No. 14, 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 99

Рис. 1 Оптические спектры поглощения Nox из водных сме- Рис. 3 Оптические спектры поглощения Nox из водных сме-
сей мембран митохондрий крыс после аэробной инкубации сей мембран ядер кардиомиоцитов крыс после аэробной инку-
этих мембран в условиях отсутствия и присутствия Hb, α- Тк и бации этих мембран в условиях отсутствия и присутствия Hb,
L- арг (а), и изменение уровня Nox (расчетная удельная плот- α- Тк и L- арг (а), и изменение уровня Nox (расчетная удель-
ность β- поглощения при 530 нм) из водных смесей мембран ная плотность β- поглощения при 530 нм) из водных смесей
митохондрий после их аэробной инкубации в условиях отсут- мембран ядер кардиомиоцитов после их аэробной инкубации в
ствия и присутствия Hb, α-Тк и L-арг ex vivo (б): условиях отсутствия и присутствия Hb, α- Тк и L- арг (б) ex vivo;
а– 1 Форма оптического спектра поглощения Nox, выделен- а– 1 Форма оптического спектра поглощения Nox, выделен-
ной из водных смесей мембран митохондрий после их аэроб- ной из водных смесей мембран ядер кардиомиоцитов после
ной инкубации при рН 8 в течение четырех дней при 4 оС в их инкубации при рН 8 в течение четырех дней при 4°С в
условиях присутствия 15x10(-6) М ферриHb или ферриHb+ условиях присутствия 15x10(-6) М ферриHb или ферриHb+
α-Тк (0,1 мг/мл) или ферриHb+ α-Тк + 0,15 мг/мл L- арг ex vivo; α- Тк (0,1 мг/мл) или ферриHb+ α-Тк + 0,15 мг/мл L- арг; а- 2.
а- 2 Форма оптического спектра поглощения Nox, выделен- Форма оптического спектра поглощения Nox, выделенной из
ной из водных смесей мембран митохондрий после их ин- водных смесей мембран ядер кардиомиоцитов после их инку-
кубации в аналогичных условиях в отсутствии приведенных бации в аналогичных условиях при отсутствии приведенных
агентов; агентов;
б Изменение удельного содержания Nox, выделенной из вод- б Изменение удельного содержания Nox, выделенной из вод-
ных смесей мембран митохондрий в приведенных условиях ных смесей мембран ядер кардиомиoцитов в приведенных
при отсутствии приведенных агентов (1) и в условиях присут- условиях при отсутствии приведенных агентов (1) и в услови-
ствия ферриHb (2), ферриHb+ α- Тк (3) и ферриHb+ α- Тк+ ях присутствия ферриHb (2), ферриHb+ α- Тк (3) и ферриHb+
L- арг (4) в указанных количествах α- Тк + L- арг (4) в указанных количествах.

Рис. 2 Оптические спектры поглощения Nox из водных сме- Рис. 4 Оптические спектры поглощения Nox из сыворотки
сей мембран кардиомиоцитов крыс после аэробной инкуба- крови крыс после ее аэробной инкубации в условиях отсутст-
ции этих мембран в условиях отсутствия и присутствия Hb, вия и присутствия Hb, α- Тк и L- арг (а), и изменение уровня
α- Тк и L- арг ex vivo (а), и изменение уровня Nox (расчетная Nox (расчетная удельная плотность β- поглощения при 530
удельная плотность β- поглощения при 530 нм) из водных сме- нм) из сыворотки крови после ее аэробной инкубации в усло-
сей мембран кардиомиоцитов после их аэробной инкубации в виях отсутствия и присутствия Hb, α- Тк и L- арг ex vivo (б);
условиях отсутствия и присутствия Hb, α- Тк и L- арг (б); а– 1 Форма оптического спектра поглощения Nox, выделен-
а–1 Форма оптического спектра поглощения Nox, выделен- ной из сыворотки после ее инкубации при рН 8 в течение
ной из водных смесей мембран кардиомиоцитов после их ин- четырех дней при 4 оС в условиях присутствия 15x10(-6) М
кубации при рН 8 в течение четырех дней при 4°С в условиях ферриHb или ферриHb+ α- Тк (0,1 мг/мл) или ферриHb+ 0,15
присутствия 15x10(-6) М ферриHb или ферриHb+ α- Тк (0,1 мг/мл L- арг; а- 2 Форма оптического спектра поглощения
мг/мл) или ферриHb+ α- Тк + 0,15 мг/мл L- арг ex vivo; Nox, выделенной из сыворотки крови после ее инкубации в
а-2 Форма оптического спектра поглощения Nox, выделен- аналогичных условиях при отсутствии приведенных агентов;
ной из водных смесей мембран кардиомиоцитов после их ин- б Изменение удельного содержания Nox, выделенной из сы-
кубации в аналогичных условиях в отсутствии приведенных воротки крови в приведенных условиях при отсутствии при-
агентов; веденных агентов (1) и в условиях присутствия ферриHb (2),
б Изменение удельного содержания Nox, выделенной из вод- ферриHb+ α- Тк (3) и ферриHb+ α- Тк + L- арг (4) в приведен-
ных смесей мембран кардиомиoцитов в приведенных услови- ных количествах
ях при отсутствии приведенных агентов (1) и в присутствии
ферриHb (2), ферриHb+ α- Тк (3) и ферриHb+ α- Тк + L- арг
(4) в приведенных количествах

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

100 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

При этом, NADPH-зависимая О2--продуцирующая Механизм отщепления изоформ Nox ферриге-
и ферриHb-восстанавливающая активности отще- моглобином связан с образованием нестабильного
пленных eNox и Nox из этих биообъектов практиче- комплексного соединения между ферриHb и лока-
ски не отличаются от показателей для изоформ Nox лизованной на поверхности клеточных мембранах
в условиях отсутствия ферриHb, α-Тк и L- арг. Это Nox [7,8,3]. Видимо, в зависимости от прочности
свидетельствует о том, что ферриHb, α-Тк и L-арг в связывания Nox с гидрофобной средой приведенных
приведенных количествах не вызывают необратимых мембран (такой средой могут быть ненасыщенные
деградирующих эффектов на хромофорную группу и жирные кислоты этих мембран) наблюдается раз-
активности изоформ Nox. личная степень рилизинга Nox. После ионообменной
хроматографии этого комплексного соединения на
Важным феноменом можно считать то, что фер- целлюлозе DE-52 этот комплекс легко расщепля-
риHb инициирует рилизинг не только eNox из нано- ется, а ферриHb элюируется 0,02 М КФБ, как это
частиц (экзосом) сыворотки, как было показано не- представлено в методическом разделе. С другой сто-
давно [6], но и индуцирует рилизинг Nox из мембран роны, такое комплексообразование между ферриHb
клеточных формирований кардиомиоцитов. При и Nox наблюдается при различных патологических
этом, ферриHb вызывает неадекватное увеличение состояниях, при которых существенно стимулирует-
удельного содержания (плотность максимального ся перекисное окисление ненасыщенных жирных
поглощения при 530 нм в расчете на 1 мл отщеплен- кислот биомембран с ослаблением стабильности ЭМ
ного Nox из 1 г ткани или 1 мл сыворотки), как это (мембран других клеток) и некоторого гемолиза и вы-
показано на рис. 1- 4- б. Причем, повышение сте- хода в сыворотку крови гемоглобина. Именно этот
пени рилизинга изоформ Nox происходит дозозави- гемоглобин проникает на поврeжденные участки
симо в отношении ферриHb (рис. 5) с эффективной мембран клеток, включая ЭМ, с образованием ком-
дозой последнего до 15x10(-6) M. Рилизинг изоформ плекса с локализованной на мембранах Nox [3].
Nox ферригемоглобином происходит интенсивнее из
мембран митохондрий, далее из мембран ядер и мем- Фактически, причиной рилизинга Nox является
бран кардиомиоцитов, а также из мембран экзосом ПОЛ биомембран и имеется прямо-пропорциональ-
сыворотки крови (рис. 5). ная зависимость между степенью рилизинга Nox
и ПОЛ. Действительно, процесс такого рилизин-
Рис. 5 Ферригемоглобин- дозозависимое изменение расчет- га Nox подавляется антиоксидантными агентами:
ного удельного содержания (плотность β- поглощения при α-токоферолом и дозозависимо L-аргинином (рис. 6).
530 нм) изоформ Nox, выделенных из клеточных формирова- Эффективную дозу α-Тк трудно определить, так как
ний кардиомиоцитов крыс и сыворотки крови после аэробной α-Тк не расворяется в воде, однако определенная
инкубации их водных смесей в течение четырех дней при 4 оС часть α-Тк присоединяется к мембранам и действу-
и рН 8 в условиях присутствия ферриHb ex vivo. Показатели ет в гетерогенной (гидрофобной) фазе, улавливая
для Nox из водных смесей: мембран митохондрий (1), ядер гидроперекисные радикалы, подавляя ПОЛ [7] и, со-
(2), мембран кардиомиоцитов (3) и из сыворотки крови (4). ответственно, рилизинг Nox. Механизм подавления
рилизинга Nox L-аргинином несколько отличается от
действия α-Тк. Наряду с другими механизмами L-арг
проявляет антиоксидантную активность путем повы-
шения или сохранения активности каталазы [5]. Этим
путем L-арг снижает уровень перекиси водорода, ко-
торая является источником гидроксильных радика-
лов, которые являются энергичными инициаторами
ПОЛ биомембран. Неадекватное снижение уровня
отщепленной Nox L-аргинином и α-токоферолом из
биомембран свидетельствует о неадекватности ПОЛ
мембран клеток и субклеточных образований карди-
омиоцитов.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 101

Рис. 6 Дозозависимое от концентрации L-аргинина измене- Как показано на рис. 6, L-арг и α-Тк более эффек-
ние удельного содержания (расчетная удельная плотность тивно подавляют рилизинг Nox из мембран ядер, мито-
β- поглощения при 530 нм) изоформ Nox, выделенных из хондрий, мембран кардиомиоцитов крыс и, наконец, из
клеточных формирований кардиомиоцитов крыс и сыворотки экзосом сыворотки. При этом эффективная концентра-
крови, после аэробной инкубации их водных смесей в тече- ция L- арг составляет до 0,15 мг/мл.
ние четырех дней при 4 оС и рН 8 в условиях присутствия
L-арг ex vivo. Показатели для Nox из водных смесей: мембран Можно заключить, что процесс рилизинга изоформ
митохондрий (1), ядер (2), мембран кардиомиоцитов (3) и из Nox из мембран экзосом сыворотки, из мембран клеток
сыворотки крови (4). и субклеточных образований кардиомиоцитов крыс на-
блюдается при pH 8 и неадекватно индуцируется фер-
ригемоглобином, а антиоксидантные агенты (L-арг и
α-Тк) подавляют такое отщепление Nox, скорее всего,
путем подавления ПОЛ. Подавление рилизинга изо-
форм Nox из мембран и субклеточных формирований
кардиомиоцитов крыс L-аргинином и α-токоферолом яв-
ляется новым механизмом мембраностабилизирующего
эффекта этих неферментных антиоксидантов. При де-
стабилизации эритроцитов, проникaющий в сыворотку
гемоглобин может играть дестабилизирующую роль в
отношении мембран кардиомиоцитов, проявляя карди-
отоксический эффект, а α-Тк совместно с L- арг могут
проявить кардиопротекторный эффект.

Л И Т Е РАТ У РА stress induced by lipopolysaccharide with a modification of the L-arginine-NO
pathway. Rocz Akad Med Bialymst., 2005, 50:247-251.
1. Симонян Г.М., Симонян Р.М., Симонян М.А. //Образование сывороточного 11. Jabłecka A., Checiński P., Krauss H., Micker M., Ast J.// The influence of
цитохрома b558 после аэробного инкубирования крови in vitro. Мед. наука two different doses of L-arginine oral supplementation on nitric oxide (NO)
Армении, 2005, XLV(2):26-29. concentration and total antioxidant status (TAS) in atherosclerotic patients. Med
Sci Monit. 2004, 10(1):CR29-CR32.
2. Симонян Г.М., Симонян Р.М., Симонян М.А.//Способ получения цитохрома 12. Jakovljevic V.L., Canovic P.S., Andjelkovic N.V., Djuric D.M.//The effects of
b558 из клеточных компонентов. Лицензия изобрет. Арм. Патента, N2233, nimodipine and L-NAME on coronary flow and oxidative stress parameters in
2008. isolated rat heart. Acta Physiol. Hung. 2006, 93(4):251-61.
13. Jiménez M.D., Martín M.J., Alarcón de la Lastra C., Bruseghini L., Esteras A.,
3. Симонян Г.М., Симонян Р.М., Бабаян М.А., Нерсесян А.К., Симонян М.А. Herrerías J.M., Motilva V.//Role of L-arginine in ibuprofen-induced oxidative
Повышение кислотности эритроцитарного мембранного цитохрома b558 III stress and neutrophil infiltration in gastric mucosa. Free Radic. Res., 2004,
c образованием комплекса с Hb и дисбаланс между эндогенными уровнями 38(9):903-911.
МП анти- и прооксидантного действия в крови женщин с раком грудной 14. Kharaeva Z., Gostova E., De Luca C., Raskovic D., Korkina L.//Clinical
железы // Мед. наука Армении, 2003, XLIII(2): 31-36. and biochemical effects of coenzyme Q (10), vitamin E, and selenium
supplementation to psoriasis patients. Nutrition, 2009, 25(3):295-302
4. Сираканян М.С., Оксузян Г.Р., Симонян Р.М., Си­монян Г.М., Симонян М. 15. Kharaeva Z., Gostova E., De Luca C., Raskovic D., Korkina L. Blé-Castillo
А.//Влияние ионов молибдена и кадмия на суперок­сид- продуцирующую и J.L., Díaz-Zagoya J.C., Méndez J.D.//Is vitamin-E supplementation beneficial or
метHb-восстанавлив­ ающую активность новой изоформы цитохрома b558 из harmful? Gac. Med. Mex., 2008, Mar-Apr,144(2):147-154.
мембран клеток селезенки in vitro. Биол. ж. Армении, 2006, 3-4: 185-189. 16. Lei X., Feng C., Liu C., Wu G., Meininger C.J., Wang F., Li D., Wang J.//Regulation
of protein expression by L- arginine in endothelial cells. Front Biosci (Schol Ed).
5. Товмасян М.С., Хачатрян Г.С., Симонян Р.М., Бороян Р.Г., Симонян М.А.// 2011 3:655-661.
Изменение уровня и активности антиокси­дантных и прооксидантных метал- 17. von Löhneysen K., Noack D., Wood M.R., Friedman J.S., Knaus U.G. //Structural
лопротеинов тканей крыс под влиянием L-аргинина//Мед. наука Армении, insights into Nox4 and Nox2: motifs involved in function and cellular localization//
2008, XLVIII (1): 35-46. Mol. Cell. Biol. 2010, 30(4):961-975.
18. Méndez J.D., Balderas F.L.// Inhibition by L-arginine and spermidine of
6. Фесчян С.М., Симонян Р.М., Енгибарян А.А., Симонян М.А.//Роль гемоглоби- hemoglobin glycation and lipid peroxidation in rats with induced diabetes.
на в процессе появления экстрацеллюлярной NADPH-оксидазы в сыворот- Biomed. Pharmacother., 2006, Jan, 60(1):26-31.
ке донорской крови и асцитной жидкости яичника женщин. Вопр. Теорет. 19. Muller D.P.//”Vitamin E and neurological function. Review”, Mol. Nutr. Food
Клин. Мед., 2012, 15(4): 12-16. Res., 2010, 54(5):710–718.
20. Nanobashvili J., Neumayer C., Fuegl A., Punz A., Blumer R., Mittlböck M., Prager
7. Azzi A. //Molecular mechanism of alpha-tocopherol action. Free Radic. Biol. M., Polterauer P., Dobrucki L.W., Huk I., MalinskiT.// Combined L-.arginine and
med., 2007, 43(1): 16-21. antioxidative vitamin treatment mollifies ischemia- reperfusion injury of skeletal
muscle, J. Vasc. Surg., 2004, 39(4):868-877.
8. Cho N., Morré D.J. Early developmental expression of a normally tumor-
associated and drug-inhibited cell surface-located NADH-oxidase (ENOX2) in
non-cancer cells. //Cancer Immunol Immunother., 2009, Apr., 58(4):547-552.

9. Jabłecka A, Bogdański P, Balcer N, Cieślewicz A, Skołuda A, Musialik K. //The
effect of oral L- arginine supplementation on fasting glucose, HbA1c, nitric oxide
and total antioxidant status in diabetic patients with atherosclerotic peripheral
arterial disease of lower extremities. Eur Rev Med Pharmacol Sci. 2012,
16(3):342-350.

10. Glebov A., Zinchuk V.// Blood oxygen-carrying function during the oxidative

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

102 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

21. Perovic A., Vuckovic T., Cvijic G., Djordjevic J., Davidovic V.// Involvement of Belg. 2006, 106(5):581-587.
nitric oxide in noradrenalin-induced changes in the activity of antioxidant 25. Jabłecka A, Bogdański P, Balcer N, Cieślewicz A, Skołuda A, Musialik K. //The
enzymes and lipid peroxidation in rat brown adipose tissue and heart. Physiol
Res. 2008, 57(1):95-100. effect of oral L- arginine supplementation on fasting glucose, HbA1c, nitric oxide
and total antioxidant status in diabetic patients with atherosclerotic peripheral
22. Reiter E., Jiang Q., Christen S.// Anti-inflammatory properties of alpha- and arterial disease of lower extremities. Eur Rev Med Pharmacol Sci. 2012,
gamma- tocopherol. Mol. Aspects Med., 2007, 28(5-6):668-691. 16(3):342-350.
26. Lei X., Feng C., Liu C., Wu G., Meininger C.J., Wang F., Li D., Wang J.//Regulation
23. Sayan H., Ugurlu B., Babül A., Take G., Erdogan D.//Effects of L-arginine and of protein expression by L- arginine in endothelial cells. Front Biosci (Schol Ed).
NG-nitro L-arginine methyl ester on lipid peroxide, superoxide dismutase and 2011 3:655-661.
nitrate levels after experimental sciatic nerve ischemia-reperfusion in rats. Int. J. 27. Xu X., Zhao W., Lao S., Wilson B.S., Erikson J.M., Zhang J.Q.//Effects of exercise
Neurosci., 2004, 114(3):349-364. and L- arginine on ventricular remodeling and oxidative stress. Med Sci Sports
Exerc., 2010, 42(2):346-354.
24. Tuncyurek P., Yenisey C., Doger F.K., Soyder A., Bicakci T., Cevikel M.H.// Nitric
oxide as an independent regulatory factor in regenerating rat liver. Acta Chir

Ա Մ Փ Ո Փ ՈՒ Մ

Ֆե­րիհ­ ե­մոգ­լոբ­ ին­ ը խթա­նում է առ­նետ­նե­րի արյան շի­ճուկ­ ից եվ կար­դիոմիոցիտ­նե­րի
են­թաբջ­ջային բա­ղադ­րա­մա­սե­րից NADPH օք­սիդ­ ա­զի իզոձ­եվե­րի ար­տա­զա­տու­մը, այդ
գործըն­թա­ցի ար­գե­լա­կու­մը α-տո­կոֆ­ ե­րո­լով եվ L-ար­գի­նի­նով ex vivo

Ֆես­չյան Ս.Մ.
ԵՊԲՀ, բժշկական կենսաբանության ամբիոն

Ֆե­րի­հե­մոգլ­ոբ­ ի­նի (ֆեր­ իHb), որպ­ ես կարդ­ իոմիոցիտն­ ե­րի 0,02 և 0,001): Այս պայ­ման­նե­րում α-տկ-­ի և L-ա­րգ + α-տկ­-ի
թաղ­ անթ­ ային բա­ղադր­ ամ­ աս­ եր­ ի անկ­ այ­ուն­ ացն­ ող գործ­ ո­նի` (թա­ղանթ­նե­րին ան­մի­ջակ­ ա­նոր­ են կպած մա­սը) հետ­քեր­ ը հատ­
դեր­ ը դեռևս բա­ցա­հայտ­ված չէ: Որոշվ­ ել է α-տոկ­ ո­ֆեր­ ո­լի (α- կապ­ ես L-ար­ գ + α-տկ (մինչև 0,2 մգ/մլ) էա­պես նվա­զեցն­ ում են
տկ) և L-ար­գին­ ին (L­-ա­րգ) + α-տկ ազդ­ եց­ ութ­ յուն­ ը արյան շի­ (մինչև 60-100%), չփո­փոխ­ ե­լով Nox-­ի իզոձև­ ե­րի ոչ նման­ ա­տիպ
ճուկ­ ից, կար­դիոմիոցիտն­ եր­ ի ենթ­ աբջ­ջային բաղ­ ադր­ ա­մաս­ ե­ ար­տա­զա­տու­մը, դրանց օպ­տի­կակ­ ան կլանմ­ ան սպեկտրն­ ե­րի
րից NADPH օքս­ ի­դազ­ ի (Nox) իզոձև­ եր­ ի արտ­ ա­զատ­ման վրա: ձևը, Nox­-եր­ ի NADPH կախ­ յալ սուպ­ որ­ օքս­ ի­դի գո­յաց­ման ու ֆե­
Արյան շի­ճուկ­ ի, կարդ­ իոմիոցիտն­ ե­րի թաղ­ անթ­նե­րի, մի­տո­ րիHb-­ի վե­րակ­ անգնմ­ ան ակ­տի­վութ­ յունն­ ե­րը: Առ­կա է առ­նետ­
քոնդր­ իումն­ ե­րի և կոր­ իզ­ներ­ ի ջրային խառ­նուրդն­ ե­րի 4°­-ում, ներ­ ի կար­դիոմիոցիտ­ներ­ ի, կո­րիզն­ ե­րի, մի­տոքրնդր­ իումն­ եր­ ի
4 օր, pH 8-ում աէ­րոբ պայմ­ անն­ եր­ ում ինկ­ ուբ­ աց­ ու­մից հե­տո ու շիճ­ ուկ­ ի էկ­զո­սոմն­ եր­ ի թաղ­ անթ­նե­րի` ֆեր­ իHb-­ով անկ­ ա­յու­
ex vivo դիտ­վում է Nox-­ի իզոձև­ ե­րի ոչ նույն­ ակ­ երպ ար­տա­ նաց­ման (խթ­ ան­վում է Nox­-եր­ ի ար­տա­զատ­ ու­մը) և L-ա­րգ-­ով
զատ­ ում դե­պի լու­ծել­ի ֆազ: Ֆեր­ իHb-­ի (20x10-6 M) ներ­կա­յու­ և α-տկ-­ով այդ թա­ղանթ­նե­րի կա­յուն­ աց­ման երև­ ույթ (նվ­ ա­զեց­
թյամբ Nox­-ի իզոձ­ևեր­ ի արտ­ ա­զատ­ ում­ ը կարդ­ իոմիոցիտն­ ե­րի, վում է Nox-­եր­ ի առ­տա­զատ­ ու­մը): Այս մեխ­ ան­ իզ­մով ֆե­րիHb-ն
միտ­ ո­քոնդր­ իումն­ ե­րի, կոր­ իզն­ եր­ ի և էկզ­ ո­սոմն­ եր­ ի թա­ղանթ­նե­ ցու­ցաբ­ ե­րում է կար­դիոտոքս­ իկ ազ­դեց­ ու­թյուն, իսկ L-ա­րգ-­ը և
րից ու­ժեղ­ ա­նում է համ­ ապ­ ա­տասխ­ ա­նա­բար 300,8±47,6 %, α-տկ-ն` կարդ­ իոպ­րո­տեկ­տիվ էֆ­ֆեկտ:
210,7±34,5%, 105,3±17,7% և 53,8±5,7%-­ով (p=0,01; 0,003;

SUMMARY

FERRIHEMOGLOBIN STIMULATES THE RELEASE OF ISOFORMS OF NADPH OXIDASE FROМ
BLOOD SERUM AND MEMBRANS OF SUBCELLULAR COMPONENTS OF RATS’ CARDIOMYOCYTES,
SUPPRESSION OF THIS PROCESS BY α-TOCOFEROL AND L-ARGININE EX VIVO

Feschyan S.M.
YSMU, Department of Medical Biology

The role of ferrihemoglobin (ferriHb) as a factor of destabi- correspondingly. In these conditions under the influence of traces
lization of the membrane of subcellular components of cardio-
myocytes is not determined. The effect of α-tocoferol (α-Тc) and of α-Тc (the immediately binding amount of α-Тк to these mem-
L-arginine (L-arg) on the release of izoforms of NADPH oxidase branes), particularly, α-Тc + L-аrg (to 0.2 mg/ml), the essentially
(Nox) from exosoms of blood serum and membrans of subcellular non-adequate decrease of the release of isoforms of Nox (aver-
components of cardiomyocytes are determined. After incubation
of the blood serum, the water mixtures of membranes of car- age to 60-100%) and changes of the form of optical absorp-
diomycytes, mitochondria and nuclei at 4° during 4 days at the
pH 8 in aerobic conditions ex vivo, the nonadequate release of tion spectra and NADPH dependant superoxide producing and
isoforms of Nox to the soluble fase are observed. In the presence
of ferriHb (to 20×10-6 M), there takes place an essential increase ferrihemoglobin-reducing activities of Nox do not take place.
of release of Nox from membranes of cardiomyocytes, mito-
chondria, nuclei and exosomes to 300.8±47.6%, 210.7±34.5%, Тhus, the destabilization of membranes of rats’ cardiomyo-
105.3±17.7% и 53.8±5.7% (p=0.01; 0.003; 0.02 and 0.001)
cytes, nuclei, mitochondria and serum exosomes by ferriHb (by

induction of the release of Nox from these membranes) and sta-

bilization of these membranes by α-Тc and L-arg (by decreasing
of the Nox release) are observed. By this way the cardiotoxic

effect of ferriHb and cardio-protective effect of α-Тc and L-arg
take place.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 103

УДК: 616.379-008.64:615-085+616-092.4/9

ВЛИЯНИЕ ЭПОМ НА ГИСТОЛОГИЧЕСКУЮ СТРУКТУРУ
ВИСЦЕРАЛЬНЫХ ОРГАНОВ ПРИ ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНОМ
САХАРНОМ ДИАБЕТЕ

Агаджанова Е.М.1, Мкртчян Л.Н.2
1 ЕГМУ, кафедра эндокринологии
2 ЕГМУ, кафедра патологической анатомии

Ключевые слова: диабет, стрептозотоцин, гистология, путем внутрибрюшинного (в/б) однократного введения
поджелудочная железа, печень, почки, сердце. СТЦ в дозе 55 мг/кг массы животных [4, 6, 18]. Через
2 дня после введения СТЦ у крыс возникали явления
Диабет является одним из распространенных за- диабета: полиурия, полидипсия, полифагия. В образцах
болеваний, приводящих к высокому проценту инвалид- крови, взятой натощак (из сердца), определялась кон-
ности и смертности больных [7, 13]. Главным патогене- центрация глюкозы.
тическим фактором этой болезни является абсолютная
[12] или относительная [17] недостаточность выработки В дальнейшем уровень глюкозы в крови опреде-
инсулина поджелудочной железой. Лечение диабета лялся у каждого животного еженедельно. Крысы были
заключается в замещении недостаточности инсулина разделены на 4 группы - по 16 в каждой. Контрольную
либо с помощью введения инсулина (диабет 1 типа) [8, группу составили интактные животные; животным 1-ой
12], либо путем повышения восприимчивости клеток к экспериментальной группы ввели СТЦ в дозе 55 мг/кг в/б
имеющемуся в крови инсулину (диабет 2 типа) [16, 17]. однократно; животным 2-ой эспериментальной группы
За последние годы делаются попытки восстановления ввели ЭПОМ в дозе 1 мг/крыса в/б однократно, а через
поврежденных клеток поджелудочной железы с помо- 1 неделю этим же крысам аналогично ввели СТЦ в дозе
щью различных биологически активных веществ [9, 10, 55 мг/кг; животные 3-ей экспериментальной группы по-
14], однако эти исследования продолжают оставаться лучили СТЦ в дозе 55 мг/кг и через неделю - ЭПОМ в
на уровне феноменологических. К числу соединений, дозе 1 мг/крыса однократно в/б. Через 2 недели после
повышающих резистентность организма к действию ра- последнего введения СТЦ животных анестезировали
личных патогенных факторов, относится Эмбриональ- нембуталом (40 мг/кг, в/б) и забивали для забора крови.
ный противоопухолевый модулятор Мкртчяна (ЭПОМ) Глюкозу в крови определяли (в мг/дл) глюкозоксидазным
[3, 11], известный своей эффективностью при профи- методом (Delta G-Col). Для морфологического анализа
лактике злокачественных новообразований [14], при образцы ткани из печени, почек и сердца подопытных
лечении нейродегенеративной патологии [19]. Нашими животных после фиксации в формалине и последую-
исследованиями установлено, что ЭПОМ оказывает ги- щей “проводки” в спиртах возрастающей концентрации
погликемическое действие при экспериментальном са- заливались парафином. Готовились микротомные срезы
харном диабете как в режиме профилактического, так и толщиной 5-8 µ, которые после депарафинизации окра-
лечебного введения [2]. ЭПОМ предотвращает развитие шивались гематоксилин-эозином, альдегид-фуксином
дегенеративных явлений в β-клетках поджелудочной или азур II- эозином. Подсчет числа β-клеток островко-
железы или же восстанавливает структуру инсулиноци- вого аппарата поджелудочной железы осуществляли с
тов, поврежденных стрептозотоцином (СТЦ) [5]. использованием гистостереометрической сетки [1]. Из
каждого образца ткани поджелудочной железы получа-
Целью данного исследования является изучение ли 5 срезов на разных уровнях исследуемого материа-
гистологической структуры висцеральных органов на ла. В каждом исследуемом препарате в островках Лан-
СТЦ - модели сахарного диабета в условиях действия герганса подсчитывали число β-клеток в четырех малых
ЭПОМ, используемого как в режиме профилактическо- квадратах, случайно совпадающих с 25 точками – зон-
го, так и лечебного введения. дами в каждом квадрате. После подсчета количества
секреторных клеток в четырех квадратах окулярометри-
Материалы и методы ческой сетки выводили среднеарифметический показа-
Опыты проводили на 64 белых крысах (самцах) тель, который в последующем вводили в вариационный
ряд. Препараты просматривали с помощью тринокуляр-
массой 180-200 г. Крыс содержали при 25±2°C с 12 ного светового микроскопа MICROS (Австрия) с вмон-
часовой сменой дня и ночи и доступом к стандартной
пище и воде ad libitum – “по желанию”. Диабет вызывали

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

104 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Таблица 1

Влияние ЭПОМ на уровень глюкозы в крови и интенсивность PAS-реакции в гепатоцитах крыс
при СТЦ-индуцированном диабете

Группа Контроль 1 группа 2 группа 3 группа
Показатель

Глюкоза 130,8±5,9 494,3±25,8 173,4±10,6 143±11,4
мг/дл p1<0,0005 0,25>p1>0,1
0,005>p1>0,0005 p2<0,0005
p2<0,0005
++
Интенсивность PAS-реакции +++ ± ++

* +++ (высокая); ++ (средняя); ± (низкая); p1- по отношению к контролю; p2- к 1 группе

Таблица 2
Влияние ЭПОМ на количество островков β-клеток в поджелудочной железе у СТЦ-индуцированных крыс

Группа Контроль 1 группа 2 группа 3 группа
Показатель

Количество островков β-клеток 90,2 ±10,8 22,5 ±3,2 48,9 ± 4,9 65,4 ±5,7
0,005> p1<0,0005
0,025>p1<0,01 0,05> p1 > 0,025
0,01>p2<0,005 0,025> p2>0,01

p1 - по сравнению с контролем; р2- по сравнению с 1 группой

тированной в окуляр гистиостереометрической сеткой. го в 2 раза, и более чем в 2 раза выше по сравнению
Статистический анализ. Данные выражали как с 1-ой группой). В 3-ей группе количество островков
β-клеток значительно восстановилось (дошло до уровня
среднее±SE. Статистический анализ осуществляли при всего в 1,37 раз ниже уровня таковых у контрольных
помощи критериев Стьюдента с использованием про- крыс и почти в 3 раза выше, чем у крыс 1-ой группы).
граммы SSAT (версия 13). О статистической достовер-
ности судили при p≤0,05. Исследование было одобрено Ниже представлены результаты проведенных гисто-
Этическим комитетом ЕГМУ. логических исследований висцеральных органов.
Поджелудочная железа (рис. 1). Экскреторный ап-
Результаты и обсуждение парат у контрольных крыс имеет ацинарную структуру,
Как видно из табл. 1, уровень глюкозы в крови контр- панкреатоциты хорошо контурируются, просветы аци-
нусов местами содержат бледно-базофильную бес-
ольных крыс составил 130 мг/дл. У диабетических крыс структурную массу, сосуды стромы полнокровны, без
он повышался в 3,75 раз и достигал 494 мг/дл. В слу- признаков слипчивости эритроцитов. Некоторые доль-
чае предварительного введения ЭПОМ он оставался на ки неравномерно отдалены друг от друга соединитель-
уровне 173 мг/дл, что в 2,8 раза ниже, чем у крыс с ди- нотканными прослойками. Эозинофильных гомогенных
абетом, и только на 32,5% выше уровня глюкозы контр- масс ацинусы не содержат.
ольных крыс. У крыс 3-й группы уровень глюкозы в крови
практически не отличался от уровня глюкозы контроль- Инсулярный аппарат неравномерно представлен в
ных животных. Что касается содержания гликогена в разных частях железы (в отличие от панкреаса людей,
гепатоцитах (PAS-реакция), то при экспериментально у крыс анатомическое разграничение поджелудочной
индуцированном диабете оно понижалось, тогда как при железы на головку, тело и хвостовую часть не представ-
обоих режимах введении ЭПОМ отмечалась тенденция, ляется возможным). В большинстве полей зрения под
направленная в сторону восстановления в печеночных малым увеличением островки Лангерганса отсутствуют;
клетках содержания гликогена (табл. 1). α- и β-клетки легко дифференцируются.

Как следует из табл. 2, количество островков Инсулярные островки тесно прилежат к панкреати-
β-клеток поджелудочной железы у крыс 1-ой группы со- ческим ацинусам. Они имеют округлую, реже овальную
кратилось в 4 раза, тогда как при профилактическом форму. Между инсулоцитами, особенно в центральной
введении ЭПОМ (2-ая группа) их количество довольно части островков, при иммерсионной микроскопии видны
сохранилось (что было ниже контрольного уровня все-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 105

Рис.1. Гистология поджелудочной железы при экспериментальном сахарном диабете
Контроль:1 – инсулярные островки, окруженные панкреатической экскреторной частью (увел. 100); 2 – хорошо выраженное
клеточное содержимое, α-клетки расположены по периферии, инсулярные островки состоят из β-клеток, которые имеют преи-
мущественно центральную локализацию, периинсулярные панкреатоциты сохранены (увел. 500); 3 – Лангергансовые островки,
периферические приинсулярные экскреторные ацинусы (увел.400). Диабет: 4 – низкая клеточность панкреатическических
островков, дифференциация между α- и β-клетками не просматривается, дистрофические изменения цитоплазмы панкреато-
цитов (увел. 250); 5 – выраженная атрофия инсулярных островков, некоторые ацинусы с дегенеративными ядрами (увел. 250);
6 – набухание и ослабление тинкториальных свойств (дистрофия, некробиоз) β–клеток; Лангергансовый островок прилежит к
расширенному протоку (увел. 400). Профилактика: 7 – частичная атрофия и лизис содержимого инсулярных клеток; выра-
женная внутриклеточная вакуолизация (увел. 250); 8 – α-клетки, расположенные в основном линейно по периферии островка,
хорошо сохранены; β-клетки в прилегающем сегменте разряжены, в других участках они хорошо сохранены, умеренный отек
в строме инсулярного островка (увел. 500); 9 – объемно инсулярный островок в целом хорошо сохранен, имеются отдельные
очаги лизиса β-клеток; панкреатоциты в состоянии зернистой дистрофии; умеренное нарушение полярности α-клеток (увел.
500). Лечение: 10 – выводной проток непосредственно прилежит к α-клеткам; с противоположной стороны он структурируется
панкреатоцитами, β-клеточный аппарат xорошо сохранен (увел. 250); 11 – отчетливые полости между группами хорошо сохра-
ненных β-клеток, панкреатоциты без особенностей, выводной проток окаймлен исключительно экскреторными железистыми
клетками (увел. 400);12 – деталь рис.11.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

106 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Рис.2. Гистология печени при экспериментальном сахарном диабете
Контроль: 1 – радиарная ориентация балок в дольке печени хорошо сохранена. Центральная вена и гепатоциты без особенно-
стей (увел.150); 2 – в междольковой соединительной ткани отчетливо видна триада, центральная вена умеренно полнокровна,
часть гепатоцитов в состоянии зернистой дистрофии. Диабет: 3 – балочная структура дольки печени дезорганизована, заметно
просветлена; ядра пикнотичные (увел. 150); 4 – цитоплазма гепатоцитов в состоянии резко выраженной зернистой дистрофии
вплоть до некробиоза и некроза, ядра гиперхромные (увел. 400). Профилактика: 5 – центральная вена полнокровна и расши-
рена, слабая клеточная инфильтрация, гепатоциты в состоянии умеренной зернистой дистрофии (увел. 250); 6 – диффузное
просветление цитоплазмы гепатоцитов (увел.150); 7 – деталь (увел.350). Лечение: 8 – гистоструктура печени близка к норме
(увел. 350); 9 – гепатоциты центральной части дольки печени сохранены относительно лучше (увел. 200).

рыхло расположенные кровеносные капилляры. Прос- У крыс с экспериментальным СТЦ-диабетом эпите-
веты перикапиллярных пространств, куда прежде всего лий ацинусов набухший, цитоплазма зернистого вида. В
поступают инсулярные гормоны, отличаются неравно- отдельных полях зрения железистый эпителий панкре-
мерностью, изредка имеющей мешковидную форму. атических ацинусов в состоянии дискомплексации. От-
мечается нарушение конусовидной полярности ацинар-
Эозинофильные гранулы инсулоцитов мелкие, в ных клеток. Просветы ацинусов местами расширены за
гематоксилин-эозиновых препаратах разграничивают- счет лизиса апикального отдела панкреатоцитов. Стро-
ся нечетко. Основная масса инсулоцитов представле- ма отечна, разрыхлена, наблюдается умеренный пери-
на β-клетками (в крупных островках до 3/4 их общего васкулярный и перидуктальный отек, местами в венулах
объема). Они отличаются базофильностью цитоплазмы наблюдаются гиалиновые тромбы.
и имеют центральное расположение в островковом ап-
парате; α-клетки, как правило, имеют периферическое Инсулярный аппарат представлен сравнительно
расположение, ядра их интенсивно воспринимают гема- более мелкими островками. Число их заметно урежено.
токсилин, имеют округлую форму и сравнительно мень- В ввиду крайней мозаичности и рассыпного характера
шие размеры. D- и РР- клетки, хотя и имеют структурное панкреатической железы, планиметрические иссле-
различия, однако в гематоксилин-эозиновых препаратах дования и подсчет островков не в состоянии отразить
не поддаются четкой дифференциации. истинные количественные параметры сохранности ин-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 107

сулярного аппарата. Особенно резко выражено умень- железы неравномерно и отличаются заметным количе-
шение клеточности островков за счет лизиса β-клеток. ственным непостоянством. Наряду с крупными остров-
Они имеют более рыхлое расположение, отдалены друг ками Лангерганса, имеются и мелкие, еле различимые.
от друга бесструктурными, слабо базофильными мас- При СТЦ-диабете, в целом, количество инсулярных
сами. Цитоплазма β-клеток, особенно в центральной островков уменьшено. Обращает на себя внимание рез-
части островков, слабо эозинофильна. Необходимо кое уменьшение клеточности, прежде всего, β-клеток в
учесть и то обстоятельство, что секреты β-клеток пол- большинстве инсулярных островков. Как профилакти-
ностью растворяются в спирте; α-клетки, имеющие пе- ческий, так терапевтический варианты введения ЭПОМ
риферическое, иногда подковообразное расположение, заметно ослабляют атрофию и лизис β-клеток. В отдель-
сравнительно лучше сохранены. ных наблюдениях имеет место почти полное восстанов-
ление гистоструктуры поджелудочной железы.
При предварительном введении ЭПОМ у крыс с эк-
спериментальным диабетом экскреторный аппарат име- Печень (рис. 2). У крыс контрольной группы глиссоно-
ет ацинарную структуру, ядра панкреатоцитов распо- ва капсула тонкая, нежная, дольковое строение хорошо
ложены базально, дискомплексация ацинарных клеток сохранено, гепатоциты имеют радиарное расположе-
прослеживается лишь на небольшом протяжении. Апи- ние. Просветы центральных вен в основном свободны,
кальная часть их повышенно эозинофильная, в прос- в пространствах Диссе местами контурируются купфе-
ветах ацинусов нередко видна бесструктурная масса. ровские клетки. Эндотелиальная выстелка в межба-
Сосуды стромы умеренно полнокровны. Так же как и в лочных пространствах прерывиста; иными словами,
нелеченных наблюдениях, панкреатические островки пространства Диссе лишены сплошной эндотелиальной
попадают в поле зрения крайне редко. Клеточность не- выстелки. В междольковой и перипортальной соедини-
сколько выше, чем в нелеченных наблюдениях. В сохра- тельной ткани редко выявляются очаговые круглокле-
нившихся островках Лангерганса β-клетки обнаружива- точные инфильтраты. В одном участке инфильтраты
ются в виде единичных экземпляров. В основном они содержат нейтрофильные лейкоциты в виде единичных
лизированы, отдельные β-клетки атрофичны. Отмечает- экземпляров. Цитоплазма гепатоцитов светлая, сетча-
ся относительно лучшая сохранность α-клеток. тая, ядра пузыристые.

