигиены и история медицины, 2005, N 5, с. 6-10 6. Щепин О.П., Тишук Е.А. Современные проблемы координирования и взаи-
модействия в управлении здравоохранением //Проблемы соц. гигиены, здра-
2. Критерии оценки эффективности использования бюджетных средств при воохранения и истории медицины. 2002, № 5, с. 23-25
современной модели управления бюджетными ресурсами. URL:http://www.
lenust.ru/articles/10390/ 7. Щепин О.П., Овчаров В.К. Здоровье населения и развитие современных
технологий в здравоохранении // Вестн. Санкт-Петербургской гос. мед. ака-
3. Шавхалов Р.Н. Динамика показателей временной нетрудоспособности в демии им. И.И. Мечникова, 2002, № 4, с. 5-9
ходе реализации национального проекта “Здоровье”// Проблемы управле-
ния здравоохранением, 2009, № 6, с. 17-21 8. URL:http://www.admhmao.ru/adm_reform/publikac/publik35.htm.
9. URL:http://zavtra.ru/cgi//veil//data/zavtra/07/701/21.html.
4. Шавхалов Р.Н. Динамика показателей заболеваемости взрослого населе-
ния административного округа г. Москвы // Проблемы социальной гигиены,
здравоохранения и истории медицины. 2009, № 5, с. 12-15
ԱՄՓՈՓՈՒՄ
ՀՀ ԳԵՂ ԱՐՔ ՈՒՆ ԻՔ Ի ՄԱՐԶՈՒՄ ԱՌՈՂՋ ԱՊ ԱՀ ՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՋՆԱՅԻՆ ՕՂԱԿՈՒՄ ԿԱՆԽԱՐԳ ԵԼԻՉ
ԻՆՈՎԱՑ ԻՈՆ ՏԵԽՆՈԼՈԳ ԻԱՆԵՐԻ ՄՇԱԿ ՈՒՄ ԵՎ ՆԵՐԴՐՈՒՄ
Գզր ար յան Ս.Վ., Մարդիյան Մ.Ա.
ԵՊԲՀ, առողջապահության կառավարման և տնտեսագիտության ամբիոն
Բանալի բառեր: առողջապահության առաջնային օղակ, ժեշտ է դիտարկ ել որպես պրոֆ իլակտիկ այի ստանդ արտն երը
մարզ, առողջապահության կանխարգելիչ ուղղություն։ կատ արող առաջ ատ ար կառույց: Կանխարգելիչ գործունեու
Հ ետ ազ ոտութ յան տվյալներ ով հիմն ավ որվել է առաջնային թյան սոցիալակ ան արդյունավ ետության գնահ ատմ ան ժամա
օղակ ի կանխ արգ ելիչ միջ ոց առ ումն եր ի արդ յուն ավ ետ ության նակ պարզվ ել է, որ հասցեագրվ ած առողջ ացուց իչ և կանխ ար
բարձր ացմ անն ուղղվ ած ինով ացիոն տեխն ոլոգ իաներ ի մշակ գելիչ միջ ոց առ ումներ ը հիվանդութ յուններ ի կանխ արգ ելման
ման և ներդրման անհ րաժեշտությունը տար ած աշրջ անային ստանդարտներ ի կիր առման պայմանն երում նպաստ ել է ընդ
մակարդ ակ ում: Հիվ անդ աց ութ յան ցուց ան իշի, հիվ անդ ություն հանուր հիվ անդ աց ության մակ արդակի նվազ եցմ ան ը: Հիմն ա
ների առաջ ացման ռիսկ ի գործոնն եր ի վերլուծ ութ յան արդյուն վորվ ել է, որ մարզ ի մակարդակով առողջապ ահական մոդելի
քում, հնարավորվել է ռեգ իոնի բնակչութ յան մակարդակով ձևավ որմ ան ժամանակ անհ րաժ եշտ է հաշվ ի առն ել բնակչու
կանխ արգ ելիչ բուժօգն ութ յան մոդ ելի ձևավորման մեխ անիզմ թյան պահ անջ արկը տարբ եր տիպի բուժկանխ արգելիչ օգն ու
ները և հիմնակ ան ուղղ ությունն եր ը: Պարզվ ել է, որ առավել թյունն եր ի կազմակ երպմ ան ժամ ան ակ: Հատ ուկ ուշադրութ յան
տարածվ ած ռիսկի գործ ոնն եր են հանդ իս անում կենս ակերպի, է արժան ի ռես ուրսն երի արդ յուն ավետ օգտ ագ ործ ում ը, ինչպ ես
մասն ագ իտ ակ ան, կենսաբ ան ական գործ ոնները: Հիմնավոր նաև պացիենտն եր ի կարծ իքի վրա տարբ եր կանխարգելիչ ծա
վել է, որ ամբուլատ որ-պոլիկլին իկ ական հիմն արկն եր ը անհրա ռայութ յունն երի արդ յուն ավետութ յան գնահատ ում ը:
SUMMARY
DEVELOPMENT AND IMPLEMENTATION OF INNOVATIVE PREVENTION TECHNOLOGIES AT THE
LEVEL OF HEALTH CARE PRIMARY LINK IN GEGHARKUNIK MARZ OF ARMENIA
Gzraryan S.V., Mardiyan M.A.
YSMU, Department of Health Governance and Economics
Keywords: care primary link; region; preventive direction of re- of primary disease incidence. The most widespread risk factors
gional health care. are as follows: behavioral (hypodynamia, smoking, irrational food
The results of the survey, based on the analysis of disease in- consumption), professional (physical, dynamic, overloads, neu-
cidences and prevalence of risk factors for diseases emergence, roemotional pressure), unfavorable living conditions, biological
allowed defining the main directions and mechanisms of mod- (excess body mass, hypertension).
eling preventive help to the population of the region. Out-patient and polyclinic establishments should be consid-
In the structure of general morbidity of respiratory organs dis- ered as the leading link for implementation of prophylaxis stand-
eases, the ones of blood circulation system should rank the sec- ards. Determination of social impacts of the preventive activ-
ond, followed by digestive organs impairments. Diseases of res- ity showed that carrying out targeted improving and preventive
piratory organs, traumas and poisonings, ear diseases, illnesses actions associated with the application of diseases prevention
of skin and hypodermic cellulose, as well as genitourinary sys- standards promoted decreasing levels of the general morbidity.
tem diseases have the greatest specific gravity in the structure
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
102 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
ՀՏԴ. 613.1(479.25)
ՀՀ ՏԱՐ ԱԾՔՈՒՄ ՋԵՐՄԱՅԻՆ ԱԼԻՔՆ ԵՐ Ի ՕՐԵՐ ԻՆ ԿԼԻՄ ԱՅԱԿԱՆ ԵՎ
ԿԵՆՍԱԿԼ ԻՄԱՅԱԿ ԱՆ ՑՈՒՑԱՆ ԻՇՆԵՐ Ի ԱՌԱՆՁՆ ԱՀ ԱՏԿ ՈՒԹՅՈՒՆ
ՆԵՐԸ ԵՎ ԲՆԱԿՉՈՒԹ ՅԱՆ ԱՌՈՂՋՈՒԹՅԱՆ ՎՐԱ ԴՐԱՆՑ ՀՆԱՐ ԱՎ ՈՐ
ԱԶԴԵՑՈՒԹ ՅԱՆ ՀԻԳ ԻԵՆԻԿ ԳՆԱՀ ԱՏԱԿ ԱՆ Ը
Քոթ ան յան Ա.Հ.1, Ավետիսյան Լ.Ռ.1, Մելք ոնյան Հ.Ա.2
1 ԵՊԲՀ, հիգ իենայի և էկոլոգ իայի ամբ իոն
2 ՀՀ ԱԻՆ Հիդրոօդ երև ութ աբ անութ յան և մոնիթ որ ինգ ի պետ ական ծառ այութ յուն
Բ ան ալի բառեր՝ կլիմ այի փոփոխութ յունն եր, ջերմ ային վում են բնակլիմ այական նորմ այից օրակ ան ջերմաս
ալիքն եր, էկվիվալենտ-էֆեկտ իվ ջերմաստիճան, բար ե տիճան ի առավելագույն արտ ահայտված շեղումն եր, և
հարմար ութ յան գոտի: երբ դիտվ ում է ջերմային ալիքն երի տևողութ յան ավե
լաց ում [13]: Փաստոր են, ջերմային ալիքների ազդ եց ու
Ներ ածութ յուն թյունն առավել արտահայտվ ում է օդի ջերմ աստ իճան ի
Կլիմ այի գլոբալ փոփ ոխություն ը մարդկ ութ յան շեմ ային մակ արդ ակն եր ի բարձր արժ եքների դեպք ում:
Ջերմ աստիճ անային շեմը, որի դեպքում մահաց ութ յուն ը
առջև ծառ աց ած խոշոր մարտ ահր ավ երներ ից է: Կլի բարձր ան ում է, պայման ավորվ ած է տվյալ վայր ի աշ
մայի փոփոխ ութ յան ազդեց ութ յունն երն այսօր զգաց խարհ ագրակ ան տեղադր ութ յամբ, բնակ ան աբ ար այն
վում են ամբ ողջ աշխարհում: Բնակչութ յան առողջու առավել բարձր է շոգ և ցածր` ցուրտ կլիմ այական գոտ ի
թյան վրա կլիմ այի անբ ար ենպ աստ ազդեց ություն ը ներ ում: Ըստ մասնագ իտ ական գրակ անութ յան տվյալ
կար ող է պայմ անավ որված լինել մի կողմից անոմ ալ ների՝ ցուրտ կլիմ այակ ան գոտ իներում բնակչութ յունն
բարձր և ցածր ջերմաստ իճանային օրեր ի, ջրհ եղ եղնե առավել զգայուն է ջերմ ային ալիքներ ի նկատմ ամբ [14]:
րի, փոթ որ իկն եր ի դեպք եր ի ավելացմամբ, մյուս կողմ ից՝
էկոլոգ իական և սոց իալ-տնտ ես ակ ան փոփոխություն Արդիականութ յունը
ներով (որ ակ յալ խմելու ջրի ծավ ալն երի պաշարն եր ի Հայաստ անի Հանր ապ ետ ութ յուն ը՝ որպես լեռն ային,
նվազ ում, երաշտն երի կրկնակի աճ և այլն): Քաղ աքնե
րում կլիմ այի փոփոխ ութ յունն եր ի անբ արենպ աստ ազ ինչպ ես նաև դեպի ծով ելք չուն եցող երկ իր, բնոր ոշվ ում
դեց ութ յուն ը զուգ ակցվում է մթն ոլորտ ային օդի բարձր է խոց ելի էկոհ ամ ակ արգեր ով, կլիմ այի չոր ութ յամբ, ակ
աղտոտված ությամբ [6, 8, 12]: Քաղաքներում ջերմ ու տիվ անապատացման գործ ընթ ացներ ով և հաճախակ ի
թյան կուտ ակման համար նպաստավոր պայմաններ են նկատվ ող տարեր ային աղետն եր ով, որոնք երկ իրն ավե
ստեղծում բարձր շենք երը, արտ ադրակ ան շին ութ յուն լի զգայուն են դարձն ում կլիմ այակ ան փոփ ոխություն
ներ ը, ասֆալտ ապատ փողոցն երը և բուս ակ ան ութ յան ների նկատմամբ: Ըստ 1935-2011թթ. դիտ արկումն եր ի
անհրաժշտ քանակի բացակ այութ յուն ը [11]: Այս ամեն ը տվյալն եր ի` Հայաստ անում տարեկ ան միջ ին ջերմ աստի
նպաստ ում է օդային շրջան առութ յան սահման ափակ ճանի աճը կազմել է 1,03°C, իսկ տարեկ ան տեղումներ ը
ման ը և ամառ ային շրջանում «ջերմ ային կղզ ու», իսկ նվազել են 6%-ով [1]: Համաձայն ՀՀ արտ ակարգ իրավ ի
ձմեռ ային շրջ ան ում՝ նաև ջերմ աստ իճ ան ային ինվեր ճակն եր ի նախ արարութ յան հիդր ոմ ետ ծառ այութ յան ու
սիաներ ով պայմանավորվ ած, «ցրտային կղզու» ձևա սումն ասիր ութ յունն եր ի` Հայաստանում 1994-2011թթ.
վորմ անը [2]: միջ ին տարեկ ան ջերմ աստիճ ան ային շեղ ումն եր ի միջ ին
արժեքը գեր ազ անց ել է 1961-1990թթ. միջ ին արժեքը
Բն ակչութ յան առողջության վրա կլիմ այի ազդ եց ու 0,9°C-ով , ընդ որում, 2010-ը եղել է ամեն ատ աքը, շեղ ու
թյան ուս ումն աս իրմ ան ը նվիրվ ած գիտ ական հետ ազո մը կազմել է 2,9°C, իսկ 1998-ին ` 2,0°C (եր կրորդ տաք
տությունն եր ի մեջ գեր ակշռ ող դեպք երում օգտ ագործ տարին): Միաժաման ակ նշենք, որ 1998թ., 2000թ.,
վել են բնակչութ յան մահաց ության ցուց ան իշն եր ը: Հա 2006թ. և 2010թ. ամառները եղել են ծայրահ եղ շոգ:
մաձ այն այդ հետ ազոտութ յունն եր ի՝ շոգ եղան ակներին
տարբ եր հիվ անդութ յունն երից բնակչութ յան մահաց ու Այս աշխատ անք ի նպատ ակն է եղել ուս ումն ասիր ել
թյան դեպքեր ի գեր ակշռ ող մաս ը սիրտ-ան ոթային հի և տալ ՀՀ տարածքում կլիմ այակ ան փոփ ոխությունն եր ի
վանդ ութ յունն երն են [8,10,15]: Բնակչութ յան մահ աց ու առանձնահ ատկ ութ յունն երի և բնակչութ յան առողջու
թյան ցուց ան իշն երի դին ամ իկայի վրա ջերմային ալիք թյան վրա նրանց հնարավ որ ազդ եց ության հիգիենիկ
ների ազդ եց ութ յան ուս ումն աս իրութ յունն եր ը ցույց են գնահատ ական ը:
տալիս, որ առավել վտանգ ավոր են այն օրեր ը, երբ դիտ
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 103
Ն յութ եր ը և մեթ ոդներ ը ված գործոնն եր ի միանմ ան ազդեց ութ յուն:
Հետազոտության ընթ ացքում մեր կողմ ից ուսում ԵՊԲՀ տարեկան հաշվետ ու գիտաժող ովի գիտա
նասիրվ ել են ՀՀ մի շարք քաղ աքներ ի և բնակավայր ե կան հոդվածներ ի ժող ով ած ոո ւմ տպագրվ ած մեր հոդ
րի օդի ջերմ աստ իճան ի, հար աբ եր ակ ան խոնավ ութ յան վածում [5] տրվ ել է Հայաստ անի տարբ եր կլիմ այական
և քամին երի արագութ յան միջ ին օրական տվյալներ ը գոտ ին եր ում գտնվ ող բնակ ավ այր եր ում ջերմ ային և սա
2000, 2006 և 2010թթ. օգոստ ոս ամիսն եր ի ընթ աց ռը ալիքն եր ի բաշխվ ածութ յան և փոփոխ ակ անութ յան
քում` ըստ Հայաստանի հիդր ոօդ երև ութ աբ ան ութ յան և գնահ ատ ական ը: Համաձ այն այդ տվյալների՝ ՀՀ ամբողջ
մոնիթ որինգ ի պետ ական ծառ այութ յան տվյալների: տարածք ում վերջ ին երեսուն տար ին եր ի ընթ ացքում դի
տարկվում է ջերմային ալիքն երի օրեր ի քան ակ ի և տևո
Մարդ ու առողջութ յան, նրա ինքն ազգաց ողու ղութ յան ավելացում, որոնց դեպք ում մթն ոլորտ ային օդի
թյան և կենսագործ ուն եութ յան համար ամեն աէականը առավելագ ույն ջերմաստ իճ աններ ը նշան ակ ալիորեն գե
այն գործ ոններն են, որոնք որոշ ում են նրա ջերմային վի րազ անց ում են բնակլիմ այակ ան նորմ անն երը:
ճակը: Այս առումով կարևոր են համալիր կենս ակլիմ ա
յակ ան ինդ եքսն եր ի հաշվ արկ ում ը, որոնք հիմն ակ անում Այս աշխատանք ում մենք փորձ ել ենք պարզել, թե
որոշ ում են մարդ ու օրգ ան իզմ ի վրա ջերմ ային բեռնվա ինչպ իս ի փոփոխ ութ յան են ենթ արկվ ում կլիմ այական
ծութ յան մակ արդ ակ ը: Սով որ աբ ար այս ցուց ան իշն եր ը մյուս գործոնն եր ը ջերմ ային ալիքներ ի օրեր ին: Այդ
(ինդ եքսն եր ը) որոշ ում են օդերև ութ աբ ան ակ ան գոր նպատակով առանձն ացվ ել և հետ ազոտվ ել են տվյալ
ծոնն երի այն սահմ անն եր ը, որոնց դեպք ում մարդ ը իրեն ժաման ակ ահ ատվ ած ում դիտ արկված ամեն աշ ոգ տա
զգում է բար եհարմ ար կամ անբար եհ արմ ար, այսինքն՝ րիներ ից 2000, 2006 և 2010թթ. օգոստ ոս ամիսն եր ը,
կենս ակլիմ այական ցուց անիշն եր ը բար եհ արմ ար ութ յան երբ ջերմ ային ալիքն երն առավել շատ են արձան ագրվ ել:
կամ անբար եհ արմարութ յան սուբ եկտ իվ ընկ ալմ ան ցու Ուս ումն ասիր ութ յունն եր ը կատ արվ ել են ՀՀ-ի 7 բնակ ա
ցանիշն եր են [9]: Այդ ցուց անիշն եր ից է էկվ իվ ալենտ-է վայր երում, որոնք տեղ ակայվ ած են վեր ը նշվ ած կլիմ ա
ֆեկտ իվ ջերմ աստիճ ան ը, որը մարդ ու օրգ ան իզմ ի վրա յաաշխարհ ագր ակ ան գոտ ին եր ում: Այդ բնակ ավ այր ե
օդի ջերմաստ իճ ան ի, հարաբեր ակ ան խոն ավ ութ յան և րում, նախ ապ ես առանձնացնելով ջերմ ային ալիքներ ի
քամիներ ի արագ ութ յան միաժամ ան ակ յա ազդ եց ու օրեր ը, ըստ օդերև ութ աբ ան ակ ան գործ ոնն եր ի միջին
թյան համալիր արտահայտ ութ յունն է: Նշվ ած կլիմ այա օրական տվյալն եր ի, հաշվ արկվ ել են օդի ջերմաստիճա
կան գործ ոնն երի հիման վրա հաշվարկ ել ենք էկվիվա նի (T), հար աբ եր ակ ան խոնավ ութ յան (R) և քամին եր ի
լենտ-էֆեկտ իվ ջերմ աստ իճ ան ի (ԷԷՋ) միջ ին օրակ ան արագ ութ յան (V) միջին ամս ակ ան մեծ ութ յունն եր ը, ինչ
արժեքն երը՝ ըստ Ա. Միսեն արդ ի բան աձև ի [7,9]: Բա պես նաև համ ապ ատասխ ան ստանդ արտ շեղ ումները
րեհարմար ութ յան գոտ ի է ԷԷՋ-ի 17,2-21,7°C արժեքն ե (SD): Նշվ ած կլիմ այակ ան գործ ոնն եր ի միջ ին օրակ ան
րի միջակ այքը (նմ ան եղանակ ային պայմանն եր ում դի տվյալն եր ի հիմ ան վրա հաշվարկվել են նաև ԷԷՋ-ի (ET)
տարկվ ում է լավ, հաճ ելի ջերմազգ աց ող ութ յուն), ավելի միջ ին օրակ ան արժ եքն եր ը, որից հետ ո այս ցուց ան իշ ի
ցածր տիր ույթ ում եղած արժեքն եր ը դիտ արկվ ում են դեպքում ևս որոշվ ել են միջին ամս ակ ան մեծ ությունն ե
որպես ոչ բավ ար ար բարեհարմ ար, իսկ ավելի բարձր րը, ինչպ ես նաև համ ապատասխ ան ստանդ արտ շեղ ում
տիրույթ ում եղած արժեքն եր ը` չափ ավոր անբ արեհար ներ ը: Նշվ ած ցուց ան իշն եր ը նույն ութ յամբ որոշվ ել են
մար և անբարեհ արմ ար: Ընդհ ան ուր վիճ ակ ագր ակ ան նաև օգոստ ոս յան մյուս օրեր ի ընթ ացք ում: Կատ արված
վերլուծ ութ յունն արվ ել է «Excel» ծրագրով: աշխատ անք ի արդ յունքն եր ը ներկ այացվ ած են աղյու
սակներ 1-ում և 2-ում: Ինչպես երև ում է ներկ այացվ ած
Ստացված արդյունքներ ը և դրանց վերլուծութ յուն ը աղյուս ակն եր ի համեմ ատական բնութ ագր ից, ջերմային
Հայստ անը կլիմ այական հակադրութ յունն եր ի եր ալիքն եր ի ժաման ակ բոլոր բնակ ավ այր երում դիտվ ում
է օդի ջերմաստ իճան ի առավել կայուն (դատ ելով SD-ի
կիր է, որտեղ ամեն ափոքր տար ած ութ յունն երի վրա ան արժեքն եր ից)` մինչև 2,5-3,0°C բարձր աց ում, ընդ որում,
գամ նկատվում են բարդ ռելիեֆով պայմանավ որվ ած ամեն աբ արձր արժեքներ ը դիտվ ում են Մեղրիում և
կլիմ այի զգալի տարբերութ յունն եր: Այսպիս ի պայման Երև ան ում (29,5°C, 29,0°C), ամեն աց ածր արժեքներ ը`
ներ ում, որպ իսզի կար ող անանք բաց ահ այտ ել բնակ Աշոցքում և Սևան ում (19,0°C, 20,2°C): Հարաբեր ա
չութ յան առողջութ յան վրա կլիմ այաաշխ արհագրակ ան կան խոն ավ ության դեպք ում պատկերը հակառակն է.
գործ ոնների ազդեց ություն ը, մեր կողմ ից ՀՀ տարած ջերմ ային ալիքն եր ի ժաման ակ բոլոր բնակ ավայրերում
քում կատարվ ել է կլիմ այակ ան գոտ ին եր ի առանձնա դիտվում է այս ցուց ան իշ ի մակ արդ ակ ի նվազում, այ
ցում` ելն ելով կլիմ այագոյացմ ան գործ ոնն եր ի առանձ սինքն՝ եղանակն երն առավել չոր ային են դառն ում, սա
նահ ատկ ութ յունն երից [4]: Առանձն ացվ ած գոտ ին եր ում կայն այս դեպքում ևս խոնավ ութ յան միջ ին արժեքն եր ի
ենթադրվ ում է բնակչութ յան առողջութ յան վրա վերը նշ
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
104 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
Աղյուսակ 1
Օդ ի ջերմ աստիճ անի (T), հարաբեր ական խոն ավութ յան (R), քամին եր ի արագ ութ յան (V) և ԷԷՋ-ի (ET) միջ ին մեծ ությունն երը
ՀՀ մի շարք բնակ ավայրեր ում այն օրեր ին, երբ ջերմ ային ալիքն եր չեն դիտվ ել
Բնակավայր T±SD R±SD V±SD ET±SD 17,2-21,7° ԷԷՋ- 17,2-21,7° ԷԷՋ-ներ ի
°C % մ/վրկ °ET ներ ի միջ ին ամս.
20,1±2,2 կրկն ակիություն, Կրկն ակիություն,
% %
Երև ան 25,7±2,5 49,2±11,8 1,9±0,78 71,7 46,0
n=50
Գյումր ի 21,0±2,4 53,1±10,0 2,6±1,7 15,1±3,0 18,2 32,3
n=55
Վան աձ որ 19,5±2,4 62,3±12,6 1,3±0,5 15,0±2,4 17,1 36,5
n=35
Իջևան 22,7±2,5 63,1±16,6 1,8±0,7 17,8±2,4 46,4 72,0
n=28
Սևան 17,6±2,0 63,8±10,6 1,9±0,9 12,2±3,1 5,7 17,2
n=52
Աշոցք 16,1±2,8 71,0±7,7 2,4±1,8 10,5±3,9 2,0 4,3
n=48
Մեղրի 26,9±2,6 50,5±11,4 1,0±0,8 22,3±2,4 36,1 19,0
n=47
Աղ յուս ակ 2
Օդ ի ջերմ աստիճ անի (T), հարաբեր ակ ան խոնավութ յան (R), քամին եր ի արագ ութ յան (V) և ԷԷՋ-ի(ET) միջին մեծ ությունն երը
ջերմ ային ալիքն երի օրեր ին ՀՀ մի շարք բնակ ավ այր եր ում
Բնակ ավայր T±SD R±SD V±SD ET±SD 17,2-21,7° ԷԷՋ- 17,2-21,7° ԷԷՋ-ներ ի
°C % մ/վրկ °ET ներ ի միջին ամս.
2,4±0,8 կրկն ակիություն, Կրկնակիություն,
2,2±1,1 % %
1,2±0,6
Երևան 29,0±1,3 46,3±6,8 2,4±0,8 23,0±1,3 12,5 46,0
n=40 23,3±1,4 51,7±7,1 1,3±0,6
21,7±1,8 60,0±5,3 3,1±2,2 17,8±1,9 52,6 32,3
Գյումր ի 25,4±1,5 55,5±9,2 0,5±0,3
n=38 20,2±1,1 62,3±7,1 17,5±2,2 48,3 36,5
19,0±1,8 65,4±8,5
Վանաձ որ 29,5±1,3 43,0±7,6 19,8±1,6 83,0 72,0
n=58
15,9±1,8 31,7 17,2
Իջև ան
n=65 13,2±2,8 6,6 4,3
Սև ան 24,8±1,5 2,1 19,0
n=41
Աշ ոցք
n=45
Մեղրի
n=46
տատանումն երն առավել թույլ են արտ ահայտված: Հա բնակավ այրեր ում (Սև ան, Վանաձ որ): Առավել նկատե
րաբեր ական խոնավ ութ յան ցուց անիշ ի արտահայտվ ած լի է այս ցուցանիշի անկ ում ը բար եխառն տաք անտ ա
ցածր մակ արդ ակն եր են դիտվում Մեղրիում և Երև ա ռային գոտ ում` Իջևան քաղ աքում: Ընդհ անրապ ես ան
նում (43,0%, 46,3%), ընդ որում, ի տարբեր ութ յուն օգոս տառային գոտիներում օդի տաք մերձ արև ադ արձ ային
տոս յան մյուս օրերի՝ Մեղր իում խոն ավութ յան ցուցան ի զանգվածներ ներթ ափ անց ելու ժամ անակ դիտվում են
շի նվազ ումն առավել արտ ահայտվ ած է: Այս ցուց ան իշի օդի ջերմ աստ իճան ի բարձր ացում և հար աբ երակ ան
առավել թույլ արտ ահայտվ ած նվազում է արձ անագր խոնավ ութ յան անկ ում, սակ այն վերջինն ուժեղ արտ ա
վել հանրապետ ության խ ոն ավ գոտ իներում գտնվ ող հայտված չի լինում [3]: Այսպ իս ով, ջերմ ային ալիքն եր ի
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 105
Աղյուսակ 3
ԷԷՋ-ի արժ եքն եր ի կրկն ելիութ յուն ը (%-ով ) տարբեր միջ ակ այք եր ում ՀՀ մի շարք բնակ ավ այր եր ում
Բն ակ ավ այրը Օրերը Օր երի Ոչ բավ արար Բարեհ արմար Չափավոր Անբ արեհ արմար
թ իվը
Երևան Ընդհ ան. բար եհ արմար 17,2-21,7° ET անբ ար եհարմար > 23° ET
Գյոմր ի Ջ. ալիք n < 17,2° ET n% 21,8 – 22,9° ET n%
Վանաձոր Ընդհ ան. n% 43 46,0 27 29,0
Իջևան Ջ. ալիք 93 3 3,2 5 12,5 n% 23 57,5
Սև ան Ընդհ ան. 40 -- 30 32,3 20 21,5 --
Աշ ոցք Ջ. ալիք 93 61 65,5 20 52,6 12 30,0 --
Մեղրի Ընդհ ան. 38 17 44,7 34 36,5 2 2,1 --
Ջ. ալիք 93 58 62,3 28 48,3 1 2,6 --
Ընդհ ան. 58 29 50,0 67 72,0 1 1,0 2 2,1
Ջ. ալիք 93 14 15,0 54 83,0 1 1,7 2 3,0
Ընդհ ան. 65 2 3,0 16 17,2 10 10,7 --
Ջ. ալիք 93 77 82,8 13 31,7 7 10,7 --
Ընդհ ան. 41 28 68,2 4 4,3 -- --
Ջ. ալիք 93 89 95,69 3 6.6 -- --
45 42 93,3 18 19,0 -- 62 67,0
93 -- 1 2,1 -- 38 82,6
46 -- 13 13,9
7 15,2
դեպք ում հար աբերակ ան խոն ավութ յան ցածր մակար արժեքն եր ի կրկն ելիութ յուն ը (%-ով ) հետև յալ միջակ այ
դակն եր են արձ ան ագրվ ում հանրապ ետ ութ յան առավել քեր ում` ոչ բավար ար բար եհ արմ ար, բար եհ արմար, չա
ցածրադիր վայրերում: Ի տարբեր ութ յուն նախ որդ եր փավոր անբ ար եհ արմ ար և անբ ար եհ արմ ար:
կու ցուց անիշն եր ի՝ քամ ին եր ի արագ ութ յուն ը ջերմ ային
ալիքների դեպք ում բնոր ոշ փոփոխ ութ յունն եր չի կրում. Նշվ ած մեծութ յունն եր ը որոշվել են ընդհան ուր օգոս
Երև անում, Իջևան ում և Աշոցք ում քամիներ ը այդ օրե տոս ամսվա և առանձին ջերմային ալիքների ընթացք ում:
րին ակտ իվանում են, Մեղրիում` նվազ ում, իսկ մնաց ած Կատարված աշխատանքի արդ յունքները ներկայացվ ած
բնակ ավայր երում արտ ահայտվ ած տեղ աշարժ եր չեն են աղյուս ակ 3-ում: Ինչպես երև ում է ներկ այացված
արձ անագրվ ում: ԷԷՋ-ի ցուց ան իշն եր ը, ինչպ ես երևում աղյուս ակից, Մեղր ի (չոր մերձարև ադ արձ ային գոտ ի)
է ներկայացվ ած աղյուսակն եր ից, միանշ ան ակ բարձր ա և Երևան (չոր կիսաանապ ատային գոտ ի) բնակավայ
նում են բոլոր բնակ ավ այր եր ում, ընդ որում, ավելացու րերում, եթե ընդհան ուր առմ ամբ օգոստոս ին 19-46%
մը առավել արտ ահայտվ ած է Սևան ում` մինչև 3,7°ET: դեպքերում դիտվ ում են բար եհարմար եղան ակ ային
Ըստ ԷԷՋ-ի արժ եքների՝ բար եհարմ ար եղան ակ ային պայմաններ ով օրեր, ապա ջերմային ալիքների դեպքում
պայմանն երով օրեր ի կրկն ելիութ յուն ը (միջ ին ամս ա հիմն ակ ան ում դիտվում են անբ ար եհ արմար եղան ակ
կան կտրվ ածքով) ամեն աբ արձրն է Իջևան ում (72,0%), ներ: Ընդ որում, Մեղրիում 82,6% դեպք եր ում, իսկ Երև ա
Երև ան ում (46,0%), Վան աձ որում (36,2%) և Գյումր իում նում` 57,5% դեպք երում ԷԷՋ-ի միջ ին օրական արժեքն
(32,3%), իսկ ամեն աքիչը` Աշոցք ում, Սևանում և Մեղ անցնում է 23°ET-ից (այս դեպքում նշանակալի է քամին ե
րիում (համ ապ ատասխ ան աբ ար` 4,3%, 17,2%, 19,0%): րի արագության նվազման դերը): Ավելացնենք, որ ԷԷՋ-ի
Նման օրեր ի կրկն ելիութ յուն ը, ինչպ ես երև ում է աղյու այս արժ եք ը գրանցվ ում է հիմն ական ում այն բոլոր դեպ
սակ 2-ից , ջերմ ային ալիքն եր ի դեպքում խիստ նվազ ում քեր ում, երբ օդի միջին օրակ ան ջերմ աստ իճան ային ար
է Մեղրիում և Երև անում: Մնացած բնակ ավայր եր ում ժեք ը հասն ում է 30°C և ավելի: Վերջ ինս, համ աձ այն մեր
օգոստ ոս ամս ին ջերմ ային ալիքն եր ի դեպքում բար ե կողմից կատարված հետազոտ ությունների [5], շեմքային
հարմար եղան ակային պայմաններ ով օրերն ավելի հա մակարդակ է վերը նշվ ած կիլիմայական գոտին եր ի հա
ճախ են հանդ իպ ում: մար, քանի որ այս ջերմաստիճանի պայմանն եր ում ար
ձանագրվել է բնակչության հիվանդ ացության և մահա
Հանր ապ ետության լանդշ աֆտակլիմ այակ ան տար ցության ցուցանիշն երի հավաստի աճ:
բեր պայմանն եր ում ջերմ ային ալիքն եր ով պայմ ան ա
վորված բացաս ական տեղաշարժ եր ը (օրգ անիզմի վրա Հանր ապետության բարձր ադիր վայրերում` Գյում
ուն եց ած ազդ եց ութ յան առում ով) գնահ ատ ելու համ ար րիում և Սևան ում, ջերմ ային ալիքն երի դեպք ում օդի
մեր աշխատանք ի հաջ որդ փուլում որոշ ել ենք ԷԷՋ-ի ջերմ աստ իճ անի բարձր ացմ ան հետ զուգ ահեռ (2,3°C և
4,5°C համ ապ ատասխան աբ ար` համեմ ատած միջին ամ
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
106 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
սական երկ ար ամ յա տվյալն եր ի հետ) դիտվում է ԷԷՋ-ի վայրեր ի, ավելի երկ ար է: Իջևանում ջերմ ային ալիքն եր ի
արժ եքն երի որոշակի տեղ աշարժ դեպ ի բար եհ արմա դեպքում դիտվ ում է չափ ավոր անբարեհարմար եղան ա
րութ յան միջ ակ այք, որի հետևանք ով էլ դիտվ ում է նման կային պայմաններով օրեր ի նկատ ելի ավելացում. այն
օրեր ի կրկն ելիութ յան ավելացում: Աշոցքում (ցուրտ հիմն ակ ան ում պայմ ան ավորվ ած է օդի ջերմ աստ իճան ի
բարձրլեռն ային գոտի), չնայած օդի ջերմ աստ իճանի նշան ակալի բարձր ացմ ամբ` 4,5°C` միջին ամս ակ ան եր
նշանակ ալի բարձր ացման ը (մինչև 5°C` համեմատ ած կար ամ յա տվյալների համ եմ ատ:
միջին ամս ակ ան երկ արամյա տվյալն երի հետ), քամինե
րի արագութ յան համեմատաբար բարձր ցուց անիշն երը, Այսպիսով, ամփոփ ելով կարող ենք եզր ակ ացն ել,
որոնք դիտվ ում են ջերմային ալիքն երի դեպք ում, սահ որ ՀՀ տարածքում դիտ արկվող ջերմային ալիքն եր ով
ման ափ ակում են ԷԷՋ-ի արժ եքն երի արտահայտված պայման ավորված` օրգան իզմ ի ջերմ ակ արգ ավ որմ ան
բարձր աց ում ը, այդ պատճառով բարեհ արմ արութ յան համակ արգեր ի վրա ուն եց ած բացասակ ան ազդեց ու
մեր նշած միջ ակայքեր ում առանձնակի տեղաշարժ եր թյան և եղանակ ային պայմանն եր ի անբար եհ արմ ա
չեն արձան ագրվ ել: Հանր ապետութ յան խոնավ և ան րութ յան առում ով առավ ել վտանգավոր տեղ աշարժ եր
տառային լանդշ աֆտ ով կլիմայական պայմաններով են արձ անագրվում առավել ցածրադ իր և առավել շոգ
բնակավ այր եր ում` Վանաձ որ ում և Իջևանում, ջերմային կլիմ այակ ան վայր եր ում: Դրանք են չոր մերձ արև ադ ար
ալիքն եր ի տևողություն ը, ի տարբերութ յուն այլ բնակ ա ձային, չոր կիսաանապատային և բարեխառն տաք ան
տառային գոտ իները:
ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 9. Руководство по специализированному климатологическому обслуживанию
экономики // Под редакцией Н.В. Кобышевой д. геогр. н., проф., Санкт-Пе-
1. Կլիմ այի փոփոխ ութ յան մասին երկր որդ ազգ ային հաղ որդագրութ յուն //ըստ тербург, 2008, с. 282-325
կլիմ այի փոփոխութ յան մասին ՄԱԿ-ի Շրջ ան ակային կոնվ եցիայի. – 2010.