К панкреатической железе прилежит лимфоузел. У крыс 1-ой опытной группы радиарное строение
Фолликулярное строение лимфоузла сохранено: кра- сохранено, центральные вены долек печени полнокров-
сная пульпа умеренно полнокровна, изредка выявляет- ны, цитоплазма гепатоцитов просветлена, зернистого
ся феномен аутофагии эритроцитов; субкапсулярная вида и, в отличие от контроля, более эозинофильная.
соединительная ткань и трабекулы в основном отечны. Наблюдается умеренный отек междольковой и пери-
портальной соединительной ткани. Пространства Диссе
У крыс 3 группы ацинарное строение панкреаса синусоидального вида. Единичные круглоклеточные ин-
в целом сохранено. Наряду с хорошо сохранившимся фильтраты без примесей нейтрофильных лейкоцитов.
ацинарными клетками, особенно по периферии долек, PAS-реакция – слабоположительная.
отмечается выраженная зернистая дистрофия желези-
стого эпителия экскреторного аппарата. Мутное набу- Во 2-ой опытной группе глиссонова капсула тон-
хание и коагуляция цитоплазмы особенно резко выра- кая, нежная, дольковая структура хорошо сохранена,
жены в апикальной части секреторных клеток. Нередко гепатоциты ориентированы в балки, имеющие радиар-
видна “ампутация” верхушечной части железистых ное расположение. Сравнительно более отечны про-
клеток. Просветы ацинусов сужены вплоть до их заку- странства Диссе. Межбалочная рыхлая соединитель-
порки. В этих участках ядра слабо воспринимают гема- ная ткань лишена сплошной эндотелиальной выстилки.
токсилин и отодвинуты к основанию ацинарных клеток. Купферовские клетки преимущественно звездчатой
Базальная мембрана ацинарных клеток частично дис- формы, каких-либо цитоплазматических включений не
социирована. Просветы Вирсунговых протоков в целом содержат. Ни в одном участке препарата гистострукту-
свободны, но в отдельных участках имеется скопление ра печени не нарушена. Лишь по краю одного из сре-
аморфного эозинофильного секрета экскреторного от- зов отмечается дискомпенсация гепатоцитов в виде
дела панкреаса. нарушения радиарного строения. Крупные вены полно-
кровны, в междольковой соединительной ткани местами
Подводя итоги гистоморфологическим исследова- единичные воспалительные инфильтраты без примеси
ниям панкреаса, следует отметить, что островки Лангер-
ганса у интактных крыс представлены в разных дольках

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

108 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Рис.3. Гистология почки при экспериментальном сахарном диабете
Контроль: 1 – проксимальный отдел нефрона без особенностей, умеренное сморщивание мальпигиевых клубочков, полость
капсулы Боумена-Шумлянского расширена (увел. 400). Диабет: 2 – эпителий проксимального отдела нефрона относитель-
но хорошо сохранен, сморщенность клубочка с формированием лапчатости, полость капсулы без особенностей (увел. 400).
Профилакика: 3 – изменения в близко прилегающих друк к другу клубочках однотипно, в отдельных извитых канальцах первого
порядка граница между эпителиальными клетками не контурируется, ядра в состоянии лизиса (увел. 250). Лечение: 4 – полость
капсулы расширена, местами эпителий капсулы двурядный, пролиферация эпителиальных клеток чудесной сети (увел. 350);
5 – в целом хорошая сохранность клубочкового аппарата и эпителия проксимального отдела нефрона (увел. 350).

нейтрофильных лейкоцитов. Умеренное расширение и почек тонкая, нежная, жировая перинефральная клет-
полнокровие центральных вен долек печени. чатка хорошо выражена, Мальпигиевы тельца без осо-
бенностей, просвет капсулы Шумлянского-Боумена сво-
Обращает на себя внимание тинкториальная моза- боден. В прилежащих к клубочкам извитых канальцах
ичность печеночных клеток. Если в стрептозотоциновых признаков белковых дистрофий не обнаруживается,
наблюдениях цитоплазма была заметно просветлена, то просветы коллекторов свободны. Местами, как в корко-
в профилактическом варианте эксперимента (когда по- вом, так и в мозговом слое наблюдается венозное пол-
допытные крысы предварительно получили инъекцию нокровие.
ЭПОМ) цитоплазма гепатоцитов интенсивно эозино-
фильна, местами зерниста. Ядра печеночных клеток У крыс 1-ой группы капсула тонкая, нежная, от-
округлые, хорошо воспринимают гематоксилин. При мечается выраженная зернистая дистрофия эпителия
РАS-реакции цитоплазма интенсивно окрашивается извитых канальцев. Мальпигиевы тельца отличаются
шиффовским реактивом, что свидетельствует о насы- повышенной клеточностью, застоем в капиллярах чуде-
щенности их нейтральными полисахаридами и, прежде сной сети. Ядра эндотелиальных клеток гиперхромны и
всего, гликогеном. сморщены. Обращает на себя внимание формирующая-
ся лапчатость клубочков, косвенно свидетельствующая
У крыс 3-ей группы глиссонова капсула без особен- о подостротекущем склерозирующем процессе. Ба-
ностей. Радиарное строение печеночных балок сохра- зальные мембраны клубочков почек утолщены по типу
нено. Просветы центральных вен расширены, свободны. синдрома “проволочных петель”. Эпителий коллекторов
Цитоплазма печеночных клеток просветлена, однако набухший, в просветах бесструктурная эозинофильная
по степени разряженности заметно уступает таковой в масса. В целом описанная картина укладывается в рам-
стрептозотоциновой серии. Местами в перидуктальной ки диабетической нефропатии.
и в междольковой соединительной ткани прослеживает-
ся круглоклеточная очаговая инфильтрация без приме- Во 2-ой группе клубочковый аппарат сравнительно
сей нейтрофильных лейкоцитов. лучше сохранен. Если в нелеченных наблюдениях отме-
чалась лапчатость клубочков и утолщение собственных
Почки (рис. 3). У крыс контрольной группы капсула мембран капилляров клубочков, то при предварительном

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 109

Рис.4. Гистология сердца при экспериментальном сахарном диабете
Диабет:1 – пристеночный эндокард и подлежащая соединительная ткань интенсивно инфильтрированы лимфоцитарными эле-
ментами (увел. 250). Профилактика: 2 – попавший в срез клапан сердца в состоянии хромотропного набухания, выраженное
полнокровие миокардиального сосуда (увел. 200). Лечение: 3 – кардиомиоциты без особенностей, сосуды миокарда расшире-
ны и полнокровны, строма умеренно отечна (увел. 400).

воздействии ЭПОМ, указанные изменения были гораздо бластного ряда, без особенностей. Отека стромы нет. В
слабее выражены. Отдельные Мальпигиевы тельца от- попавших в срез сосудах венечной системы эндотелий
личались повышенной клеточностью, просветы капсулы без особенностей. Эпикард нежный, покрыт одним сло-
Боумена-Шумлянского свободны. Изменения со сторо- ем мезотелиальных клеток.
ны извитых канальцев те же, что и в нелеченных слу-
чаях. Эпителий канальцевого аппарата проксимального У диабетических крыс эпикард тонкий, нежный, на
отдела нефрона умеренно набухший, цитоплазма зер- значительном протяжении отслоен, кардиомиоциты на-
нистого вида, межканальцевая соединительная ткань бухшие, миофибриллярный аппарат (продольная и попе-
слабо отечна. Со стороны коллекторов изменения ми- речная исчерченность) почти не контурируется, строма
нимальны. отечна, сосуды резко полнокровны, особенно в субэндо-
кардиальных и субэпикардиальных отделах. В набухших
В 3-ей группе клубочковый аппарат в целом сохра- кардиомиоцитах эозинофильная зернистость, изредка
нен лучше, чем в нелеченных наблюдениях. Наряду с глыбчатость. В строме миокарда имеется очаговая кру-
хорошо сохранившимися клубочками наблюдается не- глоклеточная инфильтрация без примесей нейтрофиль-
которое увеличение клеточности отдельных Мальпиге- ных лейкоцитов.
вых телец с признаками лапчатости.
Обращает на себя внимание тот факт, что в срез
Эпителий проксимального отдела нефрона в со- попал клапан сердца, отличающийся резкой хромотроп-
стоянии выраженной зернистой дистрофии вплоть до ностью. Клетки соединительнотканного остова клапана
развития некроза отдельных клеток и их десквамации. далеко расположены друг от друга, коллагеновые пучки
Вместе с тем следует отметить, что указанные измене- и фибриллы разобщены. Межклеточный матрикс отечен,
ния носят мозаичный характер. Эпителий дистального интенсивно базофилен. Описанная картина укладывает-
отдела нефрона относительно лучше сохранен. ся в рамки мукоидного набухания клапана сердца.

Сердце (рис. 4). У контрольных животных эпикард Во 2-ой группе эпикард тонкий, нежный, свободная
тонкий, нежный, частично отслоен. На всем протяже- поверхность лишена каких-либо наложений. В продоль-
нии свободен от фибриновых наложений. Есть участок, ных срезах иссеченные волокна, фибриллярность со-
в котором субэпикардиальный жировой слой выражен. хранена, однако сами кардиомиоциты местами отечны
В миокарде отдельные венулы инъецированы кровью и цитоплазма их гомогенного вида. Отмечается полно-
без признаков сладж-синдрома. Периваскулярная стро- кровие крупных сосудов, особенно тонкостенных. Здесь
ма миокарда обычного вида. Кардиомиоциты, имеющие также в срез попал клапан сердца, однако хромотроп-
продольное сечение, отличаются отчетливым миофи- ность его по степени выраженности заметно уступает
бриллярным аппаратом с поперечной исчерченностью. таковой при СТЦ- диабете без воздействия ЭПОМ.
Ядра в мышечных симпластах продолговатой формы,
в основном гиперхромные. Лишь местами в попереч- Эндокард со сплошной эндотелиальной выстил-
ных срезах мышечных волокон прослеживается зерни- кой. В отличие от контрольных крыс, субэндокардиаль-
стость, которая по своим размерам несопоставима с ная соединительная ткань более отечна и разрыхлена,
миофибриллами. Стромальные клетки обычного фибро- базофилия клеточных структур отсутствует. На всем
протяжении указанного отечного отрезка эндокарда
фибриновые наложения со стороны полости желудоч-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

110 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ка отсутствуют. В одном участке, скорее всего это ушко ЭПОМ, гистоморфологические изменения со стороны
левого предсердия, имеется заметная лимфогистиоци- сердца и печени в целом менее выражены; более того,
тарная инфильтрация. Указанная инфильтрация и отек цитоплазма гепатоцитов лучше воспринимает эозин, а
субэндокардиальной соединительной ткани прослежи- при РАS-реакции окрашивается позитивно. В порядке
ваются на всем протяжении предсердно-желудочковой положительного предупредительного эффекта ЭПОМ
границы. Здесь же венозное полнокровие, без призна- необходимо отметить лучшую сохранность клубочко-
ков сладж-синдрома. вого аппарата почек. В целом, гистоморфологическая
картина почек резко отличается от таковой во II серии.
В 3-ей опытной группе эпикард тонкий, нежный, ме-
зотелий на значительном протяжении десквамирован. В Экскреторный аппарат панкреатической железы
полости предсердия скопления эритроцитов без при- мало изменен. Гистоморфологические изменения в
знаков их слипания. Эндотелиальная выстилка частично основном затрагивают инкреторный аппарат; β-клетки
слущена. Обращает на себя внимание выраженный отек в основной своей массе лизированы, α-клетки сравни-
стромы миокарда с частичным истончением мышечных тельно лучше сохранены. Однако в целом, гистоморфо-
волокон. Мутное набухание в цитоплазме кардиомиоци- логия островкового аппарата мало отличается от СТЦ-
тов выражено неравномерно; лишь местами отмечает- диабета. В качестве определенного положительного
ся хорошая сохранность миофибриллярного аппарата. профилактического воздействия ЭПОМ следует отме-
Ядра в целом хорошо воспринимают гематоксилин. Пе- тить избирательность альтернирующего воздействия
риваскулярная соединительная ткань отечна. СТЦ в том смысле, что единичные инсулярные островки
остаются почти интактными. Таким образом, висцераль-
Заключение ная патология в целом менее выражена, чем в нелечен-
У контрольных крыс, получивших плацебо, каких- ных наблюдениях.

либо отклонений от нормы не обнаруживается. Опи- По сравнению с профилактической серией, в ле-
санные изменения в виде полнокровия стромальных чебной (IV серия) число Лангергансовых островков не-
сосудов внутренних органов связаны с умерщвлением сколько больше. Здесь чаще попадают в поле зрения
животного. Единственное, что обращает на себя внима- крупные инсулярные островки. Так же, как и в преды-
ние, это - повышенная прозрачность, пенистость гепа- дущей серии, обращает на себя внимание прежде все-
тоцитов. В них моно- и мультифоликулярных вакуолей, го уменьшение β-клеток. Следует особо отметить, что
характерных для жировых включений, не обнаружива- в отличие от III серии, гепатоциты имеют более прос-
ется. Описанная морфологическая картина поджелу- ветленную по сравнению с III серией цитоплазму. При
дочной железы и исследованных внутренних органов этом РАS-реакция относительно менее интенсивна, что
укладывается в рамки структурной нормы. косвенно свидетельствует об ослаблении синтеза глико-
гена. В целом интенсивность окрашивания цитоплазмы
Наиболее характерным морфологическим прояв- печеночных клеток уступает профилактической серии.
лением исследуемой СТЦ- диабетической патологии
является заметное уменьшение размеров панкреати- В почках изменения менее грубые, чем в III серии,
ческих островков за счет атрофии и лизиса β-клеток; сравнительно реже обнаруживается лапчатость клубоч-
α-клетки, имеющие периферическое, иногда подково- ков и увеличение клеточности. Зернистая дистрофия
образное расположение, сравнительно лучше сохра- эпителия проксимального отдела нефрона выражена.
нены. С большим количественным постоянством при
индуцированном диабете отмечается выраженная зер- На основании интенсивности РАS-реакции можно
нистая дистрофия кардиомиоцитов, печеночных клеток придти к выводу, что в профилактической серии предва-
и эпителия проксимального отдела нефрона. Заметным рительное введение ЭПОМ приводит к интенсификации
изменениям подвержен клубочковый аппарат почек. синтеза гликогена, чем, по-видимому, и обусловлено по-
Нередко выявляется лапчатость Мальпигиевых телец, нижение уровня сахара в периферической крови.
утолщение базальных мембран капилляров чудесной
сети, указывающие на интенсификацию склеротиче- Результаты сравнительного морфологического
ских процессов. Указанные изменения укладываются в анализа в указанных 4-х сериях экспериментов пока-
рамки экспериментальной диабетической нефропатии зывают, что ЭПОМ лишен этиотропного воздействия не-
при человеческой патологии. посредственно на инсулярные островки поджелудочной
железы. При этом, в профилактической серии его воз-
У крыс, получивших с профилактической целью действие было слабее, чем в терапевтическом варианте
эксперимента. Возможно, это имеет и свое патогенети-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 111

ческое обоснование в том смысле, что на фоне стреп- Таким образом, показана определенная протектор-
тозотоциновой альтерации Лангергансовых островков, ная роль ЭПОМ в отношении альтерирующего воздейст-
ЭПОМ заметнее проявляет свое санирующее (пробио- вия на инсулярные островки как в профилактической,
тическое) воздействие. Иными словами, протекторное так и в лечебной сериях эксперимента. Как позитивный
воздействие ЭПОМ в отношении сохранности β-клеток факт следует отметить сравнительно лучшую сохран-
минимально и оно уступает по своей результативности ность инсулярных островков в терапевтической серии.
терапевтическому воздействию, т.е. на поврежденные Не исключено, что ЭПОМ как природная субстанция
островки действие ЭПОМ более эффективно. эмбрионального генеза способствует восстановлению
(пролиферации) β-клеток в условияx индуцированной
Таким образом, в опытных группах в целом отмеча- стрептозотоциновой альтерации. Начатые исследова-
ется определенный позитивный эффект влияния ЭПОМ ния на культуре клеток Лангергансовых островков по-
на инсулярный аппарат, который сравнительно несколь- зволят внести окончательную ясность в этот вопрос. Не-
ко более выражен в лечебном, чем в профилактическом маловажен и факт интенсификации синтеза гликогена,
варианте. а также ослабление висцеральной патологии в услови-
ях действия ЭПОМ.
Вышеизложенное дает основание полагать, что
ЭПОМ играет адъювантную роль при СТЦ-диабете. Не- В заключение следует отметить, что работы по за-
маловажно и то обстоятельство, что предварительное местительной терапии при сахарном диабете близки к
введение ЭПОМ заметно ослабляет морфологические тупиковой ситуации. Крайне желательно изыскать пути
проявления экспериментальной диабетической нефро- сочетания инсулинотерапии с физиологически обо-
патии – утолщение собственных мембран капилляров снованной стимуляцией пролиферативной активности
клубочков почек, склеротические изменения вплоть β-клеток.
до развития лапчатости, а также белковую дистрофию
эпителия проксимального отдела нефрона.

Л И Т Е РАТ У РА Pancreatic Regeneration.// Rev Diabetic Study. 2005; 2(3): 165-178.
10. Demeterco C., Hao E., Lee S.H., Itkin-Ansari P., Levine F. Adult human Beta-Cell
1. Автандилов Г.Г. Морфометрия в патологии.// Изд. Медицина, 1973, 248 с.
2. Агаджанова ЕМ. Влияние ЭПОМа на инсулярный аппарат, а также гистоло- Neogenesis? //Diabet Obes Metab. 2009;11 Suppl 4:46-53. Review.
11. Embrional Antitumor Modulator of Mkrtchyan.// Patent of Russian Federation, N
гическую структуру поджелудочной железы крыс при стрептозотоциновом
диабете.// Лiки Украины, 2012, №1-2(9-10), с.88-91. 2240810, Jan 2004.
3. Разрешение на применение новой медицинской технологии ФС №2011/285 12. Gillespie K.M. Type 1 Diabetes: Pathogenesis and Prevention. CMAJ. 2006;
от 15.09.2011 “Неспецифическая иммунотерапия с использованием ЭПОМ
Л.Н.Мкртчяна”.//Выдано Федеральной службой по надзору в сфере здраво- 2(3): 165-176.
охранения и соц развития РФ. 13. International Diabetes Federation.// Annual Report 2010. IDF 2011, Brussels.
4. Abu Abeeleh M., Ismail Z.B., Alzaben K.R., Abu-Halaweh S.A., Al-Essa M.K., 14. Levine, F. and Itkin-Ansari, P. β-Cell Regeneration, Neogenesis, Replication, or
Abuabeeleh J., Alsmady M.M. Induction of Diabetes Mellitus in Rats Using
Intraperitoneal Streptozotocin: Comparison between 2 Strains of Rats.// Europ J. Both? //J of Mol Med. 2007; 86, 3: 247-258.
of Scientif Res. 2009; 32: 398-402. 15. Mkrtchyan L.N. On a New Strategy of Preventive Oncology. //
5. Aghajanova E.M., Mkrtchyan L.N., Zilfyan A.V., Avakyan S.A. Immune-endocrine
Embryonal antitumor modulator-dependent mechanisms in restoration of the NeurochemRes.2010, 35:868–874.
incretory function of pancreas in streptozotocin-induced rat model of diabetes. 16. Scherwyn L., Schwartz S., Rendell M., Andrew J., et al. Safety Profile and
The New Armenian Medical Journal, 2012, v.6, N4, p.25-35.
6. Akbarzadeh A., Norouzian D., Mehrabi M.R., Jamshidi S., Farhangi A., Allah A., Metabolic Effects of 14 Days of Treatment with DIO-902: Results of a Phase IIa
Mofidian S., Lame Rad B. Induction of Diabetes by Streptozotocin in Rats.// IJCB. Multicenter, Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled, Parallel-Group Trial
2007; 22: 60-64. in Patients with Type 2 Diabetes Mellitus. //Clin. Ther. 2008; 30, 6:1081-1088.
7. American Diabetes Association. Standards of Medical Care in Diabetes.// 17. Stumvoll M., Goldstein B.J., van Haeften T.W. Type 2 diabetes: Principles of
Diabetes Care. 2011; Suppl.34:S11-S61. Pathogenesis and Therapy.// Lancet. 2005; 365(9467):1333.
8. Atkinson M.A., Eisenbarth G.S. Type 1 Diabetes: New Perspectives on Disease 18. Szkudelski T. The Mechanism of Alloxan and Streptozotocin Action in Beta-Cells
Pathogenesis and Treatment. //Lancet. 2001; 358: 221-229. of the Rat Pancreas.// Physiol Res.; 2001, 50: 536-543.
9. Benerjee M., Kanitkar M., Bhonde R.R. Approaches towards Endogenous 19. Yenkoyan K., Safaryan K., Chavushyan V., Meliksetyan I., Navasardyan G.,
Sarkissyan J., Galoyan A., Aghajanov M. Neuroprotective action of Proline-
rich polypeptide-1 in β-Amyloid Induced Neurodegeneration in Rats.// Brain
Research Bulletin. 2011; 86: 262– 271.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

112 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Ա Մ Փ Ո Փ ՈՒ Մ

ԷՔՍ­ՊԵ­ՐԻ­ՄԵՆ­ՏԱԼ ՇԱ­ՔԱՐ­ ԱՅԻՆ ԴԻԱԲԵ­ՏԻ ՊԱՅ­ՄԱՆ­ՆԵ­ՐՈՒՄ ԷՀՈՒՄ-­Ի ԱԶ­ԴԵ­ՑՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ
ՎԻԶ­ՑԵ­ՐԱԼ ՕՐԳ­ ԱՆ­ՆԵ­ՐԻ ՀՅՈՒՍ­ՎԱԾ­ՔԱ­ԲԱ­ՆԱ­ԿԱՆ ԿԱ­ՌՈՒՑ­ՎԱԾ­ՔԻ ՎՐԱ

Աղա­ջա­նով­ ա Ե.Մ.1, Մկրտ­չյան Լ.Ն.2

1 ԵՊԲՀ, էն­դոկր­ ին­ ո­լոգ­ իայի ամբ­ իոն­

2 ԵՊԲՀ, ախտաբանական անատոմիայի ամբիոն

Առն­ ետ­նե­րի մոտ շա­քար­ ային դիաբետ­ ի ստ­րեպտ­ ո­զո­տո­ է ՍՏՑ շա­քա­րախ­տի պատ­կե­րից: Որպ­ ես ԷՀՈւՄ-­ի դրա­կան
ցին­ ային (ՍՏՑ) մո­դել­ի վրա ուս­ ումն­ աս­ իրվ­ ել է ԷՀՈւՄ-­ի ազ­ կան­խար­գել­իչ ազ­դեց­ ութ­ յուն, ան­հրաժ­ եշտ է նշել ՍՏՑ-ի քայ­
դեց­ ու­թյուն­ ը վիսց­ եր­ ալ օրգ­ անն­ եր­ ի հյուսվ­ ած­ա­բա­նակ­ ան քայիչ ազ­դեց­ ու­թյան ընտ­րո­ղա­կա­նութ­ յուն­ ը, առան­ձին ին­
կառ­ ուց­ված­քի վրա, ինչպ­ ես բուժ­ իչ, այնպ­ ես էլ կանխ­ ար­գել­իչ սուլ­յար կղ­զյակ­նե­րը մնում են գրեթ­ ե անփ­ ո­փոխ: Այս­պի­սով,
ներ­ արկմ­ ան պայմ­ անն­ ե­րում: ՍՏՑ-ն ներ­ արկվ­ ում է միան­վագ կան­խար­գել­իչ խմ­բում վիսցեր­ ալ պա­թո­լոգ­ իան ավե­լի թույլ է
ն/որ 55 մլգ/1 կգ քա­շի դեղ­ ա­չա­փով, իսկ ԷՀՈւՄ-­ը նե­րարկ­վել արտ­ ա­հայտ­ված, հա­մե­մա­տած ԷՀՈւՄ չս­տա­ցած խմ­բի հետ:
է միանվ­ ագ ն/որ 1 մլգ/­առ­նետ դեղ­ ա­չա­փով: Հյուսվ­ ածա­բա­ Բուժվ­ ած խմբ­ ում լան­գերգ­ ան­սյան կղ­զյակ­նե­րի թիվն ավե­լի
նակ­ ան հե­տա­զոտ­ ութ­ յան ենթ­ արկ­վել են ենթ­ աս­տա­մոքս­ ային մեծ է, հե­պա­տո­ցիտ­ներն ուն­ են լուս­ ա­վոր­ված ցիտ­ ոպ­լազ­մա:
գեղ­ձը, լյար­դը, երիկ­ ամն­ եր­ ը և սիրտ­ ը: Ցույց է տրվ­ ած, որ Երիկ­ ամ­նե­րում փո­փո­խութ­ յունն­ երն ավե­լի մեղմ են հա­մե­մա­
ՍՏՑ շա­քար­ ախ­տի պայ­մանն­ ե­րում նկատվ­ ում է պանկր­ եասի տած կանխ­ ար­գել­իչ խմ­բի հետ, սա­կայն նեֆր­ ո­նի պրոք­սիմ­ ալ
կղզյակն­ եր­ ի զգա­լի նվա­զում β բջիջն­ ե­րի ատ­րոֆ­ իայի և լի­զի­սի հատվ­ ած­ ի էպի­թե­լի հատ­ ի­կա­վոր դիստ­րո­ֆիան բա­վա­կա­նին
հաշ­վին, լյարդ­ ի բջիջն­ ե­րի, ինչպ­ ես նաև կարդ­ իոմիոցիտն­ ե­րի արտ­ ա­հայտ­ված է: Նշ­ված փորձ­ ա­րա­րա­կան չորս խմ­բե­րի ար­
և նեֆր­ ո­նի պրոքս­ իմ­ ալ մաս­ ի էպիթ­ ե­լի դիստր­ ոֆ­ իան: ԷՀՈւՄ­ դյունքն­ եր­ ի հա­մե­մա­տա­կան մորֆ­ ոլ­ոգ­ իական անա­լիզ­ ի ար­
-ի կան­խար­գել­իչ ներ­ արկմ­ ան պայ­մանն­ եր­ ում լյարդ­ ի և սր­ դյունքն­ եր­ ը ցույց են տա­լիս, որ ԷՀՈւՄ – ը զրկ­ված է ենթ­ աս­
տի հյուս­ված­քամ­ որֆ­ ոլ­ոգ­ իական փոփ­ ոխ­ ութ­ յունն­ երն ավե­լի տա­մոքս­ ային գեղ­ձի ինս­ ուլ­յար կղ­զյակ­նե­րի վրա ան­միջ­ ա­կան
թույլ են ար­տա­հայտ­ված, նկատվ­ ում է երիկ­ ամն­ եր­ ի կծիկ­ ային էթիոտ­րոպ ազ­դեց­ ու­թյուն­ ից: Ընդ որում, նրա կան­խար­գել­իչ
ապա­րա­տի հա­մե­մատ­ ա­բար լավ պահպ­ ան­ված­ ութ­ յուն: Պանկ­ ազ­դեց­ ու­թյունն ավե­լի թույլ է հա­մե­մատ­ ած նրա թե­րապևտ­ իկ
րեատիկ գեղ­ձի էքսկ­րետ­ որ ապա­րատ­ ը քիչ է փոփ­ ոխվ­ ած, փո­ բուժ­ման տար­բե­րա­կի հետ: Այլ կերպ ասած՝ ԷՀՈւՄ­-ի կան­
փո­խու­թյունն­ ե­րը հիմն­ ակ­ ա­նում նկատ­վում են ինկր­ ե­տոր մա­ խարգ­ ել­իչ ազ­դե­ցու­թյուն­ ը β բջիջ­նե­րի պահ­պան­ման նկատ­
սում, β բջիջն­ ե­րը զգալ­իորեն ենթ­ արկ­ված են լիզ­ իս­ ի, α բջիջ­նե­րը մամբ նվա­զա­գույն է և զի­ջում է իր ար­դյուն­ ավ­ ե­տութ­ յամբ թե­
հա­մե­մա­տա­բար լավ են պահ­պան­ված, այսպ­ իս­ ով կղզ­ յակ­ ային րապև­տիկ ազ­դեց­ ու­թյա­նը, այ­սինքն ԷՀՈւՄ­-ի ազ­դեց­ ութ­ յունն
ապա­րա­տի հյուս­վածա­բան­ ութ­ յուն­ ը որոշ­ ա­կի տարբ­ երվ­ ում ավե­լի արդ­ յուն­ ա­վետ է վնաս­ված բջիջն­ ե­րի նկատ­մամբ:

SUMMARY

INFLUENCE OF EATM ON THE HISTOLOGICAL STRUCTURE OF THE VISCERAL ORGANS AT
EXPERIMENTAL DIABETES

Aghajanova Y.M.1, Mkrtchyan L.N.2
1 YSMU, Department of Endocrinology
2 YGMU, Department of Pathological Anatomy

On the streptozotocin (STZ) model of diabetes at rats was from the STZ diabetes group. As positive preventive impact of
studied the histological structure of visceral organs under the EATM it should be noted selectivity of alternating influence of
influence of EPOM both in medical, and in a preventive mode. STZ, single insular islands remain almost intact. Thus, in preven-
STZ was administered once i/p in a dose of 55 mg/kg of weight, tive group the visceral pathology as a whole is less expressed,
EATM was injected once i/p in a dose 1 mg/rat. To histological re- than in uncured group. In a medical series the number of Langer-
search were subjected pancreas, liver, kidneys and heart. It was gans islets is more. The hepatocytes have the more brightened-
shown that at STZ diabetes noticeable reduction of the number up cytoplasm. In kidneys the changes are less rasping, than in
of the pancreatic islets due to the atrophy and lysis of the β-cells, preventive series, however granular dystrophy of the epithelium
dystrophy of hepatocytes, cardiomyocytes and the epithelium of of proximal part of the nephron is expressed. Results of the com-
proximal region of nephron is noted. At preventive injection of parative morphological analysis in the specified four series of
EATM the histomorphological changes of the liver and heart are the experiment show that EATM is deprived of etiotropic action
less expressed, the better safety of the glomerular apparatus of directly on insular islets of the pancreas. Thus in the preventive
kidneys is noted. The excretory apparatus of pancreatic gland mode its influence is weaker, than in therapeutic option of experi-
is a little changed. Histomorphological changes occure mainly ment. In other words, protective action of EATM in the safety rela-
in the incretory device, where was revealed the lysis of β-cells, tion of β-cells is minimal, and it concedes on the productivity to
α-cells are rather better kept. However as a whole, the struc- therapeutic influence, i.e. EATM is more effective in the relation
ture of the islet apparatus in the preventive group rather differs of the damaged cells.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 113

ՀՏԴ. 613.96։378.18+614.1։312+577.4

Ապ­րե­լա­կեր­պը որ­պես ու­սա­նո­ղու­թյան առող­ջու­թյան
գրա­վա­կան

Ավ­ ա­գյան Կ.Կ.
ԵՊԲՀ, դատ­ ա­կան բժշկ­ ութ­ յան ամ­բիոն

­Բա­նալ­ի բառ­ եր՝ ապ­րել­ակ­ երպ, ուս­ ա­նող­ ու­թյուն, առող­ չութ­ յան շարժ­ ո­ղա­կան ակտ­ իվ­ ութ­ յան կտր­ ուկ նվազ­
ջա­կան վիճ­ ակ, վնա­սա­կար սով­ որ­ ույթն­ եր։ ման, որը և դար­ձել է առող­ջա­կան վիճ­ ա­կի վա­տաց­ման
պատ­ճառ­ներ­ ից մե­կը [21]։ Շարժ­ ո­ղա­կան ակտ­ իվ­ ութ­ յան
Հ­ այտ­նի է, որ մար­դու առողջ­ ու­թյուն­ ը դին­ ամ­ իկ ցու­ կտ­րուկ նվազ­ ում­ ը մարդկ­ անց առող­ջա­կան վիճ­ ա­կի վրա
ցա­նիշ է, որը բնու­թագր­վում է օրգ­ ա­նիզմ­ ի ոչ միայն ֆի­ ուն­ եց­ ած ան­բա­րենպ­ աստ ազ­դեց­ ութ­ յան տես­ ա­կե­տից
զիկ­ ակ­ ան արատ­նե­րի բաց­ ա­կայ­ութ­ յամբ, այլև սոց­ իալա­ ներկ­ այ­ումս զուտ բժշ­կա­կան խնդր­ ից վե­րած­վել է սո­
կան բա­րե­կե­ցութ­ յամբ ու հոգ­ եկ­ ան կարգ­ ավ­ ի­ճակ­ ով և ցիալա­կա­նի։
պայ­ման­ ավ­ որ­ված է մի շարք գործ­ ոնն­ եր­ ով։ Բազմ­ ա­թիվ
հե­տա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր վկայ­ում են, որ առող­ջութ­ յունն Վ.Ա. Կիր­ յուշ­ ի­նի, Ս.Պ. Լոբ­ ան­ ո­վի և այ­լոց կող­մից
ավե­լի քան 50%­-ով պայմ­ ան­ ա­վորվ­ ած է ապր­ ե­լա­կեր­ V կուր­սի ու­սա­նողն­ ե­րի շր­ջա­նում կա­տա­րած հե­տա­զո­
պով, մոտ 20%­-ով­ ՝ գեն­ ետ­ իկ ինֆ­ որմ­ աց­ իայով, 20%-­ով­ ՝ տու­թյուն­ ը պարզ­ ել է, որ նրանց 35%-­ը ընդհ­ անր­ ա­պես չի
շրջ­ ակ­ ա մի­ջավ­ այ­րի գործ­ ոնն­ եր­ ով և ընդ­ ամ­ են­ ը 10%-­ով­ ՝ զբաղ­վում ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան կուլտ­ ու­րայով, 48%-­ը զբաղվ­ ում
բժշկ­ ակ­ ան սպա­սարկմ­ ամբ [4]։­ է ոչ պար­բեր­ ա­բար և միայն 17%-­ը՝ մշտ­ ա­կան։ Ըստ հե­
տա­զո­տու­թյան տվյալ­նե­րի՝ վերջ­ ին­նե­րիս շրջ­ ա­նում հա­
Ըստ Յու.Պ. Լի­սից­ ին­ ի՝ առողջ ապր­ ել­ա­կերպ­ ը կեն­ վաստ­ ի բարձր են եղել մկան­ ային ուժ­ ի, մտա­վոր աշ­խա­
սա­գործ­ ու­նեութ­ յան միջ­ ոց է, որն ուղղվ­ ած է առողջ­ ու­ տու­նակ­ ութ­ յան տվյալ­ներ­ ը, հայտ­նա­բերվ­ ել է նաև ուղ­ իղ
թյան պահպ­ անմ­ անն ու բար­ ել­ավմ­ ա­նը [28]։ Հետ­ ա­զո­ համ­ եմ­ ատ­ ա­կան կապ այս ցուց­ ա­նիշն­ ե­րի և սպոր­տով
տութ­ յունն­ եր­ ը ցույց են տվել, որ չափ­ ա­հաս­ներ­ ի մոտ զբաղ­վել­ու ինտ­ ենս­ ի­վութ­ յան միջև։ Հետ­ ա­զոտ­ված­նե­րի
90%-­ի շր­ջան­ ում արձ­ ա­նագր­վում են վարք­ ային ռիս­ 72%-­ը չուն­ ի պլան­ ա­վոր­ված աշ­խա­տան­քի, հանգս­տի և
կի տար­բեր գործ­ ոն­ներ (վն­ աս­ ակ­ ար սով­ որ­ ույթն­ եր, ոչ սննդ­ ի ընդ­ ունմ­ ան ռեժ­ իմ։ Նրանք հանգ­ իստն անց­ կաց­
ռա­ցիոնալ սնունդ, ցածր ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան ակտ­ իվ­ ութ­ յուն, նում են պասիվ, որը և, ըստ հե­տա­զոտ­ ու­թյան տվյալ­
հոգ­ եբ­ ան­ ակ­ ան սթր­ ես և այլն), որոնք, ձևավ­ որվ­ ել­ով նե­րի, անդ­ րադ­ ար­ձել է նրանց ան­թրոպ­ ո­մետ­րիկ տվյալ­
դպր­ ո­ցակ­ ան և ուս­ ան­ ող­ ա­կան տա­րին­ եր­ ին, հե­տա­գա ներ­ ին և ընդհ­ անր­ ա­պես ֆիզ­ ի­կա­կան զարգ­ աց­ման­ ը [7,
ամ­բողջ կյան­քում ու­ղեկց­ ում են մար­դուն որպ­ ես անա­ 20]։
ռողջ ապ­րե­լակ­ երպ­ ի էլեմ­ ենտն­ եր։ Այս ամե­նը հետ­ ա­գա­
յում խթան­ ում է որոշ ոչ վար­ ակ­ ային՝ սիրտ-­ան­ ոթ­ ային, Հի­պո­դին­ ա­միայի խնդր­ ի արդ­ իական­ ութ­ յուն­ ը, պայ­
ստամ­ ոք-­ա­ղիք­ ային հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ եր­ ի, աթեր­ ոսկլ­եր­ ո­ մա­նա­վորվ­ ած առող­ջա­կան վիճ­ ա­կով, իրենց աշ­խա­
զի, շա­քար­ ախտ­ ի և այլն­ ի զարգ­ ացմ­ ան­ ը [11, 27, 39, 40]։­ տանքն­ եր­ ում լուս­ ա­բան­ ել են նաև Լ.Մ. Սուխ­ ար­ևան,
Ի.Կ. Ռա­պոպ­ որտ­ ը և այլք [32, 33, 34]։ Նրանց կողմ­ ից
Ելն­ ե­լով վեր­ ը նշվ­ ած­ ից՝ աճող սերնդ­ ի շրջ­ ան­ ում հինգ տարվ­ ա (1995-2000թթ.) դին­ ամ­ իկ­ ա­յում դեռ­ ահ­ աս­
իրա­կա­նացվ­ ում են մի շարք ծրագր­ եր` նպա­տա­կաուղղ­ ներ­ ի շրջ­ ա­նում կատ­ ա­րած հե­տա­զո­տութ­ յուն­ ը հայտ­նա­
ված նրան­ցում առողջ ապ­րել­ակ­ երպ­ ի մշակ­ ույթ­ ի ձևա­ բեր­ ել է նե­գատ­ իվ միտ­ ում­ներ։ Այսպ­ ես՝ I-ի առող­ջա­կան
վոր­ման­ ը։ Հետ­ ա­զոտ­ ու­թյունն­ եր­ ը, սակ­ այն, վկայ­ում են, խումբ ուն­ ե­ցող դե­ռահ­ ասն­ ե­րի թիվ­ ը 8-10%-­ից նվազ­ ել
որ դեռ­ ահ­ աս­նե­րը դեռևս բավ­ ա­կա­նա­չափ տե­ղեկ­ աց­ է և կազմ­ ել 3%, II առող­ջա­կան խումբ­ ը 35%-­ից դարձ­ ել
ված չեն առողջ ապր­ ել­ա­կերպ­ ը ձևա­վոր­ ող գործ­ ոն­նե­ է 38%, իսկ առող­ջա­կան III և IV խմբ­ եր­ ը 53%­-ից աճել
րի և դրանք չպահ­պա­նել­ու դեպք­ ում օրգ­ ան­ իզմ­ ի վրա են մինչև 59%­-ի։ Պա­թոլ­ոգ­ իական ախ­տա­հար­վա­ծու­
դրանց թող­ ած բաց­ աս­ ակ­ ան հետև­ անք­ներ­ ի մա­սին [32, թյան ցուց­ ա­նիշն աճել է 23,5%-­ով­ ։ Հե­տա­զո­տութ­ յան ըն­
33]։ Տար­բեր ու­սումն­ աս­ իր­ ութ­ յունն­ եր­ ից պարզվ­ ել է, որ թաց­քում կատ­ ա­րած անկ­ ետ­ ային հարց­ ու­մը ցույց տվեց,
թե՛ դպր­ ո­ցակ­ ան­ներ­ ի, թե՛ ուս­ ա­նողն­ եր­ ի մի մա­սը չի պահ­ որ, տա­րի­քի աճին զուգ­ ընթ­ աց, դեռ­ ա­հասն­ ե­րը, հատ­
պա­նում առողջ ապ­րել­ակ­ երպ­ ի սկզբ­ ունքն­ եր­ ը [4, 5]։ կապ­ ես աղ­ջիկ­ներ­ ը ավել­ի քիչ են ժամ­ ա­նակ տրա­մադ­
րում սպորտ­ ին՝ պատ­ճա­ռաբ­ ա­նել­ով նախ ու­սումն­ ակ­ ան
Ինչ­պես վեր­ ը նշվ­ եց, առողջ ապ­րել­ա­կերպ­ ի առա­ պրո­ցե­սով բեռնվ­ ած­ ութ­ յամբ, ապա սպորտ­ ի նկատ­մամբ
ջա­տար գործ­ ոն­ներ­ ից է ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան ակտ­ իվ­ ութ­ յուն­ ը։ մերժ­ ող­ ա­կան վեր­ ա­բերմ­ ունք­ ով, ժա­մա­նա­կի սահ­մա­
Էվո­լյուց­ իայի ընթ­ աց­քում մարդ­ ու օրգ­ ա­նիզմ­ ին բնոր­ ոշ նա­փա­կում­ ով, ինչպ­ ես նաև այն, որ ազատ ժա­մա­նա­կը
է եղել ինտ­ են­սիվ մկան­ ային գործ­ ու­նեութ­ յուն­ ը։ Ժա­մա­ նրանք նախ­ ընտ­րում են անց­ կաց­նել համ­ ա­կարգչ­ի առջև
նակ­ ա­կից կյանք­ ի պայ­ման­ներ­ ը հանգ­ եց­րել են բնակ­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

114 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

[36]։ Հեղ­ ի­նակն­ ե­րը նշում են նաև, որ դեռ­ ա­հաս­ներ­ ի շր­ է թո­քեր­ ի կենս­ ա­կան տար­ ո­ղու­թյուն­ ը, բարձր է մարմ­նի
ջան­ ում խիստ սահ­ման­ ափ­ ակ են առողջ ապ­րել­ա­կերպ­ ի զանգվ­ ա­ծի և ցածր (հատ­կապ­ ես աղ­ջիկն­ եր­ ի շր­ջան­ ում)
և դրա վե­րաբ­ ե­րյալ տարր­ ա­կան գիտ­ ե­լիքն­ եր­ ը։­ դաստ­ ա­կի մկան­ ային ուժ­ ի տվյալ­նե­րը [13, 38]։