– էջ 50: 10. Bouchama A., Dehbe M., Mohamed G., Matthies F., Shoukri M., Menne B. //
Prognostic Factors in Heat Wave-Related Deaths. Archives of Internal Medicine,
2. Մ ելքոնյան Հ., Շինդյան Ս., Բնակ ան և կլիմ այակ ան անթ րոպ ոգ են փոփոխ ու 2007, 167(20): pp. 2170-2176
թյունն եր ը ՀՀ տարածքում, Երև ան ի Պետական Համ ալսար ան ի գիտական
տեղ եկ ագիր, Երև ան, 2009, էջ 31-37: 11. Brazel A.J., Quattrochi D.A. Urban Climates. In: Oliver J.E., ed. Encyclopedia of
World Climatology. Dordrecht, the Netherlands: Springer, 2005:766–9
3. Ներս ես յան Ա. Գ.//Հայաստ անի կլիմ ան, Երև ան, 1964, էջ 158
4. Ք ոթան յան Ա.Հ. //ՀՀ կլիմ այակ ան վեր ընթ աց գոտ իններ ը և որոշ ժող ովր 12. Costello A., Abbas M., Allen A., Ball S., Bell S., et al. 2000, Managing the Health
Effects of Climate Change. Univ. Coll. Lond. Inst. Global Health, Lancet Comm.
դագր ական տվյալներ. – Բժշկ ութ յուն, գիտութ յուն և կրթութ յուն. – Երև ան. Lancet 373:1693–733
– 2009. – թ.3. – էջ 37-42:
5. Ք ոթ ան յան Ա.Հ., Հովաննիս յան Դ.Մ., Մելք ոն յան Հ.Ա.// ՀՀ մի շարք քաղ աք 13. Hajat S., Armstrong B., Baccin iM., Biggeri A., Bisanti L., Russo A., Paldy A.,
ներ ում ու բնակ ավ այրերում ջերմային ալիքն եր ի բաշխվ ածութ յան և փոփ ո Menne B., Kosatsky T.// Impact of High Temperatures on Mortality: is there an
խակ ան ութ յան հիգ իենիկ գնահ ատական ը , ԵՊԲՀ տարեկան հաշվ ետ ու գի Added Heat Wave Effect. Epidemiology, 2006, 17(6): pp. 632-638
տաժող ով, գիտ ական հոդվ ածներ ի ժող ով ած ու.-Երև ան.-2012.-էջ 504-511
6. Изменение климата и здоровье// ВОЗ // Информационный бюллетень, № 14. Keatinge W.R. et al. // Heat Related Mortality in Warm and Cold Regions of
266, январь, 2010, www.who.int/mediacentr/factsheets/fs266/ru/index.html Europe: Observational Study. B.M.J., 2000, 321(7262): pp. 670-673
-23.05.2011
7. Исаев А.А. //Экологическая климатология. Москва, 2001, с. 156-161 15. Michelozzi P., de’Donato F., Bisanti L., Russo A., Cadum E., DeMariaM.,
8. Ревич Б.А.//Изменение здоровья населения России в условиях меняющего- D’Ovidio M., Costa C.A., Perucci C.A. // The Impact of the Summer 2003 Heat
ся климата. Проблемы прогнозирования. 2008, № 3, с. 140-150 Wave on Mortality in Four Italian Cities. European Surveillance, 2005, 10(7):
pp. 161-165
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 107
РЕЗЮМЕ
ОСОБЕННОСТИ КЛИМАТИЧЕСКИХ И БИОКЛИМАТИЧЕСКИХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ ПО ТЕРРИТОРИИ
РЕСПУБЛИКИ АРМЕНИЯ В ПЕРИОДЫ ТЕПЛОВЫХ ВОЛН И ГИГИЕНИЧЕСКАЯ ОЦЕНКА ИХ
ВОЗМОЖНОГО ВЛИЯНИЯ НА ЗДОРОВЬЕ НАСЕЛЕНИЯ
Котанян А.О.1, Аветисян Л.Р.1, Мелконян Г.А.2
1 ЕГМУ, Кафедра гигиены и экологии
2 Служба гидрометеорологии и мониторинга МЧС РА
Ключевые слова: изменения климата, климатические зоны, выраженные понижения данного показателя. В отличие от
тепловые волны, эквивалентно-эффективная температура. уровня относительной влажности, скорость ветров в различ-
ных климатических зонах РА в периоды тепловых волн не под-
На сегодняший день влияние изменений климата ощущает- вергалась характерным изменениям. Во всех исследованных
ся во всем мире. Республика Армения (РА) как горная страна населенных пунктах в периоды тепловых волн (по сравнению
с сухими климатическими условиями уязвима в отношении с теми днями, когда тепловых волн не наблюдалось) было за-
глобальных изменений климата на протяжении всей своей регистрировано повышение величины эквивалентно-эффек-
территории. тивных температур. Согласно величинам этих показателей,
повторяемость дней с комфортными погодными условиями в
Целью данной работы явились изучение особенностей периоды тепловых волн резко снижается в Мегри и Ереване.
климатических изменений на территории РА и гигиеническая Если, обычно, в этих городах комфортные дни наблюдаются
оценка их влияния на здоровье населения. В ходе исследова- в августе в 19-46% случаев, то в периоды тепловых волн на-
ния нами были изучены среднесуточные данные температуры блюдаются, в основном, дискомфортные погодные условия.
воздуха, относительной влажности и скорости ветров за пе-
риоды августа месяца 2000, 2006 и 2010 гг. по территории Значительное увеличение числа дней с умеренно диском-
ряда городов и местностей РА с охватом разных ландшафтов фортными погодными условиями наблюдается также в Идже-
и климатических зон. На основе этих данных по формуле А. ване. В остальных регионах (в периоды тепловых волн в авгу-
Миссенарда были вычислены среднесуточные величины эк- сте) дни с комфортными погодными условиями наблюдаются
вивалентно-эффективных температур. более часто.
За последние 30 лет по всей территории РА наблюдает- Таким образом, на основе полученных результатов можно
ся нарастание числа дней тепловых волн и продолжитель- заключить, что на территории РА в связи с наблюдаемыми те-
ности последних (когда максимальные величины температур пловыми волнами (с точки зрения дискомфортности погодных
атмосферного воздуха значительно превышают природно- условий и их отрицательного влияния на терморегуляторные
климатические нормы данных регионов). Согласно нашим системы организма) наиболее опасные сдвиги отмечаются в
исследованиям, в период дней тепловых волн наблюдается более низкогорных и жарких климатических зонах. Таковыми
понижение уровня относительной влажности (т.е. погодные являются следующие зоны: сухая субтропическая, сухая полу-
условия становятся более сухими), однако в природно-кли- пустынная и умеренно-теплая лесная.
матически влажных зонах РА были зарегистрированы менее
SUMMARY
PECULIARITIES OF CLIMATIC AND BIOCLIMATIC INDICES ON HEAT WAVE DAYS AND HYGIENIC
ASSESSMENT OF THEIR POSSIBLE INFLUENCE ON POPULATION ON THE RA TERRITORY
Kotanyan A.O.1, Avetisyan L.R.1, Melkonyan H.A.2
1 YSMU, Department of Hygiene and Ecology
2 State Emergency Servise of Hydrometeorology and Monitoring
Keywords: Climate changes, climatic zones, heat waves, equiv- i.e. weather becomes drier, anyway, in the moist zones of the
alent effective temperature. republic the slightest decrease of this index has been registered.
Unlike the previous index, the wind velocity in different climatic
At present the influence of climatic changes is felt all over zones of the RA doesn’t change during the heat waves. In all
the world. The Republic of Armenia as a mountainous country the investigated dwelling places an increase of EET values dur-
not having an access to the sea is characterized by vulnerable ing the heat waves (compared with those days when no heat
ecosystems, dryness of the climate, processes of active deser- waves were noted) was registered. According to this index, re-
tification and frequently noted disasters which make the country currence of the favorable days of this index values during heat
more sensitive to climatic changes. waves sharply decreases in Meghri and Yerevan. In these areas
in 19-46% cases favorable days are registered in august, where-
The aim of this work was to study and give hygienic assess- as unfavorable weather is mainly observed during heat waves. A
ment of the peculiarities of climatic changes and their possible significant extension of moderately unfavorable days is noted in
influence on the public health. Ijevan as well. In other places favorable days are more common
during heat waves in august.
We studied the average daily data of the air temperature, rela-
tive humidity and wind velocity in some towns and dwellings in Thus, to sum up the above mentioned, we can say that with
different landscape climatic zones in August 2000, 2006 and regard to the heat waves, the most dangerous shifts, related to
2010. On the basis of these data we have worked out average the negative influence on the thermoregulation system of the or-
daily values of the equivalent effective temperature (EET) by A. ganism and unfavorable weather conditions, are registered in the
Missenard’s formula. lowest and hottest climatic zones in the RA. These are dry sub-
tropical (torrid), dry semi-desert and hot temperate forest (timber)
All over the RA territory during the last thirty years extension of zones.
the number and duration of heat wave days has been observed
when the atmospheric air highest temperatures significantly
exceed natural climatic norms. According to our investigations,
during the heat waves the level of relative humidity decreases,
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
108 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
ՀՏԴ. 612.821
ՏԱՐԲԵՐԱԿՎԱԾ ՈՒՍ ՈՒՑՄ ԱՄԲ ԴՊՐՈՑՆ ԵՐ Ի ԱՇԱԿԵՐՏՆ ԵՐ Ի
ՀՈԳԵՖԻԶ ԻՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՑՈՒՑԱՆԻՇՆԵՐ Ի ՓՈՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ
ՔՆՆ ԱՇՐՋԱՆԻ ԸՆԹԱՑՔ ՈՒՄ
Քս աջ իկ յան Ն.Ն., Մինասյան Ս.Մ., Գևորգյան Է.Ս., Բաբայան Բ.Ա.
ԵՊՀ, կենս աբ ան ութ յան ֆակուլտ ետ, մարդու և կենդ ան իների ֆիզ իոլոգ իայի ամբ իոն
Բ անալի բառ եր՝ ուս ումն ական ծանրաբեռնվ ածութ յուն, Հ ետազոտման մեթ ոդներ ը
սրտի ռիթմ, քնն աշրջան, սթր եսային իրավ իճակ, սրտ ի Հետ ազոտմ ան խնդ իրն եր ի համաձ այն՝ կատ արվել
ռիթմի ինտ եգրալային ցուց ան իշն եր։
է աշակերտն եր ի առողջակ ան տվյալն երի նախնակ ան
Վերջին շրջ ան ում տարբեր առարկաներ ից ավար վերլուծ ութ յուն և ընտրվ ել են շեղ ումն եր չուն եց ող սա
տական և միասն ակ ան քնն ութ յունն եր ի ու գնահ ատմ ան ներ, որոնց նախ օր ոք տեղ եկացվ ել է հետ ազոտութ յան
չափ որ ոշ իչն եր ի խիստ պահանջն երն առավելագույնս շրջանների և ընթ ացքի մասին։ Հետազոտութ յունն եր ը
վեր աբ երում են խոր ացված ուսուցմ ամբ դպրոցն ե կատ արվ ել են Ա. Շիր ակ ացու ճեմ արան ի (փորձար ա
րին։ Ուսմ ան գործ ընթացի ակտ իվացումը, հաղ որդվ ող կան խումբ) և հանրակրթակ ան 65 դպրոցի նույն սեռ ի
տեղեկ ատվ ութ յան որակ ակ ան և քանակակ ան աճը, և տարիք ի աշակերտն եր ի շրջ ան ում (ստուգ իչ խումբ)։
համ ակ արգչային ուսուցմ ան ներդր ում ը, քնն աշրջ ա Հետ ազոտվողն երի անհ ատական հոգ եֆ իզ իոլոգ իական
նի ընթ ացքը նպաստում են սաներ ի օրգ ան իզմ ի հո առանձն ահատկ ութ յունն եր ը բացահայտ ելու նպատ ա
մեոստ ազը կարգավոր ող մեխ ան իզմն եր ի մշտ ական կով ըստ ԻԱՏ-ի գնահ ատվ ել են ինքնազգ աց ող ության
լարվածութ յան ը [1,3,5-10]։ Ճեմար ան ային կրթութ յան (Ի), ակտիվ ութ յան (Ա) և տրամադրութ յան (Տ) մակար
պայմանն եր ում խորացվ ած ու ֆակ ուլտ ատիվ տար դակներ ը [6]։ Յան-Ստրելյաոի թեստ ի համ աձ այն՝ որոշ
բեր առարկաների ներդր ումն ուղ եկցվ ում է X-XII դա վել են հետ ազոտվողների նյարդ ային համակ արգի հետ
սարանն երի աշակերտների օրգ ան իզմ ի հարմ արվող ա ևյալ բնութ ագրեր ը՝ դրդուն ակ ութ յուն, արգ ելակ ում,
կան մեխ ան իզմն եր ի առավել լարվ ած ությամբ [4,11]։ հավ աս ար ակշռ ութ յուն, շարժ ունութ յուն [13]։ Նեյրոտ իզ
Ավագ դպր ոց ում ուս ումն ական գործ ուն եութ յան նման մի մակարդ ակ ը որոշվ ել է ըստ Այզ ենկի։ Սրտ ի ռիթմ ը
ակտիվաց ում ը հանգ եցնում է ուսումն ակ ան արդյուն ա կարգավորող մեխ անիզմն եր ի ակտ իվ ութ յան ցուց ա
վետութ յան բարձր ացմանը, որն իրական անում է ճե նիշն երը վերլուծելու նպատ ակով գրանցվել են հետ ա
մար ան ակ աններ ի օրգան իզմ ի հոգ եֆ իզ իոլոգ իական զոտվ ողներ ի էլեկտր ասրտ ագրերը (ԷՍԳ)` շարժական
ցուցան իշն եր ի փոփոխմ ան, գործ առական պաշ արների համ ակ արգչով (նոութբ ուք), առաջ ին ստանդ արտ ար
հյուծմ ան, աշխ ատունակ ութ յան բնական ոն մակ արդա տածմամբ, նստ ած վիճ ակում։ Էլեկտր ասրտագր ի 5-րո
կի վերականգնմ ան շրջանն եր ի մեծ ացման հաշվ ին և պեանոց հատվածների վերլուծ ութ յունն իրականացվել
արդյունք ում հար ուց ում արտահայտվ ած գործ առակ ան է ԳԱԱ Լ.Ա. Օրբ ելու անվ ան ֆիզ իոլոգ իայի ինստ իտ ու
լարվ ածութ յուն, գերհոգն ած ութ յուն, մի շարք օրգան- տում LabView ծրագր ային փաթեթ ի ստանդ արտն եր ին
համ ակ արգ եր ի գործ ունեութ յան էական շեղումն եր։ համապ ատասխ ան ստեղծված համակ արգչային նո
Պարզվ ել է, որ խոր ացվ ած ուս ուցմ ամբ դպրոցներում րաստեղծ ծրագրով, Ռ.Մ. Բարևսկ ու վարիացիոն պուլ
սովոր ողներ ի առողջակ ան վիճակ ը առավել է տուժում՝ սաչափմ ան մեթ ոդ ով [2]։ Հաշվարկվ ել են սրտ ի ռիթմ ի
հանրակրթ ակ ան դպրոց ի նույն հաս ակակ իցների հա ժամանակ ային և հաճախ ային հետևյալ ցուց ան իշն ե
մեմատ [12,14,15]։ Այդ տեսանկյուն ից այժմեական է րը. Mo-մոդ ան (կարդ իոինտ երվալն երի առավել հաճախ
տարբեր ակվ ած ուս ուցմ ամբ ավագ դպրոցում սով որ ող հանդ իպ ող արժ եքը վայրկ յանն եր ով), AMo-մոդ այի տա
սաներ ի օրգ ան իզմի ֆիզիոլոգիական ֆունկց իաներ ի տանասահմ անը (մոդայի հանդ իպմ ան հաճախ ութ յու
փոփ ոխ ութ յունն եր ի ուս ումն ասիր ութ յուն ը քնն ակ ան նը), ΔX-վար իացիոն թափը (կարդիոինտ երվալների
շրջ ան ում, քան ի որ այն զգալիորեն պայմանավ որված տատանող ական ութ յան մակ արդակը), սրտի կարգ ավո
է հոգ եհ ուզ ակ ան լարմամբ և մտավոր գերծ անրաբ եռն րող համակարգ եր ի լարվ ած ութ յան ցուց իչը (ԼՑ), ռիթմ ի
ված ութ յամբ [4,11]։ Սույն նպատակով ներկ ա աշխա վեգ ետ ատիվ ցուցիչը (ՌՎՑ), վեգ ետ ատիվ հավասա
տանք ում ներկ այացված է տարբեր ակվ ած ուս ուցմ ամբ րակշռության ցուցիչը (ՎՀՑ), կարգավորմ ան գործ ըն
X դաս ար անն եր ի սաների սրտ ի գործ առական մակ ար թացներ ի ադեկվատութ յան ցուց իչը (ԿԳԱՑ), կարդ իոին
դակ ը գնահ ատ ող որոշ ցուց ան իշն եր քնն ական սթր եսի տերվ ալն եր ի տատանողական ութ յան գործ ակիցը (Vk)։
ազդ եց ութ յան պայմանն երում։ Յուր աք անչյուր հետ ազոտվ ողի համ ար կառ ուցվ ել է
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 109
կորելյաց իոն ռիթմ ագ իր, որի հիմ ան վրա կարելի է դա է. աղջիկն եր ին ը՝ 49,8±2,6 միավոր, իսկ տղան եր ինը`
տել սրտ ի կծկումն եր ի հաճախ ության և սրտի ռիթմ ի 42,3±3,4։ Նախ աքնն ակ ան շրջ ան ում նյարդ ային հա
վիճակի մասին, ինչպես նաև վերլուծ ել առիթմ իաներ ը. մակ արգ ի փոփոխ ութ յան բնույթ ի ուս ումն աս իրութ յու
սկատ երգ իր, որը կարդիոինտ երվ ալն երի «խտացման» նը առավելապ ես աղջիկն եր ի խմբ ում բաց ահ այտել է
արտացոլումն է, և դրա հիմ ան վրա կար ելի է որոշ ել բարձր դրդուն ակ ութ յուն և շարժուն ութ յուն, որը շատ
սրտ ի ռիթմ ի լարվ ածութ յան աստիճ ան ը, հիստ ոգիր, հետ ազոտվ ողներ ի բնոր ոշ է եղել նաև հետքնն ական
որն արտ ացոլում է Mo-ի, AMo-ի, ΔX-ի մեծ ութ յունն եր ը։ շրջ ան ում։ Ըստ Այզ ենկ ի՝ թեստ ավորմ ան փորձ ար ական
Սպեկտր ային-ժաման ակ ային վերլուծ ութ յունն իրակ ա խմբի համ ար յա բոլոր աշակերտներ ը էքստր ավ երտն եր
նացվ ելու է 0,003-0,04Հց-ի սահմ անն եր ում։ Ընտրվ ելու են, իսկ 7 աշակերտ՝ ինտր ավ երտ։ Ստուգ իչ խմբ ի աշա
են սպեկտրի 3 բաժ իններ` VLF (մվ2, %), HF (մվ2, %), կերտն եր ը բնութ ագրվ ել են հիմն ակ ան ում նեյր ոտիզմի
LF (մվ2, %)։ HF-ը բարձր հաճ ախութ յունն եր ի տիրույ ցածր մակ արդ ակ ով, իսկ փորձ ար ար ակ ան խմբ ի աշա
թում (0,15-0,4Հց) սպեկտր ի հզոր ութ յունն է, որը կապ կերտն երը՝ նեյր ոտ իզմ ի միջ ին և բարձր մակ արդ ակով։
ված է շնչառութ յան գործ ընթաց ի հետ և արտացոլում Նախաքնն ակ ան շրջ ան ում ստուգ իչ ու փորձ ար ակ ան
է սրտի ռիթմի կարգավ որմ ան գործ ընթ ացում պարա խմբերի աշակ երտն եր ի շրջ ան ում նկատվ ել են սրտ ի
սիմպ աթիկ նյարդ ային համակարգ ի ակտ իվ ութ յան մա ռիթմի կարգավ որմ ան վիճ ակագր ակ ան ցուց անիշն երի
կարդակ ը։ LF-ը ցույց է տալիս սպեկտրի հզոր ութ յուն ը միաբնույթ փոփ ոխութ յունն եր։ Ուս ումն աս իրվ ող ցուց ա
ցածր հաճ ախութ յունն եր ի տիր ույթ ում (0,04-0,15 Հց), նիշն երի համեմատական վերլուծ ութ յուն ը բացահայտել
կապվ ած է զարկ երակ ային ճնշման կարգ ավ որմ ան հա է վարժարան ակ աններ ի առողջակ ան վիճ ակ ի վրա քն
մակարգի հետ և գլխ ավ որ ապ ես արտ ահայտ ում է սրտ ի նակ ան լարվ ած ութ յան առավել խոր ազդ եց ութ յուն ը՝
ռիթմի կարգավորման սիմպ աթիկ օղակի ակտիվ ութ յան հանր ակրթ ակ ան դպր ոց ի աշակ երտն եր ի համեմ ատ.
աստիճ անը (չն այած ուն ի խառ ը` սիմպ աթո-պար ասիմ նրանց սրտ ի կարգավ որմ ան ցուց ան իշն եր ի տեղաշար
պաթիկ ծագում)։ VLF-ը բնութ ագրում է սպեկտր ի հզո ժերն ավելի մեղմ են արտ ահայտվել վարժ արանի սան ե
րութ յուն ը շատ ցածր հաճ ախ ությունն երի տիր ույթ ում րի համեմ ատ ութ յամբ։
(0,003-0,04 Հց) և ցույց է տալիս սիրտ-ան ոթ ային հա
մակարգի ենթակ եղև ային կենտր ոն ի վրա բարձր ագ ույն Հետ ազոտված ճեմ արանականն եր ը, ըստ սրտի
վեգ ետ ատիվ կենտր ոնն եր ի ազդեց ութ յուն ը։ ռիթմի կարգ ավ որմ ան աստ իճ ան ի, բաժ անվ ել են երեք
խմբ երի` ակտ իվ ութ յան ցածր մակ արդակ (I խումբ
Նշված ցուցան իշն երը որոշվել են երեք վիճակում` ԼՑ≤60), ադապտ ացիայի փոփ ոխ ութ յունն եր (II խումբ
ուս ումն ական գործ ընթաց ի սովոր ակ ան օր (ֆիզ իոլո ԼՑ=60-150) և լարվ ած ութ յուն (III խումբ ԼՑ≥151)։ Կար
գիական նորմ ա), մինչև քնն ութ յուն ը (հոգ եհ ուզ ական գավ որմ ան վեգ ետ ատիվ տիպ ը գնահ ատվ ել է որպ ես
լարվ ած ութ յան վիճ ակ) և քնն ութ յուն հանձն ելուց անմ ի վագոտ ոն իկ` ԼՑ≤60 պայման ակ ան միավոր մեծութ յան
ջապես հետ ո։ Ստացված տվյալներ ը վիճ ակ ագր ակ ան դեպքում, որպ ես նորմ ոտ ոն իկ` ԼՑ=60-150 պայմանա
վերլուծ ութ յան են ենթարկվ ել «Biostat» ծրագր ով՝ ըստ կան միավոր մեծ ութ յան դեպք ում, որպ ես սիմպ աթոն իկ`
Ստյուդ ենտ ի t չափանիշ ի։ ԼՑ≥151 պայմանական միավորի դեպք ում։ Աղջիկներ ի
(29 աշակերտ) ԼՑ-ի տվյալն եր ով սով որ ակ ան ուս ում
Հետազոտ ութ յան արդյունքներ ը և դրանց քնն արկ ում ը նական օրվ ա պայմանն եր ում սրտ ի ռիթմ ի վեգ ետ ատիվ
Ըստ հոգ եբ անական թեստ-հարց աթերթ իկների կարգավ որմ ան նորմ ոտոն իկ տիպ (II) նկատվել է ճեմ ա
րան ակ անն եր ի 34,43%-ի դեպք ում։ Մնաց ածները եղել
արդ յունքն երի՝ բաց ահ այտվ ել է, որ ֆիզ իոլոգ իական են կարգավ որմ ան սիմպ աթոն իկ (III խումբ՝ 27,59%)
նորմ այի սահմ անն եր ում փորձ արակ ան խմբ ում X դա և վագ ոտ ոն իկ (I խումբ՝ 37,93%) տիպեր։ Տղաներ ի
սար ան ի աղջիկն եր ի իրավ իճակ ային անհանգստ ու (18 աշակերտ) 44,44%-ը եղել է I խմբ ում, 38,89%` II և
թյան մակ արդակ ը 26,5±1,6, իսկ տղան եր ին ը` 23,6±2,3 16,67%-ը` III խմբում։ Նախ աքնն ակ ան շրջան ում դիտվ ել
միավոր է։ Ընդ որում, աղջիկն եր ի 20%-ը դրսև որ ել է է բոլոր հետ ազոտվողն երի նորմ ոտ ոն իկն եր ի և սիմպ ա
ԻԱ-ի ցածր մակարդ ակ (20,1±1,1 միավոր), 33%-ը` մի թոնիկն եր ի թվի ավելաց ում՝ ի հաշիվ վագ ոտ ոն իկն երի
ջին (31,2±3,1 միավոր), իսկ 47%-ը` բարձր (43,2±2,4 նվազման (աղ.1)։ Մինչդ եռ ստուգիչ խմբ ում վագոտ ոն իկ
միավոր)։ Տղաներ ից ԻԱ-ի բարձր մակարդ ակ ունեց ել ներ ի նվազմ ան միտ ում չի նկատվել, իսկ սիմպաթոտո
է 8,5%-ը (48,2±2,1 միավոր), միջ ին` 56,5% (35,4±3,0 նիկն եր ի թիվն ավելի քիչ է ավելաց ել (ընդամ են ը 23%-
միավոր), իսկ ցածր` 35,0%-ը (22,7±3,1 միավոր)։ Աղջ իկ ով )։ Ստացվ ած տվյալներ ի վերլուծ ություն ից պարզվել
ներ ին հիմն ակ անում բնոր ոշ է եղել ինքն ագն ահ ատման է, որ քնն ութ յուն ից հետ ո լարվ ած ութ յան աստ իճ անը
բարձր, իսկ տղաներ ին` միջ ին մակարդ ակ։ Նախ աքնն ա պակաս ել է և վագ ոտ ոն իկն եր ի քան ակ ը գրեթ ե հավա
կան շրջանում ԻԱ-ի ցուց ան իշ ը զգալիորեն բարձր աց ել
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
110 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
Աղ յուս յակ 1.
Հետ ազոտվողների տարբ եր սեռ երի բաշխվ ած ութ յուն ը՝ ըստ լարվ ած ութ յան ցուց իչի
Հետ ազոտ Խմբ եր Սով որական ուս ումն ակ ան Քնն ութ յունից անմիջ ապես Քնն ութ յունից անմ իջա
վողն եր օր առաջ պես հետո
n% n% n%
I 11 37,93 6 20,69 9 31,03
աղջիկներ II 10 34,43 13 44,83 11 37,93
III 8 27,59 10 34,48 9 31,03
I 8 44,44 4 22,22 5 27,78
տղ աներ II 7 38,89 9 50,00 7 38,89
III 3 16,67 5 27,78 6 33,33
Ծան ոթ ութ յուն՝ n-հետ ազոտվողներ ի թիվ ը, I՝ վագ ոտ ոնիկն եր, II՝ նորմ ոտ ոն իկն եր, III՝ սիմպ աթոտոն իկն եր։
սարվել է ֆիզ իոլոգ իական նորմայի սահմ անն եր ում (սո րի խմբ ում աճել համ ապ ատասխան աբ ար 18,92%-ով
վոր ակ ան ուս ումն ակ ան օր) գրանցվ ածների քան ակ ին։ (p<0,05) և 17,91%-ով (p<0,05) (աղ. 2)։
Փորձն ական խմբի հետ ազոտվ ողներ ի շրջ ան ում Ն ախաքնն ակ ան շրջան ում փորձնակ ան խմբ ի սր
սրտ ի ռիթմ ը կարգ ավ որ ող ինտ եգրալային ցուց ան իշն ե տի ռիթմ ի ցուց ան իշն եր ի տեղ աշարժ եր դիտվել են նաև
րի անհ ատ ական վերլուծ ություն ը հնարավ որութ յուն է հետ ազոտված աղջիկներ ի խմբ ում (աղ . 3)։ Սակ այն, ի
տվել առանձն ացնելու տարաբնույթ փոփոխ ութ յունն եր, տարբ եր ութ յուն տղաներ ի, աղջիկներ ին բնոր ոշ է եղել
ըստ որոնց՝ նախաքնն ական և հետքննակ ան շրջան ում առավել ուժ եղ արտահայտված սիմպ աթիկ նյարդային
դիտվել են երեք տեսակ ի արդյունքն եր. 1) մինչ քննու համակ արգ ի լարվ ած ութ յան բարձր աց ում։ Այդ մաս ին
թյուն ը ցուց ան իշն եր ի բարձր աց ում և քնն ութ յուն ից են վկայում նախ աքննակ ան շրջ անում ԼՑ-ի, AMo-ի,
հետո նախն ակ ան վիճակի վերականգն ում, 2) քննու ՌՎՑ-ի, ՎՀՑ-ի, ԿԳԱՑ-ի մեծ ացումն եր ը համապ ատաս
թյուն ից առաջ բարձրաց ում և բարձր մակարդակի պահ խանաբար՝ 29,85%-ով (p<0,001), 23,57%-ով (p<0,001),
պանում, 3) մինչ քննութ յուն ը նվազում և քննութ յուն ից 26,81%-ով (p<0,05), 28,32%-ով (p<0,001), 40,63%-ով
հետո նախն ակ ան մակարդ ակ ի վեր ականգնում։ 1-ին (p<0,001) և պարաս իմպ աթիկ ու հում որ ալ կոնտ ուր ի
և 2-րդ տես ակն երը վկայում են կարգ ավորման մեխա ցուց անիշն եր ի նվազում ը 10,15%-ով (p<0,05) և 22,5%
նիզմն երի լարվ ածության բարձր ացմ ան մաս ին, որը -ով (p<0,05)։
կարող է հանգ եցնել կարգավորմ ան ադրեներգիկ մե
խան իզմն եր ի արտ ահայտված ակտիվացմ անը և հար Ն ախաքնն ակ ան շրջ ան ում փորձնակ ան խմբ ում սր
մար վողական ութ յան խախտման պատճառ դառնալ։ տային ռիթմի կարգ ավ որմ ան կենտր ոն ակ ան կոնտ ուր ի
լարված ութ յան և սիմպաթիկ մեխ ան իզմն եր ի ակտ իվ ու
Հ ետ ազոտված տղաներ ի սրտի ռիթմի ցուցան իշ թյան բարձր ացման մաս ին է վկայում նաև կարդիոին
ներ ի մաթ եմ ատ իկ ական վերլուծ ություն ը ցույց է տվել տերվ ալն եր ի տատ անող ականութ յան գործ ակցի նվա
քնն ութ յուն ից առաջ ԼՑ-ի 22,12%-ով մեծ ացում՝ նոր զում ը 15,22%-ով (p<0,05) աղջիկն երի և 12, 15,2%-ով
մայի համեմ ատ (p<0,001)։ Միաժաման ակ նկատվ ել (p<0,05)` տղաներ ի շրջան ում։ Հետքնն ական շրջ ան ում
է AMo-ի մեծացում 15,53%-ով (p<0,05), ինչպ ես նաև աղջիկն եր ի սրտ ի ռիթմ ի կարգ ավորմ ան ինտ եգրալային
ՌՎՑ-ի, ՎՀՑ-ի և ԿԳԱՑ-ի ցուց անիշն եր ի մեծ ացում հա ցուց անիշն երի տեղաշարժեր ի ուղղված ութ յուն ը համ ան
մապ ատասխ ան աբ ար՝ 15,12%-ով (p<0,05), 21,64%-ով ման է տղաների շրջան ում գրանցվ ած փոփոխ ություն
(p<0,001) և 21,03%-ով (p<0,001)։ Սրտ ի ռիթմի կարգա ներ ին, սակ այն, ի տարբեր ութ յուն տղաներ ի ֆոն ային
վորման մեխ ան իզմ ում սիմպաթիկ լարվ ած ութ յան գե մեծութ յունն երի, դրանք համեմ ատաբար ավելի քիչ են
րակշռման մաս ին է վկայում նաև կարգ ավորման պա բարձր եղել։ Նախաքնն ական շրջ անում աղջիկների և
րասիմպ աթիկ ցուց անիշն եր ի` Mo-ի և ΔX-ի նվազ ում ը տղաների հիստ ոգրերի վերլուծ ություն ը վկայում է, որ
համապ ատասխանաբ ար՝ 8,45%-ով (p<0,01) և 21,43% հետազոտվողն եր ի մեծ ամասն ութ յան դեպք ում գրանց
-ով (p<0,01)։ Հետքննակ ան շրջ անում սիմպ աթիկ նյար վել է չափավոր տախիս իստ ոլիա` կարդ իոինտ երվ ալն ե
դային համ ակ արգի ակտիվ ութ յան բոլոր հետազոտված րի մեծ ութ յունների որոշ տեղաշարժ ով դեպ ի պար օք
ցուցան իշն եր ը նախ աքնն ական մակարդակ ի համեմ ա սիզմալ տախիկ արդիա, որը ևս վկայում է քնն աշրջան ի
տութ յամբ կրել են տարաբնույթ փոփոխութ յունն եր. վա նախ օրյակին սիրտ-անոթ ային համակ արգ ի պահուս
գոտ ոն իկն եր ի խմբում ԼՑ-ի արժեք ը նվազ ել է 31,00%-ով տային հնար ավոր ութ յունն եր ի մոբ իլիզ ացմ ան մասին՝
(p<0,001), իսկ նորմ ոտ ոն իկն եր ի և սիմպ աթոտ ոնիկն ե ի հաշիվ սրտ ի կարգ ավ որման կենտրոն ակ ան մեխա
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 111
Աղյույսակ 2.
Ճ եմ ար ան ում սով որող X դասար անի աղջիկն եր ի սրտ ի ռիթմի ինտ եգրալային
ցուցանիշն եր ի փոփ ոխութ յունն երը քնն աշրջան ի ընթ ացք ում
Ցուց անիշն եր Mo AMo ∆X V ԼՑ ՌՎՑ ԿԳԱՑ ՎՀՑ
աղջիկներ 1 0,78±0,03 24,54±2,19 0,69±0,02 15,88±2,00 31,52±3,72 2,28±0,17 33,71±3,18 46,24±6,18
սիմպաթո նորմոտո վագոտո 2 0,70±0,52 33,64±1,55** 0,49±0,01 12,80±1,51 61,78±9,91*** 3,74±0,42* 47,02±3,04* 92,50±10,70*
3 0,73±0,03 31,07±3,48** 0,55±0,02 11,88±1,76 48,19±11,19* 2,99±0,40 44,94±2,02 77,98±13,43*
տոնիկ նիկ նիկ 1 0,70±0,02 38,50±2,75 0,33±0,03 8,17±0,19 4,69±0,29 5695±3,45 112,49±7,03
2 0,65±0,02 42,44±1,88 0,29±0,03* 7,07±0,27 92,66±4,76 5,58±0,30* 68,08±3,68* 144,41±10,20
3 0,67±0,39 38,86±3,09 0,25±0,04* 8,00±1,04 120,60կ±10,14* 4,99±0,59* 57,85±2,05 137,16±10,10**
1 0,64±0,01 48,80±3,81 0,25±0,03 7,48±0,76 6,68±0,51 76,63±6,91** 214,04±20,40*
2 0,59±0,02 53,13±3,18 0,20±0,02 6,86±0,27 112,21±11,1* 8,00±0,49 87,42±5,08 241,6±21,78
3 0,60±0,03 44,78±4,26 0,23±0,04 7,97±0,60 170,28±11,35** 6,88±0,44 72,68±4,26** 192,69±2030***
199,95±9,90
161,58±10,49**
Ճեմ ար ան ում սով որող X դաս ար ան ի տղաներ ի սրտ ի ռիթմ ի ինտ եգր ալային Աղյուսակ 3.
ցուց անիշն եր ի փոփ ոխութ յունն երը քնն աշրջանի ընթ ացք ում
Ցուց անիշն եր Mo AMo ∆X V ԼՑ ՌՎՑ ԿԳԱՑ ՎՀՑ
1 0,77±0,02 41,17±2,39 2,40±0,23 35,15±2,72 50,77±5,35
վագո 25,41±1,33 0,71±0,01 15,05±0,95
տոնիկ
2 0,64±0,02*** 36,78±2,40*** 0,37±0,03** 9,64±0,78** 100,43±17,27*** 4,89±0,55*** 62,14±5,41*** 126,34±18,30***
3 0,69±0,02* 33,83±2,34** 0,52±0,01** 15,88±0,80 69,29±13,46*** 3,78±0,41*** 52,49±4,13*** 97,0±16,70***
տղաներ 1 0,70±0,02 34,63±1,35 0,29±0,02 8,34±0,39 95,20±6,73 4,89±0,22 54,62±3,00 123,46±7,51
նորմո
տոնիկ 2 0,65±0,01* 41,68±2,27* 0,33±0,02 8,61±0,52 104,42±11,93* 5,39±0,35 68,48±4,47** 142,09±14,91
3 0,67±0,02 45,37±2,61** 0,29±0,03 8,07±0,44 124,18±2,05*** 5,51±0,41 64,88±6,74* 164,5±19,84*
սիմպա 1 0,61±0,01 49,57±1,27 0,20±0,01 5,98±0,31 219,20±14,00 8,60±0,56 80,82±2,01 268,07±16,40
թնոիտկո
2 0,57±0,03 57,00±2,00** 0,23±0,01 6,67±0,25* 228,64±12,70 8,00±0,60 109,27±2,00*** 269,56±17,80
3 0,58±0,02 57,40±1,88** 0,19±0,02 6,14±0,30* 269,58±13,11** 9,37±0,54 102,58±2,67 313,70±18,00*
Ծան ոթ ություն՝ 1. սով որական ուս ումն ակ ան օր, 2. քնն ութ յուն ից առաջ, 3. քննութ յուն ից հետ ո,
* - p< 0,05, ** - p<0,01, *** - p<0,001
նիզմն եր ի լարվածության։ Սկատ երգրերում նկատվել է տազոտվ ած բոլոր ցուց ան իշների փոփ ոխ ութ յունն երի
«ավտոռեգր ես իոն ամպ ի» խտացում, որը կար ող է հան բնույթ ի՝ կարելի է նշել, որ հետքնն ակ ան շրջ անում աղ
գեցնել օրգ ան իզմ ի կարգավ որ ող մեխ ան իզմն եր ի աճող ջիկներ ի ելակ ետ ային տվյալներն ավելի արագ են վերա
լարվ ածութ յան փոփ ոխության և լին ել ուս ումն ակ ան կանգնվ ում, որը օրգան իզմ ի էրգո- և տրոֆոտրոպ հա
գործ ընթ աց ին հարմ արվ ելու հետևանք։ Բաց ահ այտվել մակարգ եր ի հստ ակ փոխհ ար աբ եր ութ յան վկայութ յունն
է, որ իգակ ան սեռ ի ներկ այացուց իչն եր ի հարմ արվ ո է։ Մինչդեռ քնն ակ ան և հետքնն ակ ան շրջ աններ ում
ղական փոփոխութ յունն եր ը առավել արտահայտված ստուգիչ խմբ ի աղջիկն եր ի և տղաներ ի սրտ ի կարգա
բնույթ ունեն, որը, տղաներ ի համեմ ատութ յամբ, կարելի վորմ ան ցուց ան իշն եր ի վիճ ակ ագր որ են հավ անակ ան
է դիտ արկ ել որպես միջ ավ այրի գործ ոնների նկատմամբ տեղ աշարժ եր չեն արձ ան ագրվ ել։
աղջիկն երի օրգ ան իզմ ի բարձր ճկուն ութ յան ապացույց։
Նախաքնն ակ ան շրջ ան ում տղաներ ի սպեկտ ագր եր ի Այսպ իս ով, ստուգ իչ և փորձն ակ ան խմբ ի աշա
ընդհ ան ուր հզոր ութ յուն ը աճել է 48%-ով , որը կար ելի է կերտների սրտ ի ռիթմ ի ցուց ան իշն եր ի փոփ ոխ ութ յուն
դիտ ել որպես նյարդ ահում որալ մեխ ան իզմն երի լարվա ների համ եմատ ական վերլուծ ութ յուն ը բաց ահայտել
ծության գործընթ աց ի զարգ ացում։ Աղջ իկներ ի խմբում է ճեմար ան ակ անն եր ի օրգ ան իզմ ի կարգ ավ որմ ան մե
սպեկտր ի կառուցվածքի նշան ակ ալի փոփ ոխ ութ յուն խանիզմն եր ի բարձր լարվ ած ութ յուն։ Ճեմ արան ի աշա
ի հայտ է գալիս միայն նրա ցածրահ աճախ բաղադր ի կերտների կողմ ից քնն ական շրջ ան ում մեծ ածավալ տե
չի (VLF) մեծացման հաշվ ին, իսկ տղաների շրջ ան ում ղեկ ատվ ութ յան յուր աց ումը իրակ անացվ ում է բարձր
դիտվում է ոչ միայն սպեկտրի ընդհ ան ուր հզորութ յան, «ֆիզիոլոգ իական գնով»՝ ԿՆՀ-ի և վեգ ետ ատիվ կար
այլև նրա VLF և LF բաղ ադր իչն եր ի մեծացում։ Ըստ հե գավորմ ան համ ակ արգ ի լարվ ած ութ յամբ ու գերլարվա
ծությամբ։
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
112 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ зиология человека, 2009, т. 35. 6։ 111-121.
9. Панкова Н.Б. Патофизиологический анализ влияния факторов риска обра-
1. Агаджанян Н.А., Баевский Р.М., Берсенева А.П. Учение о здоровье и про-
блемы адаптации. М., 2000, 203 с. зовательной среды на функциональное состояние организма учащихся։ до-
нозологическое исследование. Автореф. дисс. д.б.н. М., 2009։ 48с.
2. Баевский Р.М., Кириллов О.И., Клицкин С.З. Математический анализ изме- 10. Псеунок А.А. Оценка адекватности учебных и физических нагрузок с уче-
нений сердечного ритма при стрессе. М։ Наука, 1984։ 221. том возрастно-половых особенностей школьников 5-6 классов. Вестник
Адыгейского гос. Университета. 2009, 1։ 78-83.
3. Блинова Н.Г., Казин Э.М., Витязь С.В. Особенности психофизиологиче- 11. Рапопорт И.К., Тимошенко К.Т. Дифференцированный подход динамики
ского развития и формирования приспособительных реакций к обучению показателей состояния здоровья старшеклассников. Материалы Всерос-
у подростков в условиях гимназии. Физиология человека, 2009. т. 35, 6։ сийской конференции с международным участием. Гигиена детей и под-
68-75. ростков։ история и современность. 2009։ 363-366.
12. Рахманин Ю.А., Ушаков И.Б., Соколова Н.В., Рапопорт И.К. Комплексный
4. Гребняк Н.П, Щудро С.А. Адаптация старшеклассников к обучению. Гигие- подход к гигиенической оценке качества жизни учащихся. Гигиена и са-
на и санитария, 2008, 1։ 55-58. нитария. 2010, 67-70.
13. Столяренко Л.Д. Основы психологии. Ростов-на-Дону, 1997, 726 c.
5. Дорофеева С.М., Невская А.В., Баглай А.Е. Анализ влияния учебного про- 14. Giagkoudaki F., Dimitros E., Kouidi E., Deligiannis A. Effects of exercise training
цесса на состояние здоровья детей школьного возраста. Материалы Все- on heart-rate variability indeces in individuals with down syndrome. I. Sport
российского конгресса по школьной и университетской медицине с между- Rehabil. 2010, v.19, 2։ 173-183.
народным участием. М. 2010, 185-188. 15. Lewis M.I., Short A.L. Exercise and cardiac regulation։ what can
electrocardiographic time series tell us. Scand. I. Med. Sci. Sports. 2010. Ian
6. Доскин В.А., Лаврентьева Н.А., Мирошников М.П. Шарай В.Б. Тест диффе- 18 (Epub ahead of print) PMID։ 2056 12174 (Pubmed-as supplied by publisher).
ренцированной самооценки функционального состояния. Вопросы психо-
логии, 1973, № 6, c.141-145.
7. Комарова О.А., Федоров А.И., Казин Э.М. Изучение адаптивных возможно-
стех подростков с различными режимами обучения по показателям сердеч-
ного ритма. Ж. Валеология. 2012, № 2, с. 26-29.
8. Криволапчук И.А. Функциональное состояние детей 9-10 лет при напря-
женной информационной нагрузке и физическая работаспособность. Фи-
РЕЗЮМЕ
ИЗМЕНЕНИЯ ПСИХОФИЗИОЛОГИЧЕСКИХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ УЧАЩИХСЯ ШКОЛ С
ДИФФЕРЕНЦИРОВАННЫМ ОБУЧЕНИЕМ В ЭКЗАМЕНАЦИОННЫЙ ПЕРИОД
Ксаджикян Н.Н., Минасян С.М., Геворкян Э.С., Бабаян Б.А.
ЕГУ, Факультет биологии, кафедра физиологии человека и животных
Ключевые слова։ учебная нагрузка, ритм сердца, экзамена- у всех учащихся адаптация протекает адекватно. На осно-
ционный период, стрессовая ситуация, интегральные показа- ве математического анализа функциональных показателей
тели ритма сердца ритма сердца было выявлено, что экзаменационный стресс
приводит к повышению напряжения в центральной нервной
В течение экзаменационного периода исследовались из- системе. Изменения исследованных интегральных показате-
менения некоторых психофизиологических и кардиогемоди- лей свидетельствуют о преобладании симпатического отдела
намических показателей учащихся X класса гимназии им. А. вегетативной нервной системы, которое наиболее выражено
Ширакаци. Показано, что при экзаменационном стрессе не в группе девушек.
SUMMARY
THE CHANGES OF PSYCHOPHYSIOLOGICAL PARAMETERS OF STUDENTS OF SCHOOL WITH
DIFFERENTIАED EDUCATION TYPE IN EXAMINATION PERIOD
Ksadjikyan N.N., Minasyan S.M., Gevorkyan E.S., Babayan B.A.
YSU, Faculty of Biology, Department of Human and Animal Physiology
Keywords։ study tension, heart rate, examinational period, stress tion occures adequately. Mathematical analysis of the heart rate
situation, integral parameters of heart rate. functional parameters shows that examination stress leads to
increasing of tension in the central nervous system. The changes
Changes of the some psychophysiological and cardiohemo- of investigated integral parameters testify the predominance of
dynamical parameters of the X grade students of college after A. the activity of sympathetic nervous system, which is most pro-
Shirakatsi were investigated in examinational period. It is shown nounced in the group of girls.
that in condition of examination stress not all students adapta-
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 113
ՀՏԴ. 612.821
ԱՇԱԿԵՐՏՆ ԵՐԻ ՀԵՄՈԴԻՆ ԱՄ ԻԿ ԱՅԻ ՑՈՒՑ ԱՆԻՇՆԵՐԻ
ՓՈՓ ՈԽ ՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ՈՒՍ ՈՒՄՆ ԱԿ ԱՆ ԾԱՆՐԱԲ ԵՌՆՎԱԾ ՈՒԹՅԱՆ
ԱԶԴ ԵՑՈՒԹՅԱՆ ՊԱՅՄ ԱՆՆ ԵՐ ՈՒՄ
Ղուկ աս յան Լ.Է., Մինաս յան Ս.Մ., Գևորգյան Է.Ս., Քսաջիկ յան Ն.Ն.
ԵՊՀ, կենս աբ ան ութ յան ֆակուլտ ետ, Տ. Մուշեղ յանի անվ ան մարդ ու և կենդ ան իների ֆիզ իոլոգ իայի ամբ իոն
Բ անալի բառեր` անոթազ արկ ային ճնշում, սիստ ոլիկ Հ ետ ազոտմ ան մեթ ոդն եր ը
ճնշում, դիաստ ոլիկ ճնշ ում։ Հետ ազոտվել են Երև ան քաղաքի թիվ 160 հան
Ն ախ աբան րակրթ ակ ան դպր ոց ի (ստ ուգ իչ խումբ) և «Քվանտ»
Տեղ եկատվակ ան միջ ավայրի զարգացում ը, նպաս վարժ արան ի (փորձն ակ ան խումբ) IX դասար անում սո
վորող 60 աշակերտն եր։
տելով ժամանակակ ից դպր ոց ի ուս ումն ական ծրագր ե
րի բարդ ացմ ան ը, ոչ միշտ է հաշվ ի առնում երեխ աներ ի Հեմ ոդին ամ իկայի, մեզ ի և հոգեֆ իզ իոլոգ իական
հոգեֆ իզ իոլոգ իական զարգացման առանձնահ ատկ ու ցուց ան իշն երն ուս ումն աս իրվ ել են ուս ումն ակ ան ծան
թյունն եր ը [5, 6]։ Աշակերտն եր ի հարմ արվ ելը վարժ արա րաբեռնվ ած ութ յան պայմանն եր ում` օրակ ան (դասերի
նային ուս ուցմ անը սոցիալ-հոգ եբ անակ ան բարդ երևույթ սկզբին և ավարտից անմ իջ ապ ես հետ ո), շաբ աթ ակ ան
է և ուղեկցվ ում է օրգ ան իզմ ի փոխհ ատ ուցող ա-հար (երկուշ աբթ ի և ուրբ աթ օրեր ին), եռամս յակ ային (սեպ
մարվողական համ ակ արգ եր ի զգալի լարվ ած ութ յամբ։ տեմբ եր, դեկտ եմբ եր, մարտ) կտրվ ածքով։
Հոգ եհ ուզ ակ ան սթրեսի պրոբլեմն արդիական է Իր ականացվ ել են աշակերտների առողջական վի
հատկապես բարձրագ ույն դպր ոց ի և տարբ երակվ ած ճակ ի նախնական վերլուծ ութ յուն և ընտրվ ել են հոգե
ուս ուցմ ամբ վարժ արանն եր ի համ ար, ուր ուս ուց ում ը ֆիզ իոլոգ իական շեղ ումն եր չուն եցող երեխաներ։
կատ արվում է ուս ումն ակ ան հատ ուկ պլանն երով, որոնք
մեծացնում են աշակերտն եր ի ծանր աբ եռնվ ած ություն ը, Ուս ումն ասիրվ ել են հեմ ոդ ին ամիկ այի հետևյալ ցու
ինչպ ես նաև հիվ անդութ յունն երի հաճ ախ ութ յուն ը։ Ու ցան իշն եր ը` սրտ ի կծկ ումն եր ի հաճախ ություն ը (ՍԿՀ),
սումն ակ ան օրվ ա լարվ ած ռեժ իմ ը, տեղ եկ ատվ ութ յան արյան ճնշում ը` սիստ ոլային զարկ եր ակային ճնշ ում՝
մեծ ծավալի յուրացման համար անհրաժ եշտ ժաման ա (ՍԶՃ)‚ դիաստոլային զարկեր ակային ճնշում՝ (ԴԶՃ),
կի պակասը, սակ ավաշ արժության պայմ անն եր ում լար անոթազ արկ ային ճնշ ում ը (ԱՃ), միջ ին դին ամ իկական
ված մտավոր աշխ ատ անք ը հանդ ես են գալիս որպես ճնշ ում ը` (ՄԴՃ)։ Արյան ճնշ ում ը չափվել է Կոր ոտկով ի
սթրես որն եր և կարող են դեռ ահ ասն եր ի մոտ հանգ եցնել մեթոդ ով։ ՍԿՀ-ն որոշվ ել է ըստ էլեկտր ասրտ ագրու
տարբ եր նյարդ ային պոռթկ ումն եր ի ու հարմ արվողա թյան ցուցան իշն երի։ Ստար ի բան աձև ով հաշվարկվել
կանութ յան խանգ արումն եր ի [7]։ են արյան սիստոլային (ԱՍԾ) և րոպ եական (ԱՐԾ) ծա
վալներ ը.
Աշակերտների հարմար վողական գործ ընթացի
օրին աչափ ությունն եր ը բացահայտ ելու նպատ ակով ԱՍԾ = 90,97 + 0,54× ԱՃ – 0,54 × ԴԶՃ – 0,61 × Տ
անհրաժեշտ է ուս ումն աս իր ել ուս ումն ակ ան ծանր ա ԱՐԾ = ԱՍԾ × ՍԿՀ; ԱՃ = ՍԶՃ – ԴԶՃ,
բեռնվ ած ության նկատմ ամբ նրանց օրգ ան իզմի ֆի
զիոլոգ իական ֆունկց իաներ ի և կարգ ավ որ ող մեխ ա որտեղ ԱՃ - անոթազ արկային ճնշ ումն է‚ Տ-ն հետ ա
նիզմն եր ի պատասխ ան ռեակց իան, որը թույլ կտա զոտվ ող ի տարիք ը։
ստեղծել նրանց տար իքային պահանջն եր ին ու առող
ջակ ան վիճ ակ ին համապ ատասխան ող ուս ումն ական Ուս ումն ական տարվա ընթ ացքում կատարվել է
ծրագրեր։ աշակերտների մեզի հետ ազոտ ում «Հայք» բժշկ ակ ան
կենտր ոնում Mediscreen սթր իպ-թեստ եր ի միջ ոց ով։ Me-
Ներկ այացված աշխատանքի խնդ իրն է եղել ուսում discreen սթր իպն եր ը կիր առվ ում են մեզ ի մեջ գլյուկ ոզ ի,
նաս իր ել հանրակրթական և վարժ արան ային ուս ուցմ ան կետ ոն ային մարմն իկն եր ի, pH-ի, պրոտ եինի, նիտրիտ ի,
պայմանն երում աշակերտն եր ի կարդիոհեմ ոդ ին ամկ այի, լեյկ ոց իտն երի in vitro որոշմ ան համ ար։ Այս ցուց անիշ
մեզ ի և հոգեֆ իզ իոլոգ իական ցուցան իշն եր ի փոփոխու ների որոշ ումն իրակ ան ացվ ել է մեզ ի առավոտ յան չա
թյունն երն օրակ ան, շաբ աթ ակ ան և տարեկան ուս ում փաբաժն ում։ Mediscreen սթր իպ ի փոխ ազդ ող գոտ ի
նակ ան ծանր աբեռնվ ած ութ յան պայմանն եր ում։ ներն ամբ ողջով ին ընկղմվ ում են թարմ, լավ խառնված
մեզի մեջ, պահվ ում մոտ ավոր ապ ես երես ուն քառասուն
վայրկյան և ապա հանվում [8]։ Փոխազդ ող գոտ իներ ի
գույն եր ը համ եմ ատվում են շշի գուն ային գծապ ատկեր ի
համ ապ ատասխ ան մասերի հետ ու գրանցվ ում ցուց ա
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
114 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
նիշն եր ը։ ՍԶՃ-ի և ԴԶՃ-ի նվազ ում ը կազմ ել է 5,26% (p<0,05),
Մեզ ի մեջ Ca-ի առկայութ յուն ը որոշվ ել է Սուլկ ովիչի 6,99% (p<0,001), իսկ փորձն ակ ան խմբ ում` 8,11%
(p<0,01) և 8,84% (p<0,01) համապ ատասխ անաբ ար
ռեակտիվ ի միջ ոցով։ (աղ. 1, 2)։
Այզենկի հարցաշար ի համաձ այն որոշվ ել է աշա
Երկ ուշ աբթ ի և ուրբ աթ օրեր ին դիտվ ել է նաև
կերտն եր ի էքստրա- և ինտր ավերտ ություն ը, նեյր ոտիզ ստուգիչ և փորձն ակ ան խմբ եր ի հետ ազոտվողն եր ի ԱՃ-
մի մակադակ ը [1]։ ի, ՄԴՃ-ի նվազում‚ որն առավ ել արտ ահայտվել է փորձ
նական խմբ ում՝ ուրբաթ օրեր ին։ ՄԴՃ-ն արտացոլում է
Ստացված տվյալների վիճակագրակ ան մշակ ում ը արյան շրջ անառ ութ յան համ ակարգի կարգ ավորիչ մե
կատարվ ել է ըստ Ստյուդենտ ի t չափ անիշի «Biostat» խան իզմն եր ի կենտր ոնացման մակարդ ակ ը և ղեկ ավ ա
ծրագրով։ րում է մեկ սրտ ային ցիկլում եղած արյան ճնշմ ան բոլոր
ցուց անիշն երը։
Արդյունքն եր, քնն արկում և վերլուծ ութ յուն
Աշ ակ երտների թեստ ավորում ը ըստ Այզենկ ի թեստ- Դեկտ եմբ եր ամս ին օրակ ան ծանրաբ եռնվ ած ու
թյան արդյունք ում փորձնական խմբի հետ ազոտվ ող
հարցաթ երթ իկ ի բաց ահայտվել է վարժ արան ականն ե ների մոտ նկատվել է հեմոդ ին ամ իկ այի ցուց անիշն եր ի
րի մեծ ամասն ութ յան (65%) պատկանելիութ յուն ը ինտ արտահայտվ ած նվազ ում, իսկ ստուգ իչ խմբում այն
րավ երտն եր ի։ Ստուգ իչ խմբ ի հետազոտվողների 55%-ը ավելի մեղմ բնույթ է կրել։ Դեկտեմբ եր ամսին շաբաթ
պատկանել են էքստրավերտներ ի, 45%-ը՝ ինտր ավ երտ վա սկզբ ին դասերից հետ ո ստուգ իչ խմբ ի աշակերտն ե
ներ ի։ Ստուգ իչ խմբի էքստրավ երտն երը եղել են խոլե րի մոտ ՍԿՀ-ի‚ ՍԶՃ-ի‚ ԴԶՃ-ի մեծությունն եր ի նվազու
րիկն եր (75%) և սանգվ ինիկն եր (25%), իսկ փորձնակ ան մը կազմ ել է 1,87%‚ 7,62 (p<0,01) և 7,91% (p<0,05)‚ իսկ
խմբի ինտրավ երտն երը՝ ֆլեգմ ատիկն եր (50%) և մելան փորձնակ ան խմբ ի աշակերտներ ի մոտ 7,57% (p<0,05)‚
խոլիկն եր (50%) (նկ. 1)։ Ստուգիչ խմբի աշակերտներ ի 11,89% (p<0,001)‚ 11,92% (p<0,001) համ ապատասխ ա
65%-ին բնոր ոշ է եղել նեյր ոտ իզմի բարձր մակ արդ ակ նաբ ար (աղ. 1, 2)։
(ցածր հուզ ային կայուն ութ յուն)‚ 20%-ին ՝ միջին մակ ար
դակ, իսկ 15%-ին ` նեյրոտ իզմի ցածր մակ արդ ակ (բարձր Ստ ուգ իչ և փորձն ակ ան խմբ եր ում դեկտ եմբ եր ամ
հուզ ային կայուն ութ յուն)։ Փորձն ական խմբ ի հետ ազոտ սին ուրբ աթ օրեր ին ՍԿՀ-ի‚ ՍԶՃ-ի‚ ԴԶՃ-ի փոփոխ ու
վողներ ի 75%-ին բնոր ոշ է եղել նեյր ոտիզմի ցածր մա թյունն երը ևս գեր ազանց ել են շաբ աթվ ա սկզբ ի ցուց ա
կարդակ (բարձր հուզ ային կայուն ութ յուն), իսկ 25%-ին ` նիշն եր ին` 3,05%‚ 10,18% (p<0,001)‚ 9,87% (p<0,001),
միջ ին մակ արդ ակ։ իսկ փորձնակ ան խմբ ում` 11,09% (p<0,001)‚ 14,16%
(p<0,001)‚ 13,51% (p<0,001) համապատասխանաբար։
70%
Առավ ել արտ ահայտվ ած է եղել դեկտ եմբ եր ամս ին
60% ուրբ աթ օրեր ին փորձն ական խմբ ում ԱՃ-ի, ՄԴՃ-ի նվա
զում ը` 15,38% (p<0,01), 13,86% (p<0,001) համապ ա
50% տասխանաբ ար։ Ստուգ իչ խմբ ում փոփոխ ութ յունն երն
ավելի մեղմ բնույթ են կրել։ ԱՃ-ի և ՄԴՃ-ի նվազում ը
40% ստուգիչ խմբ ում ուրբ աթ օրեր ին կազմ ել է համապա
տասխ անաբ ար 10,79% (p<0,05) և 10,04% (p<0,001)։
30%
Մարտ ամսին հետ ազոտվ ող աշակերտն երի երկ ու
20% խմբ երում էլ երկուշ աբթ ի և ուրբ աթ օրեր ին օրվ ա վեր
ջում նկատվել է հետազոտված ցուցան իշն եր ի նվազում,
10% սակ այն այն ավելի թույլ է արտ ահայտված, քան դեկ
տեմբեր ին։ Ստուգ իչ խմբ ի աշակ երտն երի մոտ երկ ու
0% Ինտրավերտ շաբթ ի օրեր ին ՍԶՃ-ի‚ ԴԶՃ-ի մեծ ությունն եր ը նվազել
Էքստրավերտ են 6,85%-ով (p<0,05), 5,47%-ով , իսկ փորձնական խմ
բում` 5,94%-ով (p<0,05)‚ 6,85%-ով (p<0,05) համապա
Ստուգիչ խումբ Փորձնական խումբ տասխ անաբար։ Ստուգիչ խմբ ի աշակ երտն եր ի մոտ
ՍԶՃ-ի‚ ԴԶՃ-ի նվազ ում ը փորձնական խմբի համեմա
Նկ. 1. Տ արբեր ուս ումն ական հաստատությունն եր ում սով ո տութ յամբ ավելի մեղմ բնույթ է կրել, շաբ աթվա վերջ ում
րող IX դասար ան ի աշակերտն եր ի պատկ անելիութ յուն ը էքստ կազմելով` 8,57% (p<0,001)‚ 8,33% (p<0,05), իսկ փորձ
րավերտների և ինտր ավ երտն եր ի նական խմբում` 11,66% (p<0,001)‚ 9,33% (p<0,001) հա
Հ ետ ազոտվողների հեմոդին ամիկայի ցուցան իշն ե
րի վերլուծ ություն ից պարզվել է, որ սեպտ եմբ եր ամս ին
երկ ուշ աբթի օրեր ին դաս եր ից հետ ո դիտվել է ստուգ իչ և
փորձնակ ան խմբեր ի հետ ազոտվողն եր ի ՍԿՀ-ի‚ ՍԶՃ-ի
և ԴԶՃ-ի նվազում։
Շաբաթ ական ուս ումն ական ծանրաբեռնվ ած ու
թյան արդյունքում ստուգ իչ խմբ ում ուրբ աթ օրեր ին
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 115
Աղ յուսակ 1
Հանրակրթակ ան դպրոցի IX դաս ար ան ի աշակ երտն եր ի հեմ ոդ ին ամիկ այի ցուց ան իշն եր ի
փոփ ոխությունն երն ուս ումն ակ ան տարվա ընթացքում
Հետ. Հ ետ. ՍԿՀ ՍԶՃ ԴԶՃ ԱՃ ՄԴՃ ՍԾ ԱՐԾ
փուլեր օրեր զարկ/րոպե մմ.ս.ս. մմ.ս.ս. մմ.ս.ս. մմ.ս.ս. մլ լ
Սեպտեմբեր 1 80,10±1,68 105,0±2,24 69,50±1,74 35,50±1,38 84,77±1,85 63,46±1,19 5,09±0,18
Երկ. 102,0±3,18 67,50±2,27 34,50±1,38 82,34±2,61 64,0±1,08 5,05±0,15
2 78,80±1,65
Ուրբ. 1 79,80±1,59 104,50±2,17 71,50±1,07 33,0±1,33 85,69±1,49 61,03±0,58 4,87±0,09
2 4,98±0,11
78,50±1,57 99,0±2,08 66,50±1,07 32,50±1,54 80,48±1,39 63,46±0,88 4,94±0,16
1 77,70±1,39 p<0,05 p<0,001 p<0,01 p<0,02
2 76,25±1,64 35,50±1,57
78,60±1,35 105,0±2,24 69,50±1,89 84,77±1,89 63,46±1,44
76,20±1,23 64,0±1,79 33,0±1,11
Դեկտեմբեր Երկ . 78,89±1,57 97,0±1,86 78,19±1,74 65,08±1,26 4,36±0,57
77,33±1,67 p<0,01 p<0,05 35,50±1,38 p<0,01
1 78,78±1,59 71,50±1,67 31,67±1,18 62,38±1,19 4,91±0,14
Ուրբ . 2 76,78±1,55 107,0±2,13 64,44±1,55 86,77±1,76
p<0,02 64,12±1,20 4,87±0,13
96,11±1,62 p<0,001 34,44±1,55 78,06±1,47
1 p<0,001 71,11±1,82 p<0,001 62,02±1,35 4,98±0,15
2 31,11±1,62
Երկ . 105,56±2,27 67,22±1,88 85,92±1,88 62,32±1,54 4,78±0,23
33,0±1,69
Մարտ 1 98,33±2,04 72,0±1,86 80,60±1,78 60,76±1,49 4,79±0,17
Ուրբ. 2 p<0,05 66,0±1,79 30,0±1,67 p<0,05
62,38±1,75 4,77±0,19
105,0±2,24 p<0,05 86,19±1,85
96,0±1,25 78,90±1,35
p<0,001 p<0,001
1 - դասեր ից առաջ‚ 2 - դասեր ից հետ ո Ա ղ յուսակ 2
Վ արժարանում սով որող IX դասար ան ի աշակ երտն եր ի հեմ ոդ ին ամ իկ այի ցուց ան իշն եր ի
փոփոխությունն երն ուս ումն ակ ան տարվա ընթացք ում
Հետ. Հետ. ՍԿՀ ՍԶՃ ԴԶՃ ԱՃ ՄԴՃ ՍԾ ԱՐԾ
փուլեր օրեր զարկ/ր ոպե մմ.ս.ս. մմ.ս.ս. մմ.ս.ս. մմ.ս.ս. մլ լ
Սեպտեմբեր 1 78,60±2,29 110,0±2,58 73,0±1,53 37,0±1,53 88,91±1,90 62,38±0,88 4,91±0,18
Երկ . 106,0±1,79 70,0±1,83 36,0±1,79 85,48±1,58 63,46±1,69 4,88±0,23
2 76,60±2,21
Ուրբ. 1 78,20±2,60 111,0±2,33 73,50±1,50 37,50±1,34 89,63±1,78 62,38±0,88 4,88±0,17
2 75,80±2,07 35,0±2,47 64,54±2,06 4,89±0,19
102,0±2,13 67,0±1,86 82,05±1,56
p<0,01 p<0,01 P<0,001
Դեկտեմբեր Երկ. 1 77,90±2,32 113,50±1,98 75,50±1,74 38,0±1,53 91,84±1,69 61,57±1,41 4,78±0,14
2 64,0±1,29 4,59±0,09
72,0±2,11 100,0±2,11 66,50±1,68 33,50±1,50 80,91±1,72 62,92±2,42 4,86±0,20
Ուրբ . 1 p<0,05 p<0,001 p<0,001 p<0,02 P<0,001 65,08±1,38 4,49±0,17
2
77,50±2,08 113,0±2,0 74,0±1,94 39,0±2,87 90,77±1,36
68,90±1,97 97,0±2,13 64,0±1,25 33,0±2,0 78,19±1,37
p<0,001 p<0,001 p<0,001 p<0,01 P<0,001
1 78,0±2,08 109,50±2,41 73,0±1,70 36,50±1,98 88,69±1,78 62,11±1,51 4,86±0,22
64,0±2,06 4,71±0,20
Մարտ Երկ . 103,0±1,86 68,0±2,13 35,0±2,11 83,05±1,73 61,03±1,14 4,79±0,20
2 73,60±2,21 p<0,05 p<0,05 p<0,02 61,57±2,25 4,51±0,26
36,50±1,50
Ուրբ. 1 78,40±2,43 111,50±2,21 75,0±1,49 30,50±2,63 90,69±1,62
2 73,0±2,31
98,50±1,83 68,0±1,86 p<0,05 81,12±1,31
p<0,001 p<0,001 P<0,001
1 - դասեր ից առաջ‚ 2 - դասեր ից հետ ո
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
116 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
մապատասխ ան աբար։ մեմատ ՍԿՀ-ի առավել ցածր մակարդ ակ դիտվ ել է դեկ
Ուս ումն ական տարվա սկզբին դիտվ ող ԱՐԾ-ի որո տեմբ եր և մարտ ամիսներին։ ՍԿՀ-ի նվազմ ամբ է պայ
մանավ որված նաև ուս ումն ակ ան տարվա ընթ ացք ում
շակ ի բարձր մակ արդակը սիրտ-անոթային համակ արգ ի դիտվ ող ԱՐԾ-ի մակարդակ ի իջեց ում ը։
գործ ուն եութ յան լարվ ած ության արտ ահայտումն է, իսկ
նրա նվազում ը` ձևավ որվ ող հոգն ածութ յան դրսև որում։ Ուս ումն ական տարվ ա սկզբ ից մինչև ավարտ ը
Մարտ ամս ին ստուգ իչ և փորձն ական խմբեր ի հետ ա նկատվ ել է ուս ումն աս իրվ ած ցուց ան իշն եր ի աստիճա
զոտվ ողն եր ի մոտ երկ ուշ աբթ ի և ուրբ աթ օրերին դա նակ ան նվազում, որն առավել արտ ահայտվ ած է եղել
սեր ից հետ ո ՍԿՀ-ի մեծ ություն ը ևս նվազել է։ Մարտին վարժարանականներ ի մոտ դեկտ եմբ եր ամս ին։ Դեկ
հետ ազոտվ ած բոլոր փուլեր ում ԱՐԾ-ի նվազ ում ը թույլ է տեմբ եր ին նման փոփ ոխ ությունն երը կարող է պայմա
արտ ահայտվ ել։ ԱՐԾ-ի նվազ ումն ավելի շատ կախված նավ որված լին են ուսումն ակ ան տարին եր ի ընթ ացքում
է եղել ՍԿՀ-ի նվազման հետ։ զարգ աց ող և աստ իճ ան աբար գում արվ ող հոգն ած ու
թյամբ։ Նմանատիպ արդ յունքն եր գրանցվել են նաև
ԱՃ-ի և ՄԴՃ-ի մեծությունն երը տարեկան ուս ում որոշ հեղ ինակն երի կողմ ից [2,3,4]։
նական ծանր աբ եռնվ ածության դին ամիկայում ուն եց ել
են նվազմ ան միտում։ ԱՃ-ի նվազ ում ը ստուգ իչ խմբի Օրակ ան և շաբ աթ ական ուս ումն ակ ան ծանրա
հետազոտվ ողն երի մոտ կազմել է 9,09%, իսկ ՄԴՃ-ի բեռնվ ած ութ յան պայմաններում ստուգ իչ և փորձն ակ ան
նվազում ը` 8,46% (p<0,001)։ Փորձն ակ ան խմբի հե խմբեր եր հետազոտվ ողն եր ի մեզում չի հայտնաբ երվ ել
տազոտվ ողն եր ի մոտ ուրբ աթ օրերին դասեր ից հետ ո գլյուկ ոզ, կետոն, պրոտ եին, նիտրիտ, լեյկ ոց իտն եր։ pH-ը
ստուգ իչ խմբ ի համ եմ ետ աությամբ ԱՃ-ի և ՄԴՃ-ի նվա եղել է թույլ թթվային և տատանվ ել է 5-6-ի սահմ անն ե
զումն ավելի արտ ահայտված է եղել և կազմել է 16,44% րում։ Դեկտեմբեր ին փորձն ակ ան խմբի հետ ազոտվ ող
(p<0,05), 10,55% (p<0,001) համապատասխ ան աբար։ ներից 20%-ի մեզ ում Ca-ի պարուն ակ ութ յուն ը բարձր ա
ցել է։ Մարտ ամս ին ստուգ իչ և փորձնակ ան խմբ եր ում
Հ ետ ազոտման բոլոր ամիսներ ին փորձն ակ ան և հետ ազոտվողն եր ի մեզ ում ուս ումն ասիրվ ող ցուց ան իշ
ստուգ իչ խմբ ի աշակերտն երի մոտ ԱՍԾ-ի մեծ ութ յուն ը ներ ի շեղ ումներ չեն հայտն աբերվ ել։
ուս ումն ակ ան ծանր աբեռնվ ածութ յան պայմաններ ում
տատանվ ել է, փոփ ոխութ յունն երը եղել են ոչ օրին աչափ Այսպ իսով մեր կողմից ստացված արդյունքն եր ը
և կրել են անհ ավ ան ական բնույթ։ թույլ են տալիս եզր ակացն ել, որ նոր տիպի ուս ումն ա
կան հաստ ատութ յունն երում ուս ումն ակ ան ծանրա
Հետազոտմ ան բոլոր ամիսներ ին փորձն ական և բեռնվ ածութ յան տարիք ային թույլատրելի նորմ եր ի
ստուգ իչ խմբ ի աշակերտն եր ի մոտ շաբ աթվ ա սկզբ ին խախտումը կար ող է բեր ել օրգ անիզմ ի հարմ ար վողա
և վերջ ին առավոտյան ժամեր ին գրանցվ ած հեմ ոդին ա կան հնար ավ որութ յունն եր ի նվազմ անն իր բոլոր բա
միկ այի ցուցան իշն երը քիչ են տարբերվ ել միմ յանցից։ ցասական հետևանքն երով։ Ուստ ի անհրաժեշտ է
Ուս ումն ակ ան տարվա տարբեր ամիսն երին իրակ ա ինտենսիվ ուս ուցմ ան հաստ ատութ յունն երի համ ար
նացված հետ ազոտությունն երի վերլուծ ություն ը ցույց է բժշկահ ոգ եբ անական և մանկ ավ արժ ական համալիր
տվել‚ որ հետ ազոտվող աշակերտն եր ի երկ ու խմբ եր ում դրույթն երի մշակում։
էլ տարվա սկզբ ին դիտվում է ՍԿՀ-ի համ եմատ ական
բարձր մակ արդ ակ։ Սեպտ եմբեր յան ցուցան իշն եր ի հա
ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 5. Кочерова Е.М., Остренкова М.Е., Роненсон О.Д. Анализ показателей фун-
кционального состояния сердечно-сосудистой системы учащихся 1-9 клас-
1. Батарашев А.В. Тестирование։ Основной инструментарий практического сов учебных заведений различных типов. Вестник аритмологии, 2000,18։
психолога։ Учеб. пособие. М., Дело, 1999։ 240 с. 26-31
2. Березин И.И., Кретова И.Г., Русакова Н.В., Смирнова Л.М., Косцова Е.А., 6. Тимошенко К.Т. Гигиеническая оценка образа жизни и состояния здоровья
Яковлева Л.В. Сравнительная оценка условий обучения в средних образо- учеников 10-11-х классов, ориентированных на получение высшего меди-
вательных учреждениях разного типа. Гигиена и санитария, 2010, 4։ 83-86 цинского образования. Гигиена и санитария, 2008, 4։ 60-64
3. Геворкян Э.С., Адамян Ц.И., Минасян С.М. и др. Влияние физической на- 7. Шим Н.Н., Токарев С.А., Буганов А.А. Учебный процесс и здоровье детей на
грузки на кардиодинамические показатели студентов. Гигиена и санитария, Крайнем Севере. Гигиена и санитария, 2008, 1։ 63-65
2008, 3։ 56-59
8. Burtis C.A., Ashwood E.R. Tietz textbook of clinical Chemistry 2nd Ed., 2205,
4. Зорина И.Г. Особенности психофизиологического статуса школьников, 1994
обучающихся в учебных завидениях разных типов. Гигиена и санитария,
2008, 3։ 75-77
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 117
РЕЗЮМЕ
ИЗМЕНЕНИЕ ГЕМОДИНАМИЧЕСКИX ПОКАЗАТЕЛЕЙ ШКОЛЬНИКОВ В ПРОЦЕССЕ ОБУЧЕНИЯ
Гукасян Л.Э., Минасяан С.М., Геворгян Э.С., Ксаджикян Н.Н.