Ա.Օ. Շեպ­ իլ­ով­ ը, Ս.Մ. Աբդ­ ու­լա­ևը և այլք իրենց Ն.Ի. Լա­տիշևս­կա­յան, Ս.Վ. Կլաու­չեկ­ ը և ուր­ իշն­ եր
աշխ­ ատ­ անք­ ում գնահ­ ատ­ ել են Սիբ­ իր­ ի ուս­ ա­նողն­ եր­ ի հետ­ ա­զո­տել են ուս­ ա­նող­ներ­ ի առող­ջա­կան վիճ­ ա­կի և
ապ­րե­լա­կերպ­ ը և առող­ջակ­ ան վիճ­ ա­կը [37]։ Ըստ ան­ «կյան­քի որակ­ ի» գենդ­ եր­ ային տարբ­ եր­ ութ­ յունն­ ե­րը [27]։
կետ­ ային հարցմ­ ան տվյալն­ ե­րի՝ առա­ջին կուրս­ ի ուս­ ա­ Հեղ­ ին­ ակ­ներ­ ը նշում են, որ գի­տա­կան գրակ­ ա­նութ­ յան
նող­ներ­ ի 66%-­ը չի զբաղ­վում սպորտ­ ով, 15,6%-­ը ծխում մեջ գործն­ ա­կա­նոր­ են չկան ուս­ ա­նողն­ ե­րի գենդ­ եր­ ային
է։ Իրենց առողջ են հա­մա­րում ռեսպ­ ոնդ­ ենտն­ եր­ ի ընդ­ ա­ տար­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ին նվիրվ­ ած հետ­ ա­զոտ­ ու­թյունն­ եր։
մե­նը 5,7%­-ը։
Սույն հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յուն­ ը կատ­ ար­վել է 2000-
Առ­ ողջ ապ­րել­ա­կերպ­ ի վեր­ աբ­ եր­ յալ իմաց­ ա­կան 2002թթ. և ընդգ­ րկ­ ել է տեխ­նիկ­ ա­կան և բժշկ­ ա­կան բու­
ցածր մակ­ ար­դակ է արձ­ ա­նագրվ­ ել նույն­ իսկ բաժշ­կա­ հեր­ ի II-IV կուր­սե­րում սով­ ո­րող 18-25 տա­րե­կան 300
կան բուհ­ եր­ ում սով­ ո­րող ուս­ ա­նողն­ եր­ ի շրջ­ ան­ ում։­ ուս­ ան­ ող (150 տղա և 150 աղջ­ իկ)։ Հետ­ ա­զոտ­ման նպա­
տակն է եղել գնահ­ ա­տել ու­սա­նող­նե­րի ապ­րե­լա­կերպ­ ը,
Այս­պես՝ Երև­ ա­նի պետ­ ա­կան բժշ­կակ­ ան հա­մալ­ ռիս­կի գործ­ ոնն­ եր­ ը, առող­ջա­կան վիճ­ ա­կը։ «Կյան­քի
սա­րան­ ում կատ­ ա­րած հետ­ ա­զոտ­ ու­թյունն­ եր­ ը ցույց են որակ­ ը» գնահ­ ատ­վել է ուս­ ումն­ ա­կան պրոց­ ե­սի, ազատ
տվել, որ սպորտ­ ով զբաղ­վում են ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի ընդ­ ա­ ժա­ման­ցի, սննդ­ ի ընդ­ ունմ­ ան ռե­ժիմ­ ի, կեն­ցաղ­ ային
մե­նը 25,8%­-ը (ո­րոնց­ ում գեր­ ակշռ­ ող մաս են կազմ­ ում պայ­ման­ներ­ ի հիգ­ իենիկ գնա­հատմ­ ան միջ­ ո­ցով։ Ըստ
աղ­ջիկ­նե­րը)։ Հետ­ ա­զոտվ­ ած ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի շրջ­ ա­նում ուս­ ումն­ ա­սիր­ ութ­ յան տվյալն­ ե­րի՝ հիվ­ ան­դաց­ ութ­ յան կա­
արձ­ ան­ ագր­վել են ֆունկց­ իոնալ ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ի անբ­ ա­ ռուցվ­ ած­քում տղա­ներ­ ի շրջ­ ան­ ում առա­ջին տեղ են զբա­
րենպ­ աստ որոշ փո­փոխ­ ութ­ յունն­ եր։ Հեղ­ ին­ ա­կը նշում է, ղեց­րել մարս­ ող­ ա­կան օրգ­ ան­նե­րի հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ ե­րը,
որ այս ան­բար­ ենպ­ աստ միտ­ ումն­ եր­ ը պայմ­ ան­ ավ­ որվ­ ած իսկ աղջ­ իկն­ ե­րի շրջ­ ա­նում այս հիվ­ ան­դութ­ յունն­ ե­րը եր­
են հատ­կա­պես վերջ­ ին տաս­նա­մյա­կում ինչպ­ ես դպ­րոց­ րորդ հոր­ իզ­ ոն­ ա­կա­նում են։ Հեղ­ ի­նակն­ երն այս եր­ևույ­թը
ներ­ ում, այն­պես էլ բուհ­ եր­ ում սով­ որ­ ել­ու տա­րին­ եր­ ին բաց­ ատ­րում են նրան­ ով, որ տղա­ներն ավե­լի անկ­ ա­նոն
շար­ժա­կան ակ­տիվ­ ութ­ յան խիստ պա­կաս­ ով, որն էլ իր են սնվ­ ում, ավել­ի շատ են օգտ­ ա­գործ­ ում պա­հած­ ո­ներ,
հերթ­ ին պայ­ման­ ավ­ որվ­ ած է մի կողմ­ ից ֆիզ­ իկ­ ա­կան նրանց սննդ­ ի ռա­ցիոնում անբ­ ավ­ ա­րար են կաթ­նամ­
վարժ­ ու­թյունն­ ե­րով զբաղվ­ ել­ու ցածր կուլտ­ ու­րայով ու թերք­ ը, թարմ մրգ­ եր­ ը և բանջ­ ա­րեղ­ ե­նը։ Ուս­ ան­ ող­նե­րի
ակտ­ իվ կյանք վա­րել­ու կենս­ ակ­ ան ան­հրաժ­ եշ­տու­թյան ֆիզ­ իկ­ ա­կան զարգ­ աց­ման տվյալն­ եր­ ը ցույց տվե­ցին,
մաս­ ին ան­բավ­ ար­ ար գիտ­ ել­իք­ներ­ ով, և մյուս կողմ­ ից՝ որ անկ­ ախ սեռ­ ից, տեխ­նիկ­ ա­կան բուհ­ ի ուս­ ա­նող­նե­րի
ԵՊԲՀ-­ի հատ­կապ­ ես ցածր կուրս­ եր­ ում ուս­ ումն­ ա­կան համ­ եմ­ ատ՝ բժշ­կա­կան բուհ­ ում զգալ­իորեն ցածր են սո­
մե­ծա­ծա­վալ ծրագր­ եր­ ով ու տր­վող ինֆ­ որմ­ աց­ իայի վո­րող­ներ­ ի անթ­ րոպ­ ո­մետ­րիկ տվյալն­ եր­ ը։ Բժշկ­ ա­կան
գերխտ­ աց­մամբ պայ­ման­ ավ­ որվ­ ած ոչ բավ­ ար­ ար ազատ բուհ­ ի ուս­ ան­ ող­ներն ավե­լի քիչ են զբաղ­վում սպոր­տով,
ժա­մա­նա­կով [3]։ ավել­ի մեծ է նրանց ուս­ ումն­ ա­կան բեռնվ­ ած­ ութ­ յուն­ ը,
առկ­ ա է մի ուս­ ումն­ ա­կան բազ­ այից մյուս­ ը տեղ­ ա­փոխ­
Ռու­սաստ­ ա­նի Դաշն­ ութ­ յուն­ ում կատ­ ա­րած ուս­ ու­ վել­ով պայ­մա­նա­վոր­ված «տ­րանսպ­ որտ­ ային հոգն­ ա­
ման­ աս­ ի­րութ­ յան ար­դյունքն­ եր­ ը համ­ ա­հունչ են վեր­ ը ծութ­ յուն­ ը»։ Որոշ­ ա­կի գենդ­ եր­ ային տարբ­ եր­ ութ­ յունն­ եր
նկա­րագր­ված հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի տվյալ­ներ­ ին։ Այս­ ար­ձան­ ագրվ­ եց­ ին «կյան­քի որակ­ ը» գնա­հա­տե­լիս։ Այս­
պես՝ ք. Գոր­կիի բժշկ­ ա­կան ինստ­ իտ­ ու­տի ուս­ ա­նող­ներ­ ի պես՝ տղա­նե­րը առաջ­նա­հերթ արժ­ևո­րել են սոց­ իալա­
շր­ջա­նում նրանց ապ­րել­ակ­ եր­պի և առող­ջա­կան վիճ­ ա­կի կան գործ­ ոնն­ եր­ ը, իսկ աղ­ջիկ­ներ­ ը՝ առող­ջա­կան վի­ճակ­ ը,
ուս­ ումն­ աս­ ի­րութ­ յունն­ եր­ ը ցույց տվե­ցին, որ այս երկ­ ու սնունդ­ ը, աշ­խատ­ ան­քի և հանգստ­ ի ռեժ­ իմ­ ը։
հաս­կաց­ ութ­ յունն­ ե­րը միանշ­ ա­նակ փոխկ­ ապ­ ակց­ված վի­
ճա­կում են։ Ուս­ ա­նողն­ եր­ ի ապ­րե­լա­կերպ­ ը, կենց­ ա­ղային ­Գենդ­ եր­ ային տարբ­ եր­ ութ­ յուն­նե­րի մաս­ ին խո­սե­
պայ­ման­նե­րը, հոգ­ եհ­ ուզ­ ա­կան լարվ­ ա­ծու­թյուն­ ը, հիպ­ ո­ լիս չի կար­ ել­ի շրջ­ ան­ցել երիտ­ ա­սարդ կա­նանց վե­րար­
դին­ ամ­ իան, սննդ­ ի բնույթ­ ը, «տ­րանսպ­ որտ­ ային հոգն­ ա­ տադ­րող­ ա­կան առողջ­ ութ­ յան հարց­ եր­ ի լուս­ ա­բա­նում­ ը։
ծութ­ յուն­ ը» անդ­ րադ­ առ­նում են առողջ­ ակ­ ան վիճ­ ա­կի Մի շարք հետ­ ա­զո­տու­թյունն­ ե­րում նշվ­ ած է, որ ուս­ ա­
ցուց­ ան­ իշն­ ե­րին։ Հեղ­ ին­ ակ­ներ­ ը նշում են նաև, որ հատ­ նողն­ եր­ ի շր­ջա­նում շատ արդ­ իական է կա­նանց պո­պու­
կա­պես ֆիզ­ ի­կակ­ ան կուլտ­ ուր­ այով ան­բա­վա­րար զբաղ­ լյա­ցիայի վե­րարտ­ ադ­րո­ղա­կան առող­ջութ­ յան խն­դիր­ ը,
վել­ու հետև­ ան­քով ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի շրջ­ ան­ ում նվա­զում որը բժշ­կա-սոց­ իալա­կան կարև­ ո­րա­գույն պրոբ­լեմ է և
է աշ­խատ­ ուն­ ա­կութ­ յուն­ ը, գրանցվ­ ում է հիվ­ ան­դաց­ ու­ ժա­մա­նա­կակ­ ից պայ­մանն­ եր­ ում ազ­գային անվ­ տան­գու­
թյան աճ։ Ըստ ֆիզ­ ի­կակ­ ան զարգ­ ացմ­ ան հետ­ ա­զոտ­ման թյան գործ­ ոն։
տվյալն­ եր­ ի՝ այս ուս­ ա­նողն­ եր­ ի շրջ­ ան­ ում նորմ­ այից ցածր

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 115

Ուս­ ա­նող­ ուհ­ ի­ներ­ ի մեծ մասը երիտ­ ա­սարդ կան­ այք առա­ջա­ցող բար­դութ­ յունն­ ե­րի, վեր­ ա­կանգ­նո­ղա­կան
են և բուհ­ ում սով­ ո­րել­ու տար­ ին­ եր­ ին կար­ ող են ընդ­ ֆուկց­ իայի խախտ­ման վեր­ ա­բե­րյալ [10]։
գրկվ­ ել վե­րարտ­ ադր­ ող­ ա­կան գործ­ ընթ­ ա­ցում։ Կնոջ վե­
րարտ­ ադր­ ո­ղա­կան առող­ջու­թյուն­ ը կանխ­ որ­ ոշվ­ ում է ոչ Դ­ եռ­ ա­հաս աղ­ջիկ­նե­րի ապր­ ել­ա­կերպ­ ի և վե­րա­
միայն բնա­տուր կենս­ ա­բա­նակ­ ան բնութ­ ագր­ ով, այլև սո­ կանգ­նո­ղա­կան առող­ջու­թյան վերլ­ուծ­ ու­թյուն­ ը ցույց է
մա­տիկ անամն­ ե­զով, սոց­ իալա­կան և հիգ­ իենիկ գրագ­ ետ տվել, որ վերջ­ ին տաս­նա­մյակն­ ե­րի ընթ­ աց­քում ոչ բա­րեն­
վար­քագծ­ ով, ոչ ցանկ­ ա­լի հղիութ­ յունն­ եր­ ը և վա­րակն­ ե­ պաստ փոխ­վել են ֆիզ­ իկ­ ա­կան զարգ­ աց­ման մի շարք
րը կանխ­ ե­լով [31]։ Հե­տա­զոտ­ ու­թյունն­ եր­ ը ցույց են տվել, տվյալ­ներ և հիվ­ անդ­ ա­ցութ­ յան ցուց­ ա­նիշն­ եր, առա­վել
որ ուս­ ան­ ո­ղուհ­ ին­ ե­րը առողջ ապ­րել­ակ­ երպ­ ի, սեռ­ ա­կան հա­ճախ են դարձ­ ել դաշ­տա­նային ցիկլ­ի խախտ­ման
փոխհ­ ար­ ա­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ի, ընտ­ ա­նիք­ ի վեր­ ա­բեր­ յալ հա­ դեպ­քե­րը, մոտ 3 ան­գամ ավե­լա­ցել են ուս­ ան­ ող­նե­րի
վաս­տի մանր­ ա­մասն տե­ղեկ­ ատ­վութ­ յան կար­ իք ուն­ են շր­ջա­նում գին­ եկ­ ո­լոգիական հիվ­ ան­դութ­ յունն­ ե­րը և սե­
(ա­ռավ­ ել ևս, որ կնոջ առողջ­ ու­թյունն ու­ղեգ­ իր է նաև ռա­վար­ ակ­ներ­ ը։ Հեղ­ ի­նակն­ ե­րը նշում են, որ նման­ ատիպ
երեխ­ ան­ եր­ ի առող­ջու­թյան համ­ ար)։ Սեռ­ ա­կան դաս­ իրա­վիճ­ ա­կը պայ­մա­նավ­ որ­ված է աղ­ջիկն­ եր­ ի սեք­սո­ալ
տիարակ­ ութ­ յուն­ ը պետք է սկսվ­ ի ընտ­ ա­նի­քում, սակ­ այն վաղ փորձ­ ով, մինչ ամուսն­ ա­կան սեռ­ ա­կան հար­ աբ­ ե­րու­
հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ ե­րը ցույց են տա­լիս, որ ծնողն­ երն թյունն­ ե­րի նկատմ­ ամբ ազա­տա­միտ վեր­ ա­բերմ­ ունք­ ով,
իրենք էլ չու­նեն բա­վա­կան­ աչ­ափ գիտ­ ել­իքն­ եր դրա հա­ զուգ­ ընկ­ երն­ ե­րի մեծ քան­ ակ­ ով [8, 19, 22, 24, 25]։
մար և գրեթ­ ե ծա­նոթ չեն «վեր­ ար­տադր­ ող­ ա­կան առող­
ջու­թյուն» հասկ­ աց­ ու­թյա­նը [15]։ Ժա­ման­ ա­կակ­ ից կյանք­ ի պայ­մանն­ եր­ ը երիտ­ ա­սարդ­
ներ­ ի վրա ուն­ ե­նում են ինտ­ ենս­ իվ ազդ­ եց­ ու­թյուն, քան­ ի
Ս­մոլ­ենսկ­ ի գիտ­նա­կան­ներ­ ի կողմ­ ից ուս­ ումն­ ա­ որ նրանք դեռևս հուզ­ ակ­ ան­ան­կա­յուն են և ոչ հա­սուն
սիրվ­ ել է դե­ռա­հաս­ներ­ ի շրջ­ ա­նում ռիսկ­ ային վարք­ ագ­ [14]։ Նրանք միջ­ ոցն­ եր են փնտ­րում փախ­չել­ու խնդ­ իր­
ծով աղջ­ իկ­նե­րի ապ­րել­ա­կերպ­ ը։ Հարց­ման տվյալն­ եր­ ի ներ­ ից և փոխ­հատ­ ու­ցել­ու բարդ­ ութ­ յունն­ եր­ ը։ Ալկ­ ո­հո­լի,
հա­մաձ­ այն՝ նրանց շուրջ 76%­-ը դաստ­ իարակվ­ ել է ոչ թմր­ ան­ յութ­ ե­րի, ծխա­խոտ­ ի օգտ­ ա­գործ­ ու­մը սով­ ո­րա­բար
լիարժ­ եք ըն­տա­նիքն­ եր­ ում, անա­պա­հով կենց­ աղ­ ային անձ­ ի սո­ցիալ-հոգ­ եբ­ ա­նակ­ ան անկ­ ա­րող կարգ­ ավ­ ի­ճա­
պայ­ման­նե­րում, որ­տեղ չեն պահ­պանվ­ ում անձ­ նակ­ ան կի, բար­ ոյ­աարժ­ ութ­ ային գնահ­ ա­տա­կա­նի ցու­ցան­ իշ է և
հիգ­ իենայի կա­նոնն­ ե­րը, օրվ­ ա ռեժ­ իմ­ ը։ Նրանց մայր­ եր­ ը փոխ­հատ­ ու­ցո­ղա­կան բնույթ ուն­ ի։ Վարք­ ագ­ծային ռիս­
ծխում են և օգտ­ ա­գործ­ ում ալկ­ ոհ­ ոլ­ային խմիչքն­ եր, հա­ կի գործ­ ոն­նե­րի` ալկ­ ոհ­ ո­լի, թմ­րա­նյութ­ ե­րի, ծխա­խոտ­ ի
ճախ փո­խում են սեռ­ ա­կան զուգ­ ընկ­ ե­րոջ­ ը։ Աղ­ջիկն­ եր­ ի օգտ­ ա­գործմ­ ան տա­րած­վա­ծու­թյուն­ ը բժշկ­ ա-սոց­ իալա­
2/3-­ի շր­ջան­ ում ցածր է ֆիզ­ ի­կակ­ ան ակ­տիվ­ ութ­ յուն­ ը, կան կարև­ որ գոր­ծոնն­ եր­ ից մեկն է և բնութ­ ագր­ ում է դե­
շուրջ կես­ ը ուն­ ի ան­կա­նոն սննդ­ ա­կարգ։ Հետ­ ա­զո­տու­ ռա­հաս­ներ­ ի առողջ­ ա­կան վիճ­ ա­կը։
թյուն­ ը պար­զել է նաև, որ ծնող­ներ­ ի ապ­րել­ակ­ երպ­ ը բա­
ցա­սաբ­ ար է անդ­ րադ­ առ­նում աղջ­ իկն­ եր­ ի պահ­ված­քին և Տ.Մ. Մաքս­ իմ­ ով­ ան ուս­ ումն­ ա­սիր­ ել է ժա­մա­նա­
առող­ջա­կան վի­ճա­կին [35]։ կա­կից երիտ­ ա­սարդն­ եր­ ի առող­ջա­կան վիճ­ ա­կը և ար­
ժու­թային գնահ­ ատ­ ա­կանն­ եր­ ը [29]։ Հա­մաձ­ այն հե­տա­
Մ­տա­հո­գութ­ յան տե­ղիք են տա­լիս մեկ այլ աշխ­ ա­ զոտ­ման ար­դյունքն­ ե­րի՝ ծխում են տղա­ներ­ ի 68%-­ը,
տանք­ ից ստացվ­ ած տվյալ­ներ­ ը, որոնք բաց­ ատ­րում են իսկ աղջ­ իկն­ եր­ ի՝ 30%-­ը։ Հարցվ­ ած­ներ­ ի միայն 40%-­ը
ուս­ ան­ ո­ղուհ­ ին­ ե­րի շրջ­ ա­նում անց­ անկ­ ա­լի հղիութ­ յունն­ ե­ չի օգտ­ ա­գործ­ ում ալկ­ ոհ­ ոլ­ային խմիչքն­ եր։ Իրենց սնուն­
րի ար­հեստ­ ա­կան ընդհ­ ատ­ման պատ­ճառ­ներ­ ը։ Պարզվ­ ել դը բա­վար­ ար են գնահ­ ա­տում 40%-­ը, և միայն 14%-ն է
է, որ 18-20 տա­րե­կան հղի ուս­ ան­ ող­ ուհ­ ին­ եր­ ի 46%-­ի, իսկ նորմ­ ալ սնվ­ ե­լու հա­մար իրեն բավ­ ակ­ ա­նաչ­ափ ապա­հով
20-24 տա­րեկ­ անն­ ե­րի 20-21%­-ի դեպք­ ում այն ընդհ­ ատ­ հա­մար­ ում։ Ընտ­ ա­նիք­ ի նյութ­ ա­կան վիճ­ ա­կը նույնպ­ ես
վել է արհ­ եստ­ ա­կան միջ­ ամտ­ ութ­ յամբ։ Ընդ որում, 80%­-ի սթր­ ե­սային գործ­ ոն է երիտ­ ա­սարդն­ ե­րի հա­մար, այսպ­ ես՝
մոտ դա եղել է առա­ջին հղիութ­ յուն­ ը։ Հղի ուս­ ան­ ող­ ու­ տղա­ներ­ ի շրջ­ ա­նում 26%-­ը իրեն նյութ­ ա­պես անա­պա­
հի­ներ­ ի ընդ­ ա­մե­նը 5%-ն է ծննդ­ ա­բեր­ ել։ Հեղ­ ին­ ակ­ներ­ ը հով է գնահ­ ա­տել, 14,3%­-ը՝ միջ­ ին, և ընդ­ ա­մե­նը 3,6%-­ը`
նշում են, որ հղիութ­ յունն­ եր­ ի արհ­ եստ­ ա­կան ընդ­հատ­ ապա­հով­ված։ Աղ­ջիկն­ եր­ ի շր­ջա­նում 29,3%­-ը իր նյութ­ ա­
ման այդք­ ան բարձր ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ը պայմ­ ան­ ա­վորվ­ ած կան վիճ­ ա­կը գնահ­ ա­տել է անա­պա­հով, 10,9%-­ը՝ մի­ջին,
են սոց­ իալակ­ ան գործ­ ոնն­ եր­ ով և ժամ­ ա­նակ­ ակ­ ից կոնտ­ և ըն­դա­մեն­ ը 3,5%-­ը հա­մա­րում է, որ նյութ­ ա­պես ապա­
րա­ցեպ­տիվ մի­ջոց­ներ­ ի մաս­ ին ոչ բա­վա­րար իմաց­ ա­կան հովվ­ ած է։ Հե­տա­զոտ­ման ընթ­ աց­քում հաստ­ ատ­վել է
մա­կարդ­ ա­կով։ Հե­տա­զոտ­ ութ­ յուն­ ը վկա­յում է նաև, որ ար­տա­հայտ­ված սոց­ իալա­կան գրադ­ իենտ. անա­պա­հով
ուս­ ան­ ո­ղուհ­ ին­ ե­րի շրջ­ ա­նում նկատ­վել են անբ­ ա­վա­րար դեռ­ ա­հասն­ ե­րի շրջ­ ա­նում 2-2,5 անգ­ ամ մեծ է մարմ­նի
գիտ­ ե­լիքն­ եր առողջ ապր­ ե­լակ­ երպ­ ի, սեռ­ ա­վար­ ակ­ներ­ ի, զանգ­ված­ ի դեֆ­ ից­ իտ­ ը և վատ առող­ջա­կան վի­ճակ ու­
հղիութ­ յան արհ­ եստ­ ա­կան ընդհ­ ատ­ման հետև­ ան­քով նե­ցող տղա­նե­րի թիվ­ ը։­

Օ­րենբ­ ուրգ­ ի մի­ջին մասն­ ա­գիտ­ ա­կան կրթ­ ա­կան

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

116 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

հիմն­ արկն­ եր­ ում 796 պա­տա­նին­ եր­ ից 15-17 տա­րե­ պա­տասխ­ ա­նը փոքր­ աթ­ իվ էր, սա­կայն հարցվ­ ած­նե­րը
կան­ներ­ ի (47% տղա­ներ և 53% աղ­ջիկն­ եր) շրջ­ ա­նում նշել են, որ ընկ­ երն­ ե­րի 38,4%-­ը ընդ­ ուն­ ում է թմ­րա­նյութ
անկ­ ե­տային հարցմ­ ան միջ­ ոց­ ով կատ­ արվ­ ած հետ­ ա­զո­ և սո­վոր­ ողն­ եր­ ի 80%-­ը գիտ­ ի, թե որ­տեղ­ ից կար­ ե­լի է թմ­
տութ­ յան նպա­տակն էր պարզ­ ել դեռ­ ա­հաս­ներ­ ի շր­ջա­ րան­ յութ գնել։
նում վնա­սակ­ ար սով­ որ­ ույթն­ եր­ ի տա­րածվ­ ա­ծութ­ յուն­ ը։
Հարց­ ու­մը պար­զեց, որ ռեսպ­ ոնդ­ ենտն­ եր­ ի 2/3­-ը փորձ­ ել Այն հանգ­ ա­ման­քը, որ առող­ջա­կան վիճ­ ա­կը կոր­ ե­լյա­
է ալկ­ ո­հոլ, նրան­ցից յուր­ ա­քան­չյուր 5-րդ­ ը ալ­կոհ­ ոլ­ային ցիոն կապ­ ի մեջ է սոց­ իալա­կան պայ­մանն­ եր­ ի, ապ­րե­լա­
խմիչք օգտ­ ա­գոր­ծել է շա­բա­թը մեկ ան­գամ, իսկ ավել­ի կերպ­ ի, օրվ­ ա, քնի, սննդ­ ի ռե­ժի­մի, սպորտ­ ով զբաղ­վե­լու,
հաճ­ ախ` աղ­ջիկ­ներ­ ի 22%­-ը և տղա­ներ­ ի 33%­-ը։ Ալկ­ ո­ վնաս­ ակ­ ար սով­ որ­ ույթն­ եր­ ի, կենց­ ա­ղային պայ­ման­նե­րի,
հո­լային խմիչքն­ եր­ ից երիտ­ ա­սարդն­ եր­ ի 70%-­ը գեր­ ադ­ ա­ ծնողն­ եր­ ի կր­թակ­ ան մա­կար­դա­կի հետ, արծ­ արծ­ված է
սում է գա­րե­ջուր։ Երբև­ է փորձ­ ել են ծխել հարցվ­ ած­նե­րի մի շարք այլ հետ­ ա­զոտ­ ու­թյունն­ եր­ ում [1, 6, 9, 17, 18,
54,5%­-ը, որից 63%­-ը տղա­ներ են, իսկ 46%-­ը՝ աղ­ջիկ­ 30]։ Հեղ­ ին­ ակն­ ե­րը նշում են, որ ցածր նյութ­ ա­կան ապա­
ներ։ 10-14 տա­րե­կան­ ից ամեն օր ծխում է 25,3%­-ը։ Թմ­ հովվ­ ա­ծու­թյուն­ ը և վեր­ ը նկար­ ագրվ­ ած մի շարք այլ
րան­ յութ փոր­ձել է տղան­ եր­ ի 6,4%-­ը, իսկ աղջ­ իկն­ եր­ ի գործ­ ոնն­ եր նպաս­տում են ուս­ ումն­ առ­ ու­թյան տա­րի­նե­րի
4,3%-­ը։ Ան­կասկ­ ած, այս վնաս­ ակ­ ար սով­ ո­րույթն­ երն ան­ ընթ­ աց­քում I և II առող­ջա­կան խմբ­ ե­րի նվազմ­ ա­նը և III
դրադ­ առ­նում են նրանց աշ­խա­տուն­ ակ­ ութ­ յա­նը, նյար­ և IV առող­ջա­կան խմբ­ եր­ ի ընդլ­այմ­ ա­նը։ Ուստ­ ի նրանք
դային, սիրտ­-ան­ ոթ­ ային համ­ ակ­ արգ­ եր­ ին [14]։ համ­ ոզվ­ ած են, որ դեռ­ ա­հասն­ եր­ ի շրջ­ ա­նում հի­վան­դու­
թյունն­ ե­րը կանխ­ ել­ու հիմն­ ակ­ ան ուղղ­ ու­թյուն­ ը պետք է
Մեկ այլ հետ­ ա­զոտ­ ու­թյուն նվիրվ­ ած է տեխն­ իկ­ ա­ լին­ ի առողջ ապ­րել­ա­կերպ­ ի ձևա­վոր­ ում­ ը [16, 17, 23]։
կան համ­ ալս­ ար­ ա­նի կենս­ աբ­ ան­ ակ­ ան ֆակ­ ուլտ­ ետ­ ի
I-III կուր­սե­ցի­ներ­ ի շրջ­ ա­նում ալկ­ ոհ­ ոլ­ային խմիչքն­ եր­ ի Հաշ­վի առ­նե­լով գիտ­ ա­կան գրակ­ ան­ ութ­ յան տվյալ­
օգտ­ ա­գործմ­ ան չա­րա­շահ­ ումն­ ե­րին [26]։ Համ­ ա­ձայն ներ­ ը և արժ­ևոր­ ե­լով ապ­րե­լա­կերպ­ ի նշա­նա­կութ­ յունն
ան­կե­տային հարցմ­ ան տվյալ­ներ­ ի՝ աղջ­ իկն­ երն առա­ աճող սերնդ­ ի առող­ջա­կան վիճ­ ա­կի վրա ազ­դեց­ ութ­ յան
ջին ան­գամ խմիչք օգտ­ ա­գործ­ ել են 16,8 տա­րեկ­ ան­ ում, տես­ ա­կետ­ ից՝ մեր կողմ­ ից ՀՀ և ԼՂՀ բու­հեր­ ում սո­վոր­ ող
իսկ տղա­ներ­ ը՝ 14,7 տար­ եկ­ ա­նում։ Ալկ­ ոհ­ ոլ­ային խմիչք ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի շրջ­ ա­նում կա­տար­վել է սոց­ իալ-հիգ­ իենիկ
չի օգտ­ ա­գործ­ ում աղ­ջիկն­ ե­րի ընդ­ ամ­ են­ ը 6,8%­-ը, իսկ հե­տա­զո­տու­թյուն, որն արձ­ ա­նագ­րեց [2].
տղա­նե­րի 6,6%­-ը։ Խմիչք օգտ­ ա­գործ­ ել­ու հա­մար առա­
ջին անգ­ ամ առիթ են եղել ծննդ­ յան հանդ­ իս­ ութ­ յունն­ ե­ •• ս­ ոց­ իալ-տն­տե­սա­կան միջ­ ին պայ­մանն­ եր,­
րը, միջ­ ո­ցառ­ ումն­ եր­ ը, տոն­ եր­ ը։ Ալկ­ ոհ­ ոլ­ային խմիչքն­ եր­ ից •• ա­ռողջ ապ­րել­ակ­ երպ­ ի առանձ­ ին բաղ­ ադ­րիչն­ ե­
աղ­ջիկ­նե­րի 64%-­ը գեր­ ա­դա­սում է գին­ ի, 22%-­ը՝ գա­
րեջ­ ուր, 13,4%­-ը՝ օղի, իսկ տղա­ներ­ ի 35,3%­-ը խմում է րի ոչ բավ­ ա­րար մակ­ արդ­ ակ և անառ­ ողջ սո­վո­
գին­ ի, 32,4%­-ը՝ օղի, 23,5%-­ը՝ գար­ եջ­ ուր։ Ոգել­ից խմիչք րույթն­ եր­ ի բարձր տար­ ած­վա­ծու­թյուն,­
ըն­դուն­ ե­լուց հետ­ ո ռեսպ­ ոնդ­ ենտն­ եր­ ի 1/3-­ը լավ է զգում, •• ուս­ ումն­ ա­ռու­թյան ավար­տին անա­ռողջ սով­ ո­
15,5%-­ը նշում է հուզ­ ավ­ առ­ ու­թյուն (էյֆ­ որ­ իա), 6,8%-­ը՝ րույթն­ եր­ ի տար­ ած­ված­ ու­թյան աճ,
ագր­ ե­սի­վութ­ յուն, 3,5%­-ը՝ տրամ­ ադ­րութ­ յան ան­կում, իսկ •• գ­ ան­գատ­նե­րի և հիվ­ ան­դութ­ յունն­ ե­րի բարձր
1,4%­-ը՝ քնկ­ ո­տու­թյուն։ տա­րած­ված­ ու­թյան պար­ ագ­ ա­յում սե­փա­կան
առող­ջութ­ յան վեր­ ա­բեր­ յալ անտ­ ար­բեր վեր­ ա­
Ս.Վ. Գոր­ անսկ­ այ­ան և Ի.Ա. Վին­ ոգր­ ա­դով­ ան հե­ բերմ­ ունք,
տա­զո­տել են ք. Պետ­րոզ­ ավ­ ոդսկ­ ի դպր­ ոց­ ակ­ ան­ներ­ ի •• վեր­ արտ­ ադր­ ող­ ա­կան առող­ջութ­ յան վեր­ ա­բե­
և ուս­ ան­ ող­նե­րի շրջ­ ան­ ում թմր­ ան­ յութ­ եր­ ի չար­ աշ­ ահ­ րյալ տե­ղե­կացվ­ ա­ծութ­ յան ցածր մակ­ ար­դակ և
ման տար­ ած­ված­ ու­թյուն­ ը [12]։ Հարց­ ու­մը պար­զել է, որ գան­գատ­ներ­ ի բարձր տա­րած­ված­ ութ­ յուն,­
թմրա­նյութ փորձ­ ել են նրանց­ ից 22,3%-­ը։ Չնա­յած թմ­ •• ուս­ ա­նողն­ եր­ ի 1/3-­ի շրջ­ ա­նում մասն­ ա­գիտ­ ա­կան
րան­ յութ մշ­տա­կան օգտ­ ա­գործ­ ել­ու վեր­ աբ­ եր­ յալ դրակ­ ան ապա­գայի նկատմ­ ամբ ոչ լիարժ­ եք հաս­տա­տա­
կամ­ ութ­ յուն։

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 117

Գ Ր Ա Կ Ա ՆՈՒ Թ ՅՈՒՆ 22. Кузнецова А.И., Тимошенко К.Т. Изучение образа жизни и репродуктивного
здоровья девочек-подростков //Матер. ХII межд. симпозиума ,,Эколого-фи-
1. Աբ­ ե­լյան Ա. Վ., Երև­ ան քա­ղա­քի ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի փաս­տա­ցի սննդ­ ի համ­ ե­մա­ зиологические проблемы адаптации,,. – М., 2007. – С. 250-251.
տա­կան հի­գիենիկ գնա­հա­տա­կա­նը և նրա կառ­ ուցվ­ ած­քի ռա­ցիոնալ կո­րեկ­
ցիայի ու­ղին­ ե­րը /Սեղ­մա­գիր, բժշկ. գիտ. թեկն./, Եր., 2004, 24 էջ։­ 23. Кузнецова Л.М., Кузнецов В.Д., Миннинбаев Т.Ш. и др. Здоровый образ
жизни – приоритетное направление развития и сохранения здоровья детей,
2. Ավ­ ա­գյան Կ. Կ., Ուս­ ան­ ողն­ ե­րի առողջ­ ա­կան վիճ­ ա­կի հիմն­ ախն­դիրն­ ե­րը և подростков и студенческой молодежи //Матер. Всеросс. научн.-практ. кон-
լուծմ­ ան ուղ­ ի­ներ­ ը / Սեղ­մագ­ իր, բժշկ. գիտ. դոկտ. /, Եր., 2011, 42 էջ։ фер. РОШУМЗ. – М., 2009. – С. 232-233.

3. Վ­ ար­դազ­ ա­րյան Վ. Մ., Ու­սան­ ող­ ի կենս­ ա-սոց­ իալակ­ ան կարգ­ ա­վի­ճա­կի, ան­ 24. Кулавский В.А., Даутова Л.А. Региональные аспекты состояния репродук-
թրո­պոմ­ ետ­րիկ և մորֆ­ ոֆ­ ունկց­ իոնալ ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ի համ­ ալ­իր հետ­ ա­զո­տու­ тивного здоровья подростков //Матер. Х межд. симпозиума ,,Эколого-физи-
թյուն /Սեղմ­ ա­գիր, բժշկ. գիտ. թեկն./, Եր., 2005, 24 էջ։ ологические проблемы адаптации,,. – М., 2001. – С. 279-280.

4. Абаскалова Н.П. Формирование здорового образа жизни учащихся и сту- 25. Кулавский В.А., Каюпова Г.Ф. Особенности течения беременности и родов
дентов в системе «Школа-ВУЗ» //Матер. Х междунар. симпозиума «Эколого- у студентов //Матер. Х межд. симпозиума ,,Эколого-физиологические про-
физиологические проблемы адаптации». – М., 2001. – С. 13-14. блемы адаптации,,. – М., 2001. – С. 281.

5. Анохина Ж.А., Корденко А.Н., Федоров В.П. Некоторые медико-биологи- 26. Курьянова Н.Н. Вовлеченность студентов биофака технического универси-
ческие показатели качества жизни школьников Воронежской области // тета в употреблении алкоголя //Матер. Х межд. симпозиума ,,Эколого-физи-
Матер. Х междунар. симпозиума «Эколого-физиологические проблемы ологические проблемы адаптации,,. – М., 2001. – С. 289-290.
адаптации».–М., 2001. – С. 30-31.
27. Лапардин М.Н., Кику П.Ф., Маслов Д.В. и др. Гигиеническая оценка состо-
6. Аршинова Н.А. Социально-гигиенические условия формирования здоровья яния питания и неинфекционной заболеваемости органов пищеварения
студентов и их медицинское обеспечение //Автореф. к.м.н. – М., 1985. населения Приморского Края //Вопросы питания. – М., 2001. - №4 – С. 3-6.

7. Баранов А.А., Кучма В.Р. Методы исследования физического развития де- 28. Лисицин Ю.П. Здоровье населения и современные теории медицины //Ме-
тей и подростков в популяционном мониторинге //М., 1999. дицина, - М., 1982. – 326 с.

8. Беляева А.В., Штакк Е.А., Афанасьева Л.Г. Репродуктивное здоровье сту- 29. Максимова Т.М. Состояние здоровья и ценностные ориентации современ-
денток МГОУ //Матер. II Конгр. РОШУМЗ. – М., 2010. – С. 89-91. ной молодежи //Здравоохр. Росс. Федер. – М., 2002. - №2 – С. 40-43.

9. Бурханова Р.А. Состояние здоровья студентов институтов и учащихся техни- 30. Разводовский Ю.Е. Распространенность употребления психоактивных ве-
кумов сельскохозяйственного профиля и совершенствование их медицин- ществ среди студентов-медиков //Матер. II Конгр. РОШУМЗ. – М., 2010. – С.
ского обеспечения //Автореф. к.м.н. – М., 1987. 515-517.

10. Гибадулина Р.А., Сафонова Н.А. Аборты у студенток //Матер. Х межд. сим- 31. Русанова Е.И. Контрацепция в студенческой семье //Матер. I междун.
позиума ,,Эколого-физиологические проблемы адаптации,,. – М., 2001. – С. конфер. «Хроноструктура и хроноэкология репродуктивной функции»–М.,
129-130. 2000. – 168 с.

11. Головкина Т.М., Самсонов М.А., Соловьева А.Д. и др. Эффективность дие- 32. Сухарев А.Г., Шепонина О.А., Мамчур Н.Н. Гигиена детей и подростков на
тотерапии у больных ишемической болезнью сердца, перенесших инфаркт пороге третьего тысячелетия //Матер. научн. конфер. «Основные направле-
миокарда в молодом возрасте //Вопросы питания. – 1992. - №1. – С. 521- ния развития». – М., 1999. – 184 с.
524.
33. Сухарева Л.М., Рапопорт И.К. и др. Сосотояние здоровья и и физическая
12. Горанская С.В., Виниградова И.А. Исследование распространнености зло- активность современных подростков //Гиг. и сан. - М., 2002. - №3 – С. 52-
употребления наркотическими веществами среди студентов и школьников 55.
г. Петрозаводска //Матер. Х межд. симпозиума ,,Эколого-физиологические
проблемы адаптации,,. – М., 2001. – С. 134-135. 34. Сухарева Л.М. Особенности состояния здоровья школьников на завершаю-
щем этапе обучения //Матер. Всеросс. научн.-практ. конфер. «Актуальные
13. Дорохова Е.Т. Системный подход в преподавании проблемы здорового вопросы психогигиены и охраны психического здоровья детей и подрост-
образа жизни //Мировозренческая направленность преподавания общена- ков» с междун. участием. – М., 2007. – С. 223-225.
учных и клинических дисциплин в медицинском вузе. – Выща школа. – Киев,
1988. – С. 129 – 134. 35. Чижова Ж.Г., Никонорова Н.М., Загорельская Л.Г. и др. Образ жизни и со-
стояние здоровья девочек подросткового возраста, имевших рискованное
14. Журавлева М.С., Сетко Н.П. Социально-гигиенические аспекты адаптации поведение //Матер. Всеросс. научно-практич. конференции «Актуальные
подростков в современных условиях жизнедеятельности //Гиг. и сан. - М., вопросы психигигиены и охраны психического здоровья детей и подрост-
2009. - № 1 – С. 49-51. ков» с междун. участием. – М., 2007. – С. 258-259.

15. Журавлева И.В. Социологические аспекты репродуктивного здоровья под- 36. Шаропуто В.М., Семенова В.П. и др. Компьютер и психическое здоровье
ростков //Матер. II Конгр. РОШУМЗ. – М., 2010. – С. 230-233. школьников //Матер. II Конгр. РОШУМЗ. – М., 2010. – С. 648-650.

16. Звездина И.В., Трофименко А.В., Агапова Л.А. и др. Оценка сформирован- 37. Шепилов А.О., Абдуллаев С.В. и др. Оценка здоровья студентов в Сибир-
ности здорового образа жизни учащихся в образовательных учреждениях // ском регионе //Матер. III междун. научн.-практ. конфер. «Здоровье и обра-
Матер. II Конгр. РОШУМЗ. – М., 2010. – С. 243-245. зование в XXI веке». – М., 2002. – С. 431.

17. Ибрагимова Е.М. Оценка вклада образа жизни в состояние здоровья уча- 38. Шкарин В.В., Боровков Н.Н. Образ жизни и заболеваемость студентов ме-
щихся профессионального колледжа //Матер. II Конгр. РОШУМЗ. – М., дицинского института //Сборник научных трудов «Образ жизни и здоровье
2010. – С. 254-257. студентов». – Горький, 1990. – С. 9-15.

18. Ильчинская Е.П. К вопросу о здоровье студентов //Матер. II Конгр. РО- 39. Marris N., Undry J. Intervention to reduce cardiovascular risk factores in
ШУМЗ. – М., 2010. – С. 265-268. children and adolescence //Magazine։ American Family Physician, section
cardiovascular medicine update. – 1999. – P. 60-64
19. Камаев И.А., Паламарчук Н.В., Филатова Н.В. Состояние репродуктивного
здоровья девушек–подростков и совершенствование медицинской помощи 40. Puska P., Salonen J., Nissinen A. et all Change in risk factors for coronary heart
//Матер. II Конгр. РОШУМЗ. – М., 2010. – С. 275-278. disease during 10 years of community intervention programme (north Karelia
project) //Brit. Med. J. – 1983. – Vol. 287. – P. 1840-1844.
20. Кирюшин В.А., Лобанов С.П., Стунеева Г.И. Динамика психофизиологиче-
ских показателей у студентов //Гиг. и сан. - М., 2003. - №1 – С. 47-49.