ЕГУ, биологический факультет, кафедра физиологии человека и животныx
Ключевые слова: частота сердечных сокращений, артери- Изучено влияние однодневной, недельной и годовой умст-
альное давление, экстраверт, интроверт. венных нагрузок на психологические, кардиогемодинамиче-
ские и соматометрические показатели учащихся IX класса
На современном этапе развития школы актуальными явля- общеобразовательной школы и гимназии. Измерялись ос-
ются вопросы связанные с состоянием здоровья и функци- новные показатели гемодинамики (пульс, артериальное дав-
ональными особенностями организма учащихся формиру- ление, систолический и минутный объем крови). Показано,
ющимися в различных образовательных средах. Обучение в что наиболле выраженные сдвиги наблюдаются у учащихся
гимназии имеет ряд специфических особеносстей, сущест- гимназии.
венно увеличивающих информационную и психофизиологи-
ческую нагрузку учеников.
SUMMARY
CHANGE OF HEMODYNAMIC INDICATORS OF PUPILS UNDER THE TEACHING LOAD
Ghukasyan L.E, Minasyan S.M., Gevorgyan E.S., Ksadjikyan N.N.
YSU, Faculty of Biology, Department of Animal and Human Physiology after T. Mushegyan
Keywords։ heart rate, arterial pressure, extrovert, introvert. Change of some psychological and cardiohemodynamic pa-
rameters of the IX grade pupils trained under various programs
Revolution in science and technology has not only affected (secondary school, grammar school) in dynamics of academic
the character of adult labor but also led to intensification of the year is studied. During the academic year we heave noticed that
education process of children. Although the plasticity of func- there is a decrease in all indices learnt before, which is the result
tional systems of the body of an adolescent ensures his or her of daily, monthly and annual loading comparison. At both schools
fast adaptation to multitude of environmental factors, immaturity we revealed an inefficiency of the blood circulation system work
of physiological functions and regulatory mechanisms and rapid from the beginning till the end of an academic year. Compared
pubertal neuroendocrin changes frequently result in inadequate to secondary school, greater shifts of parameters of vegetative
reactions to extreme situations. This problem is especially impor- maintenance are observed in gymnasium. Greater shifts of pa-
tant in schools, lyceum, and gymnasia with differential (intensi- rameters of autonomic maintenance were observed in the pupils
fied) education in the fields of physics and mathematics, chemis- of gymnasium than those of a secondary school.
try and biology, or the humanities.
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
118 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
ՀՏԴ. 612.8:591.18
Մ ԱՆՐԷԱՅԻՆ ՄԵԼ ԱՆ ԻՆ Ի ԱԶԴ ԵՑՈՒԹՅՈՒՆ Ը ԱՌՆԵՏՆԵՐԻ` ՍԵՎ
ՆՅՈՒԹ Ի ԽԻՏ ՄԱՍԻ ՄԻԱԿՈՂՄԱՆ Ի ՔԱՅՔ ԱՅՈՒՄԻՑ ՀԵՏ Ո ՆԿԱՏՎ ՈՂ
ՎԱՐՔԱՅԻՆ ԵՎ ԿԱԶՄԱԲԱՆԱԿ ԱՆ ՓՈՓՈԽ ՈՒԹՅՈՒՆՆ ԵՐԻ ՎՐԱ
Պ ետրոս յան Տ.Ռ.2, Գևորգյան Օ.Վ.1, Մելիքս եթ յան Ի.Բ.1, Հովսեփյան Ա. Ս.3, Մանվելյան Լ.Ռ.1
1 ՀՀ ԳԱ Լ.Ա. Օրբելու անվ ան ֆիզ իոլոգ իայի ինստ իտ ուտ
2 Ֆիզ իկ ակ ան կուլտ ուրայի հայկ ական պետ ական ինստ իտ ուտ
3 ՀՀ ԳԱ կենսատեխն ոլոգ իայի ինստ իտ ուտ
Բանալի բառեր՝ գործիքային պայմանական ռեֆլեքս, րատիվ հիվ անդութ յունն եր ը բուժ ելու համ ար հաջող ու
առնետներ, սև նյութի խիտ հատված, մանրէային թյամբ կիր առվում են տարբեր տես ակ ի նյարդապաշտ
մելանին, հիստոքիմիական անալիզ։ պանիչ նյութ եր, որոնց ներ արկում ը արագացն ում է
ԿՆՀ-ի տարբեր գոյաց ութ յունն եր ի վնասում ից հետ ո ըն
Ներ ածութ յուն թացող վեր ակ անգնմ ան գործ ընթ աց ը: Այս հետ ազոտ ու
թյան մեջ որպ ես այդպ իս ի նյարդապաշտպանիչ օգտ ա
Օրգ ան իզմ ի շարժումներ ի կազմակ երպմանը մաս գործվ ել է մանրէային մելան ին ի ջրային լուծ ույթ ը: Այս
նակցող ուղ եղ ի նիգրոստր իատային համակ արգի ախ լուծ ույթի 6 մգ/մլ կոց ենտր աց իան արդեն կիր առվ ել էր
տահարում ը Պարկինս ոնի հիվ անդութ յան և այլ նեյ մեր կողմ ից առնետներ ի ուղ եղ ի զգայաշարժ իչ կենտր ո
րոդեգ են երատ իվ հիվ անդութ յունն երի առաջացման նի, բրգ աձև ուղու, կարմիր կորիզ-ողն ուղ եղային ուղ ու
պատճառն է [10, 11]: Դոֆամին ի հիմն ական քան ակն և ուղեղ իկի վնասվ ածքն եր ից հետ ո շարժ ումներ ի վերա
արտադրվ ում է սև նյութ ի խիտ մաս ի նեյրոնն երում և կանգնմ ան գործընթաց ի վրա՝ դրա ազդեց ութ յուն ը ու
դրանց ախտահ ար ում ը պատճ առ է դառն ում դոֆ ամի սումն աս իր ելու նպատ ակով [3, 4, 6]:
նի քանակ ի նվազման և Պարկինս ոնի հիվ անդ ութ յան
առաջացման համար [7]: Ցույց է տրվ ել սև նյութի բազ Հետ ազոտ ութ յան մեթ ոդներ ը
մաթիվ մորֆ ոֆ ունկց իոնալ կապերի առկ այութ յուն ը Հ ետ ազոտութ յան համ ար օգտագործվ ել են 12
ԿՆՀ-ի մի շարք գոյացութ յունն երի հետ, այդ թվում զո
լավ որ մարմն ի և կեղևի զգայաշարժիչ կենտրոն ի հետ արու սպիտակ առնետն եր, որոնց մարմն ի քաշ ը եղել է
[10]: Սև նյութ ը փաստորեն մասնակց ում է ոչ միայն 180-220 գ սահմանն երում: Առնետն եր ը բաժ անվ ել են
օրգ ան իզմ ի շարժումների կազմակ երպմանը, այլև ու երկ ու խմբ ի, յուր աքանչյուր խմբ ում` 6-ակ ան կենդ ան ի:
ղեղ ի բարձր ագ ույն ինտեգրատ իվ ֆունկց իաներ ին, Բոլոր առնետն երին նախապես վարժեցր ել են 2սմ տրա
որոնք օժանդակ ում են կենդ անու՝ շրջ ակա միջ ավ այր ի մագծով և 30սմ երկ ար ութ յամբ պտտվող ձողի վրա [11]
նկատմ ամբ հարմ արվողական ութ յան ձևավորմ ան ը [1]: կատ արել հավ աս արակշռ ության ԳՊՌ՝ 9 պտույտ/րոպ ե
Չափազանց արդ իական է ուղ եղի դոֆ ամ ին երգ իկ նեյ արագ ութ յամբ: ԳՊՌ փորձարկ ումն եր ը կրկնվ ել են օրը
րոնն եր ի ակտիվ ութ յան կարգավ որման հարցը, քանի որ 10 անգամ, իսկ ռեֆլեքս ի լիարժ եք կատ արմ ան համ ար
նման կարգ ավ որում ը կար ող է օգն ել Պարկ ինս ոնի հի որպ ես չափանիշ էր ընդ ունվ ել պտտաձող ի վրա կենդ ա
վանդ ութ յան բուժմանը և կանխ արգ ելմ անը: նու հավասար ակշռ ութ յուն ը պահպ անելու ուն ակութ յու
նը 250 վայրկ յան ի ընթ ացքում: Փորձ արկումն եր ի միջև
Տվյալ հետազոտության նպատակն է ուս ումն ասի հանգստ ի ժաման ակ ահատվ ածը կազմել է 60 վայրկյան:
րել մուտ անտ Bacillus thuringiensis շտամից ստացված
ջրալույծ մանրէային մելանին ի ազդեց ություն ը առնետ Կենդ ան ին եր ը վիր ահ ատվել են նեմբ ուտ ալային
ներ ի՝ սև նյութ ի խիտ մասի էլեկտր ոլիտ իկ քայքայում ից անզգայացման կիր առ ումով (40մգ/կգ, ներ որ ով այ
հետ ո առաջ եկող կազմաբանակ ան փոփ ոխութունն եր ի նային): Մինչ վիր ահ ատելը, ցավազրկմ ան նպատ ակով
վրա և համ եմատ ել դրանք մելան ինի լուծ ույթ չներ արկ կենդ ան ին եր ի գլխ ի մկանն եր ի մեջ ներ արկվել է նով ո
ված կենդ ան ին երի ուղ եղի հատ ույթն եր ի հետ: Հետ ազո կաին ի 2%-անոց լուծ ույթ, ապա կատարվ ել է կտրվածք:
տութ յան ընթ ացքում համեմ ատվել են նաև նախապ ես Ըստ ստեր եոտաքս իկ ատլաս ի կոորդ ին ատն երի` P=5մմ,
մշակված գործ իք ային պայմանական ռեֆլեքս ի (ԳՊՌ) L=2մմ и V=8մմ [17], կատարվել է սև նյութի խիտ մաս ի
և վերջ ույթն եր ի շարժ ումն երի վերակ անգնմ ան գործ ըն միակողմ ան ի էլեկտր ոլիտ իկ քայք այում: Բոլոր կենդա
թաց ը մելան ին ներ արկվ ած և ստուգիչ խմբի առնետն ե նիներ ի դեպք ում էլ կատարվ ել է խիտ նյութ ի էլեկտր ո
րի դեպք ում: լիտ իկ քայք այում հոս անք ի հետև յալ պարամ ետրերով`
2μА, 20 վայրկյան տևողութ յամբ:
Վ երջին տասնամյակի ընթացքում նեյր ոդեգ են ե
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 119
Վիր ահ ատ ության հաջ որդ օրը առնետն երի մի խմ նիները կար ող անում էին պտտել գլուխ ը դեպ ի աջ և
բին (n=6), որոնց դեպքում նախ ապ ես մշակվ ել էր պայ վերջույթներ ով կառչելով՝ մնում էին նստ ած ձողի երկ ա
մանակ ան ռեֆլեքս, ներմկ ան ային ներ արկվ ել է ջրալույծ րութ յամբ: 10 օրվ ա փորձ արկում ից հետ ո առնետներ ի
մանրէային մելանին 6մգ/մլ կոնց ենտրացիայով (170մգ/ հիպ երկ ին եզ ը սկս եց ուժ եղանալ. չնայած դրան՝ կենդա
կգ), իսկ մնաց ած 6 կենդ ան ին երն ընդգ րկվ ել են ստուգ իչ նին երը մնում էին պտտաձող ի վրա ամբ ողջ պահանջ
խմբի մեջ: ված ժամ ան ակ ահ ատվ ած ում՝ անընդհ ատ շարժվելով և
փոխելով դիրք ը: Ի տարբ երութ յուն նորմ ալ կենդ անինե
Գործ իքային ռեֆլեքս ի փորձարկում ը վերսկսվ ել է րի, որոնք ձող ի վրա հավ աս ար ակշռ ութ յուն էին պահ
վիր ահ ատութ յան հաջ որդ օրը կամ մելան ին ի ներ ար պանում հետ ին վերջ ույթներ ով, իսկ առջևի վերջույթ
կում ից մեկ օր անց : Գործ իք ային ռեֆլեքս ը համ արվ ում ներն ազատ կախում ձող ից՝ վիր ահ ատվ ած առնետն եր ի
էր վեր ակ անգնված, եթե կենդ ան իներին հաջողվ ում էր դեպքում նկատվ ում էր առջևի վերջ ույթն եր ի անընդհ ատ
կատ արել առաջ ադր անք ը 80% և ավելի չափ ով: Վիրա շարժումն եր, կարծ ես ինչ-որ բան դեպ ի իրենց քաշ ելիս
հատ ութ յուն ից հետ ո մանրէային մելանին ներ արկված լին եին: Այդ շարժումն երը հաճախ նման էին մարդ ու
կենդ ան ին եր ի նյարդաբ ան ական ստատ ուս ը մոտ եցավ շարժումն եր ին, որոնք կատ արվ ում են փայտ սղոցելիս:
նորմ ային 3 օրվ ա ընթ ացք ում, իսկ ստուգիչ խմբ ի կեն Այլ կերպ ասած, առջևի վերջ ույթներ ը մեկ ծալվ ում էին,
դանիների դեպքում աջ առջևի վերջ ույթ ի ծալիչն երի տո մեկ` տար ածվ ում: Երեք շաբաթ անց հիպ երկ ին եզ ը աս
նուս ը վեր ակ անգնվ եց շատ ուշ: տիճան աբ ար մար եց, կենդ անին եր ի վարք ը դարձավ
զգալիորեն հանգ իստ: Հետվ իրահատ ական 21-րդ փոր
Ուղ եղում բջջ ային տարրերի մորֆոֆ ունկց իոնալ ձարկում ից հետ ո (վիրահատ ություն ից 46 օր անց ) առ
վիճակի ուս ումն աս իրութ յան նպատակով կիր առվել է նետներ ը կար ող անում էին պահպ անել հավ ասարակշ
Ca2+-կախյալ թթու ֆոսֆ ատազայի ակտիվութ յան որոշ ռություն ը նորմ ալ կենդ ան ին եր ի պես:
ման մեթոդ ը [5]: Մեկ այլ մեթոդ [9] կիր առվ ել է ուղ ե
ղային հյուսվ ածքի միկր ոց իրկ ուլյատ որ հուն ը ուս ումն ա
սիրելու նպատ ակով:
Արդ յունքն եր ը Նկ.1. Ինտակտ (ա, բ) և վիրահատվ ած (գ-ը) խմբի կենդ անին ե
Կ ենդ ան ին երի շարժողական ֆունկց իայի գնահ ա րի միջ ին ուղ եղի կտրվածքներ, որոնք կատարվել են քառաբ
լուրն եր ի ստորին զույգ ի մակարդ ակ ի վրա: Ուղ անկ յուն ը հա
տումը սև նյութ ի կոմպ ակտ մաս ի քայք այում ից հետո մապ ատասխ ան ում է սև նյութ ի տեղակայմ ան ը՝ «substantia
վիր ահ ատ ութ յան հաջորդ օրը ցույց տվեց, որ նրանց բո nigra Sommeringi», lа – հանգ ույցի ներք ին հավ ելյալ խուրձ ը,
լոր ի դեպքում առկ ա էր կարկամ ութ յուն, մասն ավոր ա spp – substantia perforata posterior: Սլաքն եր ը ցույց են տալիս
պես նրանք ավելի սակ ավ էին ձայն եր հան ում, ավելի քայքայման տեղ ը:
հազվ ադ եպ էին թարթ ում աչք եր ը, նկատվ ում էր հա
վասար ակշռ ության խանգ ար ում, իսկ շարժվ ելիս` վեր
ջույթների դող: Նկարագրվ ած օլիգ ոկ ին եզ իայի և հի
պերկ ին եզն երի հետ մեկտ եղ կենդ ան ին եր ը անընդհ ատ
քայլում էին շրջ անով, ապա 1-2 շրջան ից հետ ո սկսում
էին պտտվել իրենց առանցքի շուրջ ը, հետ ո կրկ ին քայ
լում էին շրջ ան ով, իսկ նրանց ից մի քանիսն էլ` ուղ իղ
գծով: Քայլելիս առնետներ ը հետին աջ թաթ ը դնում էին
գետն ին՝ մատներ ը լայն բացվ ած, իսկ տեղաշարժվելիս
այդ թաթը բարձր ացն ում էին ձախ ից ավելի բարձր: Առ
նետներ ի պոչը գետնին չէր քսվ ում, որը բնոր ոշ է նորմ ալ
կենդ ան ին եր ին, այլ մնում էր բարձր պահած, ծայրը` դե
պի վեր ցցած:
Պտտվող ձող ի վրա դնելուց հետո վիրահ ատված
առնետն եր ը չէին կարողանում հավաս ար ակշռ ութ յու
նը պահպ անել մինչև պահ անջվ ող ժամկետ ի վերջը
(250 վրկ) և այդ նպատ ակով օգտ ագործ ում էին միայն
հետ ին ձախ թաթը, այն էլ ոչ բոլոր դեպք եր ում: Հետ ին
աջ թաթը պտտաձող ի վրա դնելուց 20-30 վրկ հետո
սահում և կախվում էր ցած: 4-5 փորձից հետ ո կենդ ա
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
120 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
Բոլոր ովին այլ էր ԳՊՌ-ի վերակ անգնմ ան պատ ղում (նկար 2ա, ե, զ, է): Անմ իջապես վնասմ ան տեղում
կեր ը այն առնետն եր ի դեպք ում, որոնց սև նյութ ի կոմ հայտն աբերվ ում են նյարդ ային բջիջն եր (նկ ար 2գ, դ, զ,
պակտ մաս ի քայքայում ից մեկ օր անց ներարկվ ել էր է, նկար 3ա, գ, դ): Այդ բջիջն եր ը ինտ ակտ կենդ ան ին ե
մանրէային մելանին ի լուծ ույթ` 6մգ/մլ կոնց ենտրա րի բջիջներ ի հետ համեմատ ելիս էակ ան կառուցվ ած
ցիայով: Ներակ ում ից հետ ո կատ արված առաջին իսկ քային տարբեր ութ յունն եր չեն հայտնաբերվ ում նեյր ոն
փորձարկմ ան ընթ ացք ում կենդ անիները կար ողացան ների ռեակց իայի առանձնահ ատկ ութ յունն եր ում (նկ ար
մնալ ձողի վրա մինչև անհրաժեշտ ժամկետ ի ավար 3ե, զ): Մանրէային մելանինի ազդեց ություն ից հետ ո
տը, իսկ երր որդ փորձից հետ ո ԳՊՌ-ն արդեն լիարժ եք վնասված հատված ի շրջ ակ ա նյարդ ային հյուսվ ածքում
վերականգնվ ել էր և պահպանվեց մինչև փորձարար ա բաց ակ այում է նեյր ոնն երի քրոմ ատ ոլիզ ը, նկատվ ում է
կան ժամկ ետ ի ավարտ ը: Նույն ժամանակ ահատվ ած ում միայն ելուստն երի որոշ ակ ի կարճ աց ում: Քայք այմ ան
կենդ ան ին եր ի վարքը և ազատ շարժ ումները չէին տար հատվածում նեյր ոգլիայի խոշ որ ացած բջիջն երի շրջ ա
բերվ ում նորմ այից: Երր որդ փորձարկում ից հետո վեր ա նում հաճ ախ հայտնաբերվ ում են ինտենս իվ ներկվ ած
կանգնվ ել էր նաև կենդանին եր ի հետ ին աջ վերջ ույթի նեյրոնն եր` բարձր ֆոսֆ ատազային ակտիվ ութ յամբ:
(վիր ահ ատ ութ յան կողմի) հավաս արակշռ ութ յուն ը պահ Վեր ականգնմ անը նպաստ ող մեկ այլ գործ ոն է անոթ ա
պանելու ուն ակ ութ յուն ը: գոյացումը: Հատույթն երում երև ում են միկր ոշրջ ան ա
ռության հուն ի արյուն ատ ար անոթն եր ի առանձ ին ճյու
Վ արքային փորձեր ի ավարտից վեց ամիս անց բո ղեր:
լոր կենդ ան ին երը ենթարկվել են ուղ եղի ձևահ յուսվ ա
ծաքիմ իական հետ ազոտութ յան: Ուղ եղ անյութ ից պատ Նկ. 2. Առնետի միջ ին ուղ եղ ի ֆրոնտ ալ կտրվ ածքն եր, որոնք
րաստված լայնակ ան հատույթների վրա սև նյութ ը կատարվ ել են քառ աբլուրն եր ի ստոր ին զույգ ի մակ արդակ ի
(substantia nigra Soemmeringi) հայտն աբերվ ել է միջ ին վրա: Պատր աստ ուկներ ը վերցվ ած են սև նյութ ի քայք այում ից
ուղ եղ ի քառ աբլուրն երի ստոր ին զույգ ի մակ արդ ակի և մանրէային մելան ինի ներ արկ ում ից հետ ո (սլաքը ցույց է
վրա և առանձնացել է մելան ին գուն ակի պար ուն ա տալիս քայք այմ ան տեղ ը):
կութ յամբ: Այս գոյաց ության բջիջները շատ բազմազան Խ ոշ որ աց ում՝ 25× (է), 63× (ե), 100× (ա), 160× (բ, զ, ը), 400× (գ),
են՝ եռանկյուն աձև, երկ ար աձ իգ, բազմ անկ յուն: Կա 1000× (դ):
պարի ֆոսֆ ատ ի նստվ ածքը հստ ակ հայտնաբ երվ ել է
ցիտ ոպլազմ այում և ելուստներում` հատ իկներ ի ձևով: Կ ատարվ ած հետազոտ ութ յան արդ յունքն եր ի վեր
Ելուստն եր ում, մանավանդ աքսոնն երում բնոր ոշ է բաց լուծ ություն ը ցույց տվեց, որ ստուգիչ խմբի առն ետներ ի
և մուգ, իրարահ աջորդ հատվածներ ի առկ այութ յուն ը,
որը ելուստներին տալիս էր զոլավոր տեսք: Հավան ա
բար այդ մուգ հատվ ածները համապատասխ անում են
կրեատին ֆոսֆ ատի բարձր ակտիվութ յան օջախներին:
Ընդհ ան ուր առմամբ, սև նյութում նստվածքի հատի
կավոր ութ յուն ը լավ արտահայտվ ած է: Բացի դրան ից,
ինտ ակտ (չվ իրահ ատված) կենդանին երի դեպք ում այդ
հատված ը հար ուստ է արյուն ատ ար անոթն երով, որը
վկայում է անոթ ագոյացման մասին: Անոթներ ի պատե
րի վրա նկատվ ում է մուգ, հոմոգեն ներկվ ած պերից իտ
ների ռեակցիան:
Ստ ուգիչ խմբի կենդ ան իների դեպքում սև նյութի
քայք այմ ան հատվ ածում նկատվում է գլիալ բջիջների
ռեակտ իվ պրոլիֆ եր աց իա, որը ձևավ որում է ամուր
պատնեշ` խոչընդ ոտ ելով աքս ոնն երի ընթացքը (նկար 2.
գ-ը): Ձևավ որված սպիի երկ ու կողմ եր ում հատկանշա
կան է նեյր ոնն եր ի ռեակց իայի բացակ այութ յուն ը:
Միջին ուղեղի հատ ույթներ ի վրա եղած քայքայմ ան
հատվ ած ում մանրէային մելանին ի ազդ եց ութ յուն ից
հետ ո բնոր ոշ է կոպիտ գլիալ սպիի բացակ այութ յուն ը
(նկար 1, 2 և 3): Ավելին՝ նույն իսկ հատույթն երի մեծ
մասում սպին բացակայում է քայքայող էլեկտր ոդի տե
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 121
դեպքում սև նյութ ի խիտ մաս ի միակողմ ան ի քայքա դրական է ազդում ԿՆՀ-ի հետվն ասվ ածքային վերա
յում ից հետ ո պարեզ ի ենթ արկվ ած հետ ին վերջ ույթի կանգնմ ան գործ ընթաց ի վրա: Մանրէային մելան ին ի
շարժումներ ի վեր ականգն ումը տեղի ուն եց ավ երեք ներ որ ով այն ային ներ արկ ում ից հետ ո սև նյութ ի խիտ
շաբ աթ ից հավաս ար ակշռ ութ յան գործիք ային ռեֆլեք մասի նեյր ոնն եր ում արտ աբջջային սպայկ ային ակտի
սի օրական տասն անգամ փորձարկմ ան պայմ անն ե վութ յուն գրանց ելիս նկատվում է նիգր ալ նեյրոնն երի
րում: Վիր ահ ատ ության հաջորդ օրը կենդ ան իներին բուռն և երկ ար ատև ակտիվ աց ում [8]:
մանրէային մելանին ներ արկելուց հետ ո՝ արդեն երեք օր
անց, վեր անում է փորձ ար ար ակ ան կենդ անիների շար Հայտնի է, որ Պարկինս ոն ի հիվանդութ յան դեպ
ժող ական ֆունկց իայի դեֆ ից իտը: քում մարդկանց շրջ ան ում տեղի է ուն են ում սև նյութի
խիտ մաս ի մելանին պարուն ակ ող նեյր ոնն եր ի ինտեն
Նկ. 3. Առնետի միջ ին ուղ եղ ի ֆրոնտ ալ կտրվածքներ, որոնք սիվ դեգեն եր աց իա: Քանի որ սև նյութ ի դոֆ ամ իներգ իկ
կատարվ ել են քառաբլուրն երի ստոր ին զույգ ի մակ արդ ակ ի նեյր ոնն երն ունակ են կուտ ակելու տարբեր մետ աղնե
վրա: Պատրաստուկն երը վերցվ ած են սև նյութ ի քայքայում ից րի, մասն ավ որ ապ ես երկ աթ ի իոնն եր, ապա շատ աշ
և մանրէային մելան ինի ներ արկում ից հետ ո (սլաք ը ցույց է խատ ութ յունն եր նպատակ են ուն եցել ցույց տալու, որ
տալիս քայք այմ ան տեղը): օքսիդ աց իոն սթր ես ը և մետ աղներ ի բարձր պարուն ա
Խոշորաց ում՝ 160× (բ), 400× (ա, գ, դ), 1000× (ե, զ): կութ յուն ը կար ող են այս գոյաց ութ յան նեյր ոնն երի քայ
քայմ ան պատճառ դառն ալ: Ներկ այումս պարզված է,
6մգ/մլ կոնցենտրացիայով մելանին ներարկ ելուց որ Պարկինս ոն ի հիվ անդ ութ յան առաջ ացման հիմնա
հետո փորձարկ ումն եր ի առաջ ին իսկ օրից թեստ ավոր կան պատճառ ը նիգր ոստր իար համ ակ արգ ի դոֆ ամ ին
ման ամբողջ ընթ ացքում վիր ահ ատվ ած կենդ ան ին եր ը պարուն ակ ող նեյր ոնն եր ի կոր ուստն է` բջիջն եր, որոնց
կար ող անում էին հավաս արակշռ ութ յուն ը պահպանել մարմինն եր ը սև նյութ ի խիտ մաս ում են, իսկ ելուստ
պտտվող ձող ի վրա: Իսկ հետ ին վերջույթ ի հավ աս ա ները՝ ստր իատում ում: Ապացուցվ ած է, որ բորբ ոքային
րակշռ ութ յունն ապահովող շարժ ումն եր ը, որոնք կաթ գործ ոնն եր ը կար ող են դոֆ ամ ին երգ իկ նեյրոնն եր ի
վածահար էին եղել վիր ահ ատ ութ յուն ից հետ ո, ամբ ող կորստ ի պատճառ դառն ալ: Նշվ ած աշխ ատ ութ յունն երի
ջով ին վեր ականգնվ եց ին 3 փորձ ար արակ ան օրեր ի հեղին ակն եր ը [15] ցույց են տվել, որ դոֆամ ին երգ իկ նեյ
ընթացք ում: րոնն եր ի քայք այում ից հետ ո գոյաց ող ազատ, արտ աբջ
ջային նեյրոմ ելան ին ը և միկր ոգլիոզը Պարկինս ոն ի հի
Ն ախկինում մեր կողմ ից ցույց էր տրվել, որ վանդութ յան առաջացման հիմն ակ ան պատճառն են
մանրէային մելան ին ի այս կոնցենտրաց իան (6մգ/մլ) [16]: Նոր ագ ույն տվյալն եր կան այն մաս ին, որ մարդ ու
արտաբջջային նեյր ոմ ելանին ը միկր ոգլիայի բաց ակա
յութ յան պայմ անն եր ում տոքս իկ ազդ եց ութ յուն չի թող
նում և չի վնասում նեյր ոնն եր ը: Սակ այն Պարկիսոն ի
հիվ անդութ յան դեպք ում մահ աց ող նեյր ոնն եր ից ազատ
վող նեյր ոմ ելան ին ը ակտիվ ացն ում է նեյր ոգլիան և նեյ
րոդեգ են եր աց իայի խթանմ ան պատճառ դառնում:
Մեր կողմից կատարված հետ ազոտության փորձա
րար ակ ան տվյալն եր ը ցույց տվեցին, որ առնետներ ին
մանրէային մելան ին ներ արկ ելուց հետ ո, փաստ որեն,
նրանց օրգան իզմ ում փոխհատ ուցվ ում է այս նյութ ի
պակաս ը, որի շնորհ իվ էլ հավ ան աբ ար արագ վերա
կանգնվ ում է նրա քան ակ ակ ան հավ աս ար ակշռ ությու
նը առն ետն եր ի ուղ եղ ում՝ վեր ակ անգն ելով նաև կենդ ա
նիներ ի նորմ ալ շարժ ող ական ֆունկց իան:
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
122 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ и биохимические изменения, возникающие в мозге крыс при моделирова-
нии дисфункции дофаминовой системы // Биол. Эксп. Биол. 2007, 144 (7),
1. Гамбарян Л.С., Саркисян Ж.С., Гарибян А.А., Коваль И.Н., Мадатова И.Р., с. 39
Геворкян К.Н., Ходжаянц Н.Ю. Влияние повреждения черной субстанции 11. Eisenhofer G., Kopin I.J., Goldstein D.S. Catecholamine metabolism: a contem-
на условнорефлекторную деятельность животных // Журнал ВНД 1981, т. porary view with implications for physiology and medicine// Pharmacol. Rev.,
31, № 6, с. 1247-1254 2004; 56 (3), 331-349
12. Fasano Mauro, Bruno Bergamasko and Leonardo Lopiano. Modifications of the
2. Иванов Ю.И., Погорелюк О.Н. Обработка результатов медикобиологических iron neuromelanin system in Parkinson’s disease// Journal of Neurochemistry,
исследований. Москва, 1990, 224 с. 2006, V. 96, P. 909-916
13. Faucheux В.A, Maгtin М.Е., Beaumont С.М, Hauw J.J., Agid V., Hiгsch Е.С.
3. Манвелян Л.Р., Петросян Т.Р., Геворкян О.В., Меликсетян И.Б. Влияние Neuгomelanin associated гedox-active iгon is incгeased in the substantia nigгa
унилатеральной пирамидотомии и введения бактериального меланина на of patients with Paгkinson’s disease// J. Neuгochem., 2003, V. 86, N. 5, P. 1142-
кортикофугальную пластичность у взрослых крыс//Материалы международ- 1148
ной конференции “Актуальные вопросы функциональной межполушарной 14. Sarkissian J.S., Galoyan A.A., Kamalyan R.G., Chavushyan V.A., Meliksetyan
асимметрии и нейропластичности”. Москва, 2008, с. 598 – 601. I.B., Poghosyan M.V., Gevorkyan O.V., Hovsepyan A.S., Avakyan Z.E., Kazaryan
S.A. and Manucharyan M.K. The Effect of Bacterial Melanin on Electrical Activ-
4. Манвелян Л.Р., Петросян Т.Р., Геворкян О.В. О некоторых факторах, влияю- ity of Neurons of the Substantia Nigra under Conditions of GABA Generation//
щих на пластичность нервной системы после травмы кортико-спинального Neurochemical Journal, 2007, V. 1, No. 3, P. 227–234
тракта// Доклады НАН РА, Ереван, 2010, т. 110, № 3, с. 302-307 15. Paxinos O., Watson Ch. The rat brain in stereotaxic coordinates// Academic,
Burlington, MA, ed. 2005, P. 367
5. Меликсетян И.Б. Выявление активности Ca2+ - зависимой кислой фосфата- 16. Hirsch E., Graybal A.M., Agid Y.A. Melanized dopaminergic neurons are dif-
зы в клеточных структурах мозга крыс // Морфология 131 (2):77-80, 2007 ferentially susceptible to degeneration in Parkinson’s disease// Nature, 1988,
334: 345-348
6. Петросян Т.Р., Геворкян О.В., Манвелян Л.Р. Влияние меланина на восста- 17. Langston J.W., Forno L.S., Tetrud J., Reeves A.G., Kaplan J.A., Karluk D. Evi-
новление инструментальных рефлексов у крыс после разрушения руброспи- dence of active nerve cell degeneration in the substantia nigra of humans years
нального тракта // Материалы международной конференции “Актуальные after l-methyl-4-phenyl-1,2,3,6- tetrahydropyridine exposure. Ann. Neurol.,
проблемы интегративной деятельности и пластичности нервной системы”, 1999, 46: 598-605
посвященной 80-летию акад. В.В. Фанарджяна, Ереван, 2009, с. 235 – 239 18. Zhang Wei, Phillips Wielgus, Jie Liu, A. Albertini, F. Zucca, R. Faust, S. Qian, D.
Miller. Neuromelanin Activates Microglia and Induces Degeneration of Dopa-
7. Раевский К.С. Функциональная роль и фармакологическая регуляция до- minergic Neurons: Implications for Progression of Parkinson’s Disease // Neuro-
фаминергической системы мозга // Вестник РАМН, 1998, 8б, с. 19-24 toxicity Res. 2011, V. 19, P. 68-72
8. Погосян М.В., Овсепян А.С. Эффекты бактериального меланина на элек-
трическую активность нейронов сенсомоторной коры и черной субстанции
в условиях воздействия глютамина и ГАМК// В материалах международной
конференции “Успехи биотехнологии: перспективы развития в Армении”,
Армения, Цахкадзор, 12-14 июля, с. 196
9. Чилингарян А.М. Новый кальций аденозин-трифосфатный метод для выяв-
ления внутриорганного микроциркуляторного русла// Докл. АН Арм. ССР,
1986, т. 82, Вып 1, с. 66-71
10. Худоерков Р.М., Даведова Е.Л., Воронков Д.Н. Структурно-функциональные
РЕЗЮМЕ
ВЛИЯНИЕ БАКТЕРИАЛЬНОГО МЕЛАНИНА НА ПОВЕДЕНЧЕСКИЕ И МОРФОГИСТОЛОГИЧЕСКИЕ
ИЗМЕНЕНИЯ У КРЫС ПОСЛЕ УНИЛАТЕРАЛЬНОГО РАЗРУШЕНИЯ КОМПАКТНОЙ ЧАСТИ
ЧЕРНОЙ СУБСТАНЦИИ
Петросян Т.Р.2, Геворкян О.В.1, Меликсетян И.Б.1, Овсепян А.С.3, Манвелян Л.Р.1
1 Институт физиологии им. Л.А. Орбели НАН РА
2 Армянский государственный институт физической культуры
3 Институт биотехнологии НАН РА
Ключевые слова: инструментальный условный рефлекс, другой день после введения меланина возобновлялось тести-
крысы, компактная часть черной субстанции, бактериальный рование инструментального рефлекса у всех животных.
меланин, гистохимический анализ
Сравнение сроков восстановления инструментального
У 12 крыс с заранее выработанным инструментальным рефлекса у обеих групп крыс показало, что у получавших
условным рефлексом производилось одностороннее электро- инъекцию бактериального меланина животных инструмен-
литическое разрушение компактной части черной субстанции тальный рефлекс восстановился за очень короткий срок.
(SNc). После операции у животных наблюдался унилатераль- Морфогистохимическое изучение срезов мозга, проведенное
ный дефицит движений задней балансирующей конечности. после завершения экспериментов, показало, что у получив-
После операции одной группе крыс внутримышечно вводился ших бактериальный меланин животных на месте разрушения
раствор бактериального меланина (6 мг/мл, 170 мг/кг), а дру- компактной части черной субстанции по ходу введения элек-
гая группа оперированных животных служила контролем. На трода отсутствовал грубый глиальный рубец, а разрушенный
отдел был “заполнен” нервными элементами (или клетками).
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 123
SUMMARY
EFFECTS OF BACTERIAL MELANIN ON BEHAVIORAL AND MORPHOHISTOLOGICAL CHANGES IN
RATS AFTER UNILATERAL DESTRUCTION OF SUBSTANTIA NIGRA PARS COMPACTA
Petrosyan T.R.2, Gevorkyan O.V.1, Meliksetyan I.B.1, Hovsepyan A.S.3, Manvelyan L.R.1
1 L.A.Orbeli Institute of Physiology of RA NAS
2 Armenian State University of Physical Education
3 Biotechnology Institute of RA NAS
Keywords: instrumental conditioned reflex, rats, substantia nigra operation the testing of instrumental conditioned reflex was re-
pars compacta, bacterial melanin, histochemical analysis. sumed in both groups. Comparison of recovery periods for the
conditioned reflex in rats of melanin treated and control groups
Twelve rats were initially trained to an instrumental condi- showed that recovery period was significantly shorter in melanin
tioned reflex and then subjected to unilateral electrolytic destruc- injected rats. Morpho-histochemical study of brain sections was
tion of substantia nigra pars compacta (SNC). After the operation conducted after the completion of behavioral experiments. In
unilateral deficit in balancing hindlimb movements was observed melanin injected rats the study revealed absence of destruction
in all rats. On the next day after the destruction part of the ani- or electrode trace in substantia nigra pars compacta of melanin
mals was intramuscularly injected with bacterial melanin solution injected rats. The destruction area was filled with nervous ele-
at the concentration 6 mg/ml (0.17 g/kg). The other six operated ments.
rats served as a control group. On the second day following the
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
124 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
ՀՏԴ. 612.821
ԱՇ ԱԿԵՐՏՆԵՐԻ ՍԻՐՏ-ԱՆ ՈԹ ԱՅԻՆ ՀԱՄ ԱԿԱՐԳ Ի ՀԱՐՄ ԱՐ ՎՈՂԱԿԱՆ
ՄԵԽԱՆԻԶՄՆ ԵՐԸ ՈՉ ԱՎԱՆԴ ԱԿԱՆ ՌԵԺԻՄ ՈՎ ԴԱՍԱՎԱՆԴՄԱՄԲ
ԴՊՐՈՑՆԵՐՈՒՄ
Ղուկ աս յան Լ.Է., Մինաս յան Ս.Մ., Գևորգյան Է.Ս., Ադամյան Ծ.Ի.
ԵՊՀ, կենս աբ ան ութ յան ֆակուլտ ետ, Տ. Մուշեղյանի անվան մարդ ու և կենդ ան իների ֆիզ իոլոգ իայի ամբ իոն
Բ անալի բառ եր` լարված ության ցուցիչ, մոդ այի տա րակրթ ական դպր ոց ի (ստուգիչ խումբ) և «Քվանտ»
տանաս ահմ ան, էլեկտրասրտագիր, էքստրավերտ, ին տ վարժարան ի (փորձն ակ ան խումբ) X դասար ան ում սո
րավ երտ։ վոր ող 60 աշակերտն եր։
Նախաբան Սրտ ի ռիթմ ի ինտ եգր ալային, հոգեֆ իզ իոլոգ իական
Վերջին տարիներին դպրոցակ ան կրթութ յան բնա ցուց ան իշն երն ուս ումն ասիրվ ել են ուս ումն ակ ան ծան
րաբեռնվ ած ութ յան պայմաններ ում` օրակ ան (դասեր ի
գավ առ ում կատ արվ ող բարեփ ոխ ումն եր ի հետևանք ով սկզբին և ավարտից անմ իջապ ես հետ ո), շաբ աթ ակ ան
հաճախ խախտվում են ուս ումն ական ռեժիմի հիգ իենիկ (երկուշ աբթ ի և ուրբ աթ օրեր ին), եռամսյակ ային (սեպ
նորմ եր ը, որոնք անդ րադառն ում են սով որ ողն եր ի առող տեմբեր, դեկտ եմբ եր, մարտ) կտրվ ածքով։
ջակ ան վիճ ակ ի վրա։ Դեռ ահասներ ի տար իքային հնա
րավ որութ յունն երին չհամապատասխանող ուս ումն ա Իրակ ան ացվ ել են աշակերտն եր ի առողջակ ան վի
կան ծանրաբեռնվ ածութ յուն ը դառնում է աճող օրգ ա ճակ ի նախնական վերլուծ ութ յուն և ընտրվ ել են առող
նիզմ ի կենս աբ անական պահանջն եր ի իրակ ան ացմ ան ջական շեղ ումն եր չուն եցող սովոր ողն եր։ Այզենկ ի թեր
արգ ելք [5, 9, 13]։ Կրթ ական բարեփոխումն երի ար թիկ ի համ աձ այն որոշվ ել է նրանց էքստրա- և ինտրա
դյունք ում սովոր ողներ ի առողջակ ան վիճակի վրա ազ վերտ ութ յուն ը, նեյրոտիզմի մակադակ ը [3]։
դող «դպր ոց ակ ան գործ ոնների» թվին ավելաց ել է ևս
մեկը` ինտ ենս իվ ուսուց ում ը, որը բնութ ագրվում է տե Աշակ երտներ ի սրտ ի ռիթմ ի վերլուծ ութ յան նպա
ղեկ ատվ ութ յան որակական և քանակ ական աճով, շա տակով II ստանդարտ արտ ածմամբ գրանցվ ել է աշա
բաթակ ան ծանրաբ եռնվ ածութ յան բարձրացմամբ, նոր կերտների էլեկտր ասրտ ագիր ը (ԷՍԳ), որի ազդակներ ը
առարկ աների դասավ անդմ ամբ, համ ակարգչային ու նախ փոխանցվել են մագնիտ ոֆոն ի ելք ին և այնու
սուցմ ան ներդրմամբ և այլն։ Ժաման ակի սղութ յան պայ հետև` համակարգչին, ուր ենթարկվել են մաթեմ ատի
մաններում մեծ ծավալով տեղեկատվ ութ յան յուր ացման կական վերամշակմ ան պուլս աչամ ան եղանակով [1]։
անհ րաժ եշտ ութ յուն ը, թերշ արժության տևական շրջ ան Ծրագիրն ապահ ով ում է 100 R-R ժաման ակ ահ ատ
ները, ոչ լիարժեք սնունդ ը, գիտ ելիքն եր ի գնահ ատման վածների ինքն ավ ար գրանց ումն ու վերամշ ակ ում ը, որի
ժաման ակ ծագող հակաս ական իրավիճակն եր ը նպաս արդ յունք ում ստացվել են սրտ ի ռիթմի հիստ ոգրաֆ ի
տում են օրգանիզմ ի հոմ եոստ ազը կարգավ որող մեխ ա կական, ավտոկ որ ելացիոն և սպեկտր ային մեծ ություն
նիզմն եր ի մշտ ական լարվ ածության ը [4, 7, 11]։ ները բնոր ոշող մի շարք ցուց անիշն եր` մոդ ա (Mo), մո
դայի տատ անասահման (AMo), վարիացիոն թափը (Δx),
Ուս ումն ական և ֆիզիկական ծանրաբեռնվ ածու կարգավորող համ ակ արգ եր ի լարվ ածության ցուցիչը
թյունն առաջին հերթ ին անդրադառնում է դպր ոց ակ ան (ԼՑ=AMo/2Δx*Mo), վեգ ետ ատիվ հավ ասարակշռության
ների սիրտ-ան ոթային համակարգի գործ ուն եութ յան ցուցիչը (ՎՀՑ = AMo/Δx), կարգ ավ որման գործ ընթաց
վրա [10, 12]։ ների համապատասխ անութ յան ցուց իչը (ԿԳԱՑ = AMo/
Mo), ռիթմի վեգետ ատիվ ցուց իչը՝ (ՌՎՑ = 1/MoΔx)։
Ներկ այացվ ած աշխատանքի խնդ իրն է եղել ու
սումն աս իր ել հանր ակրթակ ան և վարժարանային ու Յուր աք անչյուր հետ ազոտվ ողի համ ար սրտ ի ռիթ
սուցմ ան պայմ անն երում X դասար ան ում սով որող մի վիճ ակ ի գնահ ատմ ան և սրտային առիթմ իաներ ի
աշակերտն եր ի սիրտ-ան ոթային համակարգ ի գործ ա վերլուծ ութ յան համար կառուցվել են կորելյացիոն ռիթ
ռութ ային և հոգ եֆ իզ իոլոգ իական ցուցանիշն եր ի փո մագրեր, սրտ ի լարվածութ յան աստ իճ անի արտացոլ
փոխութ յունն եր ը տարեկան ուս ումն ակ ան ծանր աբեռն ման համար` սկատ եր ագր եր, սրտ ի ռիթմ ի վիճակ ագրա
ված ութ յան պայմաններում։ կան բնութ ագր երի հզոր ութ յան համեմատման համ ար`
հիստ ոգր եր։
Հետազոտմ ան մեթ ոդն եր ը
Հետազոտվ ել են Երև ան քաղաքի թիվ 160 հան Ստացված տվյալն եր ի վիճ ակ ագրակ ան մշակ ում ը
կատարվ ել է ըստ Ստյուդենտ ի t չափ անիշի «Biostat»
ծրագր ով։
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 125
Արդյունքներ, քնն արկում և վերլուծութ յուն տազոտվ ողներ ի ԼՑ-ի մեծ ութ յուն ը ստուգ իչի համ եմատ
Աշակերտն երի թեստավորում ը ըստ Այզենկ ի թեստ- ավելի բարձր է (աղ . 1, 2)։ Դեկտ եմբ եր ին, ստուգ իչ խմ
բում վագոտ ոն իկն եր ը (<60 պ.մ., վագ ոտ ոն իկն եր) կազ
հարցաթ երթ իկի բացահ այտել է վարժ արան ակ անն երի մել են 57,14%, նորմ ոտ ոն իկն եր ը` 42,86%, իսկ փորձ
մեծամասն ութ յան (70%) պատկանելիութ յուն ը ինտր ա նական խմբ ում ԼՑ-ի մեծ ութ յուն ը ավելի ցածր է (հար
վերտներ ի։ Փորձնակ ան խմբ ի ինտր ավ երտն եր ը հիմն ա մարվողական փոփ ոխութ յունն եր ի սահմ անն եր ում)։
կանում եղել են ֆլեգմ ատ իկներ (57% ֆլեգմ ատիկ, 43%
մելանխոլիկ)։ Էքստր ավ երտն երի թիվ ը մեծ է եղել ստու Փորձն ական խմբում 72,35% հետ ազոտվողն եր ի
գիչ խմբ ում (80%)։ Նրանք հիմն ակ ան ում եղել են խոլե մոտ ԼՑ-ի մեծ ութ յուն ը եղել է ցածր հարմ ար վողական
րիկն եր (69% խոլեր իկ, 31% սանգվ ին իկ), (նկ. 1)։ փոփոխութ յունն եր ի սահմ անն եր ում, իսկ 27,65%-ի մոտ
հարմ ար վող ական փոփոխ ութ յունն եր ի սահմ աններ ում։
80%
Մարտ ին ստուգ իչ խմբում ավելաց ել է նորմոտոն իկ
70% ներ ի թիվ ը (77,78% նորմ ոտոն իկ, 22,22% վագոտ ոնիկ
ներ), իսկ փորձնակ ան խմբ ում 65,23% հետ ազոտվողնե
60% րի մոտ ԼՑ-ի մեծ ություն ը եղել է ցածր հարմար վողական
փոփ ոխութ յունն եր ի սահմ անն եր ում, իսկ 34,77%-ի մոտ`
50% հարմար վող ական փոփ ոխ ութ յունն եր ի սահմ աններ ում
(աղ. 1, 2)։
40%
Ուս ումն ական տարվա ընթացքում առավոտյան
30% ժամեր ին երկուշ աբթ ի և ուրբ աթ օրեր ին ստուգ իչ և
փորձն ակ ան խմբեր ում ԼՑ-ի մեծութ յունն եր ը միմ յանցից
20% քիչ են տարբերվ ել (աղ . 1, 2)։
10% Օր ական ծանրաբեռնվ ածութ յան ընթ ացքում ըստ
ԼՑ-ի մեծ ութ յան փոփ ոխ ութ յան հետ ազոտվ ողներ ը դրս
0% Ինտրավերտ ևորել են հակ ազդմ ան պար աս իմպ աթիկ ռեակց իա` (ԼՑ
Էքստրավերտ -ի մեծութ յուն ը առավ ոտ յան ժամեր ի համ եմ ատ դասե
րի վերջ ում նվազ ել է)։ Ուս ումն ակ ան տարվ ա սկզբ ին
Ստուգիչ խումբ Փորձնական խումբ ստուգ իչ և փորձն ակ ան խմբեր ում ԼՑ-ի մեծ ութ յուն ը
դաս եր ի ավարտին իջել է, որը պայմ ան ավ որվ ած է կար
Նկ. 1. Տարբ եր ուս ումնական հաստատությունն երում սով ո գավ որմ ան սիմպ աթիկ ցուց ան իշն եր ի ակտ իվ ութ յան
րող X դաս արան ի աշակերտն եր ի պատկանելիութ յուն ը էքստ նվազմ ամբ (AMo), վարիացիոն տատանաս ահմ անի (Δx)
րավ երտների և ինտրավ երտներ ի և մոդ այի (Mo) մեծությունն եր ի աճմամբ (աղ. 1, 2)։ Ու
սումն ական օրվ ա դին ամ իկ այում դիտվող ԼՑ-ի և AMo-ի
Ստ ուգ իչ խմբ ի աշակերտն եր ի 60%-ին բնոր ոշ է նվազումն առավել արտահայտվ ած է վարժարան ական
եղել նեյր ոտ իզմի բարձր մակարդ ակ (ցածր հուզ ային ներ ի մոտ, որն, ըստ երև ույթ ին, պայման ավ որվ ած է սր
կայուն ութ յուն)‚ 25%-ին ՝ միջ ին մակ արդ ակ, իսկ 15%-ին ` տի ռիթմ ի կարգ ավ որմ ան սիմպ աթիկ մեխ ան իզմն երի
նեյր ոտ իզմ ի ցածր մակարդակ (բարձր հուզ ային կայու ակտ իվ ութ յան թուլացմ ամբ։
նութ յուն)։ Փորձն ակ ան խմբ ի հետ ազոտվ ողների 65%-
ին բնոր ոշ է եղել նեյր ոտիզմ ի ցածր մակ արդ ակ (բարձր Դր ա մաս ին են վկայում նաև ուս ումն ական օր
հուզ ային կայուն ութ յուն), իսկ 35%-ին ` միջ ին մակար վա վերջ ին հետ ազոտվողն եր ից շատ եր ի սկատ երգր ե
դակ (նկ. 2)։ րում դիտվող «ավտոռ եգր ես իոն ամպ ի» ցրվ ածութ յան
բարձր աց ումը, ռիթմ ոգր եր ում կարդ իոինտ երվալներ ի
20% 40% տատանումն եր ի տատանաս ահմ ան ի մեծացում ը միջ ին
80% արժ եք ի նկատմ ամբ, սպեկտրգր երում` բարձր և միջին
60% հաճախութ յան տատանումն երի մեծացում ը, ինչպ ես
նաև շնչառակ ան ալիքն եր ի արտ ահայտվ ած ություն ը։
ԱԲ Վերջին իս հաս ատատումն է համ արվում նաև ուս ում
նակ ան ծանր աբ եռնվ ած ութ յան դին ամ իկ այում դիտվող
Բարձր մակարդակ Միջին մակարդակ Ցածր մակարդակ սրտ ի ռիթմ ի կարգ ավ որմ ան հում որ ալ օղակ ի (Mo) ակ
տիվութ յան բարձր աց ում ը։
Նկ. 2. Տ արբեր ուսումնակ ան հաստատութ յունն երում սո
վորող X դասարան ի ստուգիչ (Ա) և փորձն ակ ան (Բ) խմբեր ի Սեպտեմբեր ամս ին շաբաթվա սկզբ ին ստուգ իչ խմ
աշակերտն եր ի բաշխվածութ յուն ը ըստ նեյր ոտ իզմի մակ ար
դակի
Ուս ումն ակ ան տարվա սկզբին ստուգիչ և փորձն ա
կան խմբ ում հետ ազոտվ ողն եր ը եղել են նորմ ոտ ոնիկ
ներ (60<ԼՑ<150 պ.մ.), սակայն փորձնակ ան խմբում հե
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
126 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
Աղյուսակ 1
Հ անր ակրթական դպր ոցի X դասար անում սով որող աշակերտներ ի սրտ ի ռիթմի ցուց ան իշն երի
փոփ ոխ ությունն երն ուս ումն ակ ան ծանր աբ եռնվ ած ութ յան պայմաններ ում
Հետ. Հ ետ. Mo, վրկ AMo % ΔX, վրկ ԼՑ, պ.մ. ԼՎՑ, պ.մ. ԿԳ ԱՑ, պ.մ. ՎՀՑ, պ.մ.
փուլեր օրեր 0,37±0,02
0,54±0,03 44,70±1,55 0,39±0,02
Սեպտեմբեր Երկ . 1 0,84±0,05 94,51±1,24 4,75±0,19 74,77±2,08 120,81±7,57
2 p<0,001 40,70±2,0 0,35±0,03 4,22±0,15 104,36±7,87
77,89±1,17 66,14±2,26
0,62±0,03 44,90±1,29 0,37±0,02 p<0,001 p<0,05
p<0,02 0,39±0,02
1 0,90±0,03 0,40±0,03 94,16±1,10 4,61±0,11 72,0±3,45 129,29±5,67
2 p<0,001 41,0±0,98 0,31±0,03
Ուրբ. 0,59±0,04 0,39±0,03 74,68±1,65 3,98±0,09 59,39±2,50 109,14±4,06
46,33±2,98 p<0,001 p<0,05 p<0,05 p<0,001
Դեկտեմբեր Երկ. 1 0,90±0,06 p<0,05
2 40,30±2,06 0,35±0,03 90,48±1,72 4,35±0,24 75,51±2,62 121,14±8,66
0,77±0,04 0,36±0,02
1 42,11±2,91 0,33±0,03 70,52±1,33 3,46±0,16 63,15±2,23 99,33±5,33
Ուրբ . 2 0,87±0,08 0,36±0,02 p<0,001 p<0,001 p<0,05 p<0,05
41,0±2,06
Երկ . 1 0,74±0,04 89,64±1,91 4,19±0,21 65,18±3,09 137,36±8,95
2 0,88±0,07 36,0±1,16
Մարտ p<0,001 34,63±1,80 63,55±1,65 2,98±0,20 48,34±3,01 104,29±10,51
1 0,78±0,05 p<0,001 p<0,001 p<0,001 p<0,05
Ուրբ . 2 p<0,01
0,89±0,06 45,63±1,51 89,45±1,45 5,01±0,18 64,80±3,81 102,86±6,05
40,67±1,97
73,61±1,05 4,25±0,25 55,31±3,12 93,19±11,05
p<0,05 p<0,001 p<0,001 p<0,05
132,39±5,39
87,62±1,59 4,0±0,15 57,19±3,67
112,95±9,25
69,0±1,07 3,26±0,15 46,60±2,26 p<0,05
p<0,001 p<0,001 p<0,001
1 - դասեր ից առաջ‚ 2 - դասեր ից հետ ո Աղ յուսակ 2
Վարժարան ում սով որող X դաս արան ի աշակերտն եր ի սրտ ի ռիթմ ի ցուց ան իշն եր ի
փոփ ոխութ յունն երն ուս ումն ակ ան ծանր աբ եռնվ ած ութ յան պայմաններ ում
Հետ. Հետ. Mo, վրկ AMo % ΔX, վրկ ԼՑ, պ.մ. ԼՎՑ, պ.մ. ԿԳ ԱՑ, պ.մ. ՎՀՑ, պ.մ.
փուլեր օրեր
Սեպտեմբեր Երկ . 1 0,70±0,04 39,10±1,91 0,24±0,03 113,35±1,22 5,79±0,24 54,35±2,11 161,04±5,86
2 0,72±0,04 0,27±0,03
0,72±0,03 34,20±1,46 0,24±0,04 89,89±1,17 5,14±0,22 47,51±2,06 127,56±4,88
Ուրբ. 1 0,78±0,03 p<0,05 0,26±0,04 p<0,001 p<0,001
2 5,78±0,17 54,88±3,61
39,50±1,07 113,55±1,08 4,93±0,15 40,33±2,52 162,63±3,14
30,70±1,33 82,24±1,66 p<0,05 p<0,001 120,83±3,96
p<0,001 p<0,001 p<0,001
Դեկտեմբեր Երկ. 1 0,65±0,04 35,80±1,78 0,24±0,03 112,48±1,76 6,41±0,27 57,09±2,09 154,21±3,85
2 0,73±0,04 35,40±2,66 0,29±0,03
81,35±1,29 4,72±0,13 46,49±1,98 120,07±3,91
p<0,001 p<0,001 p<0,05 p<0,001
Ուրբ . 1 0,65±0,03 38,90±2,39 0,25±0,03 118,97±1,71 6,15±0,19 59,94±2,76 160,84±2,99
2 0,73±0,03 37,40±1,21
0,34±0,03 75,03±1,57 4,03±0,14 40,22±1,79 107,97±1,88
p<0,02 p<0,001 p<0,001 p<0,001 p<0,001
Երկ. 1 0,72±0,03 37,80±1,08 0,25±0,03 112,35±1,43 5,88±0,13 57,16±4,02 151,16±3,92
2 0,73±0,04 36,50±2,19 0,29±0,03
Մարտ 86,63±1,18 4,72±0,08 47,22±2,57 125,79±3,39
p<0,001 p<0,001 p<0,05 p<0,001
Ուրբ . 1 0,71±0,03 43,50±1,33 0,26±0,03 118,30±1,56 5,41±0,25 61,27±3,07 167,31±4,05
2 0,72±0,04 0,33±0,04
36,40±1,91 85,07±1,10 4,21±0,13 48,96±2,02 127,40±3,76
p<0,001 p<0,001 p<0,001 p<0,01 p<0,001
1 - դաս եր ից առաջ‚ 2 - դասեր ից հետ ո
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 127
բի հետազոտվ ողների մոտ ԼՑ-ի մեծ ութ յուն ը դասեր ի (p<0,05), 26,51% (p<0,001), 25,70% (p<0,001) համա
ավարտին նվազել է 17,59% (p<0,001), իսկ փորձն ական պատասխ ան աբ ար։
խմբ ում` 20,69% (p<0,001)։ Օրվա վերջ ին ԼՑ-ն նվազել է
ի հաշ իվ կարգավորմ ան սիմպ աթիկ գործ ոն ի ակտիվու Դեկտ եմբերին ստուգիչ և փորձնական խմբերում
թյան նվազմ ան։ Վերջ ինիս ապացույցն է հանդիս անում դիտվող փոփոխութ յունն եր ը կրել են միանմ ան բնույթ,
R-R ինտ երվալն եր ի բարձր տատանող ական ութ յուն ը։ սակայն ստուգ իչ խմբ ի աշակերտն եր ի սրտի ռիթմի ին
Դիտվել է նաև կարգ ավ որման հում որ ալ գործոնի (Mo) տեգրալային ցուց ան իշն եր ը, ի տարբեր ութ յուն փորձ
ակտիվութ յան համեմ ատ աբար թույլ արտահայտված նական խմբ ի, օրվ ա վերջ ին ավելի քիչ են փոփոխվ ել։
աճ։ Վերջ ինս պայման ավ որվ ած է ուս ումն ակ ան տարվ ա
ավարտ ին վարժարանակ անն եր ի նախ աքնն ական շր
Սրտ ի ռիթմի ինտեգրալային ցուցանիշն երի մաթ ե ջան ի լարվ ած ությամբ։ Ստուգ իչ խմբ ում ԼՑ-ի մեծ ութ յու
մատ իկ ական վերլուծ ության արդ յունք ում աշակ երտն ե նը երկուշ աբթ ի օրը դաս երից հետ ո նվազ ել է 22,06%
րի ԼՑ-ի առավել էական փոփոխ ութ յունն եր երկ ու խմբ ի (p<0,001)‚ փորձն ակ ան խմբ ում` 27,68% (p<0,001); իսկ
հետազոտվողն եր ի մոտ նկատվ ել են ուսումն ակ ան օր ուրբ աթ օրը` 29,11% (p<0,001) և 36,93% (p<0,001) հա
վա վերջ ում ուրբ աթ օրերին, սակայն ստուգիչ խմբ ում մապ ատասխ ան աբ ար։
փոփ ոխ ութ յունն երն ավելի մեղմ բնույթ են կրել։ Երկ ու
շաբթ ի և ուրբ աթ օրեր ին ուս ումն ակ ան ծանր աբեռնվ ա Մեր կողմ ից ստաված տվյալն եր ի վերլուծ ությու
ծութ յան նկատմ ամբ կայուն ռեակց իա է դրսևորվ ել, որը նը թույլ է տալիս եզրակ ացն ել, որ հետ ազոտվ ող աշա
բնոր ոշվ ել է պարաս իմպ աթիկ ազդ եց ությունն եր ի ուժ ե կերտներ ի մեծ ամասն ութ յան, և առավ ելապ ես վարժա
ղացմամբ և կարգ ավ որմ ան սիմպ աթիկ մեխ անիզմն եր ի րանային ուս ուցմ ամբ սով որ ողն եր ի մոտ դաս եր ի ավար
թուլացմամբ։ տին դիտվել է սրտ ի ռիթմ ի կարգ ավ որմ ան սիմպ աթիկ
ազդեց ութ յունն եր ի թուլացում, որն արտ ացոլվ ում է գլ
Սեպտ եմբ եր ին շաբաթական ուսումն ակ ան ծանրա խուղեղ ի կեղև ում ձևավ որվ ող պահպանող ական արգ ե
բեռնվ ած ության արդ յունք ում օրվա վերջին ԼՑ-ն նվա լակմամբ պայմ ան ավ որվ ած հոգն ած ութ յան առաջաց
զել է ստուգ իչ խմբ ում` 20,69% (p<0,001), իսկ փորձն ա մամ աբ։
կան խմբ ում` 27,57% (p<0,001) (աղ. 1, 2)։
Նմանատիպ արդյունքն եր գրանցվ ել են նաև մի
Գր անցվ ել է նաև հետազոտվողների ՌՎՑ-ի‚ շարք հեղին ակն եր ի կողմ ից [2, 4, 5, 11]։
ԿԳԱՑ-ի‚ ՎՀՑ-ի նվազում երկ ուշ աբթ ի և առավել ար
տահայտվ ած ուրբ աթ օրեր ին։ Այս տենդ ենց ը պահպ ան Այսպ իսով, ուս ումն ական ծանրաբ եռնվ ած ություն ը,
վել է ուս ումն ական տարվա ընթ ացք ում, բայց փորձնա առաջին հերթ ին նրա օրակ ան ծավալը հանդ իս անում է
կան ի համեմ ատ ստուգ իչ խմբ ում եղել են ավելի թույլ աշակ երտներ ի կենս ագ ործ ուն եութ յուն ը բնոր ոշ ող կար
արտահայտվ ած։ Ուս ումն ակ ան տարվա սկզբ ին ստու ևոր ագ ույն գործ ոն։ Այն հատկապ ես տարբ եր ակված
գիչ խմբում հետազոտվ ողն եր ի մոտ երկ ուշ աբթ ի օրեր ին ուս ուցմ ամբ ուս ումն ակ ան հաստ ատութ յունն երում կա
ՌՎՑ-ն, ԿԳԱՑ-ն, ՎՀՑ-ն նվազել են 11,16%-ով , 11,54% րող է հանգեցն ել աշակ երտն եր ի գերհոգն ած ության և
(p<0,05), 13,62%; իսկ ուրբաթ օրեր ին` 13,67% (p<0,05), նրանց հարմար վող ական հնար ավ որ ութ յունն երի նվազ
17,51% (p<0,05), 15,59% (p<0,001); փորձն ակ ան խմ ման, որն էլ կար ող է պատճառ դառն ալ նրանց օրգ ա
բում` 11,23%, 12,59%, 20,79% (p<0,001) և 14,71% նիզմ ի գործ առակ ան տարբ եր խանգ արումն եր ի և քրո
նիկակ ան հիվ անդ ութ յունն երի առաջ ացման։
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
128 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ обучающихся в учебных завидениях разных типов. Гигиена и санитария,
2008, 3։ 75-77
1. Баевский Р.М., Кириллов О.И., Клицкин С.З. Математический анализ изме- 9. Катульская О.Ю., Ефимова Н.В. Оценка возрастной динамики адаптацион-
нений сердечного ритма при стрессе. М։ Наука, 1984։ 221 ных возможностей детей Ангарска. Гигиена и санитария, 2008, 4։ 56-58
10. Мальцева Т.В, Токарев С.А., Буганов А.А. и др. Функциональное состояние
2. Бурханов А.И., Хорошева Т.А. Состояние здоровья учащихся школ различно- сердечно-сосудистой системы подростков Ямала при адаптации к учебной
го профиля. Гигиена и санитария, 2006, 3։ 58-61 деятельности. Гигиена и санитария, 2008, 4։ 64-66
11. Минасян С.М., Геворкян Э.С., Адамян Ц.И., Ксанджикян Н.Н. Изменение
3. Батарашев А.В. Тестирование։ Основной инструментарий практического кардиогемодинамических показателей и ритма сердца студентов под воз-
психолога։ Учеб. пособие. М., Дело, 1999։ 240 с. действием учебной нагрузки. Российский физиол. журнал им. И.М. Сече-
нова, 2006, 92(7)։ 817-826
4. Березин И.И., Кретова И.Г., Русакова Н.В., Смирнова Л.М., Косцова Е.А., 12. Ревина Н.Е. Вариабельность сердечного ритма как вегетативный показа-
Яковлева Л.В. Сравнительная оценка условий обучения в средних образо- тель конфликт-индуцированного поведения человека при эмоциональных
вательных учреждениях разного типа. Гигиена и санитария, 2010, 4։ 83-86 нагрузках. Физиология человека, 2006, 32( 2)։ 67-71
13. Севрюкова Г.А. Адаптивные изменения функционального состояния и ра-
5. Будук-Оол Л.К., Айзман Р.И. Состояние сердечно-сосудистой системы при ботоспособность студентов в процессе обучения. Гигиена детей и подрост-
адаптации студентов, проживающих в условиях Южно-Сибирского регио- ков, 2006, 1։ 72-74
на. Гигиена и санитария, 2010, 1։ 84-87
6. Геворкян Э.С., Адамян Ц.И., Минасян С.М. и др. Влияние физической на-
грузки на кардиодинамические показатели студентов. Гигиена и санитария,
2008, 3։ 56-59
7. Гребняк Н.П, Щудро С.А. Адаптация старшеклассников к обучению. Гигие-
на и санитария, 2008, 1։ 55-58
8. Зорина И.Г. Особенности психофизиологического статуса школьников,
РЕЗЮМЕ
ВЛИЯНИЕ ДИФФЕРЕНЦИРОВАННОГО ОБУЧЕНИЯ НА АДАПТАЦИОННЫЕ МЕXАНИЗМЫ
СЕРДЕЧНО-СОСУДИСТОЙ СИСТЕМ ШКОЛЬНИКОВ
Гукасян Л.Э., Минасян С.М., Геворгян Э.С., Адамян Ц.И.
ЕГУ, биологический факультет, кафедра физиологии человека и животныx
Ключевые слова: индекс напряжения, амплитуда моды, экс- характеризуется некоторыми особенностями. Умственная
траверт, интроверт, электрокардиограмма. деятельность гимназистов характеризуется наличием боль-
шой и неравномерной нагрузки, следствием которой являет-
Научно-технический прогресс оказал значительное вли- ся нарушение режима, отдыха и питания. Изучено влияние
яния на структуру населения. Возрасло число лиц, занятых однодневной, недельной и годовой умственных нагрузок на
преимущественно в сфере умственного труда. Различные психологические показатели учащихся X класса общеобра-
виды умственного труда значительно различаются по орга- зовательной школы и гимназии. Вычислялись интегральные
низации трудового процесса, равномерности нагрузки, сте- показатели ритма сердца: амплитуда моды, мода, вариаци-
пени нервно-эмоционального напряжения. К подобным кате- онный размах индекса напряжения, индекс вегетативного
гориям труда относится и труд учащихся. Умственный труд равновесия, показатель адекватности процессов регуляции,
сопровождается целым рядом функциональных изменений вегетативный показатель ритма. Показано, что наиболее вы-
со стороны нервной, эндокринной, сердечно-сосудистой и раженые сдвиги исследованных параметров наблюдаются у
других систем организма. Гимназисты составляют многочи- учащихся в гимназии.