21. Косицкий Г.И. В кн. Превентивная кардиология //М., 1987. – С. 301-414.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

118 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

РЕЗЮМЕ

­ОБРАЗ ЖИЗНИ КАК ЗАЛОГ ЗДОРОВЬЯ СТУДЕНЧЕСТВА

Авагян К.К.

ЕГМУ, Кафедра судебной медицины

Ключевые слова։ образ жизни, студенты, состояние здоро- блюдают принципов здорового образа жизни. Низкий уровень
вья, вредные привычки. знаний здорового образа жизни был зарегистрирован даже
среди студентов медицинских вузов.
Многочисленные исследования свидетельствуют, что со-
стояние здоровья человека более чем на 50% обусловлено Условия современной жизни имеют интенсивное влияние
его образом жизни. на молодежь, т.к. они еще незрелые и эмоционально неустой-
чивые. Они ищут средства, чтоб избежать проблемы и ком-
Здоровый образ жизни подразумевает способ жизнеде- пенсировать возникшие сложности. Употребление алкоголя,
ятельности, который направлен на сохранение и улучшение наркотиков, курение, как правило, факторы, которые харак-
состояния здоровья. Но среди 90% населения отмечаются теризуют неустойчивый социально-психологический статус
разные поведенческие факторы нездорового образа жизни личности и часто носят компенсаторный характер. Вышепе-
(вредные привычки, нерациональное питание, недостаточ- речисленные поведенческие факторы, естественно, отража-
ная физическая активность и т.д.), которые повышают риск ются на состоянии здоровья молодых людей.
возникновения различных заболеваний. Все эти факторы
формируются в молодые годы и сопровождают человека всю Обзор современной научной литературы свидетельствует,
жизнь как элементы нездорового образа жизни. что состояние здоровья студентов находится в корреляцион-
ной связи с условиями жизни, образом жизни, режимом дня,
Обзор литературы свидетельствуею, что студенческая мо- занятием физкультурой, вредными привычками, бытовыми
лодежь недостаточно информирована об элементах здорово- условиями, уровнем образования родителей.
го образа жизни. В основном, и студенты, и школьники не со-

SUMMARY

LIFESTYLE AS A GUARANTEE OF HEALTH OF STUDENTS

Avagyan K.K.
YSMU, Department of Forensic Medicine

Keywords։ lifestyle, students, health status, bad habits. registered even among the students of medical universities.
Numerous studies indicate that the health status is more than Life contemporary conditions intensively influence on the

50% conditioned by lifestyle. youth as they are still immature and emotionally unstable. They
Healthy lifestyle means a way of life, which is aimed at main- are looking for means to avoid the problems and to compensate
encountered difficulties. Use of alcohol and drugs, smoking, as a
taining and improving the health status. But among 90% of the rule, are the factors, which characterize the unstable socio-psy-
population different behavioral factors of unhealthy lifestyle (bad chological status of an individual and are often compensatory. All
habits, non-rational feeding, hypodynamia, etc.) are observed, the above mentioned behavioral factors, of course, are reflected
increasing the risk of the development of different diseases. All on the health status of young people.
these factors are formed in young ages and accompany a person
during the whole life as elements of unhealthy lifestyle. Review of contemporary scientific literature shows that the
health status of students is correlated with their life conditions,
Review of literature shows that students are not sufficiently in- lifestyle, daily routine, physical activity, bad habits, living condi-
formed about the elements of healthy lifestyle. Moreover, the ma- tions and the level of education of their parents.
jority of both pupils and students do not follow principles of health
lifestyle. Low level of knowledge concerning healthy lifestyle was

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 119

ՀՏԴ. 612.821.3­

ՈՒ­ՍԱ­ՆՈՂ­ՆԵ­ՐԻ ՍՐՏ­ Ի ԳՈՐ­ԾՈՒ­ՆԵՈՒԹՅԱՆ ՕՊ­ՏԻ­ՄԱԼ­ Ա­ՑՈՒ­ՄԸ
ԵՐԱԺՇ­ՏՈՒԹՅԱՆ ԱԶ­ԴԵ­ՑՈՒԹՅԱՄԲ

Աբ­րահ­ ամ­ յան Հ.Տ., Գևոր­գյան Է.Ս., Մին­ աս­ յան Ս.Մ., Ադա­մյան Ծ.Ի.
ԵՊՀ, մար­դու և կենդ­ ա­նին­ եր­ ի ֆիզ­ իոլոգ­ իայի ամբ­ իոն

­Բա­նալ­ի բա­ռեր` երաժշ­տա­կան թեր­ ապ­ իա, էլեկտր­ ասր­ համ­ ա­կարգ­ եր­ ի աշ­խատ­ անք­ ը կար­գա­վոր­ ող ոչ ավան­
տա­գիր, սր­տի ռիթ­մի հիստ­ ոգր­ աֆ­ իկ և սպեկտր­ ային դակ­ ան մեթ­ ոդն­ եր­ ի (ֆիտ­ ոթ­ ե­րա­պիա, ֆիզ­ ի­կա­կան կուլ­
ցուց­ ան­ իշն­ եր, քնն­ ա­կան սթր­ ես։ տու­րա) շարք­ ում աս­տիճ­ ա­նա­բար մեծ կի­րա­ռու­թյուն են
ձեռք բեր­ ում արոմ­ ա-, գուն­ ա- և երաժշտ­ ա­կան թեր­ ա­
Ֆի­զիոլոգ­ իայի և հիգ­ իենայի արդ­ ի խնդ­ իրն­ ե­րից է պիաներ­ ը [8-10, 13]։
մտավ­ որ աշ­խատ­ անք­ ով զբաղ­վող մարդկ­ անց (սով­ որ­ ող­
ներ, ու­սա­նող­ներ, դաս­ ա­վանդ­ ողն­ եր, գիտ­ աշ­խա­տող­ներ) ­Վեր­ ա­կանգն­ ո­ղա­կան բժշկ­ ու­թյան հիմն­ ակ­ ան խն­
առող­ջութ­ յան մակ­ ար­դակ­ ի բարձր­ աց­ման­ ը նպաստ­ ող դիրն­ եր­ ը լուծ­ ե­լու նպա­տա­կով երաժշտ­ ա­կան թեր­ ա­
պայ­ման­նե­րի ստեղ­ծում­ ը։ Բուհ­ ում սով­ որ­ ել­ու առանձ­ պիայի ինտ­ են­սիվ ներգր­ ավ­ ում­ ը հիմք է տա­լիս են­թադ­
նահ­ ատ­կութ­ յունն­ ե­րը կապվ­ ած են մտավ­ որ գործ­ ու­նեու­ րել­ու սով­ որ­ ե­լու ընթ­ աց­քում ուս­ ա­նողն­ եր­ ի ընդ­հա­նուր
թյան, մե­ծա­ծա­վալ տե­ղեկ­ ատ­վութ­ յան վեր­ ամ­շակ­ման և առող­ջա­կան վի­ճա­կը լավ­ աց­նե­լու, պա­հուստ­ ային հնա­
ըն­կալմ­ ան հետ, որը պա­հանջ­ ում է հիշ­ ող­ ութ­ յան լա­րում, րավ­ ո­րութ­ յունն­ երն ակտ­ ի­վաց­նել­ու հա­մար երաժշ­տու­
ուշ­ ադ­րութ­ յան կենտր­ ոն­ ա­ցում` ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի շրջ­ ա­նում թյուն ունկնդր­ ել­ու նպա­տա­կա­հարմ­ ա­րութ­ յան մա­սին։
դառն­ ա­լով ժամ­ ան­ ա­կի սղութ­ յամբ պայ­մա­նավ­ որ­ված Ընդ որում, բաց­ ա­հայտվ­ ել է, որ դա­սա­կան և ծանր ռոք
սթր­ ես­ ի ձևավ­ որ­ման պատ­ճառ։ Վերջ­ ինս հանգ­ եցն­ ում է երաժշտ­ ութ­ յունն­ եր լսել­իս դիտ­վում են օրգ­ ա­նիզ­մի գոր­
աշխ­ ա­տանք­ ի, հանգստ­ ի, սնմ­ ան ռեժ­ իմն­ եր­ ի խանգ­ ար­ ծա­ռա­կան ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ի տար­ աուղղ­ված փոփ­ ո­խու­
ման, սակ­ ավ­ ա­շար­ժու­թյան զարգ­ ացմ­ ան, իմուն­ իտ­ ետ­ ի թյունն­ եր։ Ռոք երաժշ­տութ­ յուն լսել­իս դիտվ­ ում է հուզ­ ա­
թուլ­ացմ­ ան, քրոն­ իկ­ ա­կան հոգն­ ա­ծու­թյան հա­մախ­տա­ կան վիճ­ ա­կի ագր­ ե­սիվ բաղ­ ադ­րիչն­ ե­րի ուժ­ ե­ղա­ցում, իսկ
նի­շի ձևավ­ որ­ման, ուս­ման առա­ջադ­ իմ­ ութ­ յան ան­կման դա­սակ­ ան երաժշտ­ ու­թյան դեպք­ ում ագր­ ես­ ի­վութ­ յան
և, ի վերջ­ ո, կար­ ող է օր­գա­նիզմ­ ում ախ­տա­բան­ ա­կան նվազ­ ում, հոգ­ եբ­ ան­ ա­կան բար­ եկ­ ե­ցու­թյան զգացմ­ ունք­ ի
գործ­ ըն­թացն­ ե­րի առա­ջաց­ման պատ­ճառ դառ­նալ։ ուժգն­ աց­ ում [12]։

­Մասն­ ա­գիտ­ ա­կան գրակ­ ա­նու­թյան մեջ բազ­մա­թիվ Սույն հետ­ ա­զոտ­ ու­թյան նպատ­ ակն է ուս­ ումն­ ա­սի­
տվյալ­ներ կան ուս­ ումն­ ակ­ ան ծան­րաբ­ եռնվ­ ած­ ութ­ յան և րել դաս­ ակ­ ան, մեղմ երաժշ­տու­թյան` որպ­ ես օրգ­ ան­ իզ­մի
հո­գեհ­ ուզ­ ակ­ ան լարվ­ ա­ծութ­ յան պայ­մանն­ եր­ ում սով­ ո­ գործ­ ա­ռա­կան վիճ­ ա­կի շտկմ­ ան ոչ դեղ­ ո­րայ­քային մե­թո­
րող­ներ­ ի օր­գան­ իզմ­ ի տար­բեր համ­ ակ­ ար­գեր­ ում դիտվ­ ող դի ազ­դեց­ ու­թյուն­ ը ուս­ ա­նողն­ ե­րի սրտ­ ի ռիթ­մը կար­գա­
գործ­ ա­ռակ­ ան շեղ­ ում­ներ­ ի վեր­ ա­բեր­ յալ [1, 14]։ Դրան­ ով վոր­ ող մեխ­ ան­ իզմն­ եր­ ի ակտ­ իվ­ ութ­ յան վրա քնն­ ա­կան
պայ­ման­ ավ­ որ­ված` ան­հրա­ժեշտ­ ութ­ յուն է առա­ջա­նում սթր­ ես­ ի դեպք­ ում։
մշակ­ ել մտահ­ ուզ­ ակ­ ան լարվ­ ա­ծութ­ յան ազ­դեց­ ութ­ յան
պայ­մանն­ ե­րում սո­վոր­ ողն­ եր­ ի շրջ­ ան­ ում դիտվ­ ող գոր­ Հ­ ետ­ ա­զոտ­ ու­թյան մե­թոդ­ներ­ ը
ծա­ռա­կան շե­ղումն­ եր­ ի իրատ­ ես­ ակ­ ան, ոչ դեղ­ որ­ այ­ Հետ­ ա­զոտ­վել են ԵՊՀ-­ի կենս­ ա­բա­նութ­ յան ֆա­կուլ­
քային շտկ­ման մե­թոդն­ եր։ Մի շարք մասն­ ագ­ ետն­ ե­րի
աշխ­ ատ­ անքն­ ե­րում ցույց է տրվ­ ել ուս­ ումն­ ա­կան ծան­ տե­տում սով­ որ­ ող 19-22 տար­ ե­կան 50 ուս­ ա­նողն­ եր։ Բո­
րաբ­ եռ­ված­ ու­թյան և հոգ­ եհ­ ուզ­ ակ­ ան լարվ­ ած­ ու­թյան լոր հետ­ ա­զո­տութ­ յունն­ ե­րը կա­տարվ­ ել են 4 փոր­ձա­րա­
պայ­մանն­ եր­ ում հա­կասթր­ ես­ ային դեղ­ ա­բույս­ եր­ ի և դե­ րակ­ ան իրավ­ իճ­ ակ­նե­րում` 1. ուս­ ումն­ ա­կան կիս­ ամ­ յա­կի
ղա­նյութ­ ե­րի («Բն­ ութ­ յան գան­ձեր», «Վա­լետ­ ոն», կիտ­ համ­ եմ­ ա­տա­բար հանգ­ իստ օր (ֆիզ­ իոլոգ­ իական նորմ­ ա),
րո­նաթփ­ ի թուրմ), ինչպ­ ես նաև տար­բեր ուժգն­ ութ­ յան 2. քնն­ ութ­ յուն­ ից առաջ, 3. քնն­ ութ­ յուն­ ից առաջ ֆունկ­
ֆիզ­ ի­կակ­ ան ծան­րա­բեռնվ­ ա­ծու­թյունն­ եր­ ի շտկ­ ող ազ­դե­ ցիոնալ երաժշտ­ ու­թյուն լսել­ուց հետ­ ո, 4. քնն­ ութ­ յուն­ ից
ցութ­ յունն աշակ­ երտ­ներ­ ի և ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի կարդ­ իոհեմ­ ո­ հետ­ ո։
դին­ ա­մի­կայի ցուց­ ա­նիշն­ ե­րի վրա [2-5, 11]։
Ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի օրգ­ ա­նիզ­մի գործ­ ա­ռակ­ ան վիճ­ ակ­ ի
Ներկ­ ա­յումս հոգն­ ած­ ութ­ յուն­ ը կանխ­ ար­գել­ող, նյար­ վրա ֆունկց­ իոնալ երաժշ­տու­թյան ազդ­ եց­ ու­թյունն ու­
դային լար­վա­ծու­թյուն­ ը վեր­ ացն­ ող, մտավ­ որ և ինտ­ ել­եկ­ սումն­ աս­ իրվ­ ել է քնն­ ութ­ յուն­ ից անմ­ ի­ջա­պես առաջ, երբ
տուալ ուն­ ակ­ ու­թյունն­ ե­րը զարգ­ ացն­ ող, աշխ­ ատ­ ուն­ ա­կու­ բոլ­որ հետ­ ա­զոտ­վողն­ ե­րը 20 րոպ­ ե տևող­ ու­թյամբ լսել
թյուն­ ը բարձր­ ացն­ ող, սիրտ-­ա­նոթ­ ային և օրգ­ ա­նիզմ­ ի այլ են դաս­ ակ­ ան երաժշտ­ ութ­ յուն։ Հետ­ ա­զոտ­վող­նե­րի շր­
ջա­նում կա­տարվ­ ած հարց­ման արդ­ յունք­ ում պարզվ­ ել

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

120 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ԼՑ *** *** AMo *** ***
պ.մ. * *** *** *
500 %
450 ** 2 3 1 2 ***
400 ** *** 100
350 ** * 3
300 1 * 90 ***
250
200 *** 80 3
150 ***
100 70
50 1
0 60

ՎՀՑ 50
պ.մ.
600 40

500 30

400 20

300 10

200 0

100 ԿԳԱՑ

0 պ.մ.

160

140

120 **
**
100
80 ***
**
60

40

20

23 0 2
1
Նորմա Քննությունից առաջ
Երաժշտությունից հետո Քննությունից հետո

Ն­կ. 1. Ուս­ ա­նող­ներ­ ի սրտ­ ի ռիթմ­ ի ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ի փո­փո­խութ­ յունն­ ե­րը քնն­ ա­կան սթ­րե­սի և երաժշ­տութ­ յան ազ­դեց­ ութ­ յան պայ­
ման­ներ­ ում` 1. վագ­ ոտ­ ոն­ իկն­ եր, 2. նորմ­ ոտ­ ո­նիկն­ եր, 3. սիմպ­ ա­թո­տո­նիկն­ եր։
*- p<0,05, **- p<0,01, ***-p<0,001

է, որ նրանք լարվ­ ած­ ու­թյան պայ­մանն­ եր­ ում մեղ­ եդ­ ային րակշ­ռութ­ յան ցուց­ ի­չը (ՎՀՑ), ռիթմ­ ի վեգ­ ետ­ ա­տիվ ցուց­ ի­
երաժշտ­ ու­թյուն­ ը գեր­ ադ­ ա­սում են ռիթ­միկ­ ից։ Դրան­ ով չը (ՌՎՑ), կարգ­ ա­վորմ­ ան գործ­ ըն­թացն­ ե­րի ադեկվ­ ա­տու­
պայ­ման­ ավ­ որ­ված` ռել­աք­սաց­ իայի նպա­տա­կով օգտ­ ա­ թյան ցուց­ ի­չը (ԿԳ­ ԱՑ), կենտ­րոն­ աց­ման ցու­ցիչ­ը (ԿՑ)։­
գործվ­ ել են Լ. Բեթհ­ ո­վեն­ ի, Վ.Ա. Մո­ցար­տի, Հ. Հենդ­ ել­ի,
Մ. Օգինս­կու ստեղծ­ ա­գործ­ ութ­ յունն­ եր­ ը։ Ուս­ ումն­ աս­ իրվ­ ել են նաև սրտ­ ի ռիթ­մի տա­տա­նո­ղա­
կա­նութ­ յան սպեկտր­ ային ցուց­ ա­նիշն­ ե­րը` HF (ս­պեկտր­ ի
Սրտ­ ի ռիթ­մը կարգ­ ավ­ որ­ ող մեխ­ ա­նիզմն­ եր­ ի ակ­ հզոր­ ութ­ յուն­ ը բարձր հաճ­ ա­խութ­ յան տիր­ ույթ­ ում), LF
տիվ­ ութ­ յան ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ը վերլ­ուծ­ ել­ու նպա­տա­կով (ս­պեկտր­ ի հզոր­ ութ­ յուն­ ը ցածր հաճ­ ախ­ ու­թյան տի­րույ­
գրանցվ­ ել է ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի էլեկտր­ ասրտ­ ա­գիր­ ը (ԷՍ­ Գ) թում), VLF (ս­պեկտր­ ի հզոր­ ութ­ յուն­ ը շատ ցածր հաճ­ ա­
նս­տած վիճ­ ա­կում, առա­ջին ստանդ­ արտ արտ­ ած­մամբ։ խութ­ յունն­ եր­ ի տիր­ ույթ­ ում), TP (ս­պեկտր­ ի ընդ­հան­ ուր
ԷՍԳ-­ի գրան­ցումն ու վերլ­ուծ­ ութ­ յունն իրակ­ ա­նաց­վել է հզոր­ ութ­ յուն­ ը), LF/HF (վե­գետ­ ա­տիվ փոխ­հա­րա­բե­րու­
վա­րիացիոն պուլս­ աչ­ափ­ման մեթ­ ո­դով` հատ­ ուկ մշակ­ թյան ցու­ցի­չը), SD1, SD2 (ավտ­ ո­ռեգր­ ե­սիոն ամպ­ ի չա­
ված ծրագ­րային համ­ ալ­իր­ ով։ Վերջ­ ինս ներ­ առ­ ում է «Bio- փեր­ ը)։
Arm 001» մակն­ ի­շի փոխ­ ադր­ ա­կան էլեկտր­ ասրտ­ ագ­րիչ,
առանձ­ ին համ­ ա­կարգ­ իչ և ԷՍԳ­-ի գրանցմ­ ան ու վերլ­ու­ Ս­տաց­ված տվյալ­նե­րը ենթ­ արկվ­ ել են վիճ­ ակ­ ագ­րա­
ծութ­ յան ավտ­ ո­մատ­ աց­ված ծրագ­ իր, որն ապա­հով­ ում է կան վերլ­ուծ­ ու­թյան «Biostat» համ­ ակ­ արգչ­ային ծրագ­
սր­տի ռիթ­մի ավել­ի քան 30 ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ի հաշ­վարկ։ րով` ըստ Ստյուդ­ ենտ­ ի t չափ­ ա­նիշ­ ի։­

Հե­տա­զոտ­վել են սրտ­ ի ռիթմ­ ի ստատ­ իստ­ իկ­ ա­կան Ար­դյունքն­ եր­ ը և քնն­ ար­կում­ ը
(pNN50, RMSSD) և երկր­ աչ­ա­փա­կան ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ը` Ուս­ ա­նողն­ եր­ ի սրտ­ ի ռիթմ­ ի կար­դիոինտ­ երվա­լագ­
Mo–­մոդ­ ան, AMo-մոդ­ այի տատ­ ա­նա­սահմ­ ան­ ը, ΔX-վա­
րիացիոն թափ­ ը, Vk-կար­դիոինտ­ երվ­ ալն­ եր­ ի տա­տա­նո­ րային (ԿԻԳ) ցու­ցա­նիշն­ եր­ ի վերլ­ուծ­ ու­թյուն­ ը նորմ­ այ­ում
ղա­կա­նութ­ յան գործ­ ա­կից­ ը, R-Rմ­ի­ջին-­ ը։­ ցույց է տվել սր­տի ռիթմ­ ը կարգ­ ա­վոր­ ող մեխ­ ա­նիզմն­ ե­րի
լարվ­ ա­ծութ­ յան ցուցչ­ի (ԼՑ) բարձր տա­տա­նո­ղակա­նու­
Հ­ աշվ­ արկ­վել են նաև սրտ­ ի ռիթմ­ ի հետև­ յալ ին­տեգ­ թյուն։ Ըստ ԼՑ­-ի` հետ­ ա­զոտ­վողն­ եր­ ը բա­ժան­վել են երեք
րալ­ային ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ը` կարգ­ ա­վոր­ ող համ­ ա­կարգ­ եր­ ի խմ­բի։ Առա­ջին խմբ­ ում ընդգ­ րկվ­ ել են այն ուս­ ա­նող­նե­րը
լարվ­ ա­ծու­թյան ցու­ցիչ­ը (ԼՑ), վեգ­ ետ­ ա­տիվ հա­վաս­ ա­ (40%), որոնց ԼՑ≤80 պ.մ.-ից­ ` վա­գոտ­ ո­նիկն­ եր։ Երկր­ որդ

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 121

Mo ΔX ** **
վ վ ** ** ***
0.76 0.35
0.74
0.72 ***
0.7 0.3
0.68 **
0.66
0.64 0.25

0.2

0.15

0.62 0.1
0.6 0.05

0.58

0.56 0
123 123

Նորմա Քննությունից առաջ Երաժշտությունից հետո Քննությունից հետո

Ն­կ. 2. Ուս­ ա­նող­նե­րի Mo­-ի և ΔX-­ի փոփ­ ոխ­ ութ­ յունն­ եր­ ը քնն­ ա­կան սթ­րես­ ի և երաժշ­տու­թյան ազ­դեց­ ութ­ յան պայ­մանն­ ե­րում`
1. վա­գոտ­ ոն­ իկն­ եր, 2. նորմ­ ոտ­ ո­նիկն­ եր, 3. սիմպ­ ա­թոտ­ ոն­ իկն­ եր։
*- p<0,05, **- p<0,01, ***-p<0,001

խմբ­ ի հետ­ ա­զոտ­վող­ներ­ ը (36%) եղել են նոր­մոտ­ ոն­ իկն­ եր ­Վերջ­ ինս վկա­յում է, որ նախ­ աքնն­ ակ­ ան շրջ­ ա­նում
(80<ԼՑ<200 պ.մ.), իսկ ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի 24%-­ը եղել են սիմ­ հետ­ ա­զոտ­վողն­ ե­րի բոլ­որ խմբ­ եր­ ում դիտ­վում է քնն­ ա­
պա­թո­տո­նիկն­ եր (ԼՑ>200 պ.մ.-ից­ )։ կան սթր­ ես­ ի նկատմ­ ամբ հակ­ ազդմ­ ան սիմպ­ ա­թիկ տիպ,
որն արտ­ ա­հայտվ­ ում է սր­տի ռիթ­մը կարգ­ ավ­ ո­րող մե­
Սրտ­ ի ռիթմ­ ի տա­տա­նող­ ա­կան­ ութ­ յան ին­տեգր­ ա­ խա­նիզմն­ ե­րի ակտ­ իվ­ ութ­ յան ցուց­ ա­նիշն­ ե­րի` բնա­կա­նոն
լային ցուց­ ան­ իշն­ ե­րի վերլ­ուծ­ ու­թյուն­ ը ցույց է տվել, որ նա­ հարմ­ ար­վող­ ա­կան փո­փո­խու­թյունն­ ե­րի տիր­ ույթ­ ից կար­
խաքնն­ ակ­ ան սթ­րե­սի պայ­մանն­ եր­ ում հետ­ ա­զոտվ­ ողն­ ե­ գա­վորմ­ ան գործ­ ըն­թաց­նե­րի լարվ­ ա­ծու­թյան տի­րույթ
րի բոլ­որ խմ­բե­րում դիտվ­ ում է սրտ­ ի ռիթմ­ ը կարգ­ ավ­ ո­րող անց­ ու­մով, որն առա­վել արտ­ ա­հայտվ­ ած է վա­գոտ­ ոն­ իկ­
մե­խան­ իզմն­ ե­րի լարվ­ ա­ծութ­ յուն, որն արտ­ ա­հայտվ­ ում է ներ­ ի խմբ­ ում։
սիմպ­ ա­թիկ օղակ­նե­րի ակտ­ իվ­ ութ­ յան բարձր­ աց­մամբ։
Նախ­ աքն­նա­կան շրջ­ ան­ ում վագ­ ոտ­ ոն­ իկն­ եր­ ի խմբ­ ում 20 րոպ­ ե տևո­ղու­թյամբ երաժշտ­ ա­կան-վեր­ ակ­ անգ­
դիտ­վել է վեգ­ ետ­ ա­տիվ նյարդ­ ային համ­ ա­կարգ­ ի սիմպ­ ա­ նող­ ա­կան ազդ­ եց­ ու­թյուն­ ից հետ­ ո դիտ­վել է սրտ­ ի ռիթ­մի
թիկ բաժն­ ի ցուց­ իչն­ ե­րի մեծ­ ութ­ յունն­ եր­ ի արտ­ ա­հայտ­ ին­տեգ­րա­լային ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ի ելա­կե­տային մակ­ արդ­ ա­
ված աճ. ԼՑ-ն մեծ­ ա­ցել է 157,97%­-ով (p<0,001), AMo-ն` կին վեր­ ա­դառ­նա­լու միտ­ ում, որն արտ­ ա­հայտ­վել է սիմ­
82,38%­-ով (p<0,001), ՎՀՑ-ն, ՌՎՑ-ն և ԿԳԱՑ-ն հա­մա­ պա­թիկ նյարդ­ ային հա­մա­կարգ­ ի ցու­ցիչն­ եր­ ի ակ­տի­վու­
պա­տաս­խան­ աբ­ ար 134,03%-­ով (p<0,001), 35,45%­-ով թյան նվազմ­ ամբ և ինքն­ ա­վար նյարդ­ ային հա­մակ­ ար­գի
(p<0,01) և 88,28%­-ով (p<0,001)։ Նորմ­ ոտ­ ո­նիկն­ եր­ ի սիմ­ սահմ­ անն­ եր­ ում սիրտ-­ան­ ոթ­ ային համ­ ա­կարգ­ ի կար­գա­
պա­թիկ նյար­դային համ­ ակ­ արգ­ ի ակտ­ իվ­ ութ­ յան ցուց­ ա­ վորմ­ ան հում­ ո­րալ և հարս­ իմպ­ ա­թիկ օղակ­ներ­ ի ակտ­ ի­
նիշն­ եր­ ի (ԼՑ, AMo, ՎՀՑ, ՌՎՑ, ԿԳԱՑ) աճը կազմ­ ել է հա­ վութ­ յան ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ի մեծ­ աց­մամբ։
մա­պա­տաս­խան­ ա­բար 101,30% (p<0,001), 6,3%, 87,3%
(p<0,01), 52,49% (p<0,05), 26,58% (p<0,01) (նկ.1)։ Սիմ­ ­Վա­գոտ­ ո­նիկն­ եր­ ի խմբ­ ում ԼՑ­-ի և AMo-­ի ցուց­
պա­թոտ­ ոն­ իկն­ ե­րի խմ­բում նշվ­ ած ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ը կրել են մունքն­ ե­րը նվազ­ ել են 27,32%-­ով (p<0,01) և 11,43%­
նմա­նա­տիպ փո­փոխ­ ու­թյունն­ եր. ԼՑ-ն աճել է 88,93%-­ով -ով (p<0,001), իսկ նորմ­ ո- և սիմպ­ ա­թոտ­ ոն­ իկն­ ե­րի­նը`
(p<0,001), AMo-ն` 25,69%-­ով (p<0,001), ՌՎՑ-ն` 74,47%­ 34,44%-­ով (p<0,05) և 11,91%-­ով­ , 36,0%-­ով (p<0,001)
-ով (p<0,001), ՌՎՑ-ն` 45,32%­-ով (p<0,01), ԿԳԱՑ-ն` և 18,68%-­ով (p<0,001) համ­ ապ­ ա­տասխա­նա­բար։ Հե­
53,9%-­ով (p<0,001) (նկ.1)։ Վերջ­ ինս ուղ­ եկցվ­ ել է ՎՆՀ­ տա­զոտվ­ ողն­ եր­ ի ՎՀՑ­-ի, ՌՎՑ-­ի և ԿԳԱՑ­-ի ցուց­մունք­
-ի հար­սիմպ­ ա­թիկ բաժն­ ի լարվ­ ած­ ութ­ յան նվազ­մամբ, ներ­ ը նվազ­ ել են վա­գոտ­ ոն­ իկն­ ե­րի դեպք­ ում 16,21%­-ով­ ,
որի մա­սին են վկայ­ում վա­գոտ­ ո­նիկն­ եր­ ի խմբ­ ում Mo-­ի 13,58%-­ով (p<0,05), 17,2%-­ով (p<0,01), նորմ­ ո­տո­նիկն­ ե­
և ΔX­-ի արժ­ եք­ներ­ ի փոքր­ ա­ցում­ ը 4,88%-­ով և 18,22%-­ րի դեպ­քում 32,42%­-ով (p<0,05), 21,77%-­ով (p<0,01),
ով (p<0,01)։ Նորմ­ ո- և սիմպ­ ա­թոտ­ ո­նիկն­ եր­ ի խմբ­ եր­ ում 18,88%-­ով (p<0,01), սիմպ­ ա­թո­տո­նիկն­ ե­րի դեպք­ ում
հարս­ իմպ­ ա­թիկ նյար­դային համ­ ա­կար­գի ակտ­ իվ­ ութ­ յան 33,10%-­ով­ , 17,67%-­ով (p<0,001), 22,67%-­ով (p<0,001)
ցուց­ ան­ իշն­ ե­րի արժ­ եքն­ եր­ ի (Mo, ΔX) նվազ­ ում­ ը կազմ­ ել (նկ.1)։
է համ­ ապ­ ա­տասխ­ ա­նաբ­ ար 6,1% և 31,25% (p<0,01),
3,2% և 24,0% (p<0,001) (նկ.2)։ Ֆունկց­ իոնալ երաժշ­տու­թյան լսումն անդ­ րա­դար­ձել
է նաև Mo-­ի և ΔX-­ի ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ի վրա, որոնց մակ­ ար­
դակ­նե­րը ռել­աքս-գործ­ ոն­ ի ազդ­ եց­ ու­թյուն­ ից հետ­ ո վա­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

122 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

գո-, նոր­մո- և սիմ­պա­թո­տոն­ իկն­ ե­րի խմբ­ եր­ ում բարձր­ ա­ նիզմն­ եր­ ի գում­ ա­րային սպեկտ­րի հզոր­ ութ­ յան (TP) մա­
ցել են համ­ ապ­ ա­տաս­խա­նա­բար 3,13%-­ով և 7,4%-­ով­ , կարդ­ ա­կով։ TP­-ի ամեն­ ա­բարձր մակ­ արդ­ ա­կը նորմ­ այ­ում
6,45%-­ով և 18,18%-­ով (p<0,01), 4,8%­-ով և 36,32%-­ով բնոր­ ոշ է եղել վագ­ ոտ­ ո­նիկն­ եր­ ին (2900±230,57 մվ2),
(p<0,01) (նկ.2)։ իսկ ամեն­ ա­ցած­րը` սիմպ­ ա­թոտ­ ո­նիկն­ եր­ ին (1097±114,4
մվ2)։ Վագ­ ոտ­ ո­նիկն­ եր­ ի շրջ­ ա­նում դիտվ­ ող գում­ ա­րային
­Ֆունկց­ իոնալ երաժշ­տութ­ յան ազ­դեց­ ու­թյամբ սո­ սպեկտ­րի բարձր մա­կար­դա­կը պայ­ման­ ավ­ որ­ված է շն­
վոր­ ող­նե­րի սրտ­ ի ռիթմ­ ը կարգ­ ավ­ որ­ ող մեխ­ ա­նիզմն­ եր­ ի չառ­ ա­կան ալիքն­ եր­ ի առ­կա­յութ­ յամբ։ Նորմ­ ոտ­ ո­նիկն­ ե­րի
ակ­տի­վութ­ յան ինտ­ եգր­ ալ­ային ցուց­ ան­ իշն­ եր­ ի փոփ­ ո­ TP­-ի հզոր­ ութ­ յուն­ ը կազմ­ ել է 1613±386,6 մվ2։
խութ­ յունն­ եր­ ի արտ­ ա­հայտ­ված­ ու­թյան աստ­ իճ­ ան­ ը վկա­
յում է ուս­ ա­նող­ներ­ ի օրգ­ ան­ իզմ­ ի վրա երաժշտ­ ու­թյան Հ­ ե­տա­զոտ­վողն­ ե­րի գում­ ա­րային սպեկտր­ ում շատ
հանգստ­ աց­նող ազ­դեց­ ու­թյան մա­սին [6, 7]։ Ընդ որում, ցածր, ցածր և բարձր հա­ճա­խութ­ յան ալիքն­ եր­ ը գրեթ­ ե
երաժշ­տա­կան ռել­աքս­-ազ­դեց­ ութ­ յան նկատ­մամբ առա­ հավ­ աս­ ա­րաչ­ափ են ներկ­ ա­յաց­ված եղել։ Սպեկտ­րում
վել զգայ­ուն են եղել սիմպ­ ա­թո­տո­նիկն­ եր­ ը։­ առա­վել արտ­ ահ­ այտվ­ ած են եղել ցածր և շատ ցածր
հաճ­ ա­խութ­ յան բա­ղադ­րիչն­ եր­ ը (վագ­ ոտ­ ո­նիկն­ ե­րի դեպ­
Ուս­ ա­նողն­ եր­ ի սրտ­ ի ռիթմ­ ի ցուց­ ա­նիշն­ ե­րի փո­փո­ քում HF­-ը կազմ­ ել է 32,44%, LF­-ը` 56,67%, նորմ­ ո­տոն­ իկ­
խութ­ յունն­ ե­րի հետ­ աքր­քիր պատ­կեր է դիտվ­ ել հետքն­ ներ­ ի դեպք­ ում` 29,33% և 54,01%, սիմպ­ ա­թո­տո­նիկն­ ե­րի
նակ­ ան շրջ­ ան­ ում. վագ­ ո- և նորմ­ ոտ­ ոն­ իկն­ եր­ ի խմ­բեր­ ում դեպք­ ում` 29,33% և 57,33% համ­ ապ­ ա­տաս­խա­նաբ­ ար)։
նկատվ­ ել է սիմպ­ ա­թիկ նյարդ­ ային համ­ ակ­ արգ­ ի ակտ­ ի­ Վեր­ջինս վկայ­ում է նորմ­ ա­յում սրտ­ ի ռիթմ­ ը կար­գավ­ ո­
վութ­ յան ցուց­ իչն­ եր­ ի (ԼՑ, AMo, ՎՀՑ, ՌՎՑ, ԿԳԱՑ) մեծ­ ա­ րող սիմպ­ ա­թիկ և հարս­ իմպ­ ա­թիկ մեխ­ ան­ իզմն­ ե­րի հա­
ցում` երաժշ­տութ­ յուն­ ից հետ­ ո դրանց ուն­ եց­ ած մակ­ ար­ րաբ­ եր­ ա­կան հավ­ ա­սար­ ակշ­ռութ­ յան մաս­ ին։
դակ­ներ­ ի համ­ եմ­ ատ, որոնք, սակ­ այն, նախ­ աքնն­ ա­կան
շրջ­ ա­նի իրենց ար­ժեք­ներ­ ի համ­ եմ­ ատ մնաց­ ել են ավել­ի Ն­ ա­խաքնն­ ա­կան սթր­ ես­ ի պայ­մանն­ եր­ ում բոլ­որ
ցածր մակ­ արդ­ ակ­ ի վրա։ Նշվ­ ած խմբ­ եր­ ում սիմպ­ ա­թիկ խմբ­ եր­ ում դիտ­վել է ընդհ­ ան­ ուր սպեկտ­րի (TP) արտ­ ա­
նյար­դային հա­մակ­ արգ­ ի ակտ­ իվ­ ութ­ յան ցու­ցիչն­ եր­ ի մե­ հայտվ­ ած նվա­զում (19,1%­-ով սիմպ­ ա­թոտ­ ո­նիկն­ ե­րի
ծա­ցում­ ը պայ­մա­նավ­ որվ­ ած է եղել AMo-­ի արտ­ ա­հայտ­ խմբ­ ում, 31,81%­-ով­ , p<0,05 նորմ­ ոտ­ ո­նիկն­ եր­ ի խմ­բում
ված աճով և սր­տի ռիթմ­ ը կարգ­ ավ­ որ­ ող հարս­ իմպ­ ա­թիկ և 45,32%­-ով­ , p<0,001 վագ­ ոտ­ ոն­ իկն­ ե­րի խմբ­ ում), որը
մե­խան­ իզմն­ ե­րի (ΔX) ակ­տիվ­ ութ­ յան թուլ­աց­մամբ (նկ.1, սրտ­ ի ռիթմ­ ը կարգ­ ավ­ որ­ ող մե­խա­նիզմն­ եր­ ի լար­ված­ ու­
2)։ թյան և սրտ­ ի ռիթմ­ ի սպեկտր­ ում շնչ­առ­ ա­կան ալիքն­ ե­րի
հզոր­ ութ­ յան նվազմ­ ան վկա­յութ­ յուն է։ Վա­գոտ­ ոն­ իկն­ ե­րի
Դիտվ­ ած փո­փո­խութ­ յունն­ եր­ ը, ամեն­ այն հավ­ ա­ խմ­բում TP­-ի համ­ եմ­ ա­տա­բար ավել­ի ար­տա­հայտ­ված
նակ­ ան­ ութ­ յամբ, պայ­ման­ ավ­ որվ­ ած են քնն­ ութ­ յան ար­ շե­ղում­ներ­ ը պայ­մա­նավ­ որվ­ ած են ընդհ­ ա­նուր սպեկտ­
դյունքն­ եր­ ի համ­ ար անհ­ անգստ­ ու­թյամբ և վագ­ ո-, նոր­ րում կենտր­ ոն­ ակ­ ան-­էրգ­ ոտ­րոպ (VLF) և սիմ­պա­թիկ
մո­տո­նիկն­ ե­րի սիմպ­ ա­թիկ նյարդ­ ային հա­մա­կարգ­ ի (LF) ալիք­ներ­ ի հզոր­ ութ­ յան մեծ­ աց­մամբ և բարձ­րահ­ ա­
հարմ­ ար­վող­ ա­կան փոքր հնար­ ա­վոր­ ութ­ յունն­ եր­ ով։ Սիմ­ ճախ բաղ­ ադ­րիչն­ եր­ ի (HF) քչացմ­ ամբ այն դեպք­ ում, երբ
պա­թոտ­ ո­նիկն­ ե­րի խմբ­ ում սրտ­ ի ռիթ­մը կարգ­ ավ­ ո­րող նորմ­ ո- և սիմպ­ ա­թո­տո­նիկն­ եր­ ի խմբ­ ե­րում TP-­ի փոք­
սիմպ­ ա­թիկ օղա­կի ակտ­ ի­վութ­ յան ցու­ցա­նիշն­ եր­ ը նվա­ րա­ցու­մը պայմ­ ան­ ավ­ որվ­ ած է VLF ու HF տի­րույթն­ ե­րի
զել են` գրեթ­ ե հաս­նել­ով նորմ­ ային (նկ.1)։ Վերջ­ ինս պայ­ ար­տա­հայտվ­ ա­ծութ­ յան նվազմ­ ամբ սրտ­ ի ռիթ­մի կար­
մա­նավ­ որ­ված է սրտ­ ի ռիթմ­ ի կարգ­ ավ­ որմ­ ան հարս­ իմ­ գա­վորմ­ ան մեխ­ ան­ իզմ­ ում սիմպ­ ա­թիկ մեխ­ ան­ իզմն­ ե­րի
պա­թիկ (ΔX) և հում­ որ­ ալ (Mo) օղակ­ներ­ ի ակ­տի­վութ­ յան գեր­ ակշռ­ման դեպ­քում։ Վերջ­ ի­նիս վկայ­ութ­ յունն է նաև
մե­ծաց­մամբ, որն ուղղվ­ ած է սիմպ­ ա­թիկ նյար­դային հա­ վեգ­ ետ­ ա­տիվ փոխհ­ ա­րա­բե­րութ­ յան ցուց­ իչ­ի (LF/HF) մե­
մակ­ արգ­ ի ազ­դեց­ ութ­ յան և գերլ­արվ­ ած­ ութ­ յան ճնշմ­ ա­նը ծա­ցու­մը, որն ավել­ի ար­տա­հայտվ­ ած է վա­գոտ­ ո­նիկն­ ե­
(նկ.2)։ րի և նոր­մոտ­ ոն­ իկն­ եր­ ի խմբ­ եր­ ում (43,27%­-ով­ , p<0,05 և
51,47%-­ով­ , p<0,05)։ Սիմպ­ ա­թո­տոն­ իկն­ ե­րի դեպք­ ում այն
­Փոր­ձար­ ա­րակ­ ան բոլ­որ իրավ­ իճ­ ակն­ եր­ ում հյուսվ­ ա­ կազմ­ ել է ընդ­ ա­մեն­ ը 23,4%։
քագր­ ութ­ յան (հիստ­ ոգր­ աֆ­ իկ) վերլ­ուծ­ ու­թյան հետ մեկ­
տեղ կա­տար­վել է նաև հետ­ ազ­ ոտվ­ ողն­ եր­ ի սրտ­ ի ռիթմ­ ի Նա­խաքնն­ ա­կան շրջ­ ան­ ում սր­տի ռիթմ­ ը կար­գավ­ ո­
տա­տա­նո­ղա­կան­ ութ­ յան սպեկտր­ ային վերլ­ուծ­ ութ­ յուն։ րող սիմ­պա­թիկ մեխ­ ա­նիզմն­ եր­ ի ակտ­ ի­վութ­ յան բարձ­
Վերջ­ ինս հնա­րա­վոր­ ութ­ յուն է տա­լիս բաց­ ահ­ այ­տել­ու րաց­ման վկայ­ութ­ յունն է նաև հետ­ ա­զոտվ­ ողն­ ե­րի բո­լոր
սր­տի ռիթ­մի տա­տան­ման պար­բեր­ ա­կան­ ութ­ յուն­ ը և քա­ խմ­բեր­ ում սրտ­ ի ռիթմ­ ի կարգ­ ա­վորմ­ ան հար­սիմպ­ ա­
նակ­ ապ­ ես բնու­թագ­րել­ու նրա ներդր­ ում­ ը սրտ­ ի ռիթմ­ ի թիկ օղա­կի ակտ­ ի­վութ­ յան ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ի (RMSSD և
ձևավ­ որ­ման մեջ։ pNN50) նվազ­ ում­ ը համ­ ա­պա­տաս­խա­նա­բար 26,0%­-ով
(p<0,01) և 39,0%­-ով վա­գոտ­ ոն­ իկն­ ե­րի խմբ­ ում, 19,4%­-
Նորմ­ այ­ում բոլ­որ խմ­բեր­ ի հետ­ ա­զոտվ­ ողն­ եր­ ը տար­
բերվ­ ել են սր­տի ռիթմ­ ի վրա նյարդ­ ահ­ ում­ որ­ ալ մեխ­ ա­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 123

Ն­կ. 3ա. Հե­տա­զոտ­վող Մ.Ն.-ի սրտ­ ի ռիթմ­ ի սպեկտր­ ալ ցուց­ ա­նիշն­ ե­րը քնն­ ութ­ յուն­ ից առաջ

Ն­կ. 3բ. Հե­տա­զոտվ­ ող Մ.Ն.-ի սրտ­ ի ռիթ­մի սպեկտր­ ալ ցուց­ ա­նիշն­ ե­րը ֆունկց­ իոնալ երաժշ­տութ­ յուն լսել­ուց հետ­ ո

ով և 29,3%­-ով նոր­մոտ­ ոն­ իկն­ ե­րի, 25,6%­-ով (p<0,01) և խմբ­ եր­ ում էլ դիտ­վել է կարգ­ ա­վոր­ ող մեխ­ ան­ իզմն­ ե­րի
54,2%­-ով սիմ­պա­թոտ­ ո­նիկն­ եր­ ի խմբ­ եր­ ում։ Ստացվ­ ած սիմպ­ ա­թիկ օղակ­ ի ակտ­ ի­վութ­ յան նվազ­ ում, որն ար­
տվյալն­ ե­րից հետ­ևում է, որ հարս­ իմպ­ ա­թիկ նյարդ­ ային տա­հայտվ­ ել է ընդհ­ ա­նուր սպեկտր­ ի մե­ծաց­մամբ։ Ընդ
համ­ ակ­ ար­գի ակ­տի­վութ­ յան ամեն­ աար­տա­հայտվ­ ած որում, նորմ­ ո- և սիմպ­ ա­թո­տո­նիկն­ եր­ ի խմ­բե­րում այն
նվա­զում­ ը դիտ­վում է վագ­ ո- և սիմպ­ ա­թոտ­ ոն­ իկն­ եր­ ի խմ­ նույն­ իսկ գեր­ ազ­ անց­ ել է ելակ­ ետ­ ային արժ­ եք­ ին։ Վեր­
բեր­ ում։ ջինս պայ­ման­ ա­վորվ­ ած է սիմպ­ ա­թոտ­ ոն­ իկն­ եր­ ի խմ­բի
հետ­ ա­զոտվ­ ող­ներ­ ի ընդհ­ ա­նուր սպեկտ­րում բարձր­ ա­հա­
Ֆ­ ունկց­ իոնալ երաժշտ­ ութ­ յան սեանս­ ից հետ­ ո երեք

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

124 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ճախ բաղ­ ադր­ իչն­ եր­ ի (HF) հզոր­ ութ­ յան մե­ծաց­մամբ, որի խմ­բում։
մաս­ ին է վկա­յում նաև հետ­ ա­զոտվ­ ողն­ եր­ ի բոլ­որ խմբ­ ե­ Հետ­ ա­զոտ­վող Մ.Ն.-ի ռիթ­մա-, սկա­տեր- և սպեկտ­
րում վե­գետ­ ա­տիվ փոխ­հա­րա­բեր­ ութ­ յան ցուց­ ի­չի (LF/HF)
նվազ­ ում­ ը։ րագր­ եր­ ի վերլ­ուծ­ ու­թյուն­ ը ցույց է տվել, որ նա­խաքն­նա­
կան շրջ­ ա­նում ռիթմ­ ագ­րե­րում դիտ­վում է R-R ինտ­ եր­վալ­
Սրտ­ ի ռիթ­մը կարգ­ ա­վոր­ ող հարս­ իմպ­ ա­թիկ օղա­կի ներ­ ի տատ­ ա­նաս­ ահմ­ ա­նի նվազ­ ում, սկատ­ երգ­րեր­ ում`
ակտ­ ի­վութ­ յան մեծ­ աց­ման ապա­ցույցն է նաև RMSSD-­ի «ավ­տոռ­ եգր­ ե­սիոն ամպ­ ի» խտաց­ ում, որի մա­սին են
և pNN50­-ի մեծ­ ա­ցում­ ը` 23,9%-­ով (p<0,01) և 109,0%­ վկայ­ում SD1 և SD2 ցուց­ ա­նիշն­ ե­րի փոփ­ ոխ­ ու­թյունն­ ե­րը,
-ով (p<0,05) սիմպ­ ա­թո­տոն­ իկն­ ե­րի խմբ­ ում, 31,5%­-ով սպեկտր­ ագր­ ե­րում` ընդհ­ ա­նուր սպեկտր­ ի փոքր­ ա­ցում`
(p<0,05) և 115,7%-­ով (p<0,05) վագ­ ոտ­ ո­նիկն­ եր­ ի խմ­ ցածր հաճ­ ա­խութ­ յամբ ալիքն­ եր­ ի (LF) գեր­ ակշռմ­ ամբ
բում։ Վերջ­ ինս ևս վկայ­ում է սրտ­ ի ռիթմ­ ը կարգ­ ա­վո­րող (նկ.3ա)։ Ֆունկց­ իոնալ երաժշ­տու­թյուն­ ից հետ­ ո նկատ­
մեխ­ ան­ իզմն­ ե­րի լարվ­ ա­ծութ­ յան նվազմ­ ան վրա ֆունկ­ վում է բոլ­որ փո­փոխ­ ու­թյունն­ եր­ ի նորմ­ ային վեր­ ա­դառ­
ցիոնալ երաժշ­տու­թյան բա­րել­ա­վող ազ­դեց­ ու­թյան մա­ նալ­ու միտ­ ում, որի վկայ­ութ­ յունն են սկատ­ երգ­րե­րում
սին, որն առա­վել արտ­ ա­հայտ­ված է նորմ­ ո- և սիմպ­ ա­թո­ SD1, SD2 ցուց­ ա­նիշն­ ե­րի արժ­ եքն­ եր­ ի և սպեկտ­րագ­րե­
տո­նիկն­ ե­րի խմ­բե­րում։ րում բարձր հա­ճա­խու­թյուն ուն­ եց­ ող ալիք­նե­րի (HF) հզո­
րութ­ յան մեծ­ ա­ցու­մը (նկ.3բ)։ Հետքնն­ ա­կան շր­ջա­նում
­Հետքն­նա­կան շրջ­ ա­նում վագ­ ո- և նորմ­ ոտ­ ո­նիկն­ ե­ դիտվ­ ում է ԼՑ­-ի վեր­ ա­դարձ նորմ­ այի մակ­ ար­դակ­ ին, որն
րի խմբ­ եր­ ում դիտ­վում է ընդհ­ ա­նուր սպեկտր­ ի որոշ­ ա­կի ուղ­ եկց­վում է սպեկտր­ ի ընդհ­ ա­նուր հզոր­ ութ­ յան բարձ­
փոքր­ ա­ցում, որը վկայ­ում է նախ­ աքնն­ ակ­ ան շրջ­ ա­նում րաց­մամբ։ Բաց­ ի դրան­ ից, սկատ­ երգ­րեր­ ում «ավտ­ ո­ռեգ­
հետ­ ա­զոտվ­ ող­ներ­ ի խմբ­ ում գրանցվ­ ած հոգ­ եհ­ ուզ­ ա­կան րես­ իոն ամպ­ ի» դիսպ­ եր­սիան, իսկ ռիթմ­ ագ­րե­րում միջ­ ին
լարվ­ ած­ ու­թյան վեր­ ակ­ անգնմ­ ան միտ­ ում ու­նե­նա­լու մա­ արժ­ եք­ ի համ­ եմ­ ատ R-R ինտ­ երվ­ ալ­նե­րի տա­տա­նա­սահ­
սին։ Սիմ­պա­թո­տոն­ իկն­ եր­ ի դեպք­ ում երաժշ­տութ­ յան ման­ ը մեծ­ ա­նում են։­
հանգստ­ աց­նող ազ­դեց­ ութ­ յուն­ ը շար­ ուն­ ակվ­ ում է նաև
հետքն­նակ­ ան շրջ­ ա­նում, որն արտ­ ա­հայտվ­ ում է TP­-ի հե­ Այսպ­ ի­սով, դաս­ ակ­ ան երաժշ­տութ­ յունն ան­կախ քն­
տա­գա մե­ծաց­մամբ։ նակ­ ան սթր­ ես­ ի նկատ­մամբ ուս­ ա­նողն­ եր­ ի օրգ­ ան­ իզ­մի
գործ­ ա­ռակ­ ան ցու­ցա­նիշն­ եր­ ի հակ­ ազդմ­ ան բնույթ­ ից վե­
Վագ­ ո- և նորմ­ ո­տոն­ իկն­ եր­ ի խմբ­ ում քնն­ ութ­ յուն­ ից գետ­ ա­տիվ տոն­ ուս­ ի վրա արդ­ յուն­ ա­վետ վե­րա­կանգ­նող
հե­տո նա­խաքնն­ ա­կան շրջ­ ան­ ում առա­ջաց­ ած հոգ­ եհ­ ու­ ազ­դեց­ ու­թյուն ուն­ ի, որն ավե­լի ար­տա­հայտվ­ ած է սիմ­
զակ­ ան լարվ­ ա­ծութ­ յուն­ ը պահ­պանվ­ ել­ու մաս­ ին է վկա­ պա­թոտ­ ոն­ իկն­ եր­ ի խմբ­ ում և նպաս­տում է օրգ­ ա­նիզ­մում
յում նաև ԿՀԱՑ-­ի բարձր արժ­ ե­քը (ԿՀ­ ԱՑ-ն վա­գոտ­ ո­ բաց­ ա­սա­կան գործ­ ըն­թաց­ներ­ ի զարգ­ ացմ­ ան կան­խար­
նիկն­ եր­ ի խմ­բում կազմ­ ել է 4,42 պ.մ., նորմ­ ոտ­ ո­նիկն­ եր­ ի գելմ­ ա­նը։
խմ­բում` 5,11), այն դեպք­ ում, երբ սիմպ­ ա­թո­տո­նիկն­ եր­ ի
խմ­բում այն կազմ­ ել է 3,63 պ.մ.։ Դաս­ ակ­ ան երաժշ­տու­թյուն­ ից հետ­ ո դիտվ­ ող սր­տի
ռիթմ­ ի հիստ­ ոգ­րաֆ­ իկ, սպեկտր­ ային ցուց­ ա­նիշն­ ե­րի փո­
Ս­պեկտր­ ային ցուց­ ա­նիշն­ եր­ ի դին­ ամ­ իկ­ ան հաստ­ ա­ փոխ­ ու­թյունն­ եր­ ը ուս­ ումն­ ա­կան ծան­րա­բեռնվ­ ա­ծու­թյան
տում է նախ­ աքնն­ ակ­ ան շրջ­ ան­ ում ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի սրտ­ ի և հոգ­ եհ­ ուզ­ ա­կան սթր­ ե­սի դեպ­քում հնա­րավ­ ո­րութ­ յուն
ռիթմ­ ի կար­գա­վորմ­ ան մեխ­ ան­ իզմն­ եր­ ի ակտ­ իվ­ ութ­ յան են տա­լիս առաջ­ ար­կել­ու ֆունկց­ իոնալ երաժշ­տութ­ յուն­ ը`
վրա ֆունկց­ իոնալ երաժշտ­ ութ­ յան ռե­լաք­սաց­ իոն ազդ­ ե­ որպ­ ես ուս­ ա­նողն­ ե­րի օրգ­ ա­նիզմ­ ի պահ­ ուստ­ ային հնա­
ցու­թյան մաս­ ին մեր վեր­ ը նշվ­ ած ենթ­ ադր­ ութ­ յուն­ ը։ Ընդ րա­վո­րութ­ յունն­ երն ակտ­ իվ­ աց­նող և ընդհ­ ա­նուր առող­
որում, երաժշտ­ ու­թյան ռե­լաքս­ աց­ իոն ազդ­ եց­ ութ­ յունն ջակ­ ան վիճ­ ա­կը լա­վաց­նող միջ­ ոց։
առա­վել արտ­ ա­հայտ­ված է եղել սիմպ­ ա­թոտ­ ո­նիկն­ եր­ ի

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 125

Գ Ր Ա Կ Ա ՆՈՒ Թ ՅՈՒՆ 8. Самсонова Г.А. Эффективность методов музыкальной терапии в програм-
мах восстановительной коррекции практически здоровых студентов с выяв-
1. Агаджанян Н.А., Миннибаев Т.Ш., Северин А.Е. и др. Изучение состояния ленными психофизиологическими отклонениями. Автореф. Дисс…д. псих.
здоровья и успеваемости студентов при интенсификации образовательного н., Москва, 2010, 38 с.
процесса. Гигиена и санитария. 2005, 3։ 48-52
9. Сократов Н.В., Башкатова О.Н. Валеологические аспекты музыкального
2. Геворкян Э.С., Адамян Ц.И., Туманян Г.Т. и др. Морфофункциональные по- искусства. Валеология, 2002, 2։ 41-45
казатели как критерии оценки адаптации студентов к дозированной физи-
ческой нагрузке. Гиг. и Сан., 2010, №2, с. 75-77 10. Фудин Н.А., Тараканов О.П., Классина С.Я. Музыка как средство улучшения
функционального состояния студентов перед экзаменом. Физиология чело-
3. Гукасян Л.Э., Геворкян Э.С., Минасян С.М., Даян А.В. Влияние приема ле- века, 1996, т. 22, 3։ 99-107
карственных трав на сердечную деятельность гимназистов при экзаменаци-
онном стрессе. Гигиена и санитария, 2010, 2։ с. 82-84 11. Чермит К.Д., Шаханова А.В., Хасанова Н.Н., Глазун Т.В. Исследование ме-
ханизмов формирования, развития и сохранения психофизического здоро-
4. Кушнерова Н.Ф., Агапов Я.В.,Селезнев Э.Р., Алексейко Л.Н. Методы реаби- вья учащихся в динамике обучения по инновационным образовательным и
литации психо- и физиологического статуса учащихся Вузов средствами, физкультурно-оздоровительным программам. Валеология, 2002, 3։ 9-14
получаемыми из растений дальневосточного региона России. Валеология,
2002, 4։ 74-78 12. Шутова Н.В. Структурно-динамическая система музыкального воздействия
как средство интегрального психического развития детей. Сб. Мат. Межд.
5. Кушнерова Н.Ф., Фоменко С.Е., Рахманин Ю.А. Профилактика стрессовых научно-практ. конф.։ Психологическая наука и практика։ проблемы и пер-
состояний у студентов очной формы обучения. Гигиена питания, 2007, 1։ спективы, Н. Новгород, 2010, 208 с.
47-50
13. Шушарджан С.В. Музыкотерапия։ История и перспективы. Клиническая
6. Маляренко Т.Н. Пролонгированное информационное воздействие как неме- медицина, 2000, 3։ 15-18
дикаментозная технология оптимизации функций сердца и мозга. Дисс….д.
м. н., Пятигорск, 2005, 328 с. 14. Щербатых Ю.В. Вегетативные проявления экзаменационного стресса. Ав-
тореф. дисс…. д. б. н. СПб, 2001,։ 32 с.
7. Пуляевская О.В. Проблема влияния музыкального воздействия на здоровье
человека. Современ. наукоемкие технологии, 2004, 6։ 98

РЕЗЮМЕ

Оптимизация сердечной деятельности студентов В РЕЗУЛЬТАТЕ влияниЯ музыки

Абраамян Э.Т., Геворкян Э.С., Минасян С.М., Адамян Ц.И.

ЕГУ, кафедра физиологии человека и животных

Ключевые слова։ музыкотерапия, электрокардиограмма, ги- ну преобладания симпатических и центрально-эрготропных
стографические и спектральные показатели ритма сердца, механизмов регуляции. Классическая музыка, независимо
экзаменационный стресс. от реакции показателей функционального состояния орга-
низма на экзаменационный стресс, оказывает на тонус ве-
Исследовалось влияние классической музыки как нетради- гетативной нервной системы эффективное релаксирующее
ционного метода коррекции активности регуляторных меха- действие, что более выражено в группе симпатотоников, и
низмов ритма сердца при экзаменационном стрессе. Анализ способствует предотврашению развития негативных процес-
гистографических и спектральных показателей сердечного сов в организме.
ритма выявил перераспределение напряжения симпатиче-
ских, парасимпатических и центральных контуров в сторо-

SUMMARY

OPTIMIZATION OF students’ cardiac activity by THE INFLUENCE OF MUSIC

Abrahamyan H.T., Gevorkyan E.S., Minasyan S.M., Adamyan Ts.I.

YSU, Department of Human and Animal Physiology

Keywords։ music therapy, electrocardiogram, histographic and central circuits to the predominance of sympathetic and central
spectral parameters of heart rate, examination stress. ergotropic mechanisms of regulation. Classical music, indepen-
dently of the response of the organism’s functional state param-
The influence of classical music as a non-traditional meth- eters to examination stress, have an effective relaxing effect on
od of correction of the activity of the regulatory mechanisms of vegetative tonus - which was more expressed in the group of
heart rate during examination stress was investigated. Analysis simpathotonics - and helps to prevent the development of nega-
of heart rate hystografic and spectral parameters showed the tive processes in the organism.
redistribution of the tension of sympathetic, parasympathetic and

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

126 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ. 614.2-07-084։61(071.1)+378­

Ա­ռողջ­ ու­թյան վրա ազ­դող գոր­ծոնն­ ե­րի սք­րին­ ին­գային
գնա­հա­տու­մը Եր­եվա­նի պե­տա­կան բժշկ­ ա­կան հա­մալ­սա­րա­նի
ու­սա­նող­նե­րի օրին­ ա­կով

Քո­թան­ յան Ա.Հ., Մկրտ­չյան Ս.Հ.
ԵՊԲՀ, ­հի­գիենայի և էկոլ­ոգ­ իայի ամբ­ իոն

­Բան­ ալ­ի բա­ռեր` առող­ջութ­ յան վրա ազդ­ ող գործ­ ոնն­ եր, նյարդ­ ա­հուզ­ ա­կան սթր­ ես­ ը, ոչ ռա­ցիոնալ սնունդ­ ը, հի­
սք­րի­նինգ­ ային գնահ­ ա­տում, ուս­ ան­ ողն­ եր։ պո­դին­ ամ­ իան [4]։­

Ար­դիակա­նութ­ յու­նը Երկր­ որդ տե­ղում են մարդ­ ու կենս­ ագ­ ործ­ ուն­ եու­
Առողջ­ ու­թյունն օրգ­ ա­նիզմ­ ի բնակ­ ա­նոն վիճ­ ակ է, թյան միջ­ ա­վայր­ ի գործ­ ոնն­ ե­րը, որոնց մասն­ ա­բա­ժի­նը
առող­ջութ­ յան վրա ուն­ եց­ ած ազդ­ եց­ ութ­ յան մեջ մոտ 20%
որը նրան հնա­րավ­ որ­ ութ­ յուն է ընձ­ եռ­ ում լիովին իրաց­ է։ Սրանց մեջ իրենց ուր­ ույն տեղն ուն­ են շրջ­ ակ­ ա մի­ջա­
նե­լու իր ուն­ ա­կութ­ յունն­ ե­րը, առանց սահմ­ ա­նա­փա­կում­ վայր­ ի բնակ­ ան գործ­ ոն­ներ­ ը։ Մարդ և բնութ­ յուն փոխ­
նե­րի ծա­վա­լել­ու աշխ­ ա­տանք­ ային գործ­ ու­նեութ­ յուն և հար­ աբ­ եր­ ութ­ յունն ու փո­խազդ­ եց­ ու­թյուն­ ը մշտ­ ա­կան և
առա­վե­լագ­ ույն չափ­ ով պահպ­ ա­նել­ու ակտ­ իվ կյանք­ ի միև­նույն ժա­մա­նակ արդ­ իական խն­դիր է։ Միջ­ ավ­ այ­
տևո­ղութ­ յուն­ ը։ Առողջ ան­հա­տը, ուն­ են­ ալ­ով ներ­դաշ­ րի բնակ­ ան պայ­մանն­ եր­ ի և մարդկ­ անց առող­ջութ­ յան
նակ ֆիզ­ ի­կա­կան և մտավ­ որ զարգ­ աց­ման բարձր մա­ միջև կապն ակն­ առ­ ու է, քա­նի որ մարդ­ ը բնութ­ յան մի
կար­դակ, արագ և ադեկվ­ ատ հարմ­ արվ­ ում է միջ­ ա­վայ­րի մասն­ իկն է։ Մթն­ ոլ­որտ­ ի «ո­րա­կով», կլիմ­ այով, հո­ղային
անընդհ­ ատ փոփ­ ոխվ­ ող պայ­ման­ներ­ ին, նրա օրգ­ ա­նիզ­ ծած­կույթ­ ով, բույս­ եր­ ով և կենդ­ ա­նին­ եր­ ով է պայ­մա­նա­
մում բա­ցակ­ այ­ում են հիվ­ անդ­ ագ­ ին փոփ­ ոխ­ ու­թյունն­ եր­ ը, վորվ­ ած մար­դու սնունդ­ ը, առող­ջա­կան վիճ­ ակ­ ը, աշ­խա­
որի արդ­ յունք­ ում պահպ­ անվ­ ում է բարձր աշխ­ ա­տու­նա­ տու­նակ­ ութ­ յուն­ ը և երկ­ ա­րա­կե­ցութ­ յուն­ ը [5]։ Մար­դու
կութ­ յուն­ ը։ Այս նկա­տա­ռումն­ եր­ ից ելն­ ել­ով՝ ԱՀԿ-ն առող­ տն­տեսկ­ ան գործ­ ու­նեութ­ յուն­ ը շրջ­ ա­կա մի­ջավ­ այ­րի ան­
ջու­թյուն­ ը սահ­մա­նում է որպ­ ես ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան, հոգ­ եկ­ ան և թրոպ­ ո­գեն աղ­տոտ­ված­ ութ­ յան պատ­ճառ է դառն­ ում,
սո­ցիալակ­ ան բա­րեկ­ եց­ իկ վիճ­ ակ, և ոչ միայն հիվ­ անդ­ ու­ որն արտ­ ա­հայտվ­ ում է բազ­մա­թիվ վնաս­ ակ­ ար և վտան­
թյունն­ ե­րի և ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան արատ­նե­րի բաց­ ա­կա­յութ­ յուն։ գա­վոր գործ­ ոն­նե­րի առ­կա­յութ­ յամբ։ Ուստ­ ի առող­ջու­
Մար­դու առող­ջութ­ յան վրա տար­բեր գործ­ ոնն­ ե­րի ու­ թյան վրա ազ­դող գործ­ ոնն­ եր­ ի ուս­ ումն­ աս­ ի­րութ­ յուն­ ը և
նեց­ ած ազդ­ եց­ ութ­ յան մա­սին խոս­ ել­իս մասն­ ա­գետն­ եր­ ի դրան­ցից յուր­ ա­քանչ­յուր­ ի ազ­դեց­ ու­թյան մասն­ ա­բաժ­նի
գեր­ ակ­շիռ մաս­ ը փաստ­ ում է ապր­ ել­ակ­ երպ­ ի, միջ­ ա­վայ­ բա­ցահ­ այ­տու­մը հնա­րավ­ որ­ ու­թյուն կընձ­ եռ­ ի բա­ցահ­ այ­
րի, ժա­ռանգ­ ակ­ ան գործ­ ոնն­ եր­ ի և առող­ջապ­ ա­հութ­ յան տե­լու ռիսկ­ ի գործ­ ոն­նե­րը և որոշ­ ե­լու կան­խար­գել­իչ մի­
խիստ որոշ­ ակ­ ի դեր­ ը [1, 2, 3]։ Ընդ որում, ամեն­ ա­մեծ ջոց­ ա­ռումն­ եր­ ի իրակ­ ան­ աց­ման ուղ­ղու­թյունն­ ե­րը։
ներդր­ ումն առող­ջութ­ յան պահ­պան­ման խնդր­ ում պատ­
կան­ ում է ապ­րե­լա­կերպ­ ին (կյանք­ ի պայ­մանն­ եր­ ը, աշ­ Այդ նպա­տա­կով ռուս գիտն­ ա­կանն­ եր Պ. Ի. Սիդ­ որ­ ո­
խա­տանք­ ի, կեն­ցա­ղի, հանգստ­ ի ռեժ­ իմ­ ը, սնունդ­ ը, ֆի­ վի և Ի. Ա. Նով­ իկ­ ո­վայի կողմ­ ից մշակվ­ ել և կիր­ առվ­ ում
զիկ­ ա­կան կուլտ­ ուր­ ան, վնաս­ ակ­ ար սով­ որ­ ութ­ յունն­ եր­ ը, է առող­ջութ­ յան վրա ազդ­ ող գործ­ ոնն­ ե­րի սքր­ ի­նինգ­ ային
միջ­ անձն­ ային, միջ­ ընտ­ ա­նեկ­ ան հա­րաբ­ եր­ ութ­ յունն­ եր­ ը գնա­հատ­ման մեթ­ ոդ­ ը [2], որը և կիր­ առ­վել է մեր կող­մից։
և այլն)։ Առողջ ապ­րել­ակ­ երպ­ ը անհ­ ատ­ ա­կան և հաս­ ա­
րա­կակ­ ան առող­ջութ­ յան պահ­պանմ­ ան և ամ­րապնդ­ ­Նյութ­ ը և մեթ­ ոդ­ներ­ ը
ման հիմքն է, այն կոնկր­ ետ անհ­ ատ­ ի կամ բնակչ­ութ­ յան Պ. Ի. Սիդ­ որ­ ով­ ը և Ի. Ա. Նո­վիկ­ ով­ ան նույնպ­ ես ըն­
առանձ­ ին խմբ­ եր­ ի կենս­ ա­գործ­ ու­նեութ­ յան հաստ­ ատ­
ված ստե­րեոտիպն է՝ պայ­ման­ ա­վորվ­ ած սոց­ իալ-տն­տե­ դուն­ ել­ով այն փաստ­ ը, որ մարդ­ ու առող­ջու­թյուն­ ը պայ­
սակ­ ան, բնակլ­իմ­ ա­յա­կան պայ­ման­ներ­ ով և ազգ­ ային մա­նավ­ որվ­ ած է հիմն­ ակ­ ա­նում չորս գործ­ ոն­նե­րով` ապ­
առանձ­նա­հատ­կութ­ յունն­ եր­ ով [1]։ Ներկ­ այ­ումս շատ հա­ րել­ա­կերպ­ ի առանձ­նահ­ ատ­կութ­ յունն­ եր­ ով, շրջ­ ա­կա
ճախ մարդ­ ու առողջ­ ութ­ յան հա­մար անբ­ ար­ ենպ­ աստ միջ­ ա­վայր­ ով, ժա­ռան­գակ­ ա­նութ­ յամբ և առող­ջապ­ ա­հու­
պայ­ման­ներ­ ը, որոնք ստեղծ­վում են իր իսկ գործ­ ու­նեու­ թյամբ, միևն­ ույն ժա­ման­ ակ նշում են, որ թվարկվ­ ած չորս
թյան հետև­ ան­քով, նպաստ­ ում են անա­ռողջ ապ­րե­լա­ գործ­ ոն­ներ­ ից յուր­ ա­քանչ­յուրն ուն­ ի հոգ­ եկ­ ան բա­ղադր­ իչ,
կերպ­ ի ձևավ­ որ­մա­նը` ընդգ­ րկ­ ել­ով այնպ­ ի­սի ռիսկ­ ի գոր­ օրին­ ակ՝ ապր­ ե­լա­կերպ­ ում դա ծխելն է, ալկ­ ո­հո­լի և դե­
ծոնն­ եր, ինչպ­ իս­ իք են ծխել­ը, ալկ­ ոհ­ ոլ­ի չար­ ա­շահ­ ում­ ը, ղեր­ ի չա­րա­շահ­ ում­ ը, թմր­ ա­նյութ­ եր­ ի օգտ­ ա­գործ­ ում­ ը,
աշ­խատ­ ան­քում՝ լարվ­ ած հոգ­ եհ­ ուզ­ ա­կան հա­րա­բեր­ ու­
թյունն­ եր­ ը, հոգ­ եբ­ ա­նակ­ ան անգ­ իտ­ ու­թյուն­ ը և այլն։ Շր­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 127

ջա­կա մի­ջավ­ այր­ ում դրանք սթր­ ես­ ային իրավ­ իճ­ ակն­ երն Հատ­կան­շա­կան է, որ առողջ­ ութ­ յուն­ ը պայ­մա­նավ­ ո­րող
են, ագ­րես­ իայի գլոբ­ ալ­իզ­ ա­ցիան, մտա­վոր բեռնվ­ ած­ ու­ գործ­ ոն­ներ­ ի շարք­ ում հոգ­ եկ­ երտ­ված­քին հատ­կացվ­ ում է
թյան տեղ­ եկ­ ատվ­ ակ­ ան դաշտ­ ի ինտ­ ենս­ իֆ­ իկ­ աց­ իան, բա­վակ­ ա­նին մեծ տեղ։ Եթե համ­ եմ­ ա­տենք մեր ստա­ցած
հոսք­ ային զանգվ­ ած­ ային մշակ­ ույթ­ ը, ժա­ռանգ­ ա­կա­նու­ տվյալ­ներ­ ը Պ. Ի. Սիդ­ որ­ ով­ ի և Ի. Ա. Նո­վիկ­ ո­վայի կող­մից
թյան մեջ՝ հոգ­ են­ յար­դա­բան­ ակ­ ան և նարկ­ ոլ­ոգ­ իական Արխ­ անգ­ ելսկ քա­ղա­քում նույն տար­ ի­քի ուս­ ա­նող­ներ­ ի
հի­վանդ­ ութ­ յունն­ ե­րի նկատմ­ ամբ նախ­ ատ­րա­մադր­վա­ շր­ջա­նում անց­ կաց­ված հետ­ ա­զո­տութ­ յան արդ­ յունքն­ եր­ ի
ծութ­ յուն­ ը, առող­ջապ­ ա­հութ­ յան մեջ պսիխ­ ոհ­ իգ­ իենայի հետ, որ­տեղ այդ ցու­ցա­նիշն­ եր­ ը կազմ­ ել են հա­մա­պա­
և պսիխ­ ո­կանխ­ ար­գելմ­ ան անարդ­ յուն­ ա­վետ­ ութ­ յուն­ ը։ տասխ­ ա­նա­բար` 25,1%, 20,9%, 16,5%, 18,0%, 19,5%,
Հաշ­վի առ­նե­լով վեր­ ոնշ­ յալ­ը՝ հեղ­ ին­ ակն­ եր­ ը առող­ջու­ ապա պարզվ­ ում է, որ մեր ուս­ ան­ ողն­ ե­րի առող­ջութ­ յան
թյուն­ ը կան­խոր­ ո­շող չորս ընդ­ ունվ­ ած գործ­ ոնն­ եր­ ի շար­ պահ­պան­ման խնդր­ ում առողջ ապ­րե­լա­կերպ­ ի և միջ­ ա­
քում ավել­ացն­ ում են հոգ­ եկ­ երտվ­ ած­քը։ Նրանց կողմ­ ից վայր­ ի գործ­ ոնն­ ե­րի դերն ավե­լի ցածր է։ Սակ­ այն ժա­
մշակ­վել է «ա­ռող­ջու­թյան էկոլ­ոգ­ իայի գնահ­ ատմ­ ան» ռան­գա­կան գոր­ծոնն­ ե­րի դեր­ ը, ի նպաստ առողջ­ ու­թյան
սք­րի­նինգ­ ային մեթ­ ո­դը, որն ընդգ­ րկ­ ում է հինգ հարց­ ա­ պահպ­ անմ­ ան, նշան­ ա­կա­լի բարձր է։
բաժ­ ինն­ եր՝ ապ­րե­լակ­ երպ, միջ­ ավ­ այր, ժա­ռան­գա­կա­նու­
թյուն, առող­ջապ­ ա­հութ­ յուն և հոգ­ եկ­ երտվ­ ածք։ Յուր­ ա­ 20,9 20,9
քանչ­յուր բաժ­ ին ընդգ­ րկ­ ում է տաս­ ակ­ ան հարց։­
19,8 16,5
Ապր­ ե­լակ­ երպ­ ի դեր­ ը գնահ­ ատվ­ ում է այնպ­ ի­սի հար­ 21,9
ցեր­ ի օգ­նութ­ յամբ, որոնք վեր­ աբ­ եր­ ում են վնաս­ ա­կար
սով­ ո­րութ­ յունն­ ե­րի առ­կա­յութ­ յա­նը, ռա­ցիոնալ սննդ­ ին, Ապրելակերպ Միջավայրային գործոններ
հանգստ­ ի ռե­ժի­մին, կյան­քի սթր­ ես­ ային վիճ­ ակ­ ի առ­կա­ Ժառանգական գործոններ Առողջապահական գործոններ
յութ­ յան­ ը և այլն։ Մի­ջա­վայր­ ի գործ­ ոնն­ եր­ ի դեր­ ը գնա­ Հոգեկերտվածք
հատվ­ ում է ըստ այն­պի­սի բաղ­ ադր­ իչն­ եր­ ի, ինչպ­ ի­սիք
են կլիմ­ ա­յա­կան, էկոլ­ոգ­ իական, տեղ­ եկ­ ատվ­ ակ­ ան, սո­ Նկ. 1 Առող­ջու­թյան վրա ազ­դող գործ­ ոն­ներ­ ը (%) «ա­ռողջ­ ու­
ցիալակ­ ան և մասն­ ա­գիտ­ ա­կան։ Ժա­ռան­գա­կան­ ութ­ յան թյան էկո­լոգ­ իայի գնահ­ ատ­ման» մեթ­ ո­դով
դեր­ ը գնահ­ ատվ­ ում է հոգ­ եկ­ ան և սոմ­ ա­տիկ /մարմն­ ա­
կան/ հիվ­ ան­դութ­ յունն­ եր­ ի ժա­ռան­գա­կան նախ­ ատ­րա­ ­
մադրվ­ ած­ ութ­ յան առ­կա­յութ­ յամբ։ Առողջ­ ապ­ ա­հութ­ յան Ապ­րել­ակ­ երպ­ ի առանձ­նահ­ ատ­կութ­ յունն­ ե­րը գնա­
ներդր­ ում­ ը մար­դու առող­ջութ­ յան մեջ գնահ­ ատ­ ել­ու հա­ հա­տե­լիս մեր կողմ­ ից հետ­ ա­զոտվ­ ած ու­սան­ ող­նե­րի
մար մեթ­ ո­դում ընդգ­ րկվ­ ել են այնպ­ ի­սի հարց­ եր, որոնք 65,6%-­ը նշում է, որ իրենց դեպք­ ում հաճ­ ա­խա­կի են
վե­րաբ­ ե­րում են որակ­ յալ բժշ­կակ­ ան օգն­ ութ­ յան հաս­ ա­ դիտվ­ ում սթր­ ե­սային իրավ­ ի­ճակն­ եր, 52%-­ը նշում է ան­
նե­լիութ­ յան­ ը։ Հո­գեկ­ երտվ­ ած­քը գնահ­ ատվ­ ում է մար­դու կա­նոն և ոչ լիարժ­ եք սննդ­ ի, 37,6%-­ը` ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան ցածր
հոգ­ եկ­ ան և հոգ­ եբ­ ա­նակ­ ան վիճ­ ակ­ներ­ ին վեր­ աբ­ ե­րող ակ­տիվ­ ութ­ յան առ­կայ­ութ­ յան մաս­ ին։ 25,6% դեպք­ ե­րում
հարց­ ե­րով։­ դժ­գոհ են նյութ­ ակ­ ան ապա­հովվ­ ա­ծու­թյան մակ­ ար­դա­
կից։ Ծխում են հարցվ­ ած տղա­ներ­ ից 43,4%-­ը։ «Դուք
Աշ­խատ­ անք­ ի նպա­տակն է վեր­ ը նշվ­ ած սքր­ ին­ ին­ հազվ­ ա­դե՞պ եք լիարժ­ եք հանգստ­ ա­նում» հարց­ ին դրա­
գային մեթ­ ո­դի օգն­ ութ­ յամբ գնա­հատ­ ել առող­ջութ­ յան կան են պա­տասխ­ ան­ ել ուս­ ան­ ող­նե­րի 73,6%-­ը։­
վրա ազդ­ ող վե­րը թվարկվ­ ած գործ­ ոնն­ եր­ ը Երև­ ան­ ի պե­ ­Միջ­ ա­վայ­րի գոր­ծոն­ներ­ ի դեր­ ը գնահ­ ա­տել­իս ու­սա­
տա­կան բժշ­կակ­ ան համ­ ալ­սար­ ան­ ի ուս­ ա­նողն­ եր­ ի օրի­ նողն­ եր­ ի 28,8%­-ը դժգ­ ոհ­ ում է բնա­կավ­ այ­րի կլիմ­ ա­յա­կան
նակ­ ով։ Այդ նպա­տա­կով հետ­ ա­զոտվ­ ել են պայ­ման­ ա­ պայ­մանն­ ե­րից, 53,6%-­ը նշում է, որ իրենց աշ­խատ­ անքն
կան­ ո­րեն առողջ երև­ ա­նաբն­ ակ 125 ուս­ ա­նողն­ եր (միջ­ ին ուղ­ եկց­վում է արտ­ ա­հայտվ­ ած նյարդ­ ա­հուզ­ ա­կան լար­
տա­րի­քը կազ­մել է 20,5±0,68)։ վա­ծու­թյամբ, 66,4%-­ի դեպք­ ում զգալ­ի է տե­ղեկ­ ատվ­ ա­
կան բեռնվ­ ա­ծութ­ յուն­ ը։
Ար­դյունք­ներ­ ը և քնն­ ար­կում­ ը
Հ­ ետ­ ա­զոտ­ ութ­ յան արդ­ յունք­ ում ստաց­ված տվյալ­

նե­րը ներ­կայ­ացվ­ ած են նկար 1-ու­մ։ Ինչպ­ ես երև­ ում է
նկա­րից, ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի առողջ­ ութ­ յան պահ­պանմ­ ան
խնդր­ ում ապ­րե­լակ­ երպ­ ի ներդր­ ում­ ը 20,9% է, միջ­ ա­
վայր­ ի գոր­ծոն­նե­րի ներդր­ ում­ ը` 16,5%, ժառ­ ան­գա­կան
գործ­ ոնն­ եր­ ի ներդր­ ում­ ը` 21,9%, առող­ջապ­ ա­հութ­ յան
ներդր­ ում­ ը` 19,8%, հոգ­ եկ­ երտվ­ ած­քի ներդր­ ում­ ը` 20,9%։

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

128 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Մ­ արդ­ ու հո­գեկ­ ան և հոգ­ եբ­ ա­նակ­ ան վիճ­ ակն­ ե­րին եզր­ ահ­ ան­գել­ու, որ երև­ ա­նաբն­ ակ ուս­ ա­նող­նե­րի շրջ­ ա­
վե­րա­բեր­ ող հար­ցե­րից ուս­ ա­նողն­ եր­ ի 70,4%-­ը նշում է նում առող­ջու­թյան պահ­պանմ­ ան խնդ­րում առողջ ապ­
ներք­ ին տագ­նա­պի կամ լարվ­ ած­ ութ­ յան հա­ճա­խադ­ եպ րել­ա­կերպ­ ի և միջ­ ավ­ այ­րի գործ­ ոնն­ ե­րի դե­րը նշան­ ա­կա­լի
զգաց­ ող­ ութ­ յուն, ուս­ ա­նողն­ ե­րի 71,2%-­ի դեպք­ ում դիտ­ ցածր է, որը մա­սամբ պայ­մա­նավ­ որ­ված է հա­ճախ­ ա­
վում է ընկճ­ված տրամ­ ադր­ ութ­ յուն, 23,0% ուս­ ա­նող­նե­ կի սթր­ ես­ ային իրավ­ իճ­ ակն­ ե­րի առկ­ ա­յութ­ յամբ, ոչ ռա­
րին ան­հանգստ­ աց­նում է անք­ նութ­ յուն­ ը։­ ցիոնալ սննդ­ ով, ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան ցածր ակտ­ իվ­ ութ­ յամբ և
այլն։ Ուս­ ա­նող­ներ­ ի շրջ­ ա­նում զգալ­ի է նաև տե­ղեկ­ ատ­
Եզր­ ա­կա­ցութ­ յուն վակ­ ան բեռնվ­ ա­ծութ­ յուն, իսկ ուս­ ումն­ ակ­ ան գործ­ ըն­
Այսպ­ իս­ ով, առող­ջութ­ յան վրա ազդ­ ող գործ­ ոն­նե­ թացն ու­ղեկց­վում է ար­տա­հայտ­ված նյարդ­ ահ­ ուզ­ ա­կան
լարվ­ ած­ ու­թյամբ։
րի սկ­րին­ ինգ­ ային գնահ­ ատմ­ ան մեթ­ ոդ­ ի օգն­ ութ­ յամբ
ստաց­ված արդ­ յունքն­ եր­ ը հնար­ ավ­ ո­րութ­ յուն են տա­լիս

Գ Ր Ա Կ Ա ՆՈՒ Թ ՅՈՒՆ – 2000. – С. 175
4. Ефименко С. А. // Пробл. Соц. гиг., здравоохр. и истории мед. – 2007. – №
1. Гигиена и экология человека // под редакцией Н. А. Матвеевой.- Москва.-
2005.- С. 18-19 1. – С. 8-14
5. Агаджанян Н. А., Ермакова Н. В. // Экологический портрет человека на се-
2. Сидоров П.И. // Способ скрининговой оценки факторов здоровья.. – Гиг. и
сан. –2010. – № 2. –С. 85-89 вере. – Москва. – 1997. – С. 107

3. Асмангулян Т.А. //Краткий учебник гигиены и экологии человека. – Ереван.