сленную группу лиц умственного труда, деятельность которых
SUMMARY
THE VARIABILITY OF HEART RHYTHM OF PUPILS OF DIFFERENTIATED SCHOOL
Ghukasyan L.E, Minasyan S.M., Gevorgyan E.S., Adamyan C.I.
YSU, Department of Animal and Human Physiology after T. Mushegyan
Keywords։ strain index, amplitude of the mode, electrocardio- acterized by large, irregular load, which leads to disturbances in
gram, extrovert, introvert. the regimen. We analyzed the changes in psycho-physiological,
cardio-dynamic characteristics caused in a secondary school,
Scientific and technological progress has substantially af- and grammar school load in the daily and weekly ranges. The
fected population structure. The relative number of jobs involv- Eysenk’s questionnaire was used to differentiate between ex-
ing mental work has increased. Mental works differ from one troverts and introverts, estimate the degree of neuroticism, and
another in the organization of work, homogeneity of load, and divide the subjects into four groups, according to the main types
degree of nervous and emotional strain. Studying is one of such of nervous activity (choleric, sanguine, phlegmatic, and melan-
types of work. Mental work is accompanied by numerous func- cholic temperaments). We calculated the following integrated
tional changes in the nervous, endocrine, cardiovascular, and parameters of the cardio rhythm։ amplitude of the mode, mode,
other systems. College students form a large group of persons variation range, strain index, automatic balance index, regulation
engaged in mental work that has some specific features. Pub- adequacy index and automatic rhythm index.
lished date indicates that college students mental work is char-
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 129
УДК: 577.1+576.3:612.014.45+616-092.9
ЛИПИД-БЕЛКОВЫЕ ВЗАИМОДЕЙСТВИЯ В ЭРИТРОЦИТАРНЫХ
МЕМБРАНАХ БЕЛЫХ КРЫС ПОСЛЕ ВОЗДЕЙСТВИЯ ШУМА
ВЫСОКОГО УРОВНЯ
Мелконян М.М.1, Саакян Г.В.2, Манукян А.Л.1, Унанян Л.С.1, Киракосян Р.М.1
1 ЕГМУ, кафедра медицинской химии
2 Лаборатория биохимических и биофизических исследований Научно-исследовательского центра ЕГМУ
Ключевые слова: шум, эритроцитарные мембраны, бран, происходящие вследствие выталкивания более
пирен. гидрофильных ацилгидроперекисей из гидрофобного
окружения в водную среду. В результате имеет место
В последние годы интенсивное изучение влияния существенное изменение проницаемости биомембран,
шума, одного из основных видов загрязнения город- их вязкости, со сдвигами в активности мембраносвя-
ской среды, связано со все более распространяю- занных липидзависимых ферментов, дезинтеграцией
щимся действием данного неблагоприятного фактора внутриклеточных структур, окислением и полимериза-
на жизнедеятельность человека [9]. Чрезмерный шум цией низкомолекулярных компонентов и макромолекул,
воздействует на физиологическое и психологическое нарушением процессов рецепции, снижением тканевой
здоровье людей с резким ростом сердечно-сосудистых антиоксидантной активности и резким расстройством,
патологий [1, 11, 12, 14, 20, 25]. Проведенные иссле- в целом, интенсивности и направленности метаболиче-
дования свидетельствуют о том, что в механизмах ре- ских процессов в клетках. Ранее нами были выявлены
ализации воздействия шумового фактора на организм выраженные изменения в интенсивности процессов
важная роль отводится формированию стресс-реакции ПОЛ, состояния антиоксидантной системы, окисли-
со всеми сопутствующими сдвигами в симпато-адрена- тельной модификации белков в условиях воздействия
ловой системе. Стрессовые гормоны прямо или опосре- шума, сопровождающиеся изменениями качественного
дованно воздействуют на активность липаз, активируют и количественного состава липидов мембран [15, 16,
процессы перекисного окисления липидов (ПОЛ), сба- 17]. На основании вышеизложенного мы полагаем, что
лансированного, строго лимитированного физиологи- в механизмах метаболических сдвигов, развивающихся
ческого процесса, принимающего активное участие в в условиях воздействия шума важную роль играет нару-
регуляции структуры и функции биомембран, активно- шение физико-химических свойств мембран. Показано,
сти мембраносвязанных ферментов и направленности что в функционально активном поверхностном слое эри-
метаболизма в целом [2, 4, 7]. Следует отметить тесную троцитарных мембран, играющем важную роль в рецеп-
зависимость уровня снижения активности ферментов, торной активности клетки и формировании ионных кана-
вовлеченных в процессы детоксикации перекисных лов, при воздействии различных физических факторов
радикалов и активных форм кислорода от вязкости би- выявляются изменения поверхностного заряда вслед-
омембран [6]. Жирные кислоты фосфолипидов, обра- ствие молекулярных перестроек в структуре эритроци-
зующих бислойную липидную мембрану, вследствие тарной мембраны, проявляющихся в виде изменений
своей высокой ненасыщенности являются преимущест- липид-белок межмолекулярных взаимодействий [5, 24].
венным субстратом, подвергающимся повреждающему
действию кислородных радикалов. При нормальном фи- Целью данной работы является исследование фи-
зиологическом состоянии низкий уровень пероксидов зико-химических параметров мембран эритроцитов, в
в тканях объясняется тем, что в них сбалансированы частности: микровязкости, количества и степени по-
реакции образования пероксидов, а окисление липидов груженности мембранных белков в липиды, полярно-
протекает на определенном стационарном уровне. При сти в глубине мембранного бислоя и его вязкости при
развитии патологических состояний этот баланс нару- помощи гидрофобного флуоресцентного зонда пирена
шается, что и приводит к серьезным повреждениям би- в условиях воздействия шума на экспериментальных
омембран [22, 29, 30]. Одним из основных последствий животных и при прямом воздействии акустических
интенсификации ПОЛ, описанных при самых различ- колебаний. Учитывая важнейшую роль эритроцитов в
ных патологических и стрессовых состояниях, являют- обеспечении дыхания и рассматривая эритроцит как
ся конформационные и кооперативные изменения мем- уникальную модель для оценки состояния организма,
в качестве исследуемого объекта были выбраны эри-
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
130 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
троциты, поскольку можно предположить, что уровень шума (in vitro 2- 2-ая серия), а вторая часть после одно-
нарушений структуры и метаболизма клеток эритроци- часового воздействия шума инкубировалась с пиреном
тарной популяции в значительной степени отражает в течение часа (in vitro 3- 3-я серия). В экспериментах
глубину патологического процесса в целом. в условиях in vivo (4-ая серия) крысы предварительно
подвергались воздействию шума в течение часа, после
Изменения исследуемых параметров позволят выя- чего методом кардиопункции забирали кровь, получали
вить возможные первичные механизмы непосредствен- тени и исследовали связывание пирена.
ного действия акустических колебаний на биологиче-
ские объекты и оценить состояние мембран в условиях Измерение флуоресцентных параметров, отража-
воздействия шума на организм. ющих количество и степень погруженности мембран-
ных белков в липиды, проводили по методу [8, 23], суть
Материалы и методы которого заключается в сравнении коэффициентов
Объектом исследований служили эритроциты и силы связывания белков с мембраной в тенях эритро-
цитов, отмытых в 0,9%-растворе NaCl, по отношению
тени эритроцитов белых беспородных крыс массой к отмытым в Трис-буфере. Согласно данному методу,
150-200 г. Было исследовано влияние акустических ко- выделение мембран эритроцитов и сборку теней про-
лебаний слышимого диапазона на биофизические па- водили в двух пробах: непосредственно из эритроци-
раметры теней эритроцитов белых беспородных крыс тарной массы после трехкратного отмывания в Трис-
в условиях эксперимента “in vivo” и “in vitro”. Шумовая буфере (0,0145 М NaCl в 0,02 М Трис/HCl, pH 7,6) и из
нагрузка достигалась генератором белого шума, со- эритроцитарной массы после трехкратного отмывания
стыкованным с аттенюатором. Животные подвергались в 0,9% растворе NaCl с последующим вычислением ко-
воздействию постоянного широкополосного шума уров- эффициента силы связывания периферических белков
нем 91 дБА с максимумом звуковой энергии в области с мембраной.
средних и высоких частот в автоматическом режиме
работы. Флуоресценцию триптофановых групп белков оце-
нивали по флуоресценции суспензии мембран эритро-
Кровь получали методом кардиопункции [27]. Выде- цитов при длине возбуждения флуоресценции 284 нм
ление эритроцитов, получение мембран и формирова- и длине волны испускания 334 нм. Измерения проводи-
ние теней эритроцитов проводили по методу Доджа [10] лись при комнатной температуре в 1-см кварцевых кю-
в нашей модификации. По указанному методу раствор ветах на спектрофлуорометре Hitachi MPF-4 (Япония).
для отмывки эритроцитов содержал 0,15 М NaCl, 0,01 Результаты выражали в условных единицах флуорес-
M Tris/HCl (pH 7,4). В наших экспериментах мы исполь- ценции (ЕФ).
зовали раствор, содержащий 0,145 М NaCl, 0,02 M Tris/
HCl (pH 7,6), что позволило увеличить выход мембран. Степень погруженности белков в липидный бислой
определяли по индуктивно-резонансному механизму в
Исследование микровязкости, количества и степе- системе триптофанил-пирен. К суспензии промытых
ни погруженности мембранных белков в липиды, поляр- теней эритроцитов после измерения флуоресценции
ности в глубине мембранного бислоя и его вязкости, триптофанилов добавляли 30 мкл раствора этилово-
проводили спектрофлуорометрическим методом при го спиртового пирена с конечной концентрацией 100
помощи гидрофобного флуоресцентного зонда пирена мкмоль/л.
[3, 8].
Долю тушения флуоресценции триптофановых
Для получения возможно полной информации об остатков, расположенных в мембране на расстоянии
изменениях указанных параметров эритроцитарных не более одного радиуса Ферстера, рассчитывали по
мембран в результате воздействия шума in vitro прово- формуле: P=(F0-F1)/F0, где P– доля тушения флуоресцен-
дили два параллельных эксперимента. Так, полученную ции триптофановых остатков, F0– флуоресценция трип-
от интактных животных эритроцитарную массу делили тофанилов до добавления пирена; F1– флуоресценция
на три части. Одна часть служила контролем. Вторую триптофанилов после добавления пирена [8, 23]. Ре-
часть предварительно подвергали одночасовому воз- зультаты выражались в относительных единицах (ОЕ).
действию шума и затем получали тени, и проводили од-
ночасовую инкубацию с зондом (in vitro 1- 1-ая серия). Коэффициент (К) степени связывания перифери-
Из третьей части получали тени, которые далее опять ческих белков с мембраной рассчитывали по формуле:
делили на две части. Первая часть во время инкубации К= (Р1-Р2)/Р1, где P1– значение параметра для нативных
с пиреном в течение часа подвергалась воздействию эритроцитов, Р2– значение для отмытых эритроцитов
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 131
(значения по модулю). Согласно Терещенко, повыше- 0,7
ние коэффициента степени связывания свидетельст-
вует о снижении, а уменьшение - об увеличении силы 0,6
связи периферических белков с липидным бислоем.
Микровязкость мембран определяли по величине соот- 0,5
ношения интенсивностей флюоресценции пирена I370/
I470, I390/I470 при длине возбуждения λ= 284 нм, так как 0,4
увеличение этих параметров в мембранах эритроцитов
свидетельствует о повышении микровязкости или об 0,3
уменьшении гидрофобного объема зоны белково-ли-
пидных контактов [2, 3, 13]. Для оценки вязкости липид- 0,2
ного бислоя и полярности в глубине липидного бислоя
во всех исследуемых образцах определяли величины 0,1
отношений интенсивностей флюоресценции I370/I470, I390/
I470 и I370/I390 при длине возбуждения λ= 340 нм. 0 In vitro1 In vitro2 In vitro3 In vivo
Контроль
Проведено 10 экспериментов. Всего использовано
40 беспородных белых крыс-самцов. Каждую экспери- Рис. 1 Изменения коэффициента степени связывания пери-
ментальную точку рассчитывали как среднее от 10-и ферических белков с мембранами эритроцитов в исследуе-
измерений, для каждого эксперимента использовались мых сериях
тени эритроцитарных мембран 4 крыс. Достоверность
отличий полученных результатов устанавливали с ис- Область контакта белков с липидным бислоем
пользованием t‑ критерия Стьюдента.
мала по сравнению с объемом липидной фазы, однако
Результаты и обсуждение
Полученные результаты свидетельствуют о том, что гидрофобный проникающий зонд пирен, согласно лите-
степень погруженности мембранных белков в липиды, ратурным данным, не растворяется в мембране, а свя-
определяемая по коэффициенту, снижена в 1-ой и 2-ой
сериях экспериментов и возросла в 3-ей и 4-ой сериях зывается с липидами внутри бислоя [5, 24, 26, 28]. Суть
(Рис. 1). Выявленные сдвиги более выражены и досто-
верны в 1-ой (in vitro) исследуемой серии проб, то есть использования этого зонда состоит в том, что он вну-
отмечается резкий рост коэффициента при непосред-
ственном прямом воздействии акустических колебаний три мембраны образует два эксимера, которые имеют
на мембраны интактных эритроцитов при инкубации с
пиреном (+ 87%), что, возможно, обусловлено снижени- разную флуоресценцию. Образование эксимеров и их
ем погруженности интегральных белков в липидный слой
и свидетельствует о снижении взаимодействия белков с соотношение зависит от степени погруженности зон-
липидами мембран. В 4-ой серии (воздействие шума на
животных) регистрируется недостоверное снижение ко- да в бислой. Последнее зависит от вязкости мембраны,
эффициента. Таким образом, отмечается достоверное
снижение погруженности белков в липидный бислой при что во многом обусловлено белковой компонентой мем-
предварительном воздействии акустических колебаний
на эритроцитарную массу, полученную от интактных жи- браны [19]. Флуоресценцию эксимеров оценивают при
вотных с последующим выделением теней эритроцитов.
разных длинах волн, и определение соотношения их
Вместе с тем, в экспериментах in vivo отмечается
противоположная тенденция сходная по результатам с интенсивностей, а также соотношения интенсивностей
данными, полученными при предварительном воздей-
ствии акустических колебаний на тени, полученные из флуоресценции эксимеров и мономеров зонда позво-
интактных эритроцитов с последующей инкубацией с
пиреном. ляет оценить физическое состояние окружения зонда.
6а б4,5
4
5 3,5
43
2,5
3
2
2 1,5
1
1 0,5
0 серия 1 серия 2 серия 3 0 Контроль серия 1 серия 2 серия 3 серия 4 (in vivo)
Контроль серия 4 (in vivo
Tric-buffer NaCl Tric-buffer NaCl
Рис. 2 Исследование микровязкости мембран (ЕФ). Измене-
ние флюоресценции пирена при длине возбуждения λ= 284
нм и испускания при λ: а) I370/I470 и б) I390/I470 в исследуемых
образцах
Микровязкость мембран изучалась в эритроцитах,
трижды промытых растворами трис-буфера (0,0145
М NaCl в 0,02 М Трис/HCl- растворе, pH 7,6) и 0,9%
раствором NaCl, в результате чего полученные образ-
цы отличались содержанием слабо связанных белков в
поверхностном слое.
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
132 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
Полученные данные свидетельствуют о том, что росте данного параметра (+ 13%) лишь в 1-ой серии эк-
сперимента при отмывании эритроцитов, подвергнутых
в экспериментах, проведенных при воздействии аку- воздействию акустических колебаний, раствором NaCl с
последующим формированием теней.
стических колебаний на эритроциты с последующим
1,2
выделением теней эритроцитов, в отличие от теней
эритроцитов, полученных из интактных эритроцитов,
наблюдается тенденция к росту микровязкости, которая 1
определялась при соотношении флуоресценций, опре-
деленных при двух различных длинах волн (370/470 и 0,8
390/470 нм). 0,6
Исследование при длине волны (284- 370/470 вы-
явило тенденцию к росту данного показателя во всех 0,4
исследуемых образцах, обработанных раствором NaCl. 0,2
При этом следует отметить, как и в предыдущей серии
проб, наиболее выраженные отклонения от контроля 0 In vitro1 In vitro2 In vitro3 In vivo
Control Tric-buffer NaCl
наблюдаются в 1-ой серии проб. Увеличение микровяз-
кости липидного окружения зонда свидетельствует об Рис. 4 Полярность флуоресценции. Изменение флюоресцен-
ции пирена при длине возбуждения λ=334 нм и испускания
уменьшении гидрофобного объема зоны белково-липид- при λ=370/390 нм в исследуемых сериях
ных контактов в мембранах эритроцитов в результате
воздействия исследуемого фактора. Однако в пробах, Полученные результаты позволяют сделать предпо-
ложение о развитии структурных сдвигов, липид-липид-
полученных от животных, предварительно подвергших- ных, липид-белковых взаимодействий в глубинных слоях
мембран как вследствие окислительной модификации
ся воздействию шума (4-ая группа), повышение микро- белков и перекисного окисления липидных компонен-
тов мембран, так и в результате прямого механического
вязкости (недостоверное) отмечается лишь в серии, воздействия акустических колебаний на конформацию
белков. О возможном прямом воздействии акустических
обработанной Трис-буфером (Рис. 2 а). Исследование колебаний на структуру мембран свидетельствуют и ре-
зультаты исследований поверхностных слоев мембран с
при 284- 390/470 нм выявило направленность сдвигов, помощью флуоресцентного зонда АНС (1-анилино-на-
фталин-8-сульфонат). Если принять во внимание, что
подобную выявленной при 284- 370/470, однако менее АНС связывается в поверхностном слое мембраны на
местах контакта белок-липид, то можно предположить,
выраженную. что снижение как константы скорости связывания, так и
количества центров связывания АНС с тенями эритрици-
Исследование вязкости мембран, о которой судили тов, что более резко проявляется при воздействии в усло-
виях in vitro, являются следствием изменений взаимного
по изменению флуоресценции при длине возбуждения расположения этих молекул [18, 28].
λ=334 и испускания при λ=390/470 нм, выявило досто- Известно, что процессы взаимодействия перифе-
рических и интегральных белков с липидным бислоем
верное снижение данного показателя в 1-ой и 4-ой се- определяют функционирование рецепторов (ассоции-
рованных с мембраной), ферментов, белков транспор-
риях экспериментов. тных систем и протеинов цитоскелета [23, 24, 25]. С
другой стороны, сами белки, в частности, адсорбиро-
а1,4 б1,6 ванные на поверхности мембраны, в значительной мере
оказывают влияние на структурно-функциональные
1,2 1,4 свойства липидного окружения. Таким образом, можно
предположить, что ослабление связи периферических
1 1,2 белков с эритроцитарной мембраной после изучаемого
0,8 1
0,6 0,8
0,4 0,6
0,2 0,4
0 0,2
Контроль
серия 1 серия 2 серия 3 серия 4 (in vivo) 0 Контроль серия 1 серия 2 серия 3 серия 4 (in vivo)
Tric-buffer NaCl Tric-buffer NaCl
Рис. 3 Исследование вязкости мембран. Изменение флюо-
ресценции пирена при длине возбуждения λ= 334 нм и испу-
скания при λ: а) 370/470 нм и б) 390/470 нм в исследуемых
сериях
Другим важным показателем состояния мембран яв-
ляется поляризация флуоресценции, которая характери-
зует вращательную подвижность, ориентацию и вязкость
микроокружения зонда.
Данные о полярности в окружении зонда в изучен-
ных образцах (Рис. 4) свидетельствуют о достоверном
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 133
воздействия может являться одной из первопричин из- Таким образом, обобщение полученных результа-
менения микровязкости мембран. Сопоставление лите- тов и их сопоставление с данными наших предыдущих
ратурных данных с результатами наших экспериментов работ позволяют заключить, что при воздействии шума
позволяет предположить, что реализация “in vitro- эф- в эритроцитах экспериментальных животных и тенях
фекта” во внутренней части эритроцитарной мембраны эритроцитов интактных животных в различных облас-
может быть обусловлена изменениями ее различных тях исследуемых мембран изменения изучаемых пара-
компонентов. Возможно, имеет место изменение кон- метров носят различный характер. В поверхностном
формации и/или поляризации периферических и интег- слое изучаемое воздействие приводит к снижению кон-
ральных белков, соотношения насыщенных и ненасы- станты скорости связывания и уменьшению количества
щенных жирных кислот, и/или отношения холестерин/ центров связывания АНС, которые были более выражены
фосфолипид, а также количества свободной воды в в условиях in vitro воздействия, то есть отличия носили
окружении зонда. На наш взгляд, в результате воздейст- количественный характер, в то время как в глубинных
вия акустических колебаний на мембраны, в частности слоях отмечаются изменения и в направленности сдви-
на тени эритроцитов, более выраженные сдвиги отме- гов. Полученные данные позволяют предположить, что
чаются в поверхностном слое. Об этом опосредованно воздействие шума на уровне изучаемых параметров при-
свидетельствуют также результаты данного исследова- водит к молекулярным перестройкам в структуре как по-
ния, учитывая тот факт, что при отмывании раствором верхностного слоя, так и внутримембранных областях
NaCl вымываются слабо связанные поверхностные бел- эритроцитарной мембраны. Данные, полученные при
ки, и, возможно, этот фактор является определяющим изучении свойств глубинных слоев, свидетельствуют о
в нарушениях липид-белковых взаимодействий или же наличии различий в реагировании изучаемых параме-
нарушения липид-белковых взаимодействий способст- тров на воздействие шума в условиях экспериментов in
вуют вымыванию поверхностных белков. vivo и in vitro.
Л И Т Е РАТ У РА 12. Harabidis A., Acute Effect of Night-Time Noise Exposure on Blood Pressure in
Population Living Near Airports // European Heart Journal, v. 29, № 5, 2008,
1. Андреева- Галанина Е.Ц., Алексеев С.В., Кадыскин А.В. и др. Шум и шумо- pp. 658-664
вая болезнь // Л. Медицина, 1972, 304 с.
13. Hardoy M.C., Carta M.G., Marci A.R., Carbone F., Cadeddu M., Kovess V., et al.
2. Арцруни Г.Г. Биологические эффекты и механизмы действия внешних Exposure to aircraft noise and risk of psychiatric disorders: The elmas survey-
электростатических полей // Диссертация на соискание ученой степени aircraft noise and psychiatric disorders // Social Psychiatry and Psychiatric
доктора биологических наук по специальности 03.00.02. Биофизика. Ере- Epidemiology, v. 40, № 1, 2005, pp. 24 – 26
ванский государственный университет, Армения, 2001
14. Ioffe V., Gorbenko G.P. Lysosome effects on structural state of model
3. Бурлакова Е.Б., Храпова Н.Г. Перекисное окисление липидов мембран и membranes as revealed by pyrene excimerization studies // Biophys. Chem.
природные антиоксиданты // Успехи химии, т. 54, № 9, 1985, с. 1540-1558 114, 2005, pp. 199-204
4. Добрецов Г.Е., Флуоресцентные зонды в исследовании клеток, мембран и 15. Kempen E. van, Kruize H., Boshuizen H., Ameling C., Staatsen B., de Hollander
липопротеинов // М. Наука, 1989 A. The Association between Noise Exposure and Blood Pressure and Ischemic
Heart Disease: A Meta-analysis // Environ Health Perspect, v. 3, № 110, 2002,
5. Дубинина Е.Е. Продукты метаболизма кислорода в функциональной актив- pp. 307–317
ности клеток (жизнь и смерть, созидание и разрушение) // Физиологические
и клинико-биохимические аспекты. Из-во “Медицинская пресса”, 2006, 16. Melkonyan M.M, Hunanyan L.S, Zakaryan G.V., Manukyan A.L., Ayvazyan L.M.
400 с. Metabolic changes in the Tissues of experimental animals in the conditions of
High level noise action // Proceedings of Acoustics, 11- th Annual congress, 23-
6. Погосян Г., Саакян Г., Арцруни Г. Влияние электростатического поля на 27 April, Nantes, France, 2012, pp. 2469-2474
электрокинетический потенциал эритроцитов // Арм. Биол. Ж., 1-2, 2007,
с. 136-138 17. Melkonyan M.M, Hunanyan L.S, Zakaryan G.V., Manukyan A.L., Grigoryan A.M.
Oxidative modification of proteins in white rat blood under the acute acoustic
7. Прокопьева В.Д. Оценка роли различных областей мембраны в обеспече- stress conditions and α2–adrenoblocker administration // 22nd IUBMB & 37-th
нии модифицирующего действия АТФ на Са-АТФ-азу саркоплазматическо- FEBS Congress, FEBS Journal, 279 (Suppl. 1), 2012, pp.192
го ретикулума // Автореф. дис.... канд. биол. наук. М., РАМН, № 1, 1998, с.
18-23 18. Melkonyan M.M, Manukyan A.L., Karapetyan S.A., Meliqyan T.R., Kocharyan
K.M. The Effects of Antioxidants on Metabolic Changes under Conditions of
8. Саприн А.Н., Калинина Е.В. Окислительный стресс и его роль в механизмах Noise Action // Proceedings of Acoustics, 11-th Annual congress, 23-27 April,
апоптоза и развития патологических процессов // Успехи биол. химии, т. 39, Nantes, France, 2012, pp. 2463-2468
№ 2, 1999, c. 289-326
19. Melkonyan M.M., Sahakyan G.V., Pogosyan G.A., Hunanyan L.S. Physical
9. Терещенко С.Ю., Прохоренков В.И., Прахин Е.И. и др., Патент Российской parameters of white rat erythrocyte membranes under conditions of acoustic
Федерации, № 2187112, 2002 stress // The New Armenian Medical Journal, v. 6, No 1, March, YSMU, Yerevan,
2012, pp. 26-29
10. Alberti P.W. Editorial: Noise, the most ubiquitous pollutant // Noise & Health, v.
1, 1998, pp. 3-5 20. Oppenheimer N., Diaman H. Correlated Diffusion of Membrane Proteins and
11. Dodge J., Mitchell C., Hanahan D. The preparation and characterization of
hemoglobin-free ghosts of human erythrocytes // Arch. Biochem. and Biophis.,
v. 100, №1, 1963, pp. 119-130
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
134 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
Their Effect on Membrane Viscosity // Biophysical Journal, v 96, Issue 8, 22 26. Stansfeld S., Matheson M. Noise pollution non-auditory effects on health // Brit.
April, 2009, pp. 3041-3049 Med. Bull. v. 68, 2003, pp. 243-257
21. Proceedings. The 9th Congress of the International commission on the biological
effects of Noise. Noise as a public health problem (ICBEN), Foxwoods, C T, 27. Vasilkoski Z. The effect of electric field on lipid membranes // Biological Physics,
2008 1, 2006, pp. 15-22
22. Rebecca Charles. Exposure to Noise Pollution is Shortening Lives // J. Science
for Environment Policy, v. 29, 2011, pp. 4-10 28. Weis H.T., Baas E.Q., Gesamle Z. Cardiopuncture in the rat for repeated
23. Richter Ch. Biophysical consequences of lipid peroxidation in membranes // sampling of blood and injection // Exp. Med. v. 156, № 4, 1971, pp. 314-316
Chem. And Phys. Lipids, v. 44, 1987, pp. 175-189
24. Sahakyan G.V., Artsruni G.G. The in vitro and in vivo influences of external 29. Wilkea N., Maggio B. Effect of externally applied electrostatic fields on the
electrostatic fields on the membranes of erythrocites // New Medical Armenian surface topography of ceramide-enriched domains in mixed monolayers with
J. v. 4 (3), 2010, pp. 140-144 sphingomyelin // Biophysical Chemistry, v. 122, № 1, 2006, pp. 36-42
25. Starke-Peterkovic T., Turner N., Else P. Claimer. Electric field strength of
membrane lipids from vertebrate species: membrane lipid composition and 30. Yamane H., Nakai Y., Takayama M., Konishi K., Iguchi H., Nakagawa T. et al. The
Na+-K+-ATP-ase molecular activity // Am. J. Physiol., 288, 2005, pp. 663-670 emergence of free radicals after acoustic trauma and strial blood flow // Acta
Oto-laryngological Supplementum, v. 519, 1995, pp. 87–92
31. Yamashita D., Jiang H.Y., Schacht J. & Miller J.M. Delayed production of free
radicals following noise exposure // Brain Research, v. 1019, 2004, pp. 201–
209
ԱՄՓՈՓՈՒՄ
ՍՊԻՏԱԿ ԱՌՆ ԵՏՆ ԵՐ Ի ԷՐԻԹՐ ՈՑ ԻՏՆԵՐ Ի ԹԱՂ ԱՆԹՆ ԵՐ ՈՒՄ ԼԻՊԻԴ-ՍՊԻՏ ԱԿ ՈՒՑ ՓՈԽԱԶԴ Ե
ՑՈՒԹՅՈՒՆ Ը ԲԱՐՁՐ ՄԱԿ ԱՐԴԱԿ Ի ԱՂՄ ՈՒԿ Ի ԱԶԴ ԵՑ ՈՒԹ ՅՈՒՆԻՑ ՀԵՏ Ո
Մ ելքոն յան Մ.Մ.1, Սահ ակյան Գ.Վ.2, Մանուկ յան Ա.Լ.1, Հուն անյան Լ.Ս.1, Կիրակոսյան Ռ.,Մ.1
1 ԵՊԲՀ, բժշկական քիմիայի ամբ իոն
2ԵՊԲՀ, գիտ ակ ան հետ ազ ոտութ յունն եր ի կենտր ոն, կենսաքիմիական և կենս աֆ իզ իկական հետազ ոտութ յունն եր ի լաբորատ որիա
Բան ալի բառեր՝ աղմուկ, էրիթր ոցիտներ ի թաղ անթն եր, են արու սպիտակ առնետներ ի վրա: Հետազոտութ յունն երի
պիր են: համար արյունը վերցվել է կարդ իոպունկց իայի եղանակով:
In vivo փորձ եր ի ընթ ացք ում առնետն եր ը նախ ապ ես ենթ արկ
Աղմ ուկ ի ազդեց ության պայմանն եր ում փորձ արար ական վել են աղմ ուկ ի 1-ժամյա ազդեցության ը: In vitro փորձեր ում
կենդ անիների տարբեր հյուսվ ածքներ ում մեր կողմ ից կատար ինտ ակտ կենդանիների արյուն ից անջատված էրիթր ոցիտնե
ված նախորդ հետազոտ ությունն երի արդյունքն երը ցույց են րի ստվերն եր ը բաժանվել են մի քանի խմբերի: Խմբերից մե
տվել, որ հակաօքսիդանտ ային համակարգում և լիպիդ ային կը ծառայել է որպ ես ստուգիչ: Մյուս խմբերը ենթ արկվել են
գեր օքս իդացման պրոցեսն երում լուրջ շեղ ումներ են առաջա աղմուկ ի 1-ժամյա ազդեց ության, ինչպ ես մինչև պիր ենի հետ
նում նորմ այից, որոնք ուղեկցվ ում են թաղ անթն եր ի լիպ իդ ային ինկ ուբ ացիայի, այնպես էլ դրանից հետ ո: Ցույց է տրվել, որ
բաղ ադրիչի քան ակակ ան և որակ ակ ան տեղաշարժ եր ով: բարձր հաճախականութ յամբ աղմուկ ի ազդեց ութ յուն ը առա
ջացնում է թաղանթների ներք ին շերտ ի փոփոխութ յունն եր:
Այս հետ ազոտութ յան նպատակն է ֆլյուորեսց ենտ ային Էրիթրոցիտների թաղանթների մածուցիկութ յան և բևեռայ
զոնդ ի՝ պիրեն ի կիր առմամբ բացահայտ ել սպիտակ աղմուկ ի նութ յան ուսումն ասիրութ յունն երի արդյունքն երը բացահ այ
in vivo և in vitro ազդեց ութ յունն եր ը (91դԲ, 20-20000Հց հաճա տել են կենս աթ աղանթն երի ներք ին շերտ ում տեղ ի ուն եցող
խական ութ յամբ) սպիտակ առնետներ ի էրիթր ոցիտ ային թա փոփոխությունն երի ինտ ենսիվութ յան և ուղղվածության
ղանթների և ստվ երների լիպ իդ-սպ իտ ակուց միջմ ոլեկ ուլային կախվածութ յուն ը փորձի պայմաններից: Ընդ որում, համա
փոխ ազդ եց ության վրա: Պիրենը լիպ ոֆ իլ, ոչ իոն ակ ան զոնդ ձայն մեր կողմից կատարված ավելի վաղ հետազոտութ յուն
է, որի կարևոր հատկ ութ յուն ը գրգռվ ած վիճ ակում կյանքի ներ ի արդյուքն երի՝ կենս աթաղանթների արտաքին շերտ ի
կարճ տևողութ յամբ դիմ երն եր առաջացնելու ուն ակութ յունն ֆիզ իկական չափանիշն երի փոփոխությունն երի համ եմ ատ
է: Ամուր կապված լուս արձակող պիր են ի մոն ոմ եր-էքսիմ եր դրանք ավելի քիչ են արտահայտված: Ստացված արդյունք
հարաբերութ յան ինտ ենսիվութ յուն ը իր միջ ավ այրի հոս ուն ու ներ ը վկայում են էրիթրոցիտների թաղանթներում բարձր մա
թյան ցուց անիշն է, ինչպ ես նաև դրա կապման չափոր ոշիչը: կարդ ակի աղմուկ ի ազդեց ության հետևանքով տեղ ի ուն եցող
Ներկ այացվող աշխատանքում սպեկտրաֆլյոո ր ոմետրային լիպ իդ-սպ իտ ակուց փոխազդեց ութ յան փոփոխութ յունն երի
եղան ակ ով ուս ումն ասիրվ ել են էրիթր ոց իտ ային թաղանթների մաս ին: Դրանք կարող են լինել էրիթրոցիտների թաղանթն ե
մածուց իկութ յուն ը, միկր ոմածուց իկ ութ յուն ը, ծայրամ ասային րում մոլեկ ուլային վերակ առուցման հետևանք, որը կար ող է
սպիտակուցն եր ի քանակը և լիպ իդային երկշերտ ում վերջին դրսև որվել ինչպ ես օքսիդատիվ սթրեսի զարգացման, այնպես
ներ իս ընկղմվածության աստիճ անը, ինչպ ես նաև թաղանթ էլ ակուստ իկ ալիքների ուղղակի ազդեց ության հետևանքով:
ներ ի ներքին շերտի բևեռ այնություն ը: Փորձ եր ը կատարվ ել
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 135
SUMMARY
LIPID-PROTEIN INTERACTIONS IN ERYTHROCYTE MEMBRANES OF WHITE RATS AFTER HIGH
LEVEL NOISE ACTION
Melkonyan M.M.1, Sahakyan G. V.2, Manukyan A.L.1, Hunanyan L.S.1, Kirakosyan R.M.1
1 YSMU, Department of Medical Chemistry
2 YSMU, Laboratory of Biochemical and Biophysical Researches, Scientific Research Center
Keywords: noise, erythrocyte membranes, pyrene. brane bilayer and viscosity of erythrocyte membranes and ghosts
of erythrocytes by means of the spectrofluorimetric method have
Our previous investigations revealed significant deviations been studied. Experiments were carried out on white outbreed
from control values in intensity of the lipid peroxidation pro- male rats. Blood was taken by cardiopuncture. During in vivo ex-
cesses and in activity of antioxidant system in different tissues periments the rats preliminary were exposed to 1 hr noise action.
of experimental animals after noise action, accompanied with For in vitro experiments the erythrocyte ghosts obtained from the
the qualitative and quantitative changes in the membranes lipid blood of intact animals were divided into different groups of sam-
components. ples, one of which served as a control. Other samples underwent
to noise action before and after incubation with pyrene. It was
The goal of this investigation is to reveal the effects of the white shown that the high level noise influence leads to changes in
noise action (91 dBA, frequency in the range from 20 to 20,000 the lipid-protein interaction in the inner part of membranes. The
Hz) on the lipid-protein intermolecular interactions in erythrocyte results of fluidity and polarity study of erythrocyte membranes
membranes and erythrocytes ghosts of white rats in vivo and revealed dependence of the intensity and direction of changes in
in vitro experiments, using fluorescent probe pyrene. The most the inner part of membrane on the conditions of the experiments
important characteristic feature of this lipophilic non-ionic probe and were less expressed compared with the changes of the pre-
pyrene is its ability to form short-lived dimers in the excited state. viously described ones for the surface part of membrane. The
The ratio of the monomer to excimer the intensity of the embed- obtained results indicate that the influence of high level noise
ded pyrene when illuminated is the index of fluidity of its environ- causes changes in the lipid-protein interaction which could be the
ment and also of its magnitude of incorporation. Pyrene, being result of molecular reconstruction in the erythrocyte membranes
apolar in nature, is located in the hydrophobic lipid region of the due to both oxidative stress development and direct action of
membrane. The microviscosity, the amount and degree of mem- acoustic waves.
brane proteins submersion in lipids, polarity in depth of mem-
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
136 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
УДК: 615.322:576.3+581
ЦИТОТОКСИЧНОСТЬ ЭКСТРАКТОВ ЛИСТЬЕВ АБРИКОСА
ARMENIACA VULGARIS L. (ROSACEA) IN VITRO
Карапетян Т.Д.1, Анисян Р.М.1, Григорян Р.М.2, Саркисян Н.К.2
1 ЕГМУ, кафедра аналитической химии
2 Институт молекулярной биологии НАН РА
Ключевые слова: Armeniaca Vulgaris L., биологически условиях “in vivo” острой токсичности препаратов при
активные вещества, листья абрикоса обыкновенного, оральном введении их лабораторным животным. Столь
цитотоксичность in vitro. влиятельная организация, как FDA (US Food and Drug
Administration) также приветствует уменьшение в фар-
Введение мацевтике методов тестирования на животных [9].