РЕЗЮМЕ

СКРИНИНГОВАЯ ОЦЕНКА ФАКТОРОВ, ВЛИЯЮЩИХ НА СОСТОЯНИЕ ЗДОРОВЬЯ, НА ПРИМЕРЕ
СТУДЕНТОВ ЕГМУ

Котанян А.А., Мкртчян А.А.

ЕГМУ, кафедра гигиены и экологии

Ключевые слова։ факторы влияющие на здоровье, скринин- тов доля образа жизни и среды обитания в вопросах сохра-
говая оценка, студенты. нения здоровья ниже, чем у российских студентов, однако
значительно выше роль генетического фактора.
Несмотря на некоторые различия вклада факторов в об-
щее здоровье человека, большинство авторов сходятся во При оценке образа жизни 65,6% наших респондентов от-
мнении, что к ним относятся образ жизни, среда обитания, мечают наличие частых стрессовых ситуаций, 52% - нерегу-
генетические факторы и здравоохранение. лярное и несбалансированное питание, 37,6% - низкий уро-
вень физической активности.
Исследование факторов влияющих на здоровье и выявле-
ние вклада каждого из них позволит определить группы на- При оценке роли среды обитания 28,8% студентов выра-
селения с высоким уровнем риска и провести профилактиче- зили недовольство, связанное с климатическими условиями,
скую работу. 53,6% отметили, что их работа сопровождается выраженным
психо-эмоциональным напряжением, а 66,4% отметили ощу-
С этой целью разработан способ скрининга “Оценки эко- тимую информационную перегрузку.
логии здоровья”, включающий 5 блоков։ образ жизни, среду
обитания, генетику, здравоохранение и ментальность. Анализ ответов, касающихся психического и психологиче-
ского состояния человека, которое определяет ментальность,
Целью настоящей работы было оценить с помощью выше- показал, что 70,4% студентов отмечают чувство внутренней
указанного способа факторы, влияющие на состояние здо- тревоги или напряжения, среди 71,2% наблюдается подав-
ровья, на примере студентов Ереванского государственного ленное настроение, а 23% респондентов беспокоит бессон-
медицинского университета. Было обследованно 125 практи- ница.
чески здоровых студентов (средний возраст 20,5±0,68). В ре-
зультате исследования выяснилось, что вклад факторов в со- Таким образом, результаты наших исследований показали,
стояние здоровья студентов составили։ образ жизни - 20,9%, что среди наших студентов доля факторов образа жизни и
среда обитания – 16,5%, генетические факторы – 21,9%, среды обитания в вопросах сохранения здоровья значительно
здравоохранение – 19,8%, ментальность – 20,9%. Анализ низкая, что частично обусловлено частыми стрессовыми си-
составляющих здоровья показывает, что ментальности среди туациями, нерациональным питанием, низким уровенем физи-
факторов отводится достаточно большое место. ческой активности и т.д.. Учебный процесс студентов сопро-
вождается выраженным психо-эмоциональным напряжением
При сравнении полученных нами данных с данными группы и ощутимой информационной перегрузкой.
российских ученных, которые провели подобное исследова-
ние в г. Архангельске, выяснилось, что среди наших студен-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 129

SUMMARY

SCREENING EVALUATION OF THE FACTORS AFFECTING HEALTH CONDITIONS BASED ON THE
EXAMPLE OF STUDENTS OF YSMU

Kotanyan A.A., Mkrtchyan A.A.

YSMU, Department of Hygiene and Ecology

Keywords։ factors influencing on health condition, screening Arkhangelsk, we could see that lifestyle and environment factors
evaluation, students. related to health protection were lower among our students than
those among the Russian students, but the role of genetic factor
Despite of some differences in factors contributing to the gen- was rather high.
eral health condition, most of the authors do consider that life-
style, environment, genetic factors and public health are some When evaluating the lifestyle, 65.6% of our respondents com-
of them. plained about frequent stressful situations, 52%-irregular and im-
balanced nutrition, 37.6% - low level of physical activity.
Studying the factors influencing on the health condition and
revealing their impact helps to define the groups of population When evaluating the role of the environment, 28.8% of the
with high risk level and carry out preventive measures. students expressed their dissatisfaction with climatic conditions,
53.6% noted that their work was accompanied with a significant
For this purpose we have worked out a screening method, psycho – emotional tension and 66.4% mentioned perceptible
“Evaluation of health ecology”, which includes 5 blocks։ lifestyle, overloading of information.
environment, genetics, public health and mentality.
The analysis of the answers concerning the human psychic
The aim of the present work was to evaluate the factors affect- and psychological condition, which defines mentality, has shown
ing the health condition by using the above mentioned method on that 70.4% of the students noted sensation of inner anxiety or
the example of the Yerevan State Medical University students. tension, 71.2% students had depressed mood, and 23% of the
125 practically healthy students were examined (average age students suffered from insomnia.
20.5±0.68).The results of the study have revealed that the fac-
tors contributing to the students’ health condition were։ lifestyle Thus, the results of our investigations have shown that the fac-
– 20.9%, environment – 16.5%, genetic factors – 21.9%, pub- tors of lifestyle and environment have significantly smaller role in
lic health – 19.8%, and mentality – 20.9%. The analysis of the health protection among our students. It’s partly conditioned by
health condition shows that among these factors mentality has a frequent stressful situations, irrational nutrition, low level of physi-
rather significant role. cal activity, etc. Students’ academic process is accompanied by
psycho-emotional tension and perceptible information overload-
When comparing our obtained data with those of Russian sci- ing.
entists, who have conducted a similar investigation in the city of

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

130 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ. 615.12+614.27

­ԴԵ­ՂԵ­ՐԻ ԾԱԽ­ՍԵ­ՐԻ ՓՈԽ­ՀԱՏ­ ՈՒՑ­ՄԱՆ ՀԱ­ՄԱ­ԿԱՐ­ԳԻ ՈՒ­ՍՈՒՄ­ՆԱ­
ՍԻՐՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԸ ՀԱՅԱՍՏ­ Ա­ՆԻ ՀԱՆ­ՐԱ­ՊԵ­ՏՈՒԹՅՈՒ­ՆՈՒՄ

Սահ­ ակ­ յան Ա.Ե.1,2, Ղա­զար­ յան Լ.Ֆ.2, Մար­տիր­ ո­սյան Լ.Ա.1
1­ ԵՊԲՀ, դեղ­ ա­գործ­ ութ­ յան կառ­ ա­վարմ­ ան ամբ­ իոն
2­ Դեղ­ ե­րի և բժշ­կակ­ ան տեխն­ ոլ­ոգ­ իաներ­ ի փորձ­ ագ­ իտ­ ա­կան կենտր­ ոն

­Բան­ ա­լի բառ­ եր` դեղ­ ի ծախ­սեր, դեղ­ եր­ ի մատչ­ել­իու­ ­Սույն աշ­խատ­ ան­քի նպա­տակն է ուս­ ումն­ ա­սի­րել
թյուն, փոխհ­ ա­տուցմ­ ան համ­ ա­կարգ, հիմն­ ակ­ ան դեղ­ եր, դեղ­ ե­րի ծախ­սե­րի փոխ­հա­տուց­ման հա­մա­կար­գի առ­կա
«որ­ բ» դե­ղեր: վի­ճակ­ ը և համ­ ա­պա­տասխ­ ան իրա­վա­կան դաշ­տը` դե­
ղե­րի փոխհ­ ա­տուցմ­ ան քաղ­ ա­քակ­ ան­ ութ­ յան գործ­ իք­ներ
Ներ­ ա­ծութ­ յուն և իրավ­ ակ­ իր­ արկ­ման մեխ­ ա­նիզմն­ եր մշակ­ ել­ու հա­մար`
Հ­ ա­յաստ­ ա­նի Հանր­ ապ­ ե­տութ­ յան բնակչ­ութ­ յան­ ը հաշ­վի առ­նել­ով Առող­ջա­պա­հութ­ յան համ­ աշխ­ ար­հային
կազմ­ ակ­ երպ­ ու­թյան (ԱՀ­ Կ) երաշ­խա­վոր­ ութ­ յունն­ ե­րը և
մատ­չել­ի դեղ­ եր­ ով ապա­հով­ ել­ը պե­տութ­ յան կարև­ որ­ ա­ միջ­ ազ­գային լա­վագ­ ույն փորձ­ ը:
գույն սոց­ իալակ­ ան խնդ­ իրն­ եր­ ից մեկն է: Դեղ­ եր­ ի մատ­
չել­իութ­ յուն­ ը ապա­հով­ ել­ու հա­մար տար­բեր երկրն­ ե­րում Ն­ յութ­ ը և մեթ­ ոդ­ներ­ ը
տար­բեր մեխ­ ա­նիզմն­ եր են գործ­ ում [4-8]: Սակ­ այն իրա­ Ուս­ ումն­ աս­ ի­րութ­ յունն­ ե­րը կա­տար­վել են ԱՀԿ հար­
կան­ ում մար­դիկ անհ­ րա­ժեշտ դեղ­ եր ձեռք են բեր­ ում
առա­վե­լապ­ ես սե­փա­կան միջ­ ոցն­ եր­ ի հաշվ­ ին: Հա­յաս­ ցա­թերթ­ իկն­ եր­ ի միջ­ ոց­ ով 2011թ. հոկտ­ եմբ­ եր-դեկտ­ եմ­
տա­նում էլ անվ­ ճար և արտ­ ոն­ յալ պայ­մանն­ եր­ ով դեղ­ եր բեր ամիսն­ ե­րին: Ուս­ ումն­ աս­ իրվ­ ել է դեղ­ եր­ ի գնմ­ ան,
ստաց­ ող սոց­ իալակ­ ան խմբ­ եր­ ում ընդգ­ րկվ­ ած և յուր­ ա­ մա­տա­կար­ արմ­ ան և կա­ռավ­ արմ­ ան առկ­ ա համ­ ա­կար­
հա­տուկ հի­վանդ­ ութ­ յունն­ եր­ ով տառ­ ա­պող հիվ­ անդ­ներ­ ը գը առող­ջու­թյան առաջն­ ային պահ­պան­ման, հիվ­ ան­դա­
երբ­ եմն ստիպ­ված են լին­ ում դեղ­ ե­րը գնել սեփ­ ա­կան մի­ նոց­ ային, կենտր­ ոն­ ակ­ ան մա­կար­դակ­նե­րում: Տվյալն­ ե­
ջոցն­ ե­րի հաշվ­ ին [9]: րը հա­վա­քագրվ­ ել են Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թյան
առող­ջապ­ ա­հութ­ յան նախ­ ա­րար­ ութ­ յան (այ­սուհ­ ետ` նա­
­Ներկ­ ա­յումս Հա­յաս­տա­նում, ինչպ­ ես և աշխ­ արհ­ ի խար­ ա­րութ­ յուն) դեղ­ ային քաղ­ ա­քակ­ ա­նութ­ յան բաժ­նում,
շատ երկրն­ ե­րում բնակչ­ութ­ յանն անհ­ րաժ­ եշտ դեղ­ եր­ ի գնումն­ ե­րի պե­տա­կան գործ­ ա­կա­լութ­ յուն­ ում, նա­խար­ ա­
պա­հան­ջարկ­ ը ձևա­վոր­ ել­իս առաջ է գա­լիս սահմ­ ան­ ա­ րութ­ յան մարդ­ ա­սիր­ ա­կան օգն­ ութ­ յան հանր­ ա­պետ­ ա­կան
փակ ֆին­ ան­սավ­ որմ­ ան խնդ­ իր: Զար­գաց­ ած երկրն­ եր­ ում կենտ­րոն­ ում, 5 հոսպ­ ի­տալ­ներ­ ում, պոլ­իկլ­ին­ ի­կա­նե­րում
նշ­ված խնդ­րի լուծ­ման­ ը մեծ­ ա­պես նպաստ­ ել է բժշ­կա­ և դեղ­ ատ­ներ­ ում: Կա­տար­վել է իրավ­ ակ­ ան դաշտ­ ի և
կան պար­տա­դիր ապա­հով­ ագր­ ութ­ յան մե­խան­ իզմ­ ի գոր­ այլ երկրն­ եր­ ում գործ­ ող դեղ­ ե­րի ծախ­սե­րի փոխ­հա­
ծար­կում­ ը, որը զգա­լիորեն փոխհ­ ատ­ ու­ցում է հի­վանդն­ ե­ տուց­ման համ­ ա­կարգ­ եր­ ի վեր­ ա­բեր­ յալ մասն­ ա­գիտ­ ա­կան
րին ան­հրա­ժեշտ դեղ­ ե­րի ծախս­ ը: Զարգ­ ա­ցող երկրն­ եր­ ի գրա­կան­ ութ­ յան ուս­ ումն­ ա­սիր­ ութ­ յուն: Հետ­ ա­զո­տու­թյան
կողմ­ ից վար­վող քաղ­ ա­քա­կան­ ութ­ յուն­ ը հետ­ ապն­դում է ընթ­ աց­քում օգտ­ ա­գործվ­ ել են համ­ ակ­ արգ­ ային, փաս­
միաժամ­ ա­նակ երկ­ ու նպա­տակ՝ բնակչ­ութ­ յա­նը որա­կյալ տաթղ­թային, հարց­ ումն­ ե­րի, պատ­մա­կան և համ­ ե­մա­
դեղ­ եր­ ով ապա­հո­վում և սուղ միջ­ ոցն­ եր­ ի խնայող­ ա­բար տա­կան վերլ­ուծ­ ութ­ յան մեթ­ ոդն­ եր:
օգտ­ ա­գործ­ ում: Չնայ­ած Հայ­աս­տա­նում տա­րեց­տա­րի
ավե­լան­ ում են դեղ­ եր­ ի ձեռքբ­ երմ­ ան պետ­ ա­կան հատ­ Արդ­ յունք­ներ­ ը
կաց­ ումն­ ե­րը, այն­ ուամ­ են­ այն­ իվ մեծ է ճեղքվ­ ած­քը պե­ Ուս­ ումն­ ա­սիր­ ութ­ յան արդ­ յունք­ ում պարզ­վել է, որ
տութ­ յան ստանձն­ ած պարտ­ ա­վոր­ ութ­ յունն­ եր­ ի և դրանց
կատ­ ա­րո­ղա­կա­նութ­ յան միջև: Առողջ­ ա­պա­հութ­ յան ազ­ դեռևս 1998-­ից մեր երկ­ ի­րը որդ­ եգր­ ել է ԱՀԿ Հիմ­նա­
գային հա­շիվ­նե­րի տվյալ­նե­րից երև­ ում է, որ Հա­յաս­ կան դե­ղեր­ ի քա­ղա­քակ­ ա­նութ­ յուն­ ը` «Դեղ­ ե­րի մա­սին»
տա­նում տնային տն­տես­ ութ­ յունն­ ե­րը դեռևս կրում են ՀՀ օրենք­ ում ամր­ ագր­ ե­լով, որ Հա­յաստ­ ա­նի Հան­րա­պե­
դեղ­ ե­րի ծախ­սե­րի բեռ­ ի մեծ մա­սը: 2008 թվա­կան­ ին տու­թյան բնակչ­ութ­ յան­ ը երաշխ­ ավ­ որվ­ ում է հիմն­ ա­կան
դեղ­ ե­րի համ­ ար տնային տնտ­ ես­ ութ­ յունն­ եր­ ը ծախ­սել են դեղ­ ե­րի ցուց­ ա­կում ընդգ­ րկվ­ ած դեղ­ ե­րի առկ­ այ­ութ­ յուն­ ը,
դեղ­ ե­րի համ­ ար նա­խատ­ եսվ­ ած բյուջ­ ետ­ ային ու մաս­նա­ դրանց մատ­չել­իութ­ յուն­ ը: Օրենք­ ի պա­հանջն­ ե­րի կա­տա­
վոր ծախ­սեր­ ի 82,2%­-ը [1]: Դեղ­ ե­րի տնտ­ ես­ ակ­ ան ցածր րումն ապա­հո­վել­ու հա­մար ՀՀ կառ­ ա­վար­ ութ­ յուն­ ը հաս­
մատ­չել­իութ­ յան հիմն­ ա­կան պատ­ճառ­ներ­ ը, բաց­ ի ֆի­ տա­տել է հիվ­ ան­դութ­ յունն­ ե­րի և սոց­ իալա­կան խմ­բե­րի
նան­սա­կա­նից ուն­ են նաև իրա­վա­կան և կազմ­ ա­կերպչ­ա­ ցանկ­ ը, որով իրավ­ ունք է տրվ­ ում համ­ ա­պա­տաս­խան
կան բնույթ: հիվ­ անդն­ ե­րին դեղ­ եր ստա­նա­լու անվ­ ճար կամ ար­տո­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 131

նյալ պայ­ման­նե­րով: Բաց­ ի դրան­ ից, կառ­ ա­վար­ ութ­ յուն­ ը Ա­ռանձ­ ին բուժ­հաստ­ ա­տու­թյունն­ եր դեղ­ եր ձեռք են
հաստ­ ա­տել է նաև ամեն­ ա­մյա առող­ջապ­ ա­հա­կան պե­ բեր­ ում ՀՀ գնումն­ եր­ ի օրենսդր­ ութ­ յան­ ը համ­ ա­պա­տաս­
տա­կան նպատ­ ա­կային ծրագր­ եր­ ի շրջ­ ան­ ակն­ եր­ ում պե­ խան: Բուժհ­ աստ­ ա­տութ­ յունն­ ե­րը, ընդ­ ունվ­ ած կարգ­ ի
տութ­ յան կողմ­ ից երաշ­խավ­ որվ­ ած անվ­ ճար բժշկ­ ա­կան հա­մաձ­ այն, իրակ­ ա­նացն­ ում են բոլ­որ ճա­նապ­ արհ­նե­րով
օգն­ ութ­ յան և սպաս­ արկմ­ ան կազմ­ ա­կերպմ­ ան և ֆի­ ստաց­ված դե­ղեր­ ի հաշվ­ ա­ռու­մը և ներկ­ ա­յացն­ ում հաշ­
նանս­ ավ­ որ­ման կար­գը: ՀՀ առողջ­ ա­պա­հութ­ յան նախ­ ա­ վետ­վութ­ յունն­ եր` նախ­ ա­րա­րութ­ յան սահմ­ ան­ ած ձևա­չա­
րար­ ի (այս­ ուհ­ ետ` նա­խար­ ար) հրամ­ ա­նով հաստ­ ատ­ված փով:
են նաև «Հիմ­նակ­ ան դեղ­ եր­ ի ցանկ­ ը», «Ա­նվճ­ ար կամ
արտ­ ոն­ յալ պայ­ման­ներ­ ով դեղ­ եր հատ­կացն­ ել­ու կարգ­ ը» Ն­ ա­խար­ ա­րի հրամ­ ա­նով պար­տադր­վում է ան­վճար
և «Բժշ­կակ­ ան հաստ­ ա­տութ­ յունն­ եր­ ի կողմ­ ից դեղ­ եր­ ի կամ արտ­ ո­նյալ պայմ­ ան­նե­րով տրվ­ ող դե­ղեր­ ը դե­ղա­
ձեռքբ­ երմ­ ան, ստաց­ման, պահ­պան­ման, հաշվ­ առմ­ ան և տոմ­սով դուրս գրել ՀՀ հիմն­ ա­կան դե­ղեր­ ի ցան­կից`
բաշխմ­ ան կար­գը»: միաժա­ման­ ակ սահմ­ ա­նել­ով, որ հիվ­ անդ­ ին բժշկ­ ի ցու­
ցու­մով հիմն­ ա­կան դեղ­ եր­ ի ցանկ­ ում չընդգրկվ­ ած դեղ
Օ­րենսդր­ ութ­ յան համ­ աձ­ այն՝ արտ­ ոն­ յալ պայ­ման­ նշա­նա­կել­ու դեպք­ ում ամբ­ ուլ­ատ­ որ-պոլ­իկլ­ին­ ի­կա­կան
ներ­ ով տրա­մադր­վող դեղ­ ե­րը, որոնք բաց են թողնվ­ ում բժշկ­ ա­կան կազ­մա­կերպ­ ու­թյան տնօր­ ե­նի հրա­մա­նով
դեղ­ ա­տոմ­սե­րով, ձեռք են բերվ­ ում չորս հիմն­ ա­կան աղ­ ստեղծ­վում է հանձն­ աժ­ ո­ղով, որի եզր­ ակ­ աց­ ու­թյան հի­
բյուրն­ ե­րից` նա­խար­ ար­ ութ­ յան կողմ­ ից կենտր­ ոն­ աց­ված ման վրա հիվ­ ան­դին դուրս է գրվ­ ում դեղ, պայ­մա­նով, որ
գնումն­ եր­ ով, բուժ­հաստ­ ա­տութ­ յունն­ եր­ ի բյուջ­ եի միջ­ ոց­ այն գրանցվ­ ած լի­նի Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տութ­ յու­
նե­րով, մարդ­ աս­ ի­րա­կան օգն­ ութ­ յան ճա­նապ­ արհ­ ով նում: Oրենսդր­ ութ­ յուն­ ը թույլ­ատ­րում է չգր­ անց­ված դե­
ստաց­վող դեղ­ եր­ ի հաշվ­ ին և բուժհ­ աստ­ ա­տութ­ յան սե­ ղեր­ ի նշան­ ա­կում­ ը, միայն եթե դրանք ստաց­վել են մար­
փա­կան միջ­ ոցն­ ե­րի հաշվ­ ին` վերջ­ ին­ իս սպաս­ արկմ­ ան դա­սիր­ ա­կան օգն­ ութ­ յան ճա­նապ­ արհ­ ով: Նա­խար­ ա­րի
տա­րած­քում գործ­ ող դեղ­ ատն­ եր­ ից պայ­ման­ ագր­ ային հրա­ման­ ով բուժհ­ աստ­ ա­տութ­ յունն­ եր­ ին պար­տադրվ­ ում
հի­մունքն­ եր­ ով: է դե­ղեր ձեռք բեր­ ե­լու ընթ­ աց­քում նախ­ ա­պատ­վութ­ յուն­ ը
տալ տվյալ պա­հին ավել­ի ցածր շուկ­ ա­յա­կան գին ու­նե­
Դեղ­ եր­ ի ծախս­ ե­րի բյուջ­ են հիվ­ անդ­ ա­նոցն­ եր­ ի հա­ ցող հայ­րեն­ ակ­ ան արտ­ ադ­րութ­ յան և նա­խար­ ա­րութ­ յան
մար հաշվ­ արկվ­ ում է սահմ­ ա­նափ­ ակվ­ ած բյուջ­ եի սկզ­ կող­մից հաստ­ ատ­ված, բուժ­ման ստան­դարտ սխե­մա­նե­
բունք­ ով` փաստ­ ա­ցի կատ­ արվ­ ած աշխ­ ատ­ անքն­ եր­ ի րում ընդգ­ րկվ­ ած դե­ղեր­ ին: Օրենսդր­ ութ­ յամբ չի ար­գել­
դիմ­ աց, իսկ արտ­ ա­հիվ­ անդ­ ան­ ո­ցային բուժհ­ աստ­ ա­տու­ վում դեղ­ եր­ ի ձեռք­բե­րում­ ը հիվ­ անդ­ ա­նոց­ ում բուժվ­ ող հի­
թյունն­ եր­ ի դեպք­ ում` ըստ շնչ­ի: վան­դի կողմ­ ից, սակ­ այն պա­հանջվ­ ում է նշում կատ­ ա­րել
հիվ­ անդ­ ութ­ յան պատ­մութ­ յան մեջ:
Կենտ­րո­նացվ­ ած կար­գով դեղ­ եր­ ի ձեռքբ­ եր­ ումն
իրա­կան­ ացվ­ ում է ՀՀ գնումն­ եր­ ի օրենսդր­ ութ­ յա­նը հա­ Օր­ ենսդր­ ա­կան փաս­տաթղ­թեր­ ի վերլ­ուծ­ ու­թյուն­ ը
մապ­ ա­տաս­խան` ըստ նախ­ ար­ ար­ ութ­ յան ներկ­ ա­յաց­րած ցույց է տա­լիս, որ եղած իրավ­ ակ­ ան ակտ­ ե­րը լիովին
ցանկ­ ե­րի: Դե­ղե­րի պետ­ ա­կան գնումն­ եր­ ը հիմն­ ա­կան­ ում բա­վար­ ար չեն պետ­ ու­թյան՝ օրենք­ ով ամր­ ագր­ված հիմ­
իրա­կա­նացվ­ ում են պար­բե­րաբ­ ար անց­ կաց­վող բաց մր­ նակ­ ան դեղ­ եր­ ի մատ­չել­իութ­ յունն ապահ­ ո­վե­լու պարտ­ ա­
ցույ­թի միջ­ ո­ցով, քա­նի որ գնմ­ ան առար­կան ուն­ ի պար­ վո­րութ­ յուն­ ը կատ­ ա­րե­լու հա­մար: Հատ­կանշ­ ա­կան է, որ
բե­րակ­ ան օգտ­ ա­գործմ­ ան բնույթ և ընդգ­ րկվ­ ած է ՀՀ չնայ­ած 1994 թվակ­ ան­ ին մշակվ­ ել է անվ­ տանգ, արդ­ յու­
‎ֆի­նանսն­ ե­րի նա­խար­ ա­րութ­ յան կող­մից հաստ­ ատ­ված նա­վետ, որակ­ յալ և մատ­չել­ի դեղ­ ա­պա­հովմ­ անն ուղղվ­ ած
հա­մա­պա­տասխ­ ան ցան­կում: Մրց­ ույ­թի հայտ­ եր­ ը բաց­ ազ­գային դեղ­ ային քա­ղա­քակ­ ա­նութ­ յան փաս­տա­թուղթ
վե­լուց հե­տո կազմ­վում է ար­ձա­նագր­ ութ­ յուն, որի հիմ­ ան (հետ­ ա­գայ­ում միավորվ­ եց նաև առող­ջապ­ ա­հութ­ յան քա­
վրա օրենք­ ով սահ­ման­ված կարգ­ ով հաղ­թող մաս­նակց­ ի ղա­քակ­ ան­ ութ­ յան փաս­տաթղ­թի նախ­ ագ­ծում), սա­կայն
հետ կնքվ­ ում է պայ­ման­ ագ­ իր: Պայմ­ ան­ ագր­ ին կցվ­ ում է մինչ օրս այն իրավ­ ա­կան ուժ չի ստաց­ ել: Այս­ ինքն՝ երկ­
նախ­ ար­ ա­րութ­ յան հետ հա­մա­ձայն­ եցվ­ ած համ­ աձ­ այ­նա­ րում բաց­ ա­կա­յում է մեկ համ­ ա­պարփ­ ակ ռազ­մա­վա­րա­
գիր­ ը` դե­ղեր­ ի գնմ­ ան և վճարմ­ ան ժա­մա­նակ­ աց­ ույց­ ով: կան փաստ­ ա­թուղթ, որն ուն­ են­ ա հստ­ ակ նպա­տակ­ներ`
Մրց­ ույթ­ ում հաղթ­ ող ճան­ աչվ­ ած մատ­ ա­կար­ ար­ներ­ ը, ուղղ­ված դեղ­ եր­ ի ծախ­սե­րի ֆին­ անս­ ա­վորմ­ ա­նը, մատ­
պայ­ման­ ագր­ ի համ­ աձ­ այն, դեղ­ եր­ ը տեղ­ ա­փո­խում են չել­իութ­ յան հավ­ ա­սար­ ութ­ յան ապա­հով­ման­ ը, բնակչ­ու­
նա­խար­ ար­ ութ­ յան Մարդ­ աս­ իր­ ակ­ ան օգն­ ութ­ յան հան­ թյան որոշ­ ակ­ ի խոց­ ե­լի խմբ­ ե­րի պաշտ­պա­նութ­ յա­նը,
րա­պետ­ ա­կան կենտր­ ոն­ ի (ՄՕՀԿ) պա­հեստ, որը դրանք անվ­ տանգ, արդ­ յուն­ ա­վետ, որակ­ յալ դեղ­ եր­ ով ապա­հով­
բաշխ­ ում է նախ­ ար­ ար­ ութ­ յան հաստ­ ա­տած բաշխ­ ա­ցու­ ման­ ը, դեղ­ եր­ ի ռա­ցիոնալ կի­րառ­ման բար­ ե­լավ­մա­նը, ռե­
ցակն­ ե­րի հիմ­ ան վրա: Առան­ձին բուժհ­ աստ­ ա­տու­թյուն­ սուրսն­ եր­ ի բաշխ­ման արդ­ յուն­ ա­վե­տութ­ յան բարձր­ աց­
նե­րը կա՛մ իրենք են պա­հեստ­ ից ստա­նում իրենց հաս­ ա­ ման­ ը:
նե­լիք դեղ­ եր­ ը, կա՛մ ՄՕՀԿ-ն է դրանք առաք­ ում:

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

132 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Օ­րենք­ ով պե­տութ­ յուն­ ը պար­տա­վորվ­ ում է ապա­ պա­րուն­ ա­կող, սա­կայն տարբ­ եր առևտ­րային անունն­ եր
հո­վել հիմ­նակ­ ան դեղ­ եր­ ի մատ­չել­իութ­ յուն­ ը, սակ­ այն և բնակ­ ան­ աբ­ ար տար­բեր արժ­ եքն­ եր ուն­ ե­ցող դեղ­ ե­րի
հս­տակ չեն կիր­ արկմ­ ան մեխ­ ա­նիզմն­ ե­րը: Մասն­ ա­վոր­ ա­ անվ­ ճար տրա­մադ­րում­ ը: Օրենսդր­ ութ­ յամբ սահ­մանվ­ ած
պես,ՀՀ կառ­ ա­վար­ ութ­ յան որոշմ­ ամբ սահմ­ անվ­ ած է, որ չեն փոխ­հա­տուց­ման առա­վե­լա­գույն հե­նակ­ ե­տային գին,
նախ­ ար­ ա­րութ­ յան դեղ­ ա­բան­ ա­կան խորհ­ ուրդն է եզր­ ա­ ինչպ­ ես նաև անվ­ ճար կամ արտ­ ո­նյալ պայ­ման­նե­րով
կա­ցու­թյուն տալ­իս դեղ­ ը հիմն­ ա­կան դեղ­ եր­ ի ցան­կում տրվ­ ող դե­ղեր­ ի դուրսգրմ­ ան որև­ է սահ­ման­ ա­փա­կում:
ընդգ­ րկ­ ե­լու մաս­ ին: Մինչդ­ եռ օրենսդր­ ութ­ յուն­ ը չի նախ­ ա­ Չկա նաև գեն­ եր­ իկ դեղ­ եր­ ի նշան­ ակմ­ ան և բաշխ­ման
տե­սում հիմ­նակ­ ան դեղ­ եր­ ը ընտր­ ե­լու, ցանկ­ ը կազմ­ ել­ու, խթանմ­ ան որ­ևէ մեխ­ ան­ իզմ: Օրենսդր­ որ­ են ամ­րագր­ված
հաստ­ ա­տել­ու և վեր­ ան­ այել­ու ընթ­ ա­ցակ­ ար­գեր: Արդ­ յուն­ չէ դուրս գրվ­ ած դեղ­ ը դեղ­ ա­գետ­ ի կողմ­ ից գեն­ ե­րի­կով
քում հս­տակ ու թափ­ ան­ցիկ չէ ցանկ­ ում դեղ­ եր ընդգ­ ր­ փո­խար­ ին­ ել­ու իրա­վա­սութ­ յուն­ ը կամ դեղ­ ը բժշ­կի կող­
կե­լու վե­րաբ­ ե­րյալ որոշ­ ումն­ եր կայ­ացն­ ե­լու գործ­ ըն­թա­ցը, մից միջ­ ազ­գային հա­մընդհ­ ա­նուր անուն­ ով դուրս գրե­լու
որում էլ ապա­հովվ­ ած չէ բոլ­որ շահ­ ագրգ­ իռ կողմ­ եր­ ի հա­ պարտ­ ա­դիր պահ­ անջ:
վա­սար մաս­նակց­ ու­թյուն­ ը:
Այսպ­ իս­ ով, սահմ­ ան­ ա­փակ բյուջ­ ետ­ ային հնա­րա­վո­
Սկս­ ած 1994 թվա­կա­նից՝ ՀՀ հիմն­ ակ­ ան դեղ­ ե­րի րութ­ յունն­ ե­րի և առողջ­ ու­թյան պետ­ ա­կան ապա­հո­վագ­
ցան­կը կազմվ­ ում է ԱՀԿ երաշխ­ ավ­ որ­ ութ­ յունն­ եր­ ի և ԱՀԿ րութ­ յան բաց­ ա­կա­յութ­ յան պայ­մանն­ ե­րում պե­տու­թյուն­ ը
հիմն­ ակ­ ան դեղ­ եր­ ի մոդ­ ել­ային ցանկ­ ին համ­ ապ­ ա­տաս­ իր վրա է վերցր­ ել չա­փա­զանց ծանր բեռ` սո­ցիալակ­ ան
խան, սակ­ այն միան­շան­ ակ­ ո­րեն չի ընկ­ ալվ­ ում բժշկ­ ա­կան բավ­ ակ­ ան ընդգ­ րկ­ ուն խա­վի բոլ­որ հի­վանդ­ ութ­ յունն­ ե­րի
հան­րութ­ յան կող­մից: Պատ­ճառ­ներ­ ը պայ­ման­ ավ­ որվ­ ած դեպ­քում բոլ­որ դեղ­ ե­րի անվ­ ճար տրա­մադ­րում­ ը: Ավե­լին՝
են ինչպ­ ես հիմն­ ակ­ ան դեղ­ ե­րի հայեց­ ա­կար­գի ընկ­ ալ­ որոշ դեպք­ ե­րում անվ­ ճար տրա­մադր­վում է հիմն­ ա­կան
ման դժ­վա­րութ­ յունն­ եր­ ով, այնպ­ ես էլ դեղ­ եր­ ը ընտ­րել­ու դեղ­ եր­ ի ցանկ­ ից դուրս նշան­ ակվ­ ած դեղ` ստանձն­ ե­լով
և ցանկ­ ե­րը կազմ­ ել­ու գործ­ ընթ­ ա­ցում մասն­ ա­գետ­ներ­ ի օրենք­ ով չնախ­ ատ­ ես­ված լրա­ցուց­ իչ պար­տա­վո­րութ­ յուն:
ոչ բավ­ ա­րար ներգր­ ավվ­ ած­ ութ­ յամբ [2, 3]: ՀՀ հիմն­ ա­կան Եվ դա այն դեպք­ ում, երբ երկր­ ում չի գործ­ ում գնե­րի
դեղ­ եր­ ի վեր­ջին ցանկ­ ը հաստ­ ատ­վել է 2007 թվա­կան­ ին, կարգ­ ա­վորմ­ ան որև­ է հա­մա­կարգ: Ընդ որում, ակ­տիվ
որից հետ­ ո այն չի վեր­ ա­նայ­վել: շուկ­ այ­աբ­ ան­ ութ­ յան արդ­ յունք­ ում պարզ­վել է, որ որոշ
գեն­ եր­ իկն­ ե­րի արժ­ ե­քը գրեթ­ ե մոտ է օրիգ­ ին­ ա­լի գնին, և
Որ­ ոշ­ ակ­ ի խնդ­ իր է նաև հիմ­նա­կան դեղ­ եր­ ի դրանց իրա­ցում­ ը զգալ­իորեն գեր­ ա­զանց­ ում է մատ­չել­ի
ֆ­ իզ­ ի­կա­կան մատ­չել­իութ­ յուն­ ը. ցանկ­ ի դեղ­ ե­րի շուրջ տարբ­ եր­ ակն­ եր­ ին: Բնակ­ ա­նա­բար այս պայ­ման­նե­րում
28%-­ը գրանց­ված չէ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պետ­ ու­թյու­ դժ­վար է կանխ­ ատ­ ե­սել դեղ­ ե­րի իրակ­ ան ծախ­սե­րը, որը
նում: Թեև ՀՀ կառ­ ավ­ ար­ ութ­ յան որոշմ­ ան համ­ աձ­ այն հան­գեցն­ ում է թեր­ ի ֆին­ անս­ ա­վոր­ման և պար­տա­վո­րու­
դրանք ընդգ­ րկվ­ ած են պետ­ ա­կան միջ­ ոց­ներ­ ով գրանց­ թյունն­ եր­ ի չկատ­ ար­ման` առա­ջաց­նե­լով ինչպ­ ես հիվ­ անդ­
վող դեղ­ ե­րի ցանկ­ ում, այն­ ուամ­ են­ այն­ իվ դրանց գրանց­ ներ­ ի, այնպ­ ես էլ բուժհ­ աս­տա­տու­թյունն­ եր­ ի դժ­գոհ­ ու­
ման հայտ­ ե­րը շատ քիչ են: Դրա պատ­ճառ­ ը կար­ ող է թյուն­ ը:
նաև մարդ­ ա­սի­րակ­ ան օգն­ ութ­ յան կար­գով չգր­ անց­ված
դեղ­ ե­րի օրին­ ակ­ ան ներմ­ ուծ­ ում­ ը լին­ ել: Ան­ իր­ ագ­ ործ­ ել­ի է նաև ՀՀ կա­ռավ­ ա­րութ­ յան որոշ­
մամբ սահմ­ անվ­ ած բոլ­որ դեղ­ ե­րը անվ­ ճար տրա­մադ­րե­լու
Լուծվ­ ած չէ նաև հազ­վադ­ եպ հանդ­ իպ­ ող հիվ­ ան­ պարտ­ ա­վոր­ ութ­ յուն­ ը` առանց որև­ է սահ­ման­ ա­փակ­ման,
դութ­ յունն­ եր­ ով տա­ռա­պող հիվ­ անդն­ եր­ ին կենս­ ա­կան­ ո­ ընդ որում, որոշմ­ ամբ հաստ­ ատ­ված աղյու­սակ­նե­րում
րեն անհ­ րաժ­ եշտ «ո­րբ» դեղ­ եր­ ով մշտ­ ա­կան դեղ­ ա­պա­ նշ­ված են թանկ­ ար­ժեք և երկ­ ա­րատև ընդ­ ուն­ ում պա­
հով­ման խն­դիր­ ը: Հայ­աստ­ ան­ ի Հանր­ ապ­ ետ­ ու­թյուն­ ում հանջ­ ող դե­ղախմ­բեր­ ի ընդհ­ ա­նուր անունն­ եր (հա­կաու­
օրենսդր­ ո­րեն կար­գա­վորվ­ ած չէ «որ­ բ» հիվ­ անդ­ ութ­ յուն­ ռուց­քային դեղ­ եր, հակ­ ա­դիաբետ­ իկ դեղ­ եր, հակ­ ա­կոա­
ներ­ ի կար­գա­վի­ճա­կի որոշմ­ ան և դրանց բուժմ­ ան հա­ գուլ­յանտն­ եր): Ավել­ին՝ որոշմ­ ան մեջ կան նաև այն­պի­սի
մար անհ­ րաժ­ եշտ դեղ­ ե­րի ընտր­ ութ­ յան չա­փա­նիշն­ եր­ ը, դեղ­ ա­նունն­ եր, որոնք ընդգ­ րկվ­ ած չեն հիմն­ ա­կան դե­ղե­
ցանկ­ ե­րի կազմ­ման ընթ­ ա­ցա­կար­գեր­ ը: Չկան հաստ­ ատ­ րի ցան­կում: Իրա­կա­նում կենտր­ ոն­ աց­ված կար­գով գն­
ված «ո­րբ» հիվ­ ան­դութ­ յունն­ եր­ ի և «ո­րբ» դեղ­ ե­րի ցան­ վող և հիվ­ անդ­ներ­ ին տրա­մադր­վող դե­ղե­րի շուրջ 50%-­ը
կեր: Հաշվ­ արկ­ված չէ «ո­րբ» դեղ­ ե­րի պա­հանջ­ ար­կը: հիմն­ ա­կան դե­ղեր­ ի ցանկ­ ից չեն, մինչդ­ եռ օրենք­ ով սահ­
Ապա­հով­ված չէ «որ­ բ» դեղ­ ե­րի ֆիզ­ իկ­ ա­կան և տն­տե­սա­ ման­ված չէ այդ դեղ­ եր­ ով բնակչ­ութ­ յա­նը ապա­հո­վե­լու
կան մատչ­ել­իութ­ յուն­ ը: Այդ կարգ­ ի որոշ դեղ­ եր հանր­ ա­ պա­հանջ:
պետ­ ու­թյուն­ ը մարդ­ ա­սիր­ ա­կան ճան­ ապ­ արհ­ ով հայթ­ այ­
թում է բար­ ե­գործ­ ա­կան ծրագր­ եր­ ի շրջ­ ա­նակն­ ե­րում: Երկր­ ում ներդրվ­ ած չէ նաև պետ­ ու­թյան կող­մից
անվ­ ճար և ար­տո­նյալ կար­գով տրա­մադր­վող դեղ­ ե­րի
Մեկ այլ բար­դութ­ յուն է առա­ջաց­նում հիմն­ ա­կան կառ­ ա­վար­ման միասն­ ա­կան էլեկտ­րոն­ ային տեղ­ ե­կատ­
դեղ­ ե­րի ցան­կում ընդգ­ րկվ­ ած, նույն ակտ­ իվ դեղ­ ա­նյութ­ ը

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 133

վա­կան հա­մակ­ արգ: Փաստ­ ա­ցի միայն կենտր­ ոն­ աց­ված աշ­խատ­ անք­ներն ընթ­ աց­քի մեջ են եղել դեռևս 90­-ա­կան
գնումն­ եր­ ի ճա­նապ­ արհ­ ով ձեռք բերվ­ ած դեղ­ եր­ ի վեր­ ա­ թվա­կանն­ եր­ ից:
բեր­ յալ են հաշ­վետ­վութ­ յունն­ եր ներկ­ այ­աց­վում նախ­ ա­
րա­րութ­ յուն: Ամփ­ ո­փում
Ուս­ ումն­ աս­ իր­ ութ­ յան արդ­ յունք­նե­րի հիմ­ ան վրա
Առանձ­ ին հիմն­ ա­վորմ­ ան կար­ իք ուն­ ի նաև պո­լիկլ­ի­
նիկ­ ան­ ե­րի՝ դե­ղեր բաց թող­նել­ու իրավ­ աս­ ութ­ յուն­ ը: Դե­ մշակ­վել է բնակչ­ութ­ յան սոց­ իալա­կան խմբ­ ե­րին և
ղատ­նե­րի առատ ցանց­ ի առ­կայ­ութ­ յան պայ­ման­ներ­ ում առան­ձին հիվ­ ան­դութ­ յունն­ եր­ ի դեպք­ ում ան­վճար կամ
պոլ­իկլ­ին­ ի­կային պարտ­ ադրվ­ ում է ձեռք բեր­ ել, պահպ­ ա­ արտ­ ո­նյալ պայմ­ անն­ ե­րով դեղ­ եր տրամ­ ադ­րել­ու գործ­ ըն­
նել, հաշ­վառ­ ել, բաց թողն­ ել (նաև բուժքր­ ոջ միջ­ ոց­ ով) դե­ թաց­ ը բար­ ե­լավ­ ել­ու հայեց­ ա­կարգ` ընդգ­ րկ­ ել­ով հետ­ևյալ
ղեր, նույն­ իսկ առանց համ­ ապ­ ա­տաս­խան պայ­ման­ներ­ ի հիմն­ ակ­ ան ուղղ­ ու­թյունն­ ե­րը.
առ­կայ­ութ­ յան: Իսկ այդ գործ­ ա­ռույթ­ներ­ ը օրենսդր­ որ­ են 1. Հա­յաստ­ ա­նի Հան­րա­պե­տութ­ յուն­ ում ան­վճար կամ
վեր­ ապ­ ահվ­ ած են դե­ղատ­ներ­ ին:
արտ­ ո­նյալ պայմ­ անն­ եր­ ով դեղ­ եր ձեռք բեր­ ե­լու իրա­
­Տեխ­նի­կա­կան դժվ­ ար­ ութ­ յունն­ եր է առա­ջաց­նում վունք ուն­ ե­ցող բնակչ­ութ­ յան սոց­ իալա­կան խմ­բե­րի
նաև դեղ­ ա­տուփ­ եր­ ի և փա­թեթ­ներ­ ի վրա «Վա­ճառք­ ի են­ և հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ եր­ ի ցան­կեր­ ի և ամբ­ ուլ­ա­տոր-
թակ­ ա չէ» գրառ­ ու­մը, որը սկզբ­ ունք­ որ­ են նպա­տա­կին չի բժշ­կակ­ ան կազմ­ ակ­ երպ­ ու­թյունն­ եր­ ի կող­մից դեղ­ եր
ծա­ռայ­ում, քա­նի որ դեղ­ եր­ ը ոչ միշտ են բաց թողն­վում հատ­կաց­նե­լու կարգ­ ի վեր­ ա­նա­յում:
տուփ­ ե­րով և փա­թեթն­ եր­ ով: 2. Դեղ­ եր­ ի արժ­ ե­քի փոխ­հա­տուցմ­ ան կարգ­ ի հաս­տա­
տում` նե­րառ­ յալ փոխհ­ ա­տուց­ ե­լիս միայն հիմն­ ա­կան
Առ­ ան­ձին քնն­ արկմ­ ան առար­կա է հեռ­ ա­վոր շրջ­ ան­ և «որ­ բ» դեղ­ ե­րով ապա­հով­ ել­ու սահ­ման­ ա­փա­կում­ ը,
ներ­ ում դե­ղեր­ ի ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան մատչ­ել­իութ­ յան խնդ­ իր­ ը: բա­զային գնի սահմ­ ա­նում­ ը և համ­ ավ­ճա­րի հնա­րա­
Այնտ­ եղ դեղ­ ա­պա­հովմ­ ան գործ­ ընթ­ աց­ներ­ ում առ­կա են վո­րութ­ յուն­ ը:
որոշ­ ակ­ ի բար­դութ­ յունն­ եր: 3. Հիմ­նա­կան և «որ­ բ» դեղ­ ե­րի ընտր­ ութ­ յան չափ­ ա­նիշ­
ներ­ ի, ցանկ­ ե­րի կազմմ­ ան և վեր­ ա­նայմ­ ան ընթ­ ա­ցա­
Դեղ­ ա­պա­հով­ման բեռ­ ը որոշ­ ակ­ իորեն թեթև­ աց­նում կարգ­ եր­ ի հաստ­ ա­տում և նոր ցանկ­ ե­րի կազմ­ ում:
է մարդ­ ա­սի­րակ­ ան օգ­նութ­ յան կար­գով դեղ­ եր­ ի ստա­ 4. Բուժմ­ ան ստան­դարտ ուղ­ ե­ցույց­նե­րի մշակմ­ ան,
ցում­ ը, որը, սա­կայն, ոչ միշտ է իրա­կան­ ացվ­ ում ԱՀԿ­-ի հաստ­ ատ­ման և վեր­ ա­նայ­ման ընթ­ ա­ցա­կար­գեր­ ի
սկզ­բունքն­ եր­ ին հա­մա­պա­տասխ­ ան: Բաց­ ի դրան­ ից, հաստ­ ա­տում և ուղ­ եց­ ույց­ներ­ ի մշա­կում:
պե­տա­կան գրան­ցում չպա­հան­ջել­ու դեպք­ ում դժ­վար է 5. Գոր­ծընթ­ աց­ ի պատ­ ասխ­ ա­նա­տու­ներ­ ի և կա­տա­րող­
երաշ­խավ­ ո­րել դեղ­ ե­րի որակ­ ը, արդ­ յուն­ ավ­ ետ­ ութ­ յունն ու ներ­ ի լիազո­րութ­ յունն­ ե­րի հստ­ ա­կեց­ ում, նրանց միջև
անվ­ տանգ­ ութ­ յուն­ ը: արդ­ յուն­ ավ­ ետ, անխ­ ափ­ ան կապ­ ի և փոխ­ ազդ­ եց­ ու­
թյան ապա­հով­ ում:
Դեղ­ եր­ ի ծախ­սե­րը կրճ­ ա­տել­ու մեկ այլ ճան­ ապ­ արհ 6. Ֆին­ անս­ ա­կան նորմ­ ա­տիվ­ ի նոր մեթ­ ո­դի մշակ­ ում`
է ռա­ցիոնալ դե­ղա­բուժ­ ութ­ յուն­ ը և դեղ­ եր­ ի ծախս-­արդ­ յու­ ան­վճար և արտ­ ոն­ յալ պայ­մանն­ եր­ ով դեղ­ ե­րով ապա­
նա­վետ նշան­ ակ­ ում­ ը: Սակ­ այն այդ ուղղ­ ութ­ յամբ ձեռ­ հովվ­ ած լի­նել­ու ծախ­սը հաշ­վար­կե­լու նպատ­ ա­կով:
նարկ­ված միջ­ ո­ցառ­ ումն­ եր­ ը նույնպ­ ես կայ­ուն բնույթ 7. Բժշ­կակ­ ան կազ­մա­կերպ­ ութ­ յունն­ ե­րի կա­րիքն­ ե­րի
չուն­ են, բաց­ ակ­ ա­յում է դեղ­ անշ­ ա­նակ­ ումն­ եր­ ի մշտ­ ա­ համ­ ար իրակ­ ա­նաց­վող դեղ­ եր­ ի գնմ­ ան գործ­ ըն­թա­
դիտ­ արկմ­ ան հա­մա­կարգ­ ը, ակտ­ իվ չի իրակ­ ա­նացվ­ ում ցի արդ­ յուն­ ավ­ ե­տութ­ յան բարձր­ աց­ ում` այդ նպա­
դեղ­ եր­ ի կողմն­ ակ­ ի ազդ­ եց­ ութ­ յունն­ եր­ ի հայտ­ ագ­րու­ տա­կով ստեղ­ծե­լով նաև գներ­ ի մշտ­ ա­դիտ­ արկ­ման
մը: Դե­ղան­շան­ ակ­ ումն­ եր­ ի որակ­ ի բար­ ել­ավմ­ ան­ ը կա­ տվյալ­ներ­ ի հիմն­ ա­պա­շար:
րող են նպաստ­ ել հաստ­ ատ­ված բուժմ­ ան ստանդ­ արտ 8. Հիմն­ ակ­ ան և «որ­ բ» դեղ­ եր­ ի արտ­ ա­հերթ և ան­ժամ­
ուղ­ ե­ցույցն­ եր­ ը: Սկ­սած 2000 թվակ­ ան­ ից՝ բժիշկն­ եր­ ի կետ գրանց­ման ընթ­ ա­ցա­կարգ­ ի սահմ­ ա­նում` պար­
սե­ղան­նե­րին պար­բեր­ աբ­ ար հայտն­վում են բուժմ­ ան զեց­նել­ով ԱՀԿ­-ի նա­խաո­րա­կա­վո­րում­ ը, դեղ­ ե­րի
ստան­դարտ տար­բեր ուղ­ ե­ցույցն­ եր, սակ­ այն դրանք չեն գրանցմ­ ան տեխ­նիկ­ ա­կան պա­հանջն­ եր­ ի ներդ­ աշ­
ընդգ­ րկ­ ում բո­լոր հիվ­ ան­դութ­ յունն­ եր­ ը, իսկ երբ­ եմն էլ նակ­ եց­ման միջ­ ազ­գային համ­ ա­ժո­ղով­ ի ան­դամ երկր­
նույն հիվ­ անդ­ ութ­ յան վեր­ աբ­ եր­ յալ առ­կա են տար­բեր ու­ ներ­ ում գրանց­ ում ստա­ցած դեղ­ եր­ ի՝ Հա­յաս­տա­նում
ղեց­ ույցն­ եր: Սահ­ման­ված չէ նաև ուղ­ եց­ ույցն­ եր­ ի մշակ­ գրան­ցել­ու գործ­ ըն­թաց­ ը:
ման, հաստ­ ատ­ման, վեր­ ա­նայմ­ ան ընթ­ ա­ցակ­ ար­գեր, 9. Միասն­ ա­կան կառ­ ա­վար­ման տե­ղեկ­ ատվ­ ա­կան
ինչպ­ ես նաև դրանց կիր­ առ­ման պայմ­ ան­ներն ու պա­ էլեկտ­րոն­ ային համ­ ակ­ արգ­ ի ներդր­ ում:
հանջն­ ե­րը, հաշ­վարկվ­ ած չեն ուղ­ եց­ ույց­ներ­ ով դե­ղա­բու­
ժութ­ յան արժ­ եք­ներ­ ը: Բուժհ­ աս­տա­տութ­ յունն­ եր­ ում չեն
գործ­ ում ար­դյուն­ ա­վետ դեղ­ ա­բուժ­ ութ­ յա­նը նպաստ­ ող
հանձն­ աժ­ ո­ղովն­ եր կամ կո­միտ­ են­ եր, որոնք ձևա­վո­րել­ու

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

134 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Գ Ր Ա Կ Ա ՆՈՒ Թ ՅՈՒՆ чения льготной категории населения, журнал Фармация N8, 2005
5. WHO. Guide to Drug Financing Mechanisms, Dumoulin, J., Kadder, M.,Velasquez,
1. ­Հա­յաս­տա­նի առող­ջա­պա­հութ­ յան համ­ ակ­ արգ­ ի գործ­ ուն­ եութ­ յան գնա­հա­
տում: Առող­ջապ­ ա­հա­կան ծա­ռա­յութ­ յունն­ եր­ ի մատ­չել­ութ­ յուն­ ը, 2009, էջ 63- G., Geneva, 1998, 55 p.
74: 6. WHO Review of the Estonian Pharmaceutical Sector: Towards the Development

2. Ս­ ահ­ ա­կյան Ա., Ղա­զար­ յան Լ. և ուր­ իշն­ եր: Հիմն­ ա­կան դեղ­ եր­ ի քա­ղա­քակ­ ա­ of a National Medicines Policy. WHO Europe. 2009, 93 p.
նութ­ յան իրակ­ ան­ ացմ­ ան վերլ­ուծ­ ութ­ յուն­ ը Հա­յաստ­ ա­նի Հան­րապ­ ետ­ ու­թյու­ 7. Regulating pharmaceuticals in Europe: Striving for Efficiency, Equity and Quality
նում: Գի­տա-բժշ­կա­կան հան­դես, 2009, էջ 27-33:
Elias Mossialos, Monique Mrazek and Tom Walley, 2004, 368 p.
3. Սա­հակ­ յան Ա., Ղա­զա­րյան Լ. և ուր­ իշն­ եր: Հիմն­ ակ­ ան դեղ­ ե­րի գաղ­ ա­փա­ 8. Farrugia, C., Savvas, K., Pricing of Medicinal Products: Considerations in a Small
րա­խո­սութ­ յան ար­մա­տա­վոր­ման ուս­ ումն­ ա­սիր­ ութ­ յունն­ եր­ ը Հա­յաս­տա­նի
Հան­րա­պե­տութ­ յուն­ ում: «Մար­դու առող­ջութ­ յուն­ ը» 7-րդ ազ­գային գիտ­ աբժշ­ Market State, Journal of the Malta College of Pharmacy Practice, Summer, 2009
կակ­ ան կոնգր­ ես­ ի նյութ­ եր­ ի ժող­ ով­ ա­ծու (միջ­ ազ­գային մասն­ ակ­ցու­թյամբ), 9. Lee, D., Miralles, M., Khachatrian, S., and Najaryan, O.. The Supply and Use of
Երևան, 2008, էջ 516-517:
Medicines for Primary Health Care in Armenia and Options for Improvement,
4. Тельнова Е.А. Международный опыт организации лекарственного обеспе- MSH/USAID, 2007.

РЕЗЮМЕ

­ИЗУЧЕНИЕ СИСТЕМЫ ВОЗМЕЩЕНИЯ ЛЕКАРСТВЕННЫХ ЗАТРАТ В РЕСПУБЛИКЕ АРМЕНИЯ

Саакян А.Е.1,2, Казарян Л.Ф.2, Мартиросян Л.А.1

1 ЕГМУ, Кафедра управления фармации

2 Научный центр экспертизы лекарств и медицинских технологий

Итоги исследования показывают, что для исполнения госу- рапии и затратно-эффективное назначение лекарств, также
дарством обязанности обеспечения населения “основными” не носит стабильный характер. В стране отсутствует элек-
лекарствами и “лекарствами-сиротами” необходимо проведе- тронная система регулирования отпуска лекарств бесплатно,
ние серьезных реформ на законодательном поле государства. а также на льготных условиях.
Не обеспечена полностью физическая доступность “основ-
ных” лекарств, неточны механизмы обеспечения доступно- На основании итогов исследования разработана концеп-
сти. Не определена законодательством также максимальная ция совершенствования процесса бесплатного или на льгот-
базовая стоимость возмещения. Принятие мер, направленных ных условиях отпуска лекарств определенным социальным
на сокращение лекарственных затрат при рациональной те- группам населения, а также категориям больных (при опре-
деленных болезнях).

SUMMARY

STUDY OF MEDICINE EXPENSES REIMBURSEMENT SYSTEM IN ARMENIA

Sahakyan A.E.1,2, Ghazaryan L.F.2, Martirosyan L.A.1
1 YSMU, Department of Pharmaceutical Management
2 Scientific Centre of Drug and Medical Technology Expertise

The results of the study show that serious reformation is need- expenses by rational pharmacotherapy and prescribing cost/ef-
ed for the State as a part of its obligation to provide essential and fective medicines are not regular. There is no computer-based
“orphan” medicine within the regulatory framework. The avail- management system of medicines reimbursement in the country.
ability of essential medicines is not completely ensured and the
mechanisms ensuring availability and affordability are not clearly Based on the study results, a concept was developed to im-
described. Also, the basic prices for the reimbursement are not prove the reimbursement system of medicine expenses for some
identified by the legislation. Actions taken to reduce medicinal social groups of population or diseases.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 135

УДК: 615.12+614.27

ПРАКТИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ КАЧЕСТВА
УСЛУГ В АПТЕКАХ

Бегларян М.Г.
ЕГМУ, Кафедра управления фармации

Ключевые слова: фармацевтический рынок, качество как качеством предложенных к реализации лекарств,
услуг работников аптек, менеджмент аптеки. так и в обеспечении высокого уровня качества услуг
- своеобразного конкурентного преимущества. Совре-
За последние десятилетия розничная торговля ле- менное качество услуг основано на взаимодействии
карств превратилась в двигатель экономического роста потребителя с товаром (лекарство или парафармацев-
и одну из крупнейших сфер концентрации капитала. тический продукт) и измеряется в соответствии с удов-
Современный фармацевтический рынок Армении - это летворением его требований и пожеланий. В настоящее
масштабный сектор экономики. Стратегию деятель- время, в условиях роста количества аптек в РА, значи-
ности большинства фармацевтических предприятий на тельного предложения лекарств и усиления конкурен-
современном этапе определяет усиливающаяся ориен- ции, качественное обслуживание приобретает особую
тация на удовлетворение потребностей покупателей [4, роль. Большинство покупателей осуществляют смену
8]. Но при этом в отрасли накопилось немало проблем, приверженности определенному фармацевтическому
и отмечается необходимость их решения. предприятию на основе своих внутренних ощущений и
оценок уровня качества обслуживания. Если ожидания
Современное развитие фармацевтического рынка потребителей возрастают, а уровень обслуживания и
в Армении определяется, прежде всего, совершенство- консультаций фармацевтического работника остается
ванием организации торгово-технологических процес- неизменным, то общий уровень удовлетворенности со
сов, появлением новых эффективных форм и методов стороны потребителей понижается [9].
продажи лекарств, активным ростом торговых площа-
дей, формированием и развитием крупных аптечных Прежде всего, обеспечение покупателей высоким
сетей, что неизбежно ведет к качественным изменени- уровнем качества обслуживания является одной из
ям в области оказания торговых услуг. Все эти факторы действующих форм защиты фармацевтического пред-
влияют на изменение инфраструктуры потребительско- приятия в конкурентной среде - на потребительском
го рынка в сторону укрепления позиций более органи- рынке. Качественное обслуживание становится сегод-
зованной сферы услуг. Тем не менее, для большинст- ня приоритетным направлением в торговой политике,
ва современных мелкорозничных фармацевтических так как оно позволяет увеличивать число лояльных по-
предприятий Армении характерен минимальный учет купателей и положительно влияет на имидж аптеки. В
пожеланий потребителей и применение стандартного настоящее время важнейшим элементом управления
уровня обслуживания. Проблема формирования каче- современной торговлей в аптеке является управление
ства услуг на фармацевтическом рынке актуальна и качеством сервиса при обслуживании потребителей [7].
как никогда востребована в современном обществе.
В этой связи уместно вспомнить слова философа
Как известно, в макроэкономическом плане роль И.П. Ильина из статьи с актуальным названием «Спа-
розничной торговли имеет двойственный характер. сение в качестве». В данной статье автор пишет: «Есть
С одной стороны розничная торговля выступает как только один исход и спасение - возвращение к качест-
посредник между производителями лекарств и их по- ву и его культуре. Ибо количественные пути исхожены,
требителями, с другой – продажа лекарств является выстраданы и разоблачены, и количественные иллюзии
«производителем услуг», именуемых как торговые услу- на наших глазах изживаются до конца» [8].
ги. Противоречие наступает тогда, когда потребитель,
будучи неудовлетворенным качеством лекарства или На современном этапе развития экономики имен-
товара медицинского назначения, низко оценивает и но «сервис», «качество и безопасность торговых услуг»
качество обслуживания в целом. являются наиболее сложными и малоисследованными
элементами в хозяйственной деятельности аптек Арме-
В будущем реализация лекарств в аптеках обяза- нии, что связано с некоторыми особенностями торгов-
тельно должна базироваться на предоставлении по- ли: речь идет об одновременной продаже лекарств и
требителям качественных услуг. Высокая социальная параллельном оказании услуг.
ответственность аптек заключается в умении управлять

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

136 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

В маркетинге услуг аптек систематизированы ос- Так например, 20% мировой торговли приходится на
новные показатели «торговых услуг», которые опре- международную торговлю услугами. Сфера услуг выро-
делены как количественные и качественные. К коли- сла в крупнейший сектор хозяйства: 62-74% мирового
чественным относятся показатели, которые можно валового внутреннего продукта приходится на сферу
измерить: длительность ожидания и расчета покупа- услуг (что значительно больше доли товарной торговли),
теля, коэффициент обеспеченности кассовым обо- в то же время по занятости на сферу услуг приходит-
рудованием. К качественным показателям относятся: ся 63-75% от общей численности занятых. Кроме того,
приветливость персонала, компетентность персонала в она способствует росту технической оснащенности
период консультации и обслуживания покупателей, ха- труда, внедрению более совершенных технологий и т.д.
рактер и порядок рассмотрения претензий со стороны Причем ни в одной стране, где это происходит, подоб-
покупателей и т.д. [6, 11]. ная тенденция не оценивается негативно [11].

Некоторыми авторами были предложены модели Международный обмен услугами развивается вы-
качества услуг и определены основные требования к сокими темпами. По оценке секретариата ВТО (Все-
высококачественному сервису [15, 16]. мирная торговая организация) емкость мирового рынка
услуг в 1998 году составляла более 3 трлн. долларов.
Несмотря на значительный объем работ, посвя- Однако статистика международной торговли зареги-
щенных методологическим и методическим проблемам стрировала стоимость мирового экспорта услуг в 61,8
управления качеством услуг, следует признать, что боль- трлн. долларов. Это связано с несовершенством систем
шинство исследований не выходят за рамки экономики статистического учета всех способов продажи услуг.
и организации сервисных процессов, имеют слабую По имеющимся оценкам, в 2020 году мировой экспорт
отраслевую ориентацию и практически не учитывают услуг может сравниться с мировым экспортом товаров
специфику развития фармацевтических предприятий. [13, 14].
В то же время вопросы формирования эффективных
систем менеджмента качества услуг в аптеках еще не- Как уже отмечалось, стороны, заинтересованные
достаточно изучены как в Армении, так и за рубежом. в качестве торговых услуг,определяются на сегодняш-
Актуальность и недостаточная освещенность данных ний день достаточно широко: потребители (в лице по-
проблем послужили основанием для проведения нами купателей), акционеры и владельцы бизнеса, персонал
дальнейших исследований в данном направлении. торгового предприятия (аптеки), поставщики продукции
в систему розничной торговли, наконец, государство.
По нашему мнению, розничная продажа лекарств
в аптеках Армении переживает переломный момент в В первую очередь необходимо осознать, что про-
области осознания проблемы управления качеством цессом менеджмента в аптеке можно управлять на
услуг. Наступило время качественных преобразований основе максимального учета требований и пожеланий
в системе менеджмента аптек, направленных на реа- потребителей, которые желают сегодня не только при-
лизацию одной из ведущих и актуальных функций ме- обретать качественные лекарства и парафармацевти-
неджмента - управление качеством и безопасностью ческие товары, но и получать при этом полноценные
услуг (если провизор/фармацевт допустил ошибку при услуги. Речь идет о консультационных услугах, услугах
отпуске лекарства и нанес ущерб здоровью больного - по созданию максимальных удобств при покупке и др.
он несет юридическую ответственность). Процесс новаций обязательно должен сопровождать-
ся структурными изменениями в штатном расписании:
Несомненно, что торговля (в том числе и прода- в крупной аптеке может быть специалист по качест-
жа лекарств) во все исторические времена была, есть ву услуг, а в средней и маленькой – его обязанности,
и остается наиболее прибыльной отраслью народного по приказу директора, должен выполнять кто-либо из
хозяйства. Дифференцированные размеры торговой сотрудников (например, заместитель директора, заве-
надбавки на оптовую цену лекарств практически всег- дующий отделом). Он должен ежедневно отслеживать
да позволяют получать прибыль. Однако, современные качество оказываемых услуг, разрабатывать и внедрять
требования развития общества диктуют необходимость планы по повышению качества обслуживания. В конеч-
цивилизованного подхода к организации продажи ле- ном итоге, по нашему мнению, управление качеством
карств и сервисному обслуживанию покупателей. торговых услуг - это целая философия современного
ведения торгового бизнеса на основе постоянного со-
Как известно, в последние годы наблюдается тен- вершенствования и развития.
денция повышения роли услуг, причем рост сферы
услуг опережает рост материального производства.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 137

В научной литературе доказана необходимость ко крупных, но и средних, и мелких фармацевтических
обязательного учета менеджментом аптеки механиз- предприятий.
мов мотивации персонала, степени удовлетворенности
персонала работой в формировании качества обслужи- Для повышения качества услуг руководителям ап-
вания, определена ведущая роль обучения персонала тек рекомендуем обратить внимание на развитие следу-
в области формирования доверия, лояльности и удов- ющих направлений: ориентацию деятельности аптек на
летворенности потребителей качеством обслуживания. потребителя; тесное взаимодействие с ним на основе
В случаях успешной покупки контакт клиентов с фар- диалога; анкетирование, интервьюирование; проведе-
мацевтическими работниками создает чувство удовлет- ние организационных изменений за счет введения в
воренности у покупателей. В результате этого значи- структуру предприятия должности специалиста по ка-
тельная часть потребителей оценивает работу аптеки честву услуг; организацию обучения, развития, совер-
именно по характеру взаимоотношений с персоналом шенствования и мотивации торгового персонала.
[1, 2, 5, 16].
Совершенствование механизмов управления ка-
Во-вторых, для регулирования развития данного чеством торговых услуг рассматривается сегодня как
процесса по управлению качеством торговых услуг ап- одно из основных слагаемых в конкурентной борьбе,
тек должно обязательно учитываться мнение потенци- направленной на завоевание доверия потребителя и
альных покупателей. Именно покупатели дают самую успешное позиционирование торгового предприятия на
справедливую оценку современному качеству обслужи- рынке.
вания в аптеках. Именно на основе их оценок должны
в будущем приниматься важнейшие решения в области Выявлено, что в Армении мало изучены вопросы
управления качеством услуг. От современных аптек управления качеством услуг работников аптек (пси-
требуется большая прозрачность и открытость в вопро- хологические, моральные аспекты), недооценены и,
сах управления качеством, как для потребителей, так следовательно, слабоуправляемы со стороны менед-
и для персонала аптечного предприятия. Последний, в жмента фармацевтического предприятия поведение
свою очередь, требует оптимальной мотивации [10]. обслуживающего персонала (первостольника аптеки),
поведение потребителей, взаимодействие их друг с
Современный фармацевтический рынок превраща- другом в процессе продажи лекарств и оказания услуг.
ется в наиболее устойчивый и стабильно развивающий-
ся сектор экономики, пополняющий государственные Доказано, что процесс взаимодействия фармацев-
бюджеты денежными средствами. Однако прогрессив- тического работника и покупателя происходит в рамках
ные изменения в этой сфере развиваются стихийно. так называемой контактной зоны; эффективность кон-
Если их развитие будет продолжаться так же бесси- тактов основывается на знаниях из области психологии
стемно, то структурная перестройка может растянуться поведения потребителей, психологии восприятия, не-
на длительное время, подходы к управлению качеством вербальных коммуникаций и т.д. [3, 12].
предоставления услуг могут стать сугубо индивидуаль-
ными и не реализовываться в должной мере. Свобода Принимая во внимание мировой опыт изучения
развития фармацевтического рынка приводит к тому, поведения потребителей и качества услуг, перед нами
что развитие инфрастуктуры потребительского рынка встала цель изучения данных вопросов маркетинга в
осуществляется главным образом в интересах самих нашей республике. Качество оказываемых услуг и по-
предпринимателей. В настоящее время практически ведение потребителей в аптеках Армении исследуются
отсутствуют рекомендации и система мер по поддер- нами на протяжении многих лет. На основе этих иссле-
жке структурных и маркетинговых преобразований в дований нами разработаны предложения, внедрение
сфере продажи лекарств. Серьезной проблемой на се- которых существенно изменит качество услуг работни-
годняшний день является отсутствие комплексных мер ков фармацевтической сферы [1, 2, 5].
и программ по регулированию качества и безопасно-
сти услуг. Основной целью в настоящее время является Целью нашей работы является выявление степени
систематизация продажи лекарств, а не услуг. В свою удовлетворенности клиентов и причин лояльности на
очередь, для осуществления ее необходимо обеспечить основе таких критериев как оценка качества предла-
качественное и доступное обслуживание населения, а гаемых фармацевтических услуг, выбор типа обслужи-
также равномерное, цивилизованное развитие не толь- вания и т.д.

Методом анкетирования были изучены некоторые
показатели услуг и поведения потребителей. В иссле-
довании принимали участие потребители аптек г. Ере-
вана и Котайкского марза. Выяснилось, что 80% потре-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

138 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

бителей отмечают важность получения информации о рых потребителями (покупателями) будет дана оценка
лекарствах. Анализ данных показал, что качество фар- качеству услуг работников аптек РА на основе анке-
мацевтических услуг, таких как любезное отношение к тирования по наиболее важным параметрам оценки
посетителю, быстрые и ясные ответы на вопросы, выбор качества обслуживания: скорость обслуживания, удов-
лекарств или способность предложения заменяющего летворенность покупателей консультацией фармацев-
лекарства являются для посетителей более первосте- тического работника, представленным ассортиментом
пенными показателями для выбора аптеки, чем такой лекарств, парафармацевтических товаров и т.д.
показатель как наличие или отсутствие лекарства в
аптеке. После стоимости и качества лекарства (47%) Таким образом, учитывая вышесказанное, дан-
покупатели считают важными показателями качество ное направление исследований является достаточно
предоставления информации и обслуживания. актуальным и востребованным со стороны торгового
менеджмента розничной фармацевтической орга-
Учитывая важность социальной работы аптеки, низации (аптеки), потребителей и общества в целом.
постоянное общение с населением, на первый план Современный потребитель ожидает получить в аптеке
выступает человеческий фактор. В аптеке он имеет полноценную профессиональную информацию и услу-
первостепенное значение, так как одним из главных ги, общаясь с профессиональным, компетентным, дру-
критериев компании являются кадры. Те сотрудники ап- желюбным фармацевтом. Решение данной проблемы
теки, кто занят в сфере обслуживания клиентов, игра- приведет к новому импульсу развития качества услуг в
ют ключевую роль в формировании доверия, прибыли, аптеках Республики Армения, позволит с помощью ка-
имиджа и других факторов конкуренции. чества услуг повысить экономическую эффективность
деятельности фармацевтических предприятий.
Полученные результаты позволяют определить бу-
дущее направление исследований, в результате кото-

Л И Т Е РАТ У РА 7. Васильев Г., Сенина Н. Повышение качества обслуживания в розничной
торговле. Маркетинг, 2007, №2(93), с. 70-77
1. Բեգլ­ա­րյան Մ.Հ. ՀՀ դեղ­ ա­գործ­ ա­կան կազմ­ ակ­ երպ­ ութ­ յունն­ եր­ ի գործ­ ու­նեու­
թյան վրա ազ­դող որոշ գործ­ ոնն­ եր­ ի ուս­ ումն­ աս­ իր­ ութ­ յան ար­դյունքն­ ե­րը. 8. Ильин В.И. Поведение потребителей. СПб.: Питер, 2000, 120 с.
«Մար­դու առող­ջու­թյուն­ ը» 6-րդ ազգ­ ային գիտ­ ա-բժշ­կակ­ ան կոնգր­ ե­սի նյու­ 9. Куликова 3. В. Обзор методик исследования удовлетворенности. //Марке-
թե­րի ժո­ղո­ված­ ու (մի­ջազգ­ ային մասն­ ակց­ ութ­ յամբ), Երև­ ան, 2007թ., էջ 327-
329. тинг и маркетинговые исследования.- 2007, №1(67), с. 50-54
10. Маслоу А.Х. Мотивация и личность. Санкт-Петербург, Евразия, 1999, с.
2. Սահ­ ակ­ յան Կ.Մ., Բեգլ­ա­րյան Մ.Հ., Դեղ­ ատն­ ային կազմ­ ակ­ երպ­ ութ­ յան սպա­
ռող­նե­րի տար­բեր խմ­բեր­ ի լոյ­ա­լութ­ յան գնահ­ ատ­ ու­մը. Հա­յաս­տա­նի 3-րդ մի­ 144-148
ջազ­գային բժշ­կա­կան համ­ ագ­ ում­ ար, Երև­ ան, 2011թ., էջ 372-373. 11. Пономарева Т. А., Супрягина М. С. Качество услуг: качественные параме-

3. Адлер X. НЛП: современные психотехнологии. Санкт-Петербург, Питер, тры оценки. Маркетинг в России и за рубежом. 2005, №1(45), с. 47-57
2000, с. 164 12. Статт Д. Психология потребителя. Санкт-Петербург, Питер, 2003, 446 с.
13. Сулейманов Н.Т., Нусенкис А.Г. Сертификация продукции, услуг, систем
4. Алешина И.В. Поведение потребителей: Учебное пособие для вузов. М: Фа-
ир-пресс, 1999, 164 с. качества и производства. М.: Изд-во стандартов, 1996, с 6
14. Хейман С. Новая стратегия продаж. Издательство «ЛОРИ». 2001, с. 293-
5. Бегларян М.Г., Акопян А.А. Психологические аспекты общения фарма-
цевтического работника и покупателя. Вестник медицинского института 295
им.Г.Меграбяна, том 6, Ереван 2010, с. 172-179 15. Berry L. L. Services Marketing is Different/ Business.- 1980.- Vol. 30 May June.
16. Zeithaml V. and Bitner M. Services Marketing. McGraw-Hill , New York. 2000.
6. Блэкуэлл Д., Миниард П., Энджел дж. Поведение потребителей. 9-е изд.
Санкт-Петербург, Питер, 2002, 624 с.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 139

Ա Մ Փ Ո Փ ՈՒ Մ

ԴԵ­ՂԱՏ­ՆԵ­ՐՈՒՄ ԾԱ­ՌԱՅՈՒԹՅՈՒՆ­ՆԵ­ՐԻ ՈՐԱ­ԿԻ ԿԱ­ՏԱՐ­ Ե­ԼԱ­ԳՈՐԾՄ­ ԱՆ ԳՈՐԾ­ՆԱ­ԿԱՆ
ՆՇԱ­ՆԱ­ԿՈՒԹՅՈՒ­ՆԸ

Բեգլ­ա­րյան Մ.Հ.

ԵՊԲՀ, Դե­ղա­գործ­ ու­թյան կառ­ ավ­ արմ­ ան ամ­բիոն

Բան­ ալ­ի բառ­ եր՝ դեղ­ ա­գործ­ ա­կան շուկ­ ա, դեղ­ ա­տուն, դե­ թյունն­ ե­րի որակ­ ը և սպա­ռող­նե­րի վար­քը: Կա­տար­ված հետ­ ա­
ղատնե­րի աշ­խատ­ ա­կիցն­ եր­ ի ծա­ռա­յութ­ յունն­ եր­ ի որակ, դե­ղա­ զո­տու­թյունն­ ե­րի հիմ­ ան վրա մենք առա­ջար­կում ենք դրույթ­
տան մեն­ եջ­մենթ։ ներ, որոնց կի­րա­ռու­մը էա­պես կփո­խի ՀՀ դեղ­ ա­գործ­ ա­կան
ոլորտ­ ի աշ­խա­տա­կից­նե­րի ծա­ռայ­ութ­ յունն­ ե­րի որակ­ ը և կա­
Գր­ ա­կա­նակ­ ան տվյալ­ներ­ ը հա­վաստ­ ում են, որ վերջ­ ին տաս­ ռավ­ ա­րե­լի կդարձ­նի սպա­ռող­նե­րի վար­քը: Այս ուղղ­ ութ­ յուն­ ը
նամ­ յակ­նե­րում դե­ղե­րի մանր­ ա­ծախ վաճ­ առք­ ը դարձ­ ել է տն­ շատ ար­դիական է և՛ դեղ­ ա­տան մե­նեջ­մենթ­ ի, և՛ սպա­ռողն­ ե­րի,
տես­ ակ­ ան աճի շար­ժիչ ուժ­ եր­ ից մեկ­ ը: Զարգ­ ացմ­ ան ժա­մա­ և՛ ողջ հա­սա­րա­կութ­ յան հա­մար: Վե­րոնշ­ յալ խնդր­ ի լուծ­ ու­մը
նակ­ ա­կից փու­լում դեղ­ ատ­նե­րի ընտր­ ած ռազ­մավ­ ա­րութ­ յան կն­պաս­տի ՀՀ դեղ­ ա­գործ­ ա­կան ոլորտ­ ի աշ­խատ­ ա­կիցն­ ե­րի ծա­
մեջ ուր­ ույն տեղ է գրավ­ ում սպա­ռող­ներ­ ի պահ­ անջն­ եր­ ի բա­ ռա­յութ­ յունն­ ե­րի որա­կի բարձր­ աց­մա­նը, որն էլ իր հեր­թին կա­
վար­ ար­ ում­ ը: Քան­ ի որ այս բնագ­ ավ­ առ­ ում առա­ջա­ցել են բազ­ ռա­ջաց­նի դե­ղատ­նե­րի ֆին­ ան­սա-տն­տե­սա­կան ցու­ցա­նիշն­ ե­րի
մաթ­ իվ խնդ­ իրն­ եր, ապա մեր ու­սումն­ աս­ իր­ ութ­ յան առար­կան դրա­կան տե­ղա­շարժ:
են դարձ­ ել Հա­յաս­տա­նի դեղ­ ատն­ եր­ ում մատ­ ուցվ­ ող ծա­ռա­յու­

SUMMARY

THE PRACTICAL IMPORTANCE OF THE IMPROVEMENT OF QUALITY MANAGEMENT IN
PHARMACIES

Beglaryan M.H.
YSMU, Department Management of Pharmacy

Keywords: pharmaceutical market, pharmacy, quality of ser- current study has focused on the quality of services delivered by
vices delivered by the pharmacy staff, pharmacy management. pharmacies in Armenia, and on customer behavior. The issue
in question is highly relevant to the managerial staff of pharma-
Literature review reveals that drug sale from local pharma- cies, to customers of pharmacies and, of course, to the society
cies has become one of the forces influencing the growth of the in general. Having a solution to this problem, pharmacies will be
economy. At present stage of the development one of the most able to deliver services of higher quality, thus ensuring their own
important strategic points for pharmacies has become customer financial-economic enhancement.
satisfaction. Since various problems have emerged in this area,

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

140 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ. 614.2:61(071.1):378­

Ե­ՐԵ­ՎԱ­ՆԻ ՊԵ­ՏԱ­ԿԱՆ ԲԺՇ­ԿԱ­ԿԱՆ ՀԱՄ­ ԱԼՍ­ ԱՐ­ Ա­ՆՈՒՄ 2006-2011ԹԹ.
ԻՐԱ­ԿԱ­ՆԱՑ­ՐԱԾ ԲԱՐ­ Ե­ՓՈ­ԽՈՒՄ­ՆԵ­ՐԻ ՆԿԱՏ­ՄԱՄԲ ԱՐ­ՏԱ­ՔԻՆ ԵՎ
ՆԵՐ­ՔԻՆ ՇԱ­ՀԱ­ԿԻՑ­ՆԵ­ՐԻ ՎԵ­ՐԱ­ԲԵՐՄ­ ՈՒՆ­ՔԸ

Մար­կոս­ յան Ա.Մ.1, Ավ­ ետ­ իս­ յան Լ.Ռ.2
1 ԵՊԲՀ, Առող­ջա­պա­հութ­ յան կազմ­ ա­կերպմ­ ան և բժշկ­ ակ­ ան իրավ­ ունք­ ի ամբ­ իոն
2 ԵՊԲՀ, Ուսմ­ ան որակ­ ի գնահ­ ատ­ման և ապա­հովմ­ ան կենտր­ ոն