В современной медицине, несмотря на успехи
В связи со сказанным целью настоящей работы
фармацевтической индустрии в области создании стало определение in vitro цитотоксичности экстрактов,
синтетических лечебных препаратов, лекарства на ос- полученных из листьев абрикоса обыкновенного для
нове растений удерживают важное место в фармако- последующей разработки на их основе фитопрепара-
пее [8,19,20]. Одним из преимуществ лекарственных тов (пищевых добавок).
средств на основе природных биологически активных
соединений растительного происхождения по сравне- Материалы и методы
нию с их синтетическими аналогами является широта Материалом исследования служил водный экс-
терапевтического действия при минимальных побочных
эффектах [2, 7]. тракт листьев абрикоса сорта Еревани (Шалах), со-
бранных за 2009-2012 гг. в Котайcком районе Арме-
В Армении традиционно и издавна культивируется нии с 50 деревьев в период плодоношения. Экстракцию
абрикос обыкновенный (Armeniaca Vulgaris L.), относя- проводили из расчета 100 мл дистиллированной воды
щийся к семейству Rosacea [3]. В литературе имеются на 5 г сухой массы листьев (1:20) путем инкубации на
детальные сведения о биохимическом составе плодов водяной бане (при 50°С) в течение 30 минут при пе-
абрикоса, его диетической и лечебной ценности [16]. риодическом перемешивании. Жидкость охлаждали до
Вместе с тем, имеющаяся информация о содержании комнатной температуры, процеживали в 100 мл мерную
биологически активных веществ в вегетативных орга- колбу через фильтр чтобы отделить частицы листьев и
нах растения, в частности, листьях, служит основанием доводили водой до метки.
считать их также потенциальным источником ценных
биологически активных веществ [5, 6, 15, 14, 1]. Для оценки цитотоксичности экстрактов исполь-
зовали метод исключения витального красителя трипа-
Безусловным требованием при использовании нового синего (Trypan Blue Exclusion Test Cell Viability)
растительного сырья в медицине, а также в составе [18]. Этот метод используют для подсчета числа живых/
пищевых добавок является научное подтверждение мертвых клеток с помощью водного раствора красителя
безопасности и эффективности его [12]. В этой связи трипанового синего. Метод основан на том принципе,
доклиническая оценка токсикологического профиля что краситель не проникает в живые клетки, плазма-
любого нового источника фармакологически активных тическая мембрана которых не повреждена, тогда как
веществ является необходимостью [11]. Согласно зако- мертвые клетки с поврежденной плазматической мем-
нодательству правительства США, а также положени- браной окрашиваются в синий цвет вследствие про-
ям Министерства здравоохранения США в отношении никновения красителя в клетку. Морфология погибшей
использования лабораторных животных в научно-ис- клетки показана на рис. 1.
следовательских, образовательных целях, следует, что
для определения основной цитотоксичности исследуе- Суспензионную линию К-562 (линия клеток хро-
мых веществ надо использовать, где это возможно, “in нической миелоидной лейкемии человека) содержали
vitro”- методы, прежде чем применять методы тестиро- в питательной среде RMPI-1640 (Sigma-Aldrich) с 10%
вания на животных “in vivo” [13,17]. Эти методы рассма- эмбриональной сывороткой крупного рогатого скота
триваются как способ оценки стартовой дозы исследу- (FBS) и стандартной смесью антибиотиков (пенициллин,
емого вещества перед дальнейшим тестированием в стрептомицин, гентамицин). Клетки культивировали в
15 мл стеклянных флаконах при 37°С (по 1 мл клеточ-
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 137
Цитотоксичность экстракта листьев абрикоса для клеток линии K-562 Таблица 1
Концентрация экстракта, Число живых клеток р % от контроля
мкл/мл (среднее ± ошибка
среднего) 100
87,0
Контроль 84,7±9,0 93,5
93,5
20 73,7±2,4 0,17 98,5
94,6
40 79,2±4,4 0,34
60 79,2±7,3 0,29
80 83,5±5,5 0,46
100 80,2±5,3 0,36
ной суспензии на флакон): посевная плотность состав-
ляла 0,5×106 клеток/мл.
Рис. 2 Схематическое изображение метода исключения
витального красителя (Biofiles, 2009)
Рис. 1 Морфология погибшей клетки. Видно пузырение ци- Анализы выполняли в трех-пяти повторностях.
топлазматической мембраны, ядро смещено на периферию Статистическую обработку результатов выполняли по
клетки Стьюденту (one-tail Student’s t-test). Различия считались
достоверными при р<0,05.
В культуру клеток добавляли различные объемы (20,
40, 60, 80 или 100 мкл) экстракта абрикосовых листьев, Результаты и их обсуждение
инкубировали клетки в течение 48 часов, вносили Абрикос, тысячелетиями культивируемый на Ар-
краситель (0,5 мл 0,4% раствора трипанового синего),
оставляли на 5-15 минут и подсчитывали число живых мянском нагорье (в античной древности его называли
клеток в 1 мл питательной среды с помощью гемоцито- Prunus armeniaca, то есть армянская слива),- это заме-
метра - камеры Горяева (рис. 2). Живыми считали клет- чательный на вкус и исключительно полезный фрукт.
ки, цитоплазма которых не окрашивалaсь в течение 3 Абрикос рекомендован во многих лечебных диетах и
минут. В контрольные культуры добавляли 100 мкл/мл применяется в терапии различных заболеваний. Что
растворителя (дистиллированная вода). Схематическое касается листьев этого дерева, то они используются
изображение метода показано на рис. 2 (Biofiles, 2009) ограниченно; в ряде работ рассматриваются антими-
[10]. кробное, антиоксидантное действие и элементный со-
став листьев [15, 14, 1].
Известно применение экстракта абрикосовых ли-
стьев в составе косметических средств [22], для лече-
ния кожных заболеваний: чесотки, экземы, солнечных
ожогов, раздражения кожи и для лечения дифтерии
[4,21]. Листья абрикоса также используют как арома-
тизирующую добавку в черный и зеленый чаи [23].
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
138 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
В настоящей работе был проделан анализ цито-Выживаемость клеток, Как видно из полученных данных, при всех исполь-
токсичности в условиях in vitro (в клеточной культуре)% от контроля зованных концентрациях экстракта (20-100 мкл/мл) чи-
экстракта абрикосовых листьев в качестве доклиниче- сло живых клеток сохраняется неизменным, таким же,
ского исследования безопасности потенциального ле- что и в контроле. Небольшое (на 13%) снижение числа
чебного средства/пищевой добавки. живых клеток при концентрации экстракта 20 мкл/мл
статистически незначимо (р=0,17).
Результаты анализа числа живых клеток в зави-
симости от испытанных концентраций (20-100 мкл/мл) Следовательно, исследованный экстракт в концен-
приведены в табл. 1 и на рис. 3. трациях от 20 до 100 мкл/мл нетоксичен. Таким обра-
зом, водный экстракт листьев абрикоса в условиях in
120 vitro не проявляет какой-либо цитотоксичности.
100 Выводы
В настоящей работе показано, что водный экс-
80
тракт листьев абрикоса не цитотоксичен для культиви-
60 руемых клеток. Этот результат может рассматриваться
как основание для дальнейших исследований с целью
40 создания фитопрепаратов/пищевых добавок из листьев
абрикоса.
20
0
0 20 40 60 80 100
Концентрация настойки, мкл/мл
Рис. 3 Цитотоксичность экстракта листьев абрикоса для кле-
ток линии K-562
Л И Т Е РАТ У РА 12. Huang R., Southall N., Cho M.H., Xia M., Inglese J., Austin C.P. Characterization
of Diversity in Toxicity Mechanism Using in Vitro Cytotoxicity Assays in
1. Карапетян Т.Д., Анисян Р.М., Вардумян Л.Э., Антонян М.Г., Степанян А.С. Quantitative High Throughput Screening //Chem. Res. Toxicol., 2008, V. 21,
Исследование количественного и качественного состава макро- и микроэ- pp. 659-667
лементов в листьях ARMENIACA VULGARIS L.//Журнал “Медицина и качест-
во жизни”. Москва, 2012, N 2, с. 5-7 13. Interagency Research Animal Committee (US). U.S. Government Principles
for Utilization and Care of Vertebrate Animals Used in Testing, Research, and
2. Кукес В.Г. Фитотерапия с основами клинической фармакологии. М.: “Ме- Training. Fed Regist. 1985; 50 (97): ISO 10993
дицина”, 1999, 192 с.
14. Karapetyan T.D., Mirzoyan V.S., Hanisyan R.M., Sahakyan N.Zh. In Vitro
3. Лавренов В.К., Лавренова Г.В. Энциклопедия лекарственных растений на- Antimicrobial Activity of Dried and Fresh Leaf Extracts of Old and Young Apricot
родной медицины //Санкт-Петербург, Издательский Дом “Нева”, 2003, 272 Trees (Prunus Armeniaca) //The New Armenian Medical Journal, 2011, V. 5, N
с. 4, pp. 44-49
4. Ненужное для неучей. “Научное наследство” Амирдовлат Амасиаци //М.: 15. Milosevic T., Milosevic N. Diagnose Apricot Nutritional Status According to Foliar
“Наука” 1990, т. 13, с. 294 Analysis. Plant Soil Environ., 2011, 57: 301-306
5. Полонская А.К. Биопотенциал листьев некоторых плодовых культур в связи 16. Plants Database. United Department of Agriculture. Natural Resources
с перспективами его использования в лечебно-профилактической продук- Conservation Service. Prunus armeniaca L. Apricot. Assessed, 2006
ции //Лiкарськи рослини: традициii та перспективи дослiджень: Мат. Мiж-
нар. наук. конф., присвяч. 90-рiччю Дослiдноi станцii лiкарських рослин 17. Public Health Service (PHS) (US). Public Health Service Policy on Humane
УААН. Березоточа, К. 2006, с. 325-329 Care and Use of Laboratory Animals. Office of Laboratory Animal Welfare.
Washington: National Institutes of Health, 2002
6. Полонская А.К., Ежов В.Н., Корнильев Г.В., Гребенникова О.А. Биологи-
чески активные вещества листьев некоторых плодовых культур в связи с 18. Strober W. Trypan Blue Exclusion Test of Cell Viability //Curr. Protoc Immunol.
перспективой их использования в пищевых продуктах // Биология, химия. 1997; A 3B. URL: http://www.scribd.com/doc/6909835/Trypan-Blue-Exclusion-
2007, т. 20(59), N 3, с. 122-127 Test-of-Cell-Viability
7. Ревазова Л.В. Основы фитотерапии //Ереван, 2005, 92 с. 19. Tiwari S. Plants: a Rich Source of Herbal Medicine. J. Nat. Prod., 2008: 27-35
8. Рыжкова Н.П., Пикунов Е.Ю. Лекарственные растения от А до Я. Феникс, 20. Wood M. The Book of Herbal Wisdom: Using Plants as Medicines. North Atlantic
2006, 416 с. Books, 1997
9. BioCentury. 2005. The Bernstein Report on Biobusiness, 2005, Sep. 5, A10- 21. Yeung H-C. Handbook of Chinese Herbs and Formulas Institute of Chinese
A12 Medicine, Los Angeles //The American Society for Nutritional Sciences J. Nutr.–
10. Biofiles Centrifugation. Cell Viability and Proliferation // BioFiles-2009, V. 6, N 2004.– Vol.134.– P.1105-1109.
22. http://www.makingcosmetics.com/Apricot-Leaves-Extract-p827.html. Apricot
5, pp. 17-21 Leaves Extract
11. Gasparyan G.H., Grigoryan R.M., Sarkisyan N.K., Babayan N.S., Poghosyan 23. www.wisegeek.com/what-is-apricot-tea.htm. What Is Apricot Tea?
D.A., Hovhannisyan G.G., Aroutiounian R.M. Alternative in Vitro Toxicology: the
Present and Future in Armenia//The New Armenian Medical Journal, 2009, V.
3, N 2, pp. 49-57
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 139
ԱՄՓՈՓՈՒՄ
ԾԻՐԱՆ ԵՆՈՒ ՏԵՐԵՎՆ ԵՐ Ի ARMENIACAE VULGARIS L. (ROSACEA) ՀԱՆ ՈՒԿ Ի ՑԻՏ ՈՏՈՔՍ ԻԿՈՒ
ԹՅՈՒՆԸ IN VITRO
Կարապ ետյան Թ.Դ.1, Հանիսյան Ռ.Մ 1., Գրիգոր յան Ռ.Մ.2, Սարգս յան Ն.Կ.2
1 ԵՊ ԲՀ, անալիտիկ քիմիայի ամբիոն
2 ՀՀ ԳԱԱ մոլեկ ուլային կենս աբանութ յան ինստիտուտ
Ներկ ա աշխատանք ում կատ արված է Երև անի շալախ տե բջիջներ ը ինկ ուբ ացվ ել են 48 ժամ, ապա ներդրվ ել է գուն ա
սակի՝ որպ ես սննդային հավելման անվտանգ բուժ ամիջ ոց ի նյութ ը (0,5մլ 0,4%-ան ոց տրիպ անային կապ ույտ ի լուծ ույթ)՝
ներ ուժ ուն եց ող, արդ են իսկ ընդ ունվ ած բաղադր ատ արր ի՝ ծի թողն ելով 5-15 րոպ ե: Հեմ ոց իտ ոմ ետր ով (Գորյաև ի խուց) 1մլ
րանեն ու տերևն երի հանուկ ի ցիտոտոքս իկ ութ յան վերլուծ ու սննդ ային միջավ այր ում հաշվվ ել է կենդ ան ի բջիջն երի թիվ ը:
թյուն ը in vitro (բջջ ային կուլտ ուրաց ում): Ստուգ իչ կուլտ ուրան եր ում ավելացվ ել են 100 մկլ/մլ լուծ իչ
(թորած ջուր):
Հանուկն երի ցիտ ոտ ոքս իկ ութ յուն ը գնահատելու հա
մար օգտագործվ ել է տրիպ անային կապ ույտի (Trypan Blue Հետ ազոտ ելի հանուկ ը 20-100 մկլ/մլ կոնցենտրաց իանե
Exelusion Test Cell Viability) բացառման մեթ ոդը: Սուսպ ենզ իոն րում թուն ավ որ չէ կենդ ան ի բջիջն եր ի համ ար:
K-526 գիծ ը պահվ ել է RMPI – 1640 (Sigma-Aldrich) սննդ ային
միջ ավայր ում եղջ յուր ավ որ անասուն ի (FBS) 10%-անոց սաղմ Այսպիսով, ծիր անենու տերևների ջրային հանուկ ը in vitro
նային շիճ ուկ ի և հակ աբիոտիկն երի (պենից իլին, ստեպտոմի չի ցուց աբ եր ում թուն այնութ յուն: Այս արդյունք ը կար ող է հիմք
ցին, գենտ ամից ին) ստանդ արտ խառնուրդ ի հետ: լին ել հետագա հետ ազոտութ յունն եր ի համ ար՝ ծիրան են ու
տերևն երից նոր ֆիտ ոպ ատրաստ ուկն եր, սննդ ային հավ ելում
Բջջ ային կուլտ ուրային ավելացվել է ծիր ան ենու տերև ներ ստանալու նպատ ակով:
ների հան ուկ ի տարբ եր ծավալներ (20, 40, 60, 80, 100 մկլ.)
SUMMARY
ARMENIACA VULGARIS L. (ROSACEA) APRICOT LEAVES EXTRACTS CYTOTOXICITY IN VITRO
Karapetyan T.D.1, Hanisyan R.M.1, Grigoryan R.М.2, Sarkisyan N.К.2
1 YSMU, Department of Analytical Chemistry
2 Institute of Molecular Biology of Armenian National Academy of Sciences, Yerevan, Armenia
In this work the cytotoxicity analysis in vitro (in the cell culture) cot leaves extracts were added in the culture, then the cells were
extracts of apricot leaves (Armeniaca Vulgaris L. (Rosacea) of incubated for 48 hours, the dye (0,5 ml of 0,4% solution of trypan
Erevani cultivar was carried out as a generally accepted compo- blue) was added, left for 5-15 minutes and the number of bio-
nent of pre-clinical research of potential therapeutic agent/food plasts in 1 ml of nutrient medium was calculated with the help
additive safety. of hemocytometer (Gorjajev’s chamber). 100 mcl/ml of solvent
(distilled water) was added in the control cultures. The investi-
To estimate the extracts cytotoxicity, the method of exception gated extract in 20 to 100 mcl/ml concentrations is not toxic for
of vital dye trypan blue (Trypan Blue Exclusion Test Cell Viability) the cultivated cells.
was used. Suspension culture К-562 (chronical myeloid leuke-
mia of human being) was kept in the nutrient medium RMPI-1640 Thus, the water extract of apricot leaves does not display any
(Sigma-Aldrich) with 10% embryonic serum of cattle (FBS) and cytotoxicity in vitro. This result could be considered as the basis
standard mixture of antibiotics (penicillin, streptomycin, gen- for the further research to create phytomedications/food additive
tamicin). from apricot leaves.
Different volumes (20, 40, 60, 80 and 100 microliter) of apri-
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
140 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
ՀՏԴ. 615.31
Հ ԱՅԱՍՏԱՆԻ ՏԱՐԲԵՐ ՄԱՐԶԵՐՈՒՄ ՄՇԱԿՎ ՈՂ ԾԻՐԱՆԵՆԻՆԵՐ ԻՑ
ՄԹԵՐՎԱԾ ԿԱՄԵԴՆԵՐ Ի (GUMMI ARMENIACEAE) ՀԱՆՔԱՅԻՆ
ԿԱԶՄ Ի ՈՒՍ ՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒՄԸ ՋԵՐՄԱԷՄ ԻՍ ԻՈՆ ՄԵԹՈԴՈՎ
Չիչոյան Ն.Բ.
ԵՊԲՀ, ֆարմ ակ ոգն ոզ իայի և բուս աբան ութ յան ամբ իոն
Բ անալի բառեր` ծիրանենու կամեդ, մակր ոտ արր, միկ գասիքի հանք ային կազմ ի ուս ումն աս իր ում ը:
րոտ արր, ջերմ ային էմիս իոն մեթ ոդ: Հետևելով ֆարմ ակ ոգն ոզ իայի բնագ ավ առ ում վե
Ն եր ածութ յուն րոհիշյալ բնույթի հետազոտությունն եր ում միջ ազգային
Միկրոտ արրերը կարև որ դեր են կատարում կեն գիտ ական մտք ի ձեռքբ եր ումն եր ին՝ ձեռն ամ ուխ եղանք
հայր ենակ ան ծագման բուս ական արգասիքի` ծիր ան ե
սաբան որեն ակտ իվ նյութ եր ի կենս ած ագմ ան մեջ: Հաս նու կամեդ ի (gummi armeniaceae) մեջ մակրոտ արր եր ի
տատված է, որ բուս ական օրգ անիզմն եր ը մակր ոտար և միկրոտ արրերի ուս ումն աս իրութ յանը:
րերի և միկր ոտ արրերի լավագույն կուտ ակողն եր են:
Բույս երում հայտնաբ երվ ել են բազմաթիվ քիմիական Աշխ ատանքի նպատակը
միկր ոտ արր եր, որոնք մասնակց ում են կենդ անի օրգա Հաշվ ի առն ելով վերոհ իշ յալը և այն, որ բույս եր ի
նիզմում ընթ աց ող կենս աք իմիական և ֆիզիոլոգ իական
կարևոր գործ ընթ ացներ ի: և բուս ակ ան արգ աս իքն երի բաղ ադրութ յան, մասնա
վորապ ես հանքային կազմ ի վրա որոշ ակիորեն ազդող
Ն երկայումս շրջ ապ ատող միջ ավ այր ի աղտ ոտված ու տեղ անք ի աշխ արհագր ական դիրք ը, բնակլիմ այակ ան
թյան տեխնածին գործոնների ազդեցութ յամբ պայմ ան ա և բնապահպ անակ ան գործ ոնն երը՝ հետազոտ ության
վորվ ած՝ տես ակ ան և գործն ակ ան հետաքրքր ություն նպատակը դարձավ Հայաստանի տարբեր շրջաններ ում
ուն ի դեղաբույսեր ում և բուս ակ ան ծագման արգ ասիք մշակվ ող ծիրան են իներից (Armeniaca vulgaris Lam.)
ներում մակր ոտարր եր ի և միկր ոտարրեր ի, այդ թվում և մթերվ ած կամեդն երի (gummi armeniaceae) հանքային
մարդու համ ար չափազ անց վտանգավոր ծանր մետաղ կազմ ի ուս ումն աս իր ում ը:
ների համակողմանի ուսումնասիրությունը [16, 23]:
Ուս ումն ասիր ութ յան նպատ ակը միաժաման ակ
Հետ ազոտական աշխատանքներ ում սկս ել են առա դարձավ ծիր անենու կամ եդն եր ի պոտ ենց իալ օգտակա
վել կարև որ ել շրջ ապատող միջավայր ի և բնապ ահպա րութ յան գնահ ատումը՝ որպես սննդ ային հավ ելում և դե
նական գործ ոնն եր ի ազդեց ություն ը դեղ աբույս երում և ղաձև երի համար որպ ես բնակ ան ծագմ ան դեղ ահումք:
բուս ակ ան ծագման արգ ասիքն երում (յուղեր, խեժեր,
կամ եդն եր և այլն) պարուն ակվող մակր ոտարր երի, միկ Նյութ ը և մեթ ոդներ ը
րոտարր եր ի և ուլտր ամիկր ոտ արր եր ի կուտ ակման դի Հետազոտ ութ յան նյութ եր ը եղել են 2010-2011թթ.
նամիկ այի վրա [11, 19]:
Հայաստանի տարբեր շրջաններ ում (Ար ագածոտն` Աշ
Մ եծ է հանք ային տարրերի դեր ը բույս երի գոյատև տարակ, Արմ ավիր՝ Տանձ ուտ, Վայոց ձոր` Չիվ ա, Կո
ման և նյութ ափ ոխանակ ութ յան գործում: Բնապահպա տայք՝ Արզնի) մշակվ ող ծիրան ենին երից (Armeniaca
նակ ան տես անկ յուն ից միջ ավ այրի քիմ իական կազմ ը vulgaris Lam.) մթերվ ած կամ եդն երի օդաչոր հումք եր ի
ազդեց ութ յուն ունի ոչ միայն բույսեր ի, բուս ակ ան հա նմուշն եր ը:
մակցութ յունն եր ի` ֆիտոց ենոզների, այլև բուս ակ ան
արգ աս իքն եր ի ձևավ որմ ան վրա: Հումք ային նմուշն եր ը մանր ացվ ել և մաղվ ել են
1-3մմ տրամագծ ով մաղ երով: Նմուշն եր ի հանքային
Հ այտնի է, որ մակրոտ արրերը և միկրոտ արրերը, կազմի հանրագ ում արը որոշվ ել է 450-500°C պայման
որոնք բույս եր ի և բուս ակ ան ծագման արգ ասիքն երի ներ ում մուֆ ելային վառ ար անում մոխրացում ից հետ ո`
կազմ ում են, առաջնային և երկր որդ ային մետ աբոլիտ համաձ այն XI ՊՖ-ի [10]:
ների հետ մեկտ եղ իրենց լուրջ ներգործ ութ յունն են ու
նենում վերջ ինն եր իս կենս աբ անական ակտիվ ութ յան և Մոխրային զանգվ ածներ ում հանք ային տարր եր ի`
սննդ ային արժ եք ի վրա [8, 9, 22, 24]: Հետևաբ ար այս մակրոտարր երի և միկր ոտ արր եր ի սկրին ինգ ային որո
տես անկ յուն ից հրատապ է դառն ում բժշկադ եղ ագիտ ա շում ը իրակ անացվել է ՀՀ Գիտութ յունն երի ազգային
կան տեսանկյուն ից հեռ անկ արային համարվող յուր ա ակադ եմ իայի Երկրաբ ան ական գիտ ութ յունն երի ինստ ի
քանչյուր բուս ակ ան հումք ի և բուս ական ծագմ ան ար տուտ ում, ДФС-8 սարք ով, ջերմաէմիս իոն սպեկտր վեր
լուծ ության մեթոդով [4]:
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 141
Մեթոդը հետազոտվող նյութի քիմիական կազ ծոտն ից (Աշտ արակ) և Արմ ավ իր ից (Տանձ ուտ) մթերվ ած
մի վերլուծ ության ֆիզ իկ ակ ան մեթ ոդ է, որը հիմնված հումք ի փորձ անմուշն եր ում: Վերջ ինս վկայում է ոչ միայն
է ատոմների լուս արձ ակմ ան և կլանման սպեկտրն եր ի կամեդի` կալց իում կուտ ակելու ուն ակ ութ յան, այլև այս
վերլուծ ութ յան վրա [12, 15]: շրջ անն եր ի հող եր ի` կալց իում ով հագ եցվ ած ության և
ոռոգող ջրեր ի կոշտ ութ յան մասին: Եվ վերջապ ես, ար
Ատոմն երի լուս ապ ատկեր ում յուր աքանչյուր ձան ագրվ ած այս փաստ ը կար ելի է բաց ատրել այս մար
սպեկտր ի գիծ ը բնութ ագրվ ել է ալիք ի երկ ար ութ յամբ զերի տարեկ ան տեղումն եր ի քան ակ ով (342-651 մմ):
(γ), որը չափվում է անգստրեմով` Å-ով 1Å = 10-8 սմ, և Իսկ այնտ եղ, որտ եղ տեղ ումն եր ի քանակ ը տարեկ ան
ինտ ենս իվութ յամբ: Ինչպ ես ալիք ի երկ ար ութ յուն ը, այն գեր ազ անց ում է 500 մմ-ը, կալց իում ի տար եկ ան կոր ուս
պես էլ ճառագ այթում ը որոշվ ել է ատոմային համ ակար տը կազմում է 55 գ/մ2, և մոտ ավորապ ես այդքան կալ
գի հատկ ութ յունն եր ով [4]: ցիում հող ից անցնում է բուս ական օրգ անիզմ [1]:
Տարրեր ի կոնց ենտրացիայի գործ ակիցը որոշվ ել է Հարկ է նշել, որ ի տարբերութ յուն մյուս մարզ ե
մոխր ում տարրերի միջ ին պարուն ակ ութ յան համ եմ ատ` րից մթերված հումք երի՝ մագն եզ իում ի համ եմ ատաբար
ըստ Ս. Մ. Տկալիչի (1969) [21]: բարձր պար ունակ ութ յուն (4,5 %) գրանցվ եց Արմավ ի
րից մթերվ ած հումք ում: Հետազոտված նմուշն երում
Վ երլուծ ութ յան արդյունքն եր ը ենթարկվել են մա կալցիում ի և մագն եզ իում ի հայտնաբ երվ ած հսկ այական
թեմ ատիկակ ան մշակմ ան` ըստ տարբ եր ակային վիճա քան ակն եր ը միանգ ամ այն հնարավորութ յուն են տալիս
կագրութ յան: եզրակ ացն ելու, որ Հայաստ անում մշակվ ող ծիր ան ենի
ներ ի կամ եդն երը կար ելի է առաջադր ել որպ ես կենսա
Արդ յունքներ ը և վերլուծ ութ յուն ը բանակ ան կարև որ նշան ակ ութ յուն ուն եց ող կալց իում
Ջ երմ աէմիսիոն սպեկտրային վերլուծ ութ յան մե և մագն եզիում տարրեր ի հումք ային աղբյուր` մի շարք
հիվ անդութ յունն եր բուժ ելու և կանխ արգ ելելու նպա
թոդով հետազոտված վերոհիշյալ նմուշն եր ի հանքային տակով: Մասնավ որապ ես հայտնի է, որ նորմայում կալ
կազմ ի ուս ումն աս իրութ յան արդյունքն երը ցույց տվե ցիում ի ներբջջ ային խտութ յուն ը չափ ազանց կարևոր է
ցին, որ բոլոր նմուշն երում առկ ա են մակրոտ արր եր, արյան մակարդելիութ յան համար [25]: Իսկ սննդ ակար
միկր ոտ արր եր, ուլտր ամ իկր ոտ արրեր, այդ թվում և գում կալցիում ի անբ ավ ար ար ութ յուն ը հանգ եցն ում է
էսենցիալ (Na, Ca, Mg, Cu, Fe) և պայման ական էսեն ոսկր աքայք այմ ան (օստ եոպորոզ ի) առաջացման ը [27]:
ցիալ (Ni, Ti, V) տարրեր [2]:
Միաժամանակ մյուս հանք ային տարրերի (պղինձ,
Ստ ացված տվյալներ ի համ աձ այն՝ հումք ի մեջ երկ աթ, մանգ ան) առկ այութ յուն ը հումք ում կալց իում ի
ընդհ ան ուր առմամբ ըստ մարզ եր ի առկ ա է 11-13 քի հետ մեկտեղ կնպ աստ են ատամն աբ ուժ ական պրակտի
միական տարր: Նման ցուցան իշը, ըստ էության, պայմ ա կայում որպ ես դեղ ամիջ ոց ի կիր առմ ան` էմալի մակեր ե
նավ որված է ДФС -8 սարքի ջերմ աստ իճ ան ային (4000- սը դեմ ին եր ալիզ աց իայից պաշտպանելու նպատակով
47000 C) հնար ավ որ ութ յամբ, որը չի կարող ապահ ով ել [26, 28]:
որոշ տարրեր ի (օր ին ակ՝ W, Nb, Ta, Os և այլն) անջ ա
տումը, որն էլ կբարձր ացն եր լուս ագծ ի զգայուն ութ յուն ը Այս տարր երի համադրում ը կար ող է ունեն ալ բու
[15]: ժական, պաշտպանակ ան և կանխ արգ ելող նշանակ ու
թյուն ատամնաբ ուժ ութ յան մեջ, և կարելի է կիր առ ել որ
Ջերմ աէմիս իոն լուս աչափակ ան վերլուծ ութ յու պես դեղ անյութ` ատամի մածուկն եր ի պատրաստման
նը ցույց տվեց, որ բոլոր նմուշն եր ում հայտնաբ երվ ած մեջ [26, 28]:
տարրեր ից 3-ը մակր ոտարրեր են (Na, Ca, Mg), որոնք
կազմում են մոխր ի գեր ակշիռ զանգվ ած ը, 5-ը՝ միկրո Ներկ այումս բուս ակ ան հումք երի և նրանց պատ
տարրեր (Cu, Mn, Fe, Al, Si), 2-ը՝ ուլտր ամ իկր ոտ արր եր րաստուկն եր ի հանք ային կազմ ի ուումն աս իր ութ յան մեջ
(V, Ti): չափ ազանց կարև որ է սահմ անվ ած թույլատր ելի խտու
թյան (ՍԹԽ) սահմ անն եր ում d-մետ աղներ հանդիս աց ող
Ուս ումն աս իրութ յան արդյունքում հումք ի բոլոր միկր ոտ արր եր ի հայտնաբ եր ում ը: Այդ միկր ոտ արրերի
նմուշն եր ում, ինչպ ես սպաս ելի էր, հայտնաբերվ եց ին մեծ մաս ը մտն ում է կենս աբ ան ակ ան կատալիզ ատորն ե
մեծ քանակութ յամբ կալց իում, մագն եզ իում, որոնց քա րի՝ ֆերմենտն եր ի մեջ: Մասն ավ որ ապ ես Mn-ը 12 ֆեր
նակակ ան պար ուն ակ ութ յուններ ը միանգ ամայն հաս մենտն երի կազմ ում է, Cu-ը՝ 30, Fe-ը՝ 70: Այս տարրերի
տատում են կամ եդն եր ի, մասն ավ որ ապ ես ծիր անենու բացակ այութ յուն ը կենդ ան ի օրգ ան իզմ ի գոյատևման
կամեդ ի բաղ ադրութ յան մեջ շաքար ակամ եդ ա թթուն ե խնդ իր է ստեղծում, քանի որ ընկնում է ֆերմ ենտների
րի կամ ալդոբ իուր ոնաթթուն երի կալցիում ական և մագ ակտ իվ ութ յուն ը:
նեզ իում ակ ան աղերի առկ այութ յան մաս ին:
Կ ալց իում ի առավելագույն քանակներ արձանագր
վեց ին (համապ ատասխ ան աբ ար՝ 42% և 45%) Արագ ա
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
142 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
Ինչպ ես ցույց տվեց ին հետ ազոտության արդյունք են նաև մարդ ու համար վնաս ակար ծանր մետ աղներ,
ները, ծիր ան են ու կամեդը կարող է դառնալ վեր ոհ իշյալ որոնց քանակակ ան պարուն ակ ութ յուն ը գեր ազանցա
տարր եր ի, ինչպ ես նաև կենս ակ անորեն կարևոր մոլիբ պես պայմանավորվ ած է բույս ի բնակ ավ այր ով և բնա
դեն ի և նիկ ելի կրող ը: պահպ անակ ան, անթրոպ ոգ են մի շարք գործ ոններ ով:
Էս ենց իալ մանր ատարրեր ից հումք ի բոլոր նմուշ Այս տեսանկ յուն ից, արձանագրվ եց ին չափազանց
ներ ում, բաց առ ությամբ Եղեգն աձ որ ի (Չիվա), հայտ հետաքրքիր տվյալներ, որոնք հանգեցր ին ծիր ան են ու
նաբ երվ եց մանգ ան: Ընդ որում, առավելագ ույն քան ակ կամ եդ ի բնապ ահպ անական մաքրութ յան խնդրին՝ ան
գրանցվ եց (0,0056%) Արմավիրում: կախ կենս ոլորտ ի աղտոտված ություն ից: Հետ ազոտվող
բոլոր նմուշն երում չհայտնաբերվ եց ին կապ արի քանակ
Հայտնի է, որ ի տարբեր ութ յուն այլ մանր ատ ար ներ: Մինչդ եռ, եվր ոպ ական դիր եկտ իվներ ի համաձայն
րեր ի՝ մոլիբդ են ը բույս ի համար անհ րաժ եշտ է անն շան (E414 ACACIA GUM- EU Specification- Directive 98/86/
քանակն եր ով: Մոլիբդ են ը երկ աթ ի հետ միասին մտն ում EC), գումիարաբիկի բնապ ահպ անակ ան մաքր ութ յան
է նիտր ատ ռեդուկտ ազա ֆերմ ենտ ի կազմի մեջ, ամրա գնահատում ը կատ արվել է ըստ կապարի պարուն ակու
կայում է մոլեկ ուլային ազոտ ը և մասնակց ում է բույս ե թյան` (Pb)-20 մգ/կգ-ից ոչ ավելի:
րում վիտ ամին ային փոխանակութ յանը [13]:
Ստանդ արտ ավորմ ան միջ ազգ ային համակ արգ ում
Մեր ստաց ած արդյունքն եր ի համաձայն՝ մոլիբդ են (E414 ACACIA GUM- EU Specification- Directive 98/86/
հայտն աբ երվ եց միայն Եղեգն աձ որ ից (Չիվա) (0,013%) և EC) ծիր ան են ու կամեդին համարժ եք արաբ ակ ան կամե
Կոտայքից (Ար զն ի) (0,0032%) մթերվ ած հումք երում: Եվ դի (gummi arabicae) համար որակի թվային ցուց անիշ
ինչպ ես երև ում է քանակակ ան ցուց անիշն երից, Եղեգ ներ են նաև որոշ տարրեր ի (արս են 3 մգ/կգ-ից ոչ ավե
նաձոր ից մթերված հումք ում մոլիբդ են ի քան ակը գրեթ ե լի, կադմիում` 1 մգ/կգ-ից ոչ ավելի) և ծանր մետ աղներ ի
10 անգ ամ ավելի է, քան Արզն իից մթերված հումքում: (Pb-20մգ/կգ-ից ոչ ավելի) սահմ անված քանակները:
Նիկ ելի քան ակն եր հայտնաբերվ եց ին Արմ ավ իր ից մթեր
ված հումք ի նմուշն երում: Ուշ ագրավ էր այն փաստը, որ Մեր հետ ազոտ ութ յունն եր ում համ եմ ատ ական
միայն Աշտարակ ից մթերվ ած հումք ում հայտնաբերվ եց նմուշ ծառ այող գումիարաբիկ ի (E414 ACACIA GUM)
ցիրկոն իում մանր ատարրը (0,0018 %): մոխրի (5,23 %) մեջ հայտն աբերվ եց 0,0042% կապար,
որը չգեր ազանց եց СанПиН Рф 2.3.2 1078-01-ում կա
Մն ացած միկր ոտարրեր ը որակապ ես առկա էին նոնակ արգված թույլատրելի խտութ յան սահմ ան ը
բոլոր 4 մարզ եր ից մթերվ ած հումք եր ում, պարզապ ես (ՍԹԽ` ոչ ավելի, քան 0,3-1,0) [20]:
տարբ երվ ում էին քան ակապես, որը բնակ անաբար
բաց ատրվում էր բնակլիմ այական առանձնահ ատկու Այսպ իս ով, բոլոր 4 մարզ եր ի նմուշն եր ում հայտնա
թյունն եր ով: Բոլոր նմուշն երում գրանցվ եցին ալյում ին ի բերվ ած ծանր մետ աղների (Fe, Cu, Mo, Mn, Ni, Pb, V, Ti)
ու վանադ իում ի վիճակագրոր են փոքր-ին չ տարբերվ ող քան ակն եր ը համ եմատելով СанПиН Рф 2.3.2 1078-01-
քանակն եր: Հաստատված է, որ ալյում ինը բարձր աց ոմ կանոն ակարգված սահման ային թույլատր ելի խտու
նում է բույս երի դիմադրող ական ութ յուն ը արտ աքին թյան (ՍԹԽ) ցուց ան իշն երի (Fe< 50մգ/կգ, Cu<10մգ/կգ,
միջ ավ այրի անբ արենպ աստ գործ ոններ ի (չոր ութ յուն, Mo<1 մգ/կգ, Mn<12մգ/կգ, Ni< 0.5մգ/կգ) հետ՝ կարելի
ջերմաստիճ ան ի կտրուկ անկում, հող ի աղայնութ յուն և է տարանջատել մարզ երը` ըստ տեխնած ին և բնակ ան
այլն) նկատմամբ: աշխ արհ ագր աքիմ իական բնութ ագրերի [20]:
Ընդ որում, ալյումին ի առավելագույն քանակ (0,75 Վերլուծ ութ յան արդ յունքն երը փաստ ում են, որ Հա
%) գրանցվ եց Աշտարակից մթերվ ած նմուշն երում, իսկ յաստանի ծիր անեն իներ ի կամ եդն երը այնպ իսի կարևոր
նվազագ ույն քանակ` Եղեգնաձոր ի նմուշն եր ում (0,1 տարր երի կրողներ են, ինչպ իս իք են պղինձը, մանգ ա
%): Իսկ Արմ ավ իրում, ի տարբ երութ յուն մյուս մարզե նը, երկ աթը, ինչպ ես նաև կենս ակ ան որեն անհրաժեշտ
րի, գրանցվեց նաև տիտանի առավելագ ույն քանակ մոլիբդ են ը, նիկ ելը: Այսպ ես օրին ակ` ՍԹԽ-ի ցուց ան ի
(0,042%): շի սահմ անն եր ում երկ աթ ի բարձր պարուն ակ ութ յուն
(65,29±2,09 մգ/կգ) գրանցվեց Արագ ած ոտն ից մթեր
Նշված բոլոր մարզեր ից մթերվ ած հումք երում ված նմուշն երի մոխր ային զանգված ում:
գրանցվեց նաև պղնձի նվազագույն քանակ ութ յուն, որը
բնակլիմ այական և անթ րոպոգ են գործ ոններից անկախ՝ Հայտնի է, որ բույս եր ում ընթ աց ող նյութ ափ ոխ ա
փաստում է ծիրանեն ու կամ եդի` պղինձ կուտ ակելու ու նակ ութ յան մեջ Fe և Mn տարր եր ը փոխ ադարձաբ ար
նակ ութ յան մաս ին: Ինչպես հայտնի է, աղտոտված կեն միմյանց կապված են, և այդ փոխհարաբ եր ութ յունն
սոլորտ ի համընդհ անուր խնդ իրն այս օր պահանջ ում է ուն ի ֆիզ իոլոգ իական կարևոր նշան ակութ յուն: Բույ
դեղ աբուս ակ ան հումք ի բնապահպանական մաքրու սի նորմալ զարգացման համար այդ հարաբեր ութ յուն ը
թյան գնահ ատ ում, քանի որ բույս եր ում կուտակվ ում պետք է լին ի 1,5-2,5 [14, 17]: Այս օրին աչափ ություն ը
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 143
Աղ յուսակ 1
Տարրեր ի պար ուն ակութ յուն ը (մգ/կգ) ծիր անենու կամ եդ ի (gummi armeniaceae) մոխր ի մեջ` ըստ մարզ եր ի
Մարզ Արագածոտն Արմավ իր Վայոց ձոր Կ ոտայք
Տարր
% մգ/կգ % մգ/կգ % մգ/կգ % մգ/կգ
Na* 1,3 653±6,67 0,18 97,17±1,42 – –– –
Ca* 42,0 20990±1317 45 21200±81,66 – 21002±68,44 – 21120±92,03
Mg* 2,45 1225±1,66 4,5 2382±5,83 2,4 1324±0,84 3,2 1286±0,2732
Fe* 0,13 65,29±2,09 0,1 53,14±1,77 0,01 5,511±0,05 0,013 5,229±0,02
Cu* 0,0042 2,116±0,02 0,042 22,2±0,07 0,00056 0,3037±0,02 0,00075 0,3011±0,004
Mo* – – – – 0,013 7,176±0,001 0,0032 1,284±0,004
Mn* 0,0024 1,204±0,02 0,0056 2,954±0,04 - - 0,0024 0,9607±0,01
Al 0,75 374,9±1,79 0,42 222,7±0,97 0,1 55,27±0,26 0,13 52,28±0,04
Si** 1,75 875,3±4,44 1,3 688,9±0,91 1,0 552,3±1,85 1,3 522,4±0,27
V** 0,0056 2,791±0,08 0,0056 2,951±0,04 0,0032 1,763±0,002 0,0042 1,681±0,01
TI** 0,018 9,01±0,03 0,042 22,19±0,07 0,0018 0,9954±0,00 0,0032 1,272±0,01
Ni** – – 0,001 0,5453±0,05 – – – –
Zr 0,0018 0,9129±0,05 – – – –– –
Pb – –– – 0,0026 – – –
*- էսենց իալ տարրեր, **- պայմանակ ան էսենց իալ տարր եր:
Աղյուսակ 2
Հայաստ անի 4 մարզ եր ում մշակվ ող ծիր անենիներ ից (gummi armeniaceae) մթերվ ած կամեդն եր ի նմուշն եր ում պար ուն ակվ ող
մակրոտ արրերի և միկր ոտարր եր ի քան ակ ակ ան պարուն ակ ութ յան նվազմ ան շարք ը
Ար ագածոտն Ca>Mg>Si>Na>Al>Fe>Ti>V>Cu>Mn>Zr
Արմավիր Ca>Mg>Si>Al> Na> Fe>Cu>Ti> Mn>V>Ni
Վայոց ձոր
Կոտ այք Ca>Mg>Si>Al>Na>Mo>Fe>V>Ti>Cu
Ca>Mg>Si>Al>Na>Fe>V>Mo>Ti>Mn>Cu
կիրառելով բուս ական արգ աս իք ի` կամ եդի դեպքում՝ րը ՍԹԽ-ի սահմ անն եր ում են: Մոլիբդ են հայտնաբերվ եց
ստացանք հետևյալը. Արագածոտն ի մարզ ում Fe/Mn միայն Վայոց ձոր ից և Կոտայքից մթերվ ած նմուշն երում:
փոխհ ար աբ երութ յուն ը կազմեց 54,2, Արմավ իր ի մար Հայտնաբ երվ ած քան ակն երն այս դեպքում ՍԹԽ-ի սահ
զից մթերվ ած հումք ի դեպք ում` 17,9, Կոտ այքի հումք ի մանն եր ում են (0,2-5մգ/կգ), թեև Վայոց ձոր ի նմուշ ում
նմուշ ում` 5,45, իսկ Վայոց ձոր ում ընդհ անրապ ես չգոր հայտն աբ երվ ած քան ակ ը մոտ 5 անգ ամ գեր ազ անց ում
ծեց այս օրին աչափ ություն ը, քան ի որ մոխրի մեջ ման է Կոտ այքից մթերվ ած նմուշն եր ում մոլիբդ են ի քանա
գան չհայտնաբերվ եց: կութ յան ը:
Նշված 3 մարզերում այս հար աբերակց ության գե Նիկ ել հայտնաբերվ եց միայն Արմ ավիրի հումք ային
րազ անց ող ցուց անիշ ը վկայում է հող ի մեջ մանգ ան ի հա նմուշն երում:
մեմ ատ երկ աթ ի բարձր քան ակ ութ յան և, առհաս արակ,
կամեդի` երկ աթ կուտ ակելու ուն ակ ութ յան մաս ին: Իսկ Ուշ ագրավ էր այն փաստը, որ բոլոր նմուշն երում
Վայոց ձոր ում մանգ ան ի բացակայութ յուն ը փաստ ում է գրանցվ եց ին տիտան և վան ադիում պայման ական
դեպ ի բույս ը, հետևաբ ար նաև արտ ահոսուկ ի մեջ ման էսենց իալ տարր եր ը: Թեև տիտ անը դասվ ում է բնության
գան ի անց նելու գործ ընթ ացի խանգ արման մասին: մեջ առավել տար ածվ ած տարր եր ի շարք ին, այն ուամ ե
նայն իվ այն բույս ի համ ար անփ ոխ արին ելի տարրերից
Պղնձի զգալի քանակներ (22,2±0,07 մգ/կգ) հայտ մեկ ը չէ: Տիտանը ուժ եղ վեր ակ անգն իչ է, և հնարավոր է,
նաբ երվ եց ին Արմավ իր ից մթերվ ած նմուշն եր ում: Այս որ որոշ ակ ի դեր է կատարում մոլեկ ուլային ազոտ ի կու
նմուշն եր ում պղնձի քանակ ը 2,5 անգ ամ գեր ազ անցեց տակման մեջ:
ՍԹԽ-ի միջ ին ցուց ան իշ ը (8,7±0,8 մգ/կգ) [6, 7]:
Վ ան ադիում ը, ինչպ ես և տիտ անը, ուն ակ է համա
Մ ինչդ եռ Վ. Վ. Կովալևսկ ու (2012) պղնձի այս քա լիր առաջացնելու թթված ին պարուն ակ ող դոն որային
նակ ութ յուն ը չի գերազ անցում ՍԹԽ-ի վերին սահմ ան ը խմբ եր ի հետ: Կենդ անի օրգ անիզմ ում վանադ իում ի
(20-40մգ/կգ) [18]: Իսկ մյուս 3 մարզեր ում այդ քանակն ե միացութ յունն եր ը մասն ակց ում են օքս իդ ավեր ականգն
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
144 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
ման երև ույթներ ին: գիական դեր ը բույս եր ում բավ արար ուս ումն աս իրվ ած
Համաձ այն ստացված տվյալներ ի՝ կարելի է եզրա չէ, այնուամ են այնիվ հայտնաբ երվ ած է վերջ ին իս դեր ը
բույս եր ի շնչառ ության մեջ:
կացն ել, որ բոլոր 4 մարզեր ից մթերվ ած ծիրան են ու
կամ եդն երը գրեթե ուն են քիմ իական տարր երի նույն Ելն ելով մակրոտ արր եր ի և միկր ոտ արր եր ի քանա
որակակ ան կազմը: Պարզ ապես տարբերվ ում են քա կակ ան պարուն ակ ութ յուն ից՝ կար ելի է եզրակացն ել,
նակ ապ ես և որոշ հազվ ագյուտ տարրեր ի պարուն ա որ ծիր ան են ին եր ը լավ աճում են թույլ թթվ ային` pH6,5
կութ յամբ, ինչպ ես օրինակ` ցիրկ ոնիում ի, որի որոշակ ի բնույթ ի հող եր ում, որոնց ում շատ միկր ոտ արր եր հասա
քանակ ութ յուն (0,9129±0,05 մգ/կգ) հայտնաբերվ եց նելի են բույս եր ին, այսինքն՝ կան հող ային լուծ ույթ ում:
Աշտ արակ ից մթերված կամեդն եր ի մոխր ային զանգվ ա Նման բնույթ ի հող երը բարենպ աստ են օգտ ակար միկ
ծում: Վերջ ինս հավանաբար պայման ավորվ ած էր տե րոօրգ անիզմն եր ի բազմացմ ան համ ար, որոնք հող ը
ղանքի երկր աքիմ իական բնույթով, քանի որ հայտնի է՝ հարստ ացնում են ազոտ ով:
ցիրկոն իում ը լիթ ոֆ իլ տարր է և բնութ յան մեջ տարած
ված է օքսիլն եր ի և սիլիկ ատներ ի ձևով [5]: Այսպիս ով, Հայաստ անի տարբեր շրջ անն եր ում
մշակվող ծիրանեն ին եր ից մթերվ ած կամ եդն երը հան
Իսկ ծիր անենու կամ եդը, տեղանքի և հող աքի քային տարրերի, ինչպ իս իք են Ca, Mg, Fe, Si, Al և որոշ
միական բնույթ ից անկախ, կլանում է սիլից իում ը, որը, տարրեր ի` V, Ti (հետքեր) լավագ ույն աղբյուրն երն են,
ըստ էության, հողից դեպ ի բույս (տվ յալ դեպք ում ծառա որոնք մարդու առողջութ յան համար չափ ազանց կար
տես ակը) իր հետ միացութ յան ձևով տեղափոխ ել է ըն ևոր են: Հանքային անբ ավ արար ութ յուն ը, որը զար
դերք ում կուտ ակվ ած ցիրկոնիում ը: Ցիրկ ոն իում ը չուն ի գացող երկրն եր ում համ աշխարհային առողջապահու
որոշ ակ ի թեր ապևտ իկ ազդ եց ություն և օրգ անիզմ ում թյան գլխավոր խնդ իրն երից է, հատկապ ես մանկ ակ ան
կենս աբ ան ական դեր չի կատ արում: պրակտ իկ այում, հիմնակ անում պայման ավ որված է
այնպ իս ի տարրերով, ինչպ իսիք են Ca և Fe [29]:
Հայտնի է, որ բույսերում տարրերի կուտակում ը
որոշ ելու հիմն ակ ան գործ ոններ ից մեկ ը հող ի մեջ նրանց Այս տեսանկ յունից ծիր ան են ու կամեդը կարող է
պարուն ակ ութ յունն է: Եվ հանք ային տարր երի պարու կիր առվ ել որպ ես հանք ային հավելանյութ` դեղ երի ար
նակութ յամբ կար ելի է եզր ակ ացնել հող եր ի տեսակ ի, դյուն աբ եր ութ յան մեջ:
նաև շրջապ ատող միջ ավայրի աղտոտվածութ յան վե
րաբ եր յալ:
Եզր ակացություն
Բոլոր 4 մարզ երի նմուշն եր ում սիլից իում ի առկայու 1. Ջերմ աէմ իսիոն լուս աչափական վերլուծ ութ յամբ
թյուն ը վկայում է այն մաս ին, որ այն հող երը, որոնց ում
աճում և մշակվ ում են ծիր անենին եր ը, ունեն ավազ ա հաստատվեց, որ Հայաստանի տարբեր մարզեր ից
կավ ային բնույթ: Իսկ ուլտր ատ արր եր ի առկ այութ յունն մթերվ ած (Կոտ այք, Արմավիր, Արագ ած ոտն, Վայոց
արտացոլում է աճմ ան վայր ի երկրաք իմ իական բնույթ ը: ձոր) ծիրան ենու կամ եդը հար ուստ է շուրջ 13 կեն
սած ին տարրեր ով, որոնց ից 3-ը մակր ոտարր եր են
Ուշ ագր ավ էր այն, որ Վայքի և Կոտայքի նմուշն ե (Na, Ca, Mg), 6-ը՝ միկր ոտ արրեր (Fe, Cu, Mo, Mn, Al,
րում նատրիումի քանակներ չգր անցվ եցին: Վերջ ինս ոչ Si), 4-ը՝ ուլտր ամ իկր ոտ արրեր (V, Ti, Ni), այդ թվում
միայն պայման ավ որված է հողի մեջ այս տարրի և նրա էսենցիալ (Na, Ca, Mg, Fe, Cu, Mo, Mn) և 4-ը՝ պայ
միացութ յունն եր ի խտությամբ, այլև այն ձևով, որպիս ին ման ակ ան էսենցիալ (Si, Ti, V, Ni):
այս տարր ը առկա է կենս ոլորտ ում: Հետևաբ ար հնա 2. Fe, Cu, Mo, Mn, Ni, Pb, V, Ti ծանր մետ աղներ ի քա
րավ որ է, որ այս հող երում անգ ամ նատր իում ի բարձր նակն երը չեն գեր ազ անց ել թույլատր ելի խտութ յան
խտութ յան պայմ անն երում գեր ակշռեն նատրիում պա սահմանն երը СанПиН Рф 2.3.2 1078-01-ի բոլոր
րուն ակ ող անլուծ ելի մին երալին եր, օրին ակ՝ ժադ եիտը մարզ եր ում, որոնց համաձ այն՝ կարելի է դատ ող ու
(NaAlSi2O6), որը գործնակ ան ում անհ աս ան ելի է բուս ա թյունն եր անել այն մաս ին, որ Հայաստ անի ծիրանե
կան օրգան իզմն երին [3]: Թեև նատր իում ի ֆիզ իոլո նիների կամեդն եր ը էկոլոգ իապես մաք ուր են:
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 145
ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 17. Кабата-Пендиас А., Пендиас Х. Микроэлементы в почвах и в растениях. М.,
1989, с. 439
1. Մկրտչյան Ռ., Հայրապ ետյան Ֆ., Հայաստանի բնության օրաց ույց: Հայաս
տան Հրատ., Երևան, 1976, էջ 254 18. Ковалевский В.В., Раецкая Ю.И., Грачева Т.И. Микроэлементы в растениях
и кормах. М.,1971, цит. Гиреев Г.И., Салахов Ш.К., Луганова С.Г. Содержа-
2. Авцын А.П., Жаворонков А.А., Риш М.А., Строчкова Л.С. Микроэлементозы ние микроэлементов и витаминов пастбищ Дагестана. Растительные ресур-
человека: этиология, классификация, органопатология. М., 1991 сы, т. 48, вып. 1, Санкт–Петербург, 2012, с. 99-109
3. Алексеенко В.А. Миграция и концентрация химических элементов в биос- 19. Никитина А.С., Попова О.И. Элементный состав змееголовника молдавско-
фере. М., ГТУ, 1997 го и иссопа лекарственного, культивируемых в Ставропольском крае. Пяти-
горск, Экология человека, 2006, с. 12
4. Бабушкин А.А., Бажулин П.А., Королев Ф.А., Левшин Л.В., Прокофьев В.К.,
Стриганов А.Р. “Методы спектрального анализа” под ред. проф. Левшина 20. Санитарные правила и нормы СанПиН 2.3.2. 1078-01 “Гигиенические тре-
В.Л., изд. N 73 Московского университета 1962, Москва, Ленгоры, с. 6; бования к качеству и безопасности продовольственного сырья и пищевых
21; 35-64 продуктов”, 2001, с. 45
5. Большая Российская энциклопедия, т. 5, 1999, с. 384 21. Ткалич С.М. Некоторые общие закономерности содержания химических
6. Бурченко Т.В., Лазарев А.В. Содержание некоторых тяжелых металлов в элементов в золе растений. Биогеохимические поиски рудных месторожде-
ний. Улан-Удэ, 1969, с. 83-90
подземных органах Geum Urbanumi G. Rivale на территории Белгородской
области. Растительные ресурсы, т. 48, вып.1, Санкт–Петербург, 2012, с. 22. Шабров А.В., Дадали В.А., Макаров В.Г. Биохимические основы действия
95-98 микрокомпонентов пищи. М., 2003
7. Гигиенические основы охраны продуктов питания от вредных химических
веществ. Киев, 1987 23. Шилова И.В., Барановская Н.В., Суслов Н.И. Элементный состав надземной
8. Голубев Ф.В., Голубкина Н.А, Горбунов Ю.Н. Минеральный состав диких лу- части Filipendula ulmaria (Rosaceae). Растительные ресурсы, т. 48, Вып. 1,
ков и их пищевая ценность. Прикл. биохимия и микробиология. 2003, т. 39, С.-Петербург, 2012, с. 78-84
N 5, с. 602-606
9. Голубкина Н.А., Агафонов А.Ф., Дудченко Н.С. Содержание микроэлемен- 24. Ширшова Т.И., Волкова Г.А., Матистов Н.В. Биологические активные веще-
тов в многолетних луках. Гавриш, 2009, N 5, с. 18-21 ства семян Allium angulosum (Alliaceae). Растительные ресурсы, т. 48, вып.
10. Государственная фармакопея СССР. Вып. 2: Общие методы анализа. XI 1, С.-Петербург, 2012, с. 84-93
изд., Лек. растительное сырье, М., 1990, с. 324-325
11. Гранкина И.В. “Изучение микроэлементного состава цветков бархатцев и 25. Okaka J C, Okaka A N O. Food composition, Spoil age and shelf life extension.
травы душицы обыкновенной” /И.В. Гранкина, Е.В. Ковтун/ Научное обозре- Nigeria: Ocjarco Academic Publisher Enugu, 2001, p. 54-56
ние, 2007, N 2, с. 24-26
12. Зайдель А.Н., Прокофьев В.К., “Таблицы спектральных линий” Гос. изд. Мо- 26. Okwu D E, Ekeke O. Phytochemical screening and mineral composition of
сква, 1952, Ленинград, с. 560 Chewing Stick in South Eastern Nigeria. Global Journal of Pure and Applied
13. Исаев Ю.А. Лечение микроэлементами, металлами и минералами. Киев: Sciences, 2003, p. 235–238
Здоровье, 1992, с. 118
14. Ильин В.Б., Сысо А.И. Микроэлементы и тяжелые металлы в почвах и расте- 27. Okwu D.E., Emenike I.N. Nutritive value and mineral content of different varieties
ниях Новосибирской области. Новосибирск, 2001, с. 228 of citrus fruits. Journal of food technology, 2007, p. 105–108
15. Иванов Д.Н. Спектральный анализ почв. Москва, Колос, 103716, ГСП,
1974, с. 125-129 28. Olabanji S.O., Mankanju O.V., Heque D.C. M., Buoso M.C., Ceccato D., Cherubini
16. Кабата-Пендиас А., Проблемы современной биогеохимии микроэлементов. R., Moshini G. PIGE PIXE Analysis of Chewing sticks of pharmacological
Рос. хим. журн. 2005, т. XLIX, N 3, с. 15-19 importance. Nuclear Instruments and methods in Physics Research. 1996, p.
113:368–372
29. Zhao J. Nutraceuticals, Nutrition Therapy; Phytonutrients and phyto-therapy for
improvement of human health. A perspective on plant biotechnology application.
Recent patent on biotechnology, 2007, p. 1:75–97
РЕЗЮМЕ
ИЗУЧЕНИЕ МИНЕРАЛЬНОГО СОСТАВА АБРИКОСОВОЙ КАМЕДИ (GUMMI ARMENIACEAE),
СОБРАННОЙ ИЗ КУЛЬТИВИРУЕМЫХ АБРИКОСОВЫХ ДЕРЕВЬЕВ РАЗЛИЧНЫХ РЕГИОНОВ
АРМЕНИИ
Чичоян Н.Б.
ЕГМУ, Кафедра фармакогнозии
Ключевые слова: абрикосовая камедь, макроэлементы, ми- торых - макроэлементы (Na, Ca, Mg); 6 - микроэлементы (Fe,
кроэлементы, термоэмиссионный метод. Cu, Mo, Mn, Al, Si); 4 - ультрамикроэлементы (V, Ti, Ni, Pb).
Изучение минерального состава лекарственных растений При этом 7 из вышеуказанных биогенных элементов являются
и продуктов растительного происхождения (масла, смолы, ка- эссенциальными (Na, Ca, Mg, Fe, Cu, Mo, Mn) а 4 - условно
эссенциальными (Si, Ti, V, Ni).
меди) актуально в связи со все возрастающим воздействием Согласно значениям установленных допустимых плотно-
техногенных факторов загрязнения на окружающую среду. стей, количество тяжелых металлов (Fe, Cu, Mo, Mn, Ni, Pb,
V, Ti) в исследованных образцах не превысило допустимые
Целью работы является исследование минерального со-
става абрикосовой камеди (Gummi Armeniacae), образцы нормы.
которой собраны из культивируемых абрикосовых деревьев, По результатам полученных данных можно предположить,
произрастающих в различных регионах Армении.
что абрикосовая камедь флоры Армении, собранная из куль-
Методом термоэмиссионного спектрального анализа было тивируемых абрикосовых деревьев различных регионов Арме-
установлено, что абрикосовая камедь, собранная из различ- нии (Котайк, Армавир, Арагацотн, Вайоц Дзор), экологически
ных регионов Армении (Котайк, Армавир, Арагацотн, Вайоц чистая.
Дзор), богата примерно 13 биогенными элементами: 3 из ко-
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
146 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
SUMMARY
THE THERMAL EMISSION SPECTRAL ANALYSIS OF MINERAL COMPOSITION OF APRICOT GUMS
HARVESTED FROM DIFFERENT REGIONS OF ARMENIA
Chichoyan N.B.
YSMU, Department of Pharmacognosy
Keywords: apricot gum, macroelements, microelements, ther- that the apricot gums harvested from different regions of Ar-
mal emission spectral analysis. menia (Kotaik, Armavir, Aragatsotn, Vayots Dzor) are rich in 13
biogenic elements, of which 3 are macroelements (Na, Ca, Mg),
Nowadays it is very important to study the impact of environ- 6 - microelements (Fe, Cu, Mo, Mn, Al, Si) and 4 - ultramicroele-
ment and environmental factors on accumulation dynamics of ments (V, Ti, Ni), including the essential elements (Na, Ca, Mg, Fe,
macro-, micro- and ultramicroelements in medical herbs and Cu, Mo, Mn) and conventional essential elements (Si, Ti, V, Ni).
herbal products (oils, gums, etc). The quantities of heavy metals in all samples (Fe, Cu, Mo, Mn, Ni,
Pb, V, Ti) did not exceed the permissible limit of concentration.
From this point of view we found important the research of
mineral composition of apricot gums (gummi armeniaceae) har- According to the results, the apricot gums of Armenia are eco-
vested from different regions of Armenia. logically pure.
The results of thermal emission spectral analysis confirmed
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 147
УДК: 615.014:616-053.2-085+614.2(479.25)+614.1:312
ДОСТУПНОСТЬ ЛЕКАРСТВ ДЛЯ ДЕТЕЙ В РЕСПУБЛИКЕ АРМЕНИЯ
Варданян Л.Н.
ЕГМУ, кафедра организации фармации
Ключевые слова: дети, основные лекарства, рацио- ленький взрослый”, что младенец — не “маленький
нальное применение лекарств, клинические руководст- ребенок”, тем более новорожденный — не просто “ма-
ва, доступность лекарств. ленький младенец” [8]. Им необходимы лекарства, со-
ответствующие их возрасту, массе тела и физиологи-
Актуальность ческому состоянию. Нерациональное использование
Охрана здоровья детей – одна из важнейших задач лекарств у детей является проблемой практически во
всех странах. Детям часто дают лекарства нелицензи-
современной медицины, и в решении этой задачи боль- рованные для применения в педиатрической практике,
шую роль играет лекарственная терапия. Однако вопро- а ошибки в приеме лекарств случаются среди детей в
сы доступности лекарств для детей остаются серьезной три раза чаще, чем среди взрослых. Европейская ко-
проблемой. В последнее время Всемирная организация миссия оценивает долю назначений не в соответствии
здравоохранения (ВОЗ) существенно активизировала с утвержденными показаниями для данного возраста
свою деятельность в области лекарственных средств более чем в 50%. Лишь незначительное число лекарств
для использования у детей. По данным ВОЗ в 2011 году существует в специально разработанных для детей
было зарегистрировано 6,9 миллиона случаев смерти лекарственных формах, а если таковые и имеются, то
среди детей в возрасте до пяти лет [10]. Около двух тре- они часто бывают недоступны для детей, больше все-
тей этих случаев смерти детей раннего возраста проис- го в них нуждающихся. Работники здравоохранения и
ходит из-за состояний, которые можно было бы предо- родители часто дробят взрослые лекарственные фор-
твратить или лечить при наличии доступа к простым и мы или “готовят” детские лекарственные дозы путем
недорогостоящим мероприятиям [11]. К тому же, дети, в измельчения таблеток или растворения части содержи-
основном, являются безмолвной частью населения, “по- мого капсул в воде. В детских лекарственных формах
лагающейся на то, что за них выскажутся другие”. не существует и многих основных лекарств. Определе-
ние же ограниченного числа основных лекарственных
Глобальная стратегия ВОЗ в вопросах охраны здо- средств может способствовать лучшему снабжению
ровья детей определяет основные области, в которых необходимыми лекарствами, более рациональному ис-
необходимы неотложные меры для увеличения фи- пользованию их и снижению расходов на них. Отбор
нансирования, усиления политики и улучшения рабо- лекарственных средств оказывает значительное воз-
ты служб по предоставлению услуг. Выполнение поло- действие на качество медицинской помощи и стоимость
жений вышеуказанной стратегии является ключевым лечения и поэтому является одной из областей с самой
условием для достижения Целей развития тысячелетия высокой эффективностью по стоимости. Тщательный
к 2015 году в вопросах улучшения охраны здоровья и отбор лекарственных средств в соответствии с руко-
снижения детской смертности. Без значительных уси- водствующими принципами по клиническому лечению,
лий по обеспечению доступности лекарств для детей не мониторингом и оценкой назначений может существен-
будет обеспечен существенный прогресс в достижении но способствовать улучшению лекарственного обеспе-
Целей ООН в области развития, сформулированных в чения детей. В связи с вышеизложенным в 2006 году
Декларации тысячелетия [7]. в Женеве ВОЗ и ЮНИСЕФ провели совместную Кон-
сультацию по основным лекарственным средствам для
Согласно источнику “Всемирная статистика здра- детей, на которой обсуждалась проблема недостатка
воохранения” за 2011 год, основными причинами смерти ассортимента основных лекарств для педиатрической
среди новорожденных и детей до 5 лет являются: пнев- службы, были установлены приоритеты для включения
мония (постнеонатальный период) - 13%; неонатальная лекарств для детей в национальные перечни лекарст-
смертность - 40%; диарейные болезни (постнеонаталь- венных средств.
ный период) - 14%; малярия - 9%; неинфекционные бо-
лезни (постнеонатальный период) - 4%; ВИЧ/СПИД - 2%; Доступность лекарств для населения является ос-
корь - 1%; травмы (постнеонатальный период)- 3% и дру- новным фактором, определяющим доступность и эф-
гие - 13%.
Сегодня общепризнано, что ребенок— это не “ма-
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
148 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ
фективность всей системы здравоохранения. В этой и разработки эффективных моделей лекарственного
связи вопросы стоимости лечения, правильного выбо- обеспечения населения [15]. Качество организации
ра лекарства для лечения ребенка по принципам оп- лекарственного обеспечения зависит как от доступно-
тимального соотношения “стоимость/эффективность”, сти лекарств, так и от их рационального использования
“эффективность/безопасность” являются в РА весьма на всех этапах обращения, что предопределяется ре-
актуальными и в настоящее время. Mногофакторный гламентацией процесса лекарственного обеспечения,
кризис, который переживает Армения с начала 90-х организацией системы закупок лекарств для государ-
годов, отразился и на состоянии здоровья детского на- ственных нужд, организацией системы информации о
селения республики. Несмотря на сложившиеся непро- лекарствах, подготовкой и информированностью спе-
стые экономические условия, необходимо расширять циалистов по вопросам использования лекарств и др.
категории граждан по обеспечению лекарственными [14]. Таким образом, необходима разработка стратегий,
препаратами, в том числе и бесплатно, и, в первую оче- направленных на улучшение ситуации в указанных об-
редь, в отношении детей и пожилых людей. Примеча- ластях. Рекомендуется, чтобы первым шагом в расши-
тельно, что сегодня в России получать лекарствa бес- рении доступности лекарств явилась оценка текущей
платно имеют возможность только дети до трех лет, в ситуации в отношении наличия и стоимости основных
Армении же – до семи лет. В то же время, в Великоб- лекарств для детей. Как только оценка будет проведена,
ритании дети бесплатно получают все лекарствa до 16 станет возможным проведение информационно-про-
лет [9]. С целью обеспечения педиатров информацией пагандистской деятельности в защиту изменений, по-
о детских лекарствах в 2005 году в Великобритании лезных для детей и их семей, ведущих к соизмеримым
был опубликован Британский национальный формуляр улучшениям результатов в отношении здоровья. На ос-
лекарственных средств для детей. Формулярный коми- нове перечня ВОЗ основных лекарств для детей страны
тет Российской академии медицинских наук в 2007 году должны разработать национальные перечни в соответ-
выпустил первый педиатрический формуляр. Армения ствии со своими конкретными приоритетами в области
оказалась одной из немногих стран СНГ, где детская общественного здравоохранения.
смертность в период постсоветского кризиса сущест-
венно не возросла, хотя удельный вес неонатальной Одной из основных стратегий, содействующих
смертности высок и зарегистрирован некоторый рост рациональному назначению лекарств, считается ис-
постнеонатальной смертности. Заболеваемость же в пользование клинических рекомендаций (англ.- clinical
целом растет, судя по данным и обращаемости, и про- practice guidelines, клинические руководства - КР) [6,
филактических осмотров [5]. 11]. Согласно наиболее часто цитируемому определе-
нию, КР представляют собой “систематически разраба-
Признавая нехватку лекарств, предназначаемых тываемые утверждения, помогающие врачам и больным
для детей, государства-члены ВОЗ приняли на своем принимать правильные медицинские решения в опре-
ежегодном совещании - Всемирной ассамблее здраво- деленных клинических ситуациях” [17]. Использование
охранения 2007 года - резолюцию “Лучшие лекарствен- КР может содействовать повышению качества медицин-
ные средства для детей”. Резолюция уполномочивает ского обслуживания за счет применения систематизи-
ВОЗ изучить пути поощрения исследований и разрабо- рованных, научно обоснованных методов обеспечения
ток лекарств для детей, а также улучшения знаний о ка- оптимальной помощи пациенту [16]. В России уделяет-
честве, эффективности и безопасности таких лекарств. ся большое внимание КР для лечения различных за-
ВОЗ создала Экспертный подкомитет по разработке болеваний у детей. Они в основном разрабатываются
перечня основных лекарств для детей. Этот перечень, Союзом педиатров и ежегодно обсуждаются на науч-
доработанный и опубликованный в декабре 2007 года, но-практических конференциях. Первый выпуск КР в
содержит 206 наименований лекарств. Сейчас вышло России вышел в свет в октябре 2005 года, затем было
в свет уже третье издание перечня ВОЗ основных ле- опубликовано второе, переработанное и дополненное
карственных средств для детей. Организация лекар- издание– “Клинические рекомендации. Педиатрия” [12].
ственного обеспечения населения или обеспечение
доступности необходимых лекарств считается одной В Армении вопросы, связанные с КР, также яв-
из самых сложных проблем здравоохранения; вместе ляются актуальными. В РА за последние годы издано
с тем ее можно решить путем оптимизации действую- несколько руководств по ведению основных детских за-
щей системы лекарственного обеспечения, в том числе болеваний, утвержденных приказом министра здравоох-
ранения. В этих руководствах факторы, определяющие
ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
No. 15, 2013
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search