­Բան­ ա­լի բառ­ եր՝ բուհ, ուս­ ումն­ ա­կան բա­րեփ­ ոխ­ ումն­ եր, որի՝ բարձր­ ա­գույն կրթ­ ութ­ յան բնագ­ ա­վա­ռում պետ­ ա­
կան քաղ­ ա­քա­կա­նութ­ յան սկզբ­ ունքն­ ե­րից մեկ­ ը եվ­
հարց­ ա­թեր­թային հարց­ ում, որակ­ ի ապա­հով­ ում: րոպ­ ա­կան և օտար­ երկր­ յա այլ պետ­ ու­թյունն­ ե­րում
Հա­յաստ­ ա­նի Հանր­ ա­պե­տու­թյան բարձր­ ագ­ ույն և հետ­
­ՆԵ­ՐԱԾ­ ՈՒԹՅՈՒՆ բուհ­ ակ­ ան կրթ­ ութ­ յան որակ­ ավ­ որ­ման աստ­ իճ­ ան­ներ­ ի
Հ­ այտ­նի է, որ բնակչ­ութ­ յա­նը մատ­ ուց­վող առող­ հա­մեմ­ ա­տել­իութ­ յուն­ ը և դիպլ­ոմն­ ե­րի ու դրանց ներ­
դիրն­ եր­ ի ճա­նաչ­ել­իութ­ յունն ապա­հով­ ելն էր: Պե­տա­կան
ջապ­ ա­հա­կան ծա­ռա­յութ­ յունն­ եր­ ի որակն ու արդ­ յուն­ ա­ քա­ղա­քա­կա­նութ­ յան խնդ­ իրն­ ե­րից էին նաև ան­ցում­ ը
վե­տութ­ յուն­ ը մե­ծա­պես պայ­ման­ ա­վորվ­ ած է բուժ­ աշ­ բարձր­ ագ­ ույն կրթ­ ութ­ յան երկ­ աստ­ իճ­ ան համ­ ա­կար­գի,
խա­տող­նե­րի մասն­ ա­գիտ­ ա­կան պատ­րաստվ­ ած­ ու­թյան գիտ­ ե­լիքն­ եր­ ի ստուգմ­ ան, որակ­ ի գնա­հատ­ման և ուս­ ուց­
մակ­ ար­դակ­ ով: Այ­սօր արձ­ ան­ ագրվ­ ում է ներկ­ ա պա­ ման կազմ­ ակ­ երպ­ման նոր ձևեր­ ի և կրեդ­ իտ­ ային հա­մա­
հանջ­նե­րին առա­ջադր­վող բուժ­ անձն­ ակ­ ազմ­ ի պատ­ կար­գի ներդր­ ում­ ը [2]:
րաստվ­ ած­ ու­թյան բարձր­ ացմ­ անն ուղղվ­ ած (բժշ­կակ­ ան
կր­թութ­ յան ինչպ­ ես նախ­ ադ­ իպ­լոմ­ ային, այնպ­ ես էլ հետ­ ­Ներկ­ ա­յումս Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տութ­ յուն­ ում
դիպլ­ոմ­ ային և վեր­ ապ­ ատ­րաստմ­ ան (կատ­ ա­րե­լա­գործ­ գործ­ ում է միայն մեկ պետ­ ա­կան բարձ­րա­գույն բժշ­
ման) փուլ­եր­ ի) կրթ­ ա­կան համ­ ա­կար­գի փոփ­ ոխ­ման ան­ կա­կան կրթ­ ութ­ յան ուս­ ումն­ ա­կան հաստ­ ա­տութ­ յուն՝
հրաժ­ եշ­տութ­ յուն: Երև­ ա­նի պետ­ ա­կան բժշ­կակ­ ան հա­մալ­սար­ ա­նը, որը
բժշ­կակ­ ան կրթ­ ութ­ յան ոլորտ­ ում իրա­կան­ ացվ­ ող բա­րե­
1999-­ին ստոր­ ագրվ­ եց Բոլ­ոն­ իայի հռչ­ա­կա­գիր­ ը, որի փո­խումն­ եր­ ի առաջ­նորդն ու հիմն­ ա­կան կատ­ ա­րողն է:
նպատ­ ակն էր ստեղ­ծել Եվր­ ոպ­ ա­կան բարձր­ ա­գույն կր­ 2006­-ից ԵՊԲՀ-­ի բոլ­որ ֆակ­ ուլտ­ ետ­նե­րում կր­թութ­ յուն­ ը
թութ­ յան տա­րածք (ԵԲ­ ԿՏ) (European Higher Education դարձ­ ել է երկ­ աստ­ ի­ճան՝ բակ­ ա­լավ­րիատի և մագ­ իստ­
Area) [1], որի իրակ­ ան­ աց­ման ընթ­ ացք­ ում ծա­գեց­ ին րատ­ ու­րայի կրթ­ ակ­ ան ծրագ­րեր­ ով: ԵՊԲՀ-­ում ներդրվ­ ել
բազմ­ աթ­ իվ խնդ­ իրն­ եր՝ պա­հանջվ­ ող լուծ­ ումն­ ե­րի բազ­ է նաև ECTS կրեդ­ իտ­ ային համ­ ա­կարգ­ ը, որն ապա­հո­
մա­զան­ ութ­ յամբ և ընտրվ­ ած լուծ­ ումն­ եր­ ի հիմն­ ավ­ որմ­ ան վում է ուս­ ա­նողն­ եր­ ի շարժ­ ու­նութ­ յուն­ ը՝ ըստ Բոլ­ոն­ իայի
անհ­ րաժ­ եշ­տութ­ յամբ: գործ­ ըն­թա­ցի պահ­ անջ­ներ­ ի: Վեր­ ան­ այվ­ ել են ուս­ ումն­ ա­
կան ծրագր­ ե­րը, ներդրվ­ ել է գիտ­ ե­լիքն­ եր­ ի գնահ­ ատ­ման
Ս­տոր­ ագ­րե­լով Բոլ­ոն­ իայի հռչ­ակ­ ա­գիր­ ը և ներդ­ նոր համ­ ակ­ արգ, մշակ­վում և ներդրվ­ ում են որա­կի գնա­
նե­լով երկ­ աստ­ իճ­ ան համ­ ակ­ արգ­ ը նաև բարձր­ ա­գույն հատ­ման և ապա­հով­ման տար­բեր ծրագր­ եր: Քա­նի որ
բժշ­կա­կան կրթ­ ութ­ յան ոլորտ­ ում՝ Հայ­աս­տա­նի Հան­ այս բար­ եփ­ ոխ­ ումն­ ե­րը չափ­ ա­զանց լայն­ ած­ ա­վալ ու ար­
րապ­ ե­տու­թյան բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան հա­մակ­ արգ­ ը մատ­ ա­կան են և ներգր­ ավ­ ում են բժշկ­ ակ­ ան կր­թութ­ յան
կանգն­ եց այն­պիս­ ի բար­ եփ­ ո­խումն­ եր­ ի իրակ­ ան­ աց­ման գրեթ­ ե յուր­ աք­ անչ­յուր օղակ, ուստ­ ի արդ­ իական է դար­
առջև, որոնք պետք է ապա­հով­ եին նրա ինտ­ եգր­ ում­ ը ձել բար­ եփ­ ո­խումն­ եր­ ի գնահ­ ա­տու­մը:
Եվր­ ոպ­ ա­կան բարձր­ ագ­ ույն կրթ­ ութ­ յան տա­րածք: Այդ
բա­րե­փո­խումն­ երն ան­հրաժ­ եշտ էին բժշկ­ ակ­ ան կրթ­ ու­ ՆՅՈՒ­ԹԸ ԵՎ ՄԵ­ԹՈԴ­ՆԵ­ՐԸ
թյան բո­լոր` ու­սա­նողն­ եր­ ի ընտր­ ութ­ յան, ուս­ ումն­ ակ­ ան Բ­ ա­րեփ­ ոխ­ ումն­ եր­ ի վեր­ ա­բեր­ յալ շա­հա­կից­նե­րի կար­
գործ­ ըն­թա­ցի կազմ­ ա­կերպմ­ ան, աշ­խատ­ անք­ ային շու­
կայի ուս­ ումն­ ա­սիրմ­ ան և գիտ­ ել­իքն­ եր­ ի պար­բեր­ ակ­ ան ծիքն ուս­ ումն­ աս­ ի­րե­լու հա­մար 2008-2012թթ. ընկ­ ած
ատես­տա­վոր­ման ոլորտն­ եր­ ում: Այս բար­ եփ­ ո­խումն­ եր­ ը ժա­ման­ ակ­ ա­հատ­վա­ծում իրակ­ ան­ աց­վել են հարց­ ա­
պետք է ներ­ ա­ռեին նաև մասն­ ա­գիտ­ ա­կան չափ­ ո­րո­շիչն­ ե­ թերթ­ ային հարց­ ումն­ եր: Տվյալն­ եր­ ի հա­վաս­տիու­թյուն­ ը
րի, ուս­ ումն­ ակ­ ան պլանն­ եր­ ի և ծրագր­ եր­ ի վեր­ ան­ ա­յում, ստու­գել­ու նպա­տա­կով հարց­ ա­թերթ­ ե­րը պա­րուն­ ա­կել
գիտ­ ե­լիքն­ ե­րի գնա­հատ­ման նոր համ­ ակ­ արգ­ ի մշա­կում և են նաև ստուգ­ իչ հարց­ եր (այնպ­ իս­ իք, որոնք ուղղ­ված
կրեդ­ իտ­ ային համ­ ակ­ ար­գի ներդր­ ում: են միևն­ ույն խնդր­ ին, սակ­ այն ձևակ­ երպվ­ ած են իրար
հակ­ աս­ ող հարց­ ադր­ ումն­ ե­րով): Ընդ որում, այս հարց­ ե­րը
2005­-ին Հա­յաստ­ ա­նի Հանր­ ապ­ ե­տու­թյուն­ ում ըն­
դունվ­ եց «Բարձր­ ագ­ ույն և հետբ­ ուհ­ ա­կան մասն­ ա­
գիտ­ ա­կան կր­թութ­ յան մաս­ ին» օրենք­ ը, հա­մաձ­ այն

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

141ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

չեն հա­ջորդ­ ել իրար, այլ մի քան­ ի հարց հետ­ ո են կրկնվ­ ել ան­կետ­ ա­վո­րում: Հար­ցա­թերթ­ ի միջ­ ո­ցով փորձ է ար­
և ստուգ­ ել են պա­տաս­խա­նող­ ի ուշ­ ադր­ ութ­ յունն ու վե­ վել տա­լու հինգ տա­րին­ եր­ ի ընթ­ աց­քում դաս­ ա­խոսն­ ե­րի
րաբ­ երմ­ ունք­ ի լրջ­ ու­թյուն­ ը: գործ­ ուն­ եութ­ յան բնութ­ ագ­ իր­ ը: Հար­ցաթ­ երթ­ ը ներ­ ա­ռել է
հար­ցեր դա­սա­խոս­ ի ուս­ ումն­ ա­մե­թո­դա­կան, գիտ­ ա­կան,
Նախ­ ապ­ ես անց­ կացվ­ ել են փորձն­ ակ­ ան (պի­լո­ կլին­ իկ­ ա­կան և հա­սա­րակ­ ա­կան գործ­ ուն­ եութ­ յան վե­րա­
տային) հե­տա­զո­տութ­ յունն­ եր, որի նպա­տակն է եղել բեր­ յալ:
մե­թոդ­ ի և դրա որա­կի էմպ­ իր­ իկ փորձ­ աքնն­ ութ­ յուն­ ը:
Հարց­ աթ­ եր­թեր­ ը նախ­ ապ­ ես քնն­ արկվ­ ել են սոց­ իոլոգ­ գ) Դա­սա­խոսն­ ե­րի, կլին­ իկ­ ա­կան օրդ­ ին­ ա­տոր­նե­րի
նե­րի հետ, ստուգվ­ ել են հարց­ եր­ ի ձևակ­ երպ­ ումն­ եր­ ը՝ և բժիշկն­ եր­ ի շրջ­ ան­ ում կա­տա­րած հարց­ման միջ­ ոց­ ով
կառ­ ուցմ­ ան տրա­մաբ­ ան­ ա­կան պա­հանջն­ եր­ ին համ­ ա­ փորձ է ար­վել պարզ­ ե­լու նրանց վեր­ աբ­ երմ­ ունք­ ը ԵՊԲՀ­
ձայն, և դրակ­ ան կամ բաց­ ա­սակ­ ան պա­տասխ­ ան­ ի շե­ -ում իրակ­ ա­նաց­վող բար­ եփ­ ո­խումն­ եր­ ի, նոր ուս­ ում­
ղող հարց­ եր­ ի առ­կա­յութ­ յուն­ ը: Հարց­ եր­ ը, որոնք տրա­ նակ­ ան ծրագր­ ի, գնա­հատ­ման հա­մակ­ արգ­ ի և այլն­ ի
մաբ­ ան­ ակ­ ան պահ­ անջն­ եր­ ից բաց­ ա­հայտ շեղ­ ում­ներ են վեր­ աբ­ եր­ յալ: Այս խմբ­ ե­րի ընտր­ ութ­ յան հիմն­ ավ­ որ­ ում­ ը
պա­րուն­ ակ­ ել, դուրս են հանվ­ ել հարց­ ա­թերթ­ ից: Որպ­ ես հետև­ յալն է. դաս­ ա­խոս­ներ­ ը բուհ­ ում կա­տար­վող ու­
պի­լոտ­ ային փուլ՝ 30­-ակ­ ան հարց­ ա­թերթ է բաժ­ անվ­ ել սումն­ ա­մեթ­ ո­դա­կան ցան­կա­ցած փո­փո­խու­թյունն­ ե­րի
ռես­պոնդ­ ենտ խմ­բեր­ ին, որից հետ­ ո պա­տասխ­ անն­ եր­ ը իրակ­ ան­ աց­նողն­ երն են, և նրանց­ ով է պայ­մա­նա­վոր­ված
վեր­լուծվ­ ել են, և արդ­ յունք­ ում հարց­ աթ­ երթ­ ը կրկ­ ին վե­ բար­ եփ­ ո­խումն­ ե­րի արդ­ յուն­ ա­վե­տու­թյուն­ ը: Կլին­ ի­կա­
րան­ այվ­ ել ու բար­ ե­լավվ­ ել է [3]: կան օրդ­ ին­ ա­տորն­ ե­րը նոր­ ավ­ արտ բժիշկն­ եր են, որոնք
թերևս ուս­ ումն­ ա­ռութ­ յան և մասն­ ա­գիտ­ աց­ման փուլ­ում
Հե­տա­զոտ­ ու­թյան ընթ­ աց­քում կատ­ արվ­ ել են հար­ են, և հենց իրենք կա­րող են առա­վել ճշտգ­րիտ գնա­հա­
ցաթ­ երթ­ ային հետև­ ալ հարց­ ումն­ եր­ ը. տել մաս­նագ­ իտ­ ա­կան դաշ­տում ուս­ ան­ ող­ ա­կան տա­րի­
ներ­ ին ստաց­ ած կրթ­ ութ­ յան կիր­ առ­ ե­լիութ­ յուն­ ը: Բժշ­ իկ­
ա) նոր ին­տեգրվ­ ած ծրագր­ ով սով­ որ­ ող ուս­ ան­ ող­նե­ ներ­ ը բժշկ­ ութ­ յան ոլորտ­ ում այն «գործ­ ա­տու­ներն» են,
րի և այդ ծրագր­ ով համ­ ա­պա­տասխ­ ան ամ­բիոնն­ եր­ ում ով­քեր կար­ ող են հստ­ ա­կեցն­ ել, թե ինչ ուն­ ա­կութ­ յունն­ եր,
դա­սավ­ ան­դող դա­սա­խոսն­ եր­ ի հարց­ ա­թերթ­ ային հար­ գիտ­ ել­իքն­ եր և հմտ­ ութ­ յունն­ եր պետք է ուն­ են­ ա մաս­նա­
ցում: Ու­սան­ ողն­ ե­րի շրջ­ ա­նում հարց­ ումն անց­ կաց­վել է գետ­ ը՝ տվյալ բուժ­հաստ­ ա­տութ­ յուն­ ում աշ­խա­տե­լու հա­
2008-2009 ու­սումն­ ա­կան տար­վա 3-րդ և 2009-2010 ու­ մար, և որք­ ան­ ով են շրջ­ ա­նա­վար­տի գիտ­ ել­իքն­ երն ու
սումն­ ա­կան տարվ­ ա 3-րդ և 4-րդ կուրս­ եր­ ի ուս­ ա­նողն­ ե­րի հմտ­ ու­թյունն­ ե­րը բավ­ ա­րար­ ում ինքն­ ուր­ ույն գործ­ ուն­ եու­
շր­ջա­նում, որոնք սով­ որ­ ել են նոր ինտ­ եգր­ աց­ված ծրագ­ թյուն ծա­վալ­ել­ու համ­ ար:
րով: Հար­ցաթ­ երթ­ ե­րում ուս­ ա­նողն­ եր­ ը պետք է արտ­ ա­
հայ­տեին իրենց վեր­ ա­բերմ­ ունք­ ը ԵՊԲՀ-­ում կրթ­ ութ­ յան Հետ­ ա­զո­տու­թյան մեջ ընդգ­ րկվ­ ել է 817 ուս­ ան­ ող,
որակ­ ի, կրթ­ ակ­ ան ծրագր­ ի, առան­ձին առարկ­ ա­ներ­ ի 284 կլին­ իկ­ ակ­ ան օրդ­ ին­ ատ­ որ, 254 դաս­ ա­խոս և 248
դա­սա­վանդմ­ ան մեթ­ ոդն­ եր­ ի, սեմ­ ին­ արն­ եր­ ի ըն­թացք­ ում բժիշկ (մաս­նա­կից­նե­րի թիվ­ ը բավ­ ա­րար է հետ­ ա­զո­տու­
առանձ­ ին թե­ման­ ե­րի քնն­ արկմ­ ան ծավ­ ալ­ի, տարբ­ եր թյան ար­դյունքն­ ե­րի հավ­ աս­տիու­թյունն ապա­հո­վե­լու
ամբ­ իոնն­ ե­րում նույ­նան­ ուն թեմ­ ա­ներ­ ի դաս­ ա­վանդմ­ ան, համ­ ար): Հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յան արդ­ յունքն­ եր­ ի մշակ­ ումն
դա­սա­խո­սութ­ յունն­ ե­րի նյութ­ եր­ ի, դաս­ ախ­ ոսն­ եր­ ի պատ­ իրա­կա­նացվ­ ել է SPSS 16.0 վիճ­ ա­կագ­րակ­ ան վեր­լուծ­ ու­
րաստվ­ ած­ ութ­ յան, գիտ­ ել­իքն­ ե­րի գնահ­ ատմ­ ան եղա­նակ­ թյան հա­մա­կարգ­չային ծրագր­ ով:
նե­րի և քնն­ ա­կան թես­տեր­ ի որակ­ ի վեր­ աբ­ եր­ յալ:
ԱՐԴՅՈՒՆՔ­ՆԵ­ՐԸ
Հարց­ման­ ը մաս­նակց­ ել են «Նորմ­ ալ անա­տոմ­ իա», ­Շահ­ ա­կիցն­ եր­ ի կար­ծի­քը Բոլ­ոն­ իայի գոր­ծընթ­ ա­ցի և
«Հյուսվ­ ած­ա­բա­նութ­ յուն», «Նոր­մալ ֆիզ­ իոլոգ­ իա» և բժշ­կակ­ ան կր­թու­թյան ոլորտ­ ում երկ­ աս­տի­ճան
«Կենս­ ա­քի­միա» առարկ­ ան­ եր­ ը դաս­ ա­վանդ­ ող պրոֆ­ ե­ կր­թա­կան հա­մա­կար­գի վեր­ ա­բեր­ յալ­
սո­րադ­ աս­ ախ­ ո­սակ­ ան անձ­ նակ­ ազմ­ ը: Դաս­ ախ­ ոսն­ եր­ ի
հարց­ աթ­ եր­թը տար­բերվ­ ում էր ուս­ ա­նողն­ եր­ ի հա­մար Երկ­ աստ­ ի­ճան հա­մա­կարգ­ ի վեր­ աբ­ ե­րյալ հարց­ման
կազ­մած հար­ցաթ­ եր­թից. այն ավել­ի ծա­վալ­ուն էր, նե­ արդ­ յունքն­ եր­ ը ցույց տվեց­ ին, որ Բոլ­ոն­ իայի գոր­ծըն­թա­
րառ­ ում էր այն­պիս­ ի հարց­ եր, որոնք հնար­ ավ­ ո­րութ­ յուն ցին տե­ղե­կաց­ված են դա­սա­խոս­ ա­կան կազ­մի միայն
էին տա­լիս իման­ ալ­ու դա­սախ­ ոս­ ի վեր­ աբ­ երմ­ ունք­ ը նոր կես­ ը, մեկ երր­ որդ­ ը ընդհ­ անր­ ապ­ ես տեղ­ յակ չէ այս հա­
ծրագ­րի շրջ­ ան­ ակ­ներ­ ում ուս­ ա­նողն­ եր­ ի կողմ­ ից ցուց­ ա­ մակ­ ար­գից (ա­ղ. 1): Այ­նինչ կրթ­ ա­կան բար­ ե­փո­խումն­ ե­րի
բե­րած առա­ջադ­ իմ­ ութ­ յան, առարկ­ ան­ եր­ ի յուր­ ացմ­ ան, բուն իրակ­ ան­ աց­նողն­ ե­րը` բուհ­ ի դաս­ ա­խոսն­ եր­ ը, պետք
առար­կայի դաս­ ավ­ անդմ­ ան մեթ­ ոդն­ եր­ ի փոփ­ ոխ­ ութ­ յան, է լիովին տե­ղե­կաց­ված լին­ են ամբ­ ողջ գործ­ ընթ­ ա­ցից,
դա­սա­խոս­նե­րի վեր­ ա­պատ­րաստմ­ ան անհ­ րա­ժեշ­տու­ բա­րեփ­ ո­խումն­ ե­րի ծա­վալ­ից և ծրագ­րից, որովհ­ ետև բա­
թյան վե­րաբ­ եր­ յալ: րեփ­ ո­խումն­ եր­ ի ներդրմ­ ան լավ արդ­ յունք ստա­նալ­ու հա­

բ) Դա­սախ­ ոսն­ եր­ ի որակ­ ա­վորմ­ ան վեր­ աբ­ եր­ յալ

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

142 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Ա­ղյու­սակ 1.
Բոլ­ոն­ իայի գործ­ ընթ­ աց­ ի և բժշկ­ ակ­ ան կրթ­ ութ­ յան ոլորտ­ ում­եր­կաստ­ ի­ճան կրթ­ ակ­ ան հա­մակ­ ար­գի վեր­ ա­բե­րյալ շահ­ ա­կիցն­ ե­րի

շրջ­ ան­ ում անց­ կաց­րած հարց­ման ար­դյունքն­ ե­րը

Պա­տաս­խա­նող Պատ­ աս­խան­ներ (%)
խումբ
Հար­ցի բո­վան­դա­կութ­ յու­նը Այո Ոչ Դժ­վար­ ա­ցել են
պա­տաս­խա­նել

Բոլ­ոն­ իայի գոր­ծընթ­ ա­ցի վեր­ աբ­ եր­ յալ բավ­ ակ­ ան­ ին դա­սախ­ ոս­ներ 45,0 35,8 19,2
տեղ­ ե­կացվ­ ած եմ: կ­լին. օրդ­ ին­ ատ­ որ­ներ 26,7 45,8 27,5
34,4 47,5 18
Բոլ­ոն­ իայի գոր­ծընթ­ աց­ ի վեր­ աբ­ եր­ յալ տե­ղե­կու­ բ­ժիշկ­ներ 81,7 13,3 5,0
թյունն­ եր հիմ­նա­կան­ ում ստաց­ ել եմ համ­ ալս­ ար­ ա­ դա­սախ­ ոս­ներ 48,9 42,1 9,0
նում: կ­լին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 35,5 56,2 8,3
21,7 72,2 6,1
Բոլ­ոն­ իայի գոր­ծընթ­ ա­ցի վեր­ աբ­ եր­ յալ տե­ղեկ­ ու­ բ­ժիշկ­ներ 35,9 54,2 9,9
թյունն­ եր հիմ­նակ­ ան­ ում ինքն­ ուր­ ույն եմ ձեռք բեր­ ել: դա­սա­խոս­ներ 33,9 58,5 7,6
կլ­ին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 47,1 14,9 38,0
Բոլ­ոն­ իայի գոր­ծընթ­ աց­ ը դրակ­ ան բար­ եփ­ ո­խում է 39,7 24,4 35,9
Եվր­ ո­պա­յում բարձր­ ա­գույն կրթ­ ութ­ յան ներդ­ աշ­նա­ բ­ժիշկ­ներ 39,3 21,3 39,3
կութ­ յան հա­մար: դաս­ ա­խոսն­ եր 40,5 23,1 36,4
կ­լին. օրդ­ ին­ ատ­ որ­ներ 33,3 31,8 34,8
Հա­յաս­տա­նի միանա­լը Բոլ­ոն­ իայի գործ­ ըն­թաց­ ին 40,5 18,2 41,3
դրա­կան եր­ևույթ է: բ­ժիշկ­ներ 32,8 37,0 30,3
դա­սախ­ ոսն­ եր 40,9 31,4 27,7
Բոլ­ոն­ իայի գոր­ծընթ­ աց­ ը կիր­ առ­ ել­ի է նաև բժշ­կա­ կ­լին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 38,0 18,2 43,8
կան կր­թութ­ յան ոլորտ­ ում: 29,2 40,8 30,0
բ­ժիշկ­ներ 38,1 43,9 18,0
Բակ­ ալ­ավր­ իատ-մա­գիստր­ ա­տուր­ ա կրթ­ ա­կան հա­ դա­սախ­ ոս­ներ 43,1 28,5 28,5
մակ­ արգ­ ը կի­րա­ռել­ի է նաև բժշկ­ ակ­ ան կրթ­ ութ­ յան կ­լին. օրդ­ ին­ ատ­ որ­ներ 22,3 51,2 26,4
ոլորտ­ ում: 16,5 56,8 26,6
բ­ժիշկ­ներ 30,3 36,1 33,6
Բժշկ­ ութ­ յան բակ­ ալ­ավր­ ը կար­ ող է իր տեղն ուն­ ե­ դա­սախ­ ոս­ներ
նալ աշ­խատ­ ա­շուկ­ այ­ում: կ­լին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ

բ­ժիշկ­ներ
դա­սախ­ ոս­ներ
կ­լին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ

բ­ժիշկ­ներ

մար ան­հրաժ­ եշտ է, որ դա­սախ­ ոսն­ ե­րը համ­ ամ­ իտ լին­ են ան­տեղ­ յակ լի­նել­ու պատ­ճա­ռով:
առա­ջարկվ­ ող բա­րեփ­ ո­խումն­ ե­րին և պատր­ աստ ու մո­ ԵՊԲՀ-ն՝ որպ­ ես Հա­յաստ­ ա­նում բժշկ­ ա­կան կր­թու­
տի­վացվ­ ած լին­ են դրանք իրակ­ ան­ ացն­ ել­ու համ­ ար: Այն
փաս­տը, որ դա­սա­խոս­ներ­ ի ընդ­ ամ­ են­ ը կեսն է տե­ղյակ թյուն իրակ­ ան­ աց­նող հիմն­ ա­կան կառ­ ույց և այս ոլոր­
հա­մաեվր­ ո­պա­կան կրթ­ ա­կան բար­ եփ­ ոխ­ ումն­ եր­ ի գաղ­ ա­ տում բա­րե­փո­խումն­ ե­րի գլխ­ ավ­ որ «ճարտ­ ա­րապ­ ետ»,
փա­րին, վկա­յում է այն մաս­ ին, որ նրանք շատ փո­փո­ պետք է իր վրա վերցն­ ի նաև կրթ­ ակ­ ան բա­րե­փո­խում­
խու­թյունն­ եր ընկ­ ալ­ում են զուտ որպ­ ես հրամ­ ան և կա­ ներ­ ի ուղղ­ ու­թյունն­ եր­ ի վեր­ ա­բեր­ յալ տեղ­ ե­կատվ­ ութ­ յան
տա­րում են նվա­զագ­ ույն պա­հանջ­ված ծա­վա­լով` առանց տրամ­ ադ­րումն ու տա­րա­ծու­մը: Ընդ որում, որպ­ ես ին­
գիտ­ ակց­ ել­ու փո­փոխ­ ու­թյան կարև­ ո­րութ­ յուն­ ը, խոր­ ու­ ֆորմ­ ա­ցիա ընդ­ ուն­ ող թիր­ ախ­ ային առաջ­նահ­ երթ խումբ
թյուն­ ը և իրենց սեփ­ ա­կան դերն այս գործ­ ընթ­ ա­ցում: պետք է դի­տարկ­վեն բուհ­ ի ներք­ ին շա­հա­կից­նե­րը`
պրոֆ­ ես­ որ­ ա-դաս­ ա­խոս­ ա­կան կազմ­ ը և սով­ ո­րող­ներ­ ը:
Հաշ­վի առն­ ել­ով այն փաստ­ ը, որ երկ­ աս­տի­ճան Բժիշկն­ ե­րի՝ որպ­ ես տեղ­ ե­կատ­վութ­ յուն­ ը տա­րած­ ող­նե­
համ­ ա­կարգ­ ի ներդնմ­ ան արդ­ յունքն­ ում տրվ­ ե­լու է բժշ­ րի դեպք­ ում պետք է իր դեր­ ա­կատ­ ա­րումն ուն­ ե­նա ՀՀ
կակ­ ան կր­թութ­ յան ևս մեկ կրթ­ ա­կան որա­կավ­ որ­ ում` առող­ջա­պա­հութ­ յան նախ­ ա­րար­ ութ­ յուն­ ը:
բժշ­կագ­ իտ­ ու­թյան բակ­ ալ­ավր, ակնկ­ ալ­վում էր, որ առող­
ջապ­ ա­հութ­ յան շուկ­ ան պետք է պատ­րաստ լին­ ի նոր Հարց­ ա­թեր­թի 2-րդ հարց­ ի վեր­ ա­բե­րյալ դա­սա­խոս­
որակ­ ավ­ որ­մամբ մասն­ ա­գետ­ներ­ ին ընդ­ ուն­ ել­ու: Սա­կայն ներ­ ի մեծ մա­սը, կլին­ ի­կա­կան օրդ­ ին­ ա­տորն­ ե­րի կե­սը և
գործ­ ա­տուն­ ե­րի շրջ­ ա­նում անց­ կացր­ ած հարցմ­ ան ար­ բժիշկն­ եր­ ի մեկ երր­ որդ­ ը (հիմ­նա­կան­ ում համ­ ալ­սա­րա­
դյունքն­ ե­րը ցույց են տա­լիս, որ աշխ­ ա­տա­շուկ­ ան դեռևս նակ­ ան կլին­ ի­կա­նե­րում աշխ­ ատ­ ող­նե­րը) նշել են, որ Բո­
պատ­րաստ չէ այս նոր որա­կա­վորմ­ ան քնն­ ութ­ յան­ ը նաև լոն­ իայի գործ­ ըն­թաց­ ի վե­րա­բե­րյալ տե­ղե­կութ­ յունն­ եր­ ը
հիմն­ ա­կան­ ում ստա­ցել են բժշկ­ ա­կան հա­մալս­ ար­ ա­նում:

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

143ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Դա­սա­խոս­նե­րի մեկ քա­ռորդ­ ը, կլին­ իկ­ ակ­ ան օրդ­ ին­ ա­ ­Շա­հա­կից­ներ­ ի կար­ծի­քը ԵՊԲՀ­-ի ուս­ ումն­ ա­կան
տոր­նե­րի ու բժիշկն­ եր­ ի մեկ երր­ որդ­ ը նշել են, որ այդ ծրագ­րե­րի վեր­ ա­բեր­ յալ
տեղ­ եկ­ ատվ­ ութ­ յուն­ ը հիմն­ ա­կան­ ում ինքն­ ուր­ ույն են ձեռք
բե­րել: Չնայ­ած այն փաս­տին, որ ներկ­ այիս բար­ ե­փո­ ­Հայտ­նի է, որ կրթ­ ութ­ յան որակն ապա­հո­վող կար­
խումն­ ե­րի մաս­ ին պար­բե­րաբ­ ար խոսվ­ ում է հա­մալ­սա­ ևոր­ ագ­ ույն բաղ­ ադ­րիչն­ երն են ուս­ ումն­ ակ­ ան ծրագր­ ե­րը,
րան­ ի գիտ­ ա­կան և մեթ­ ոդ­ ա­կան տար­բեր միջ­ ոց­ ա­ռում­ գիտ­ ե­լիքն­ եր­ ի գնահ­ ատ­ ու­մը և դաս­ ա­խոս­ ա­կան կազ­մի
ներ­ ի ժա­ման­ ակ, հոդվ­ ած­ներ են տպագր­վում գիտ­ ա­կան որակ­ ավ­ ո­րում­ ը: Ուստ­ ի 2-րդ հարց­ ումն ընդգ­ րկ­ ում էր
ամս­ ագ­րե­րում, կազմ­ ակ­ երպվ­ ում են գիտ­ ա­ժող­ ովն­ եր, կր­թութ­ յան որակ­ ի այդ բաղ­ ադ­րիչն­ եր­ ի վեր­ ա­բեր­ յալ ռես­
հա­մաց­ ան­ցը լի է այս թեմ­ այի վեր­ ա­բեր­ յալ տեղ­ ե­կատ­ պոնդ­ ենտն­ եր­ ի կարծ­ իք­ներ­ ի ուս­ ումն­ աս­ իր­ ութ­ յուն­ ը (ա­ղ.
վութ­ յամբ, այն­ ուամ­ են­ այ­նիվ անհ­ րա­ժեշտ է շար­ ուն­ ակ­ ել 2):
աշխ­ ատ­ անք­ներն այս ուղղ­ ութ­ յամբ ինչպ­ ես առող­ջա­պա­
հութ­ յան ոլորտ­ ում աշ­խատ­ ողն­ եր­ ի, այնպ­ ես էլ հաս­ ա­րա­ Հարց­ված դաս­ ախ­ ոսն­ եր­ ի և կլին­ իկ­ ակ­ ան օրդ­ ին­ ա­
կութ­ յան լայն շերտ­ եր­ ի շրջ­ ան­ ում՝ ապա­հով­ ե­լով իմաց­ ա­ տորն­ ե­րի կես­ ը դեմ է, որ բակ­ ալ­ավ­րիատի ուս­ ումն­ ակ­ ան
կան մակ­ արդ­ ա­կի զգա­լի բարձր­ աց­ ում: ծրագ­րերն ուն­ են­ ան ընդ­գծ­ված տե­սակ­ ան ուղղ­վա­ծու­
թյուն, կողմ է մեկ երր­ որդ­ ը: Դա­սախ­ ոսն­ եր­ ի 87%­-ը նշում
Շ­ ատ կարև­ որ էր իման­ ալ նաև Բոլ­ոն­ իայի գործ­ ըն­ է, որ բա­կա­լավր­ իատի ուս­ ումն­ ա­կան ծրագ­րե­րը, բա­ցի
թաց­ ի վե­րա­բե­րյալ շահ­ ա­կիցն­ եր­ ի վեր­ աբ­ երմ­ ունք­ ի մա­ տե­սակ­ ան­ ից պետք է ուն­ են­ ան նաև գործն­ ա­կան հմ­տու­
սին, ուստ­ ի հար­ցաթ­ եր­թում մի քան­ ի հարց վեր­ ա­բեր­ եց թյունն­ եր­ ի բա­ղադ­րիչ: Նրանց այս կարծ­ իք­ ը պայ­ման­ ա­
գործ­ ըն­թաց­ ի նշան­ ակ­ ութ­ յա­նը: Հարցմ­ ա­նը մասն­ ակ­ցած վորվ­ ած է այն փաստ­ ով, որ բակ­ ալ­ավր­ իատի ծրա­գիր­ ը
դա­սա­խոսն­ ե­րի կե­սը այս գործ­ ընթ­ ա­ցը դիտ­ ում է որպ­ ես նախ­ ա­տե­սում է նաև մասն­ ա­գիտ­ ա­կան աշ­խատ­ անք­ ի
Եվ­րո­պա­կան տար­ ած­ աշրջ­ ա­նում բարձր­ ագ­ ույն կրթ­ ու­ հնար­ ավ­ ո­րութ­ յուն, որի համ­ ար, ըստ նրանց, բաց­ ի տե­
թյան ներ­դաշ­նակ­ եց­մանն ուղղվ­ ած դրակ­ ան բար­ եփ­ ո­ սակ­ ան գիտ­ ե­լիքն­ ե­րից անհ­ րա­ժեշտ են նաև որոշ­ ա­կի
խում, ինչպ­ ես նաև դրակ­ ան է գնահ­ ատ­ ում Հայ­աստ­ ա­ գործն­ ակ­ ան հմտ­ ու­թյունն­ եր: Ըստ դա­սախ­ ոս­նե­րի մեկ­
նի՝ այս գործ­ ըն­թաց­ ին միանալ­ը: Սակ­ այն նրանց մեկ նաբ­ ա­նութ­ յունն­ եր­ ի՝ «ե­թե բակ­ ա­լավր­ իատի շր­ջան­ ա­
եր­րորդ­ ը դժ­վար­ աց­ ել է պա­տասխ­ ա­նել առա­ջադր­ված վարտ­ ը ստա­նում է բժշ­ իկ-­օգն­ ակ­ ան­ ի որակ­ ա­վո­րում՝
հար­ցեր­ ին, ինչ­ը, հա­մա­ձայն հարցմ­ ան տվյալն­ եր­ ի, ավե­ որոշ­ ակ­ ի գործ­ ա­ռույթն­ եր­ ով, ապա նա պետք է տի­րա­պե­
լի շատ պայմ­ ան­ ավ­ որվ­ ած է գործ­ ընթ­ ա­ցի վեր­ ա­բեր­ յալ տի նաև գործն­ ակ­ ան հմտ­ ու­թյունն­ եր­ ի: Եթե ուս­ ան­ ո­ղը
նրանց ուն­ եց­ ած թե­րի տեղ­ եկ­ աց­ված­ ութ­ յամբ (X2=11,7, լավ է սով­ որ­ ում, ապա ներկ­ այիս ծրագր­ եր­ ը բավ­ ա­րար
p=0,019): Կլին­ ի­կա­կան օրդ­ ին­ ա­տորն­ եր­ ի և բժիշկն­ եր­ ի են աշխ­ ատ­ ա­շուկ­ այի այդ պա­հանջ­ ը բավ­ ար­ ա­րե­լու հա­
ձայն­ երն առա­ջադրվ­ ած նույն հարց­ եր­ ին տրվ­ ած պա­ մար»: Կլին­ իկ­ ա­կան օրդ­ ին­ ա­տորն­ երն այս հարց­ ի շուրջ
տասխ­ ան­նե­րի առու­մով կիսվ­ ել են, որը նույնպ­ ես վե­րոն­ հայտ­նել են հետև­ յալ կարծ­ ի­քը. «Գործն­ ա­կան հմտ­ ու­
շյալ բաց­ ատ­րութ­ յունն ուն­ ի (X2=9,29, p=0,05): թյունն­ եր­ ը զարգ­ աց­նել­ու հա­մար կար­ ել­ի է 2-րդ կուրս­ ից
սկս­ ած ուս­ ան­ ող­նե­րին կցել կլին­ իկ­ ա­կան օրդ­ ին­ ատ­ որ­նե­
­Բոլ­որ հարց­վող խմբ­ եր­ ի ձայն­ եր­ ը գրեթ­ ե հա­վա­սար րին՝ գործն­ ակ­ ան ուն­ ա­կութ­ յունն­ եր­ ի պար­տա­դիր ծրագ­
են բաշխվ­ ել «Բոլ­ոն­ իայի գործ­ ընթ­ ա­ցը կիր­ առ­ ե­լի է նաև րին տի­րապ­ ետ­ ե­լու համ­ ար»:
բժշկ­ ակ­ ան կրթ­ ութ­ յան ոլորտ­ ում» և «Բժշ­կակ­ ան կրթ­ ու­
թյան մեջ բակ­ ա­լավր­ իատ-մագ­ իստր­ ատ­ ուր­ ա կրթ­ ակ­ ան Բոլ­որ շա­հակ­ ից­նե­րի կարծ­ իքն­ եր­ ը ձայ­նե­րի մե­
հա­մակ­ արգ­ ը կի­րառ­ ել­ի է» հարց­ ե­րի պա­տաս­խան­նե­ ծա­մասն­ ութ­ յամբ համ­ ընկն­ ում են բակ­ ա­լավր­ իատի ու­
րում: Այսպ­ ի­սի բաշխվ­ ած­ ութ­ յուն­ ը և պա­տաս­խան­ներ­ ի սումն­ ա­կան ծրագր­ եր­ ի ինտ­ եգ­րա­ցիայի հարց­ ում, որը
մեջ կողմ­նո­րոշ­վել­ու դժվ­ ար­ ութ­ յուն­ ը հասկ­ ան­ ալ­ի է, քա­ ենթ­ ադ­րում է տես­ ակ­ ան և կլին­ ի­կակ­ ան առար­կա­նե­
նի որ հա­մակ­ արգ­ ը նոր է, ոչ մի երկր­ ում փորձվ­ ած չէ, րի փոխ­կապ­ ակց­ված­ ութ­ յուն (ուղ­ղա­հայ­աց ին­տեգ­րա­
ակն­կալ­ում է մե­ծա­ծա­վալ փոփ­ ոխ­ ու­թյունն­ եր տարբ­ եր ցիա): Դա ենթ­ ադ­րում է ԵՊԲՀ-­ի ներկ­ այիս ուս­ ումն­ ա­կան
մա­կար­դակն­ ե­րում: ծրագ­րեր­ ի վեր­ ա­նա­յում, արտ­ ա­սահմ­ ան­ յան (ա­րևմտ­ յան)
փորձ­ ի ուս­ ումն­ աս­ իր­ ութ­ յուն և ներդն­ ում, դա­սախ­ ոս­նե­րի
Մ­ արդն իր էու­թյամբ դժվ­ ար է համ­ ա­ձայն­վում փո­ հա­մա­պա­տաս­խան վեր­ ա­պատ­րաստ­ ում, ուս­ ումն­ ա­մե­
փո­խու­թյունն­ ե­րի հետ, հատկ­ ա­պես երբ վերջն­ արդ­ յունք­ ը թոդ­ ա­կան նյութ­ եր­ ի պատ­րաստ­ ում և գործն­ ա­կան հմ­
դեռևս հասկ­ ան­ ալ­ի չէ: Մեր կարծ­ իք­ ով, դրա մաս­ ին են տու­թյունն­ եր­ ի կենտր­ ոն­ ի ստեղծ­ ում:­
վկայ­ում դաս­ ա­խոս­ներ­ ի, կլին­ իկ­ ակ­ ան օրդ­ ին­ ատ­ որ­ներ­ ի
և բժիշկն­ ե­րի մի մաս­ ի կողմ­ ից աշխ­ ա­տա­շուկ­ ա­յում բժշ­ Բոլ­որ շա­հակ­ ից­նե­րի կարծ­ իք­նե­րը ձայն­ եր­ ի մե­
կագ­ իտ­ ու­թյան բակ­ ալ­ավր­ ի դեր­ ակ­ ատ­ արմ­ ան անընդ­ ու­ ծամ­ աս­նու­թյամբ համ­ ընկ­նում են նաև այն պնդ­ման
նե­լիութ­ յան վեր­ աբ­ եր­ յալ տրվ­ ած պա­տասխ­ ան­նե­րը: դեպք­ ում, որ մագ­ իստ­րատ­ ու­րան պետք է ուն­ են­ ա հիմ­
նա­կա­նում գործն­ ա­կան հմտ­ ութ­ յուն­ներ­ ի ձեռք­բեր­ման
ուղղվ­ ած­ ութ­ յուն, և որ ուս­ ումն­ ակ­ ան ծրագր­ ե­րը պետք է

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

144 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Ա­ղյու­սակ 2.
ԵՊԲՀ-­ի կրթ­ ակ­ ան համ­ ա­կարգ­ ի և ուս­ ումն­ ա­կան ծրագր­ ե­րի ­վե­րա­բեր­ յալ հարց­ման արդ­ յունքն­ եր­ ը

Պա­տաս­խա­նող Պատ­ աս­խան­ներ (%)
խումբ
Հար­ցի բո­վան­դա­կութ­ յու­նը Այո Ոչ Դժ­վա­րա­ցել են
պա­տաս­խա­նել

Բակ­ ա­լավր­ իատի ուս­ ումն­ ա­կան ծրագր­ ե­րը պետք է ուն­ ե­ դաս­ ա­խոս­ներ 36,7 50,8 12,5
նան ընդգ­ ծ­ված տե­սակ­ ան ուղղվ­ ա­ծութ­ յուն: կլ­ին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 34,8 52,3 12,9
62,1 23,4 14,5
բ­ժիշկ­ներ

Բակ­ ալ­ավր­ իատի ուս­ ումն­ ակ­ ան ծրագր­ եր­ ը, բաց­ ի տես­ ա­ դաս­ ախ­ ոս­ներ 86,7 10,0 3,3
կան ուղղ­ված­ ութ­ յուն­ ից պետք է ուն­ են­ ան նաև գործն­ ա­

կան հմտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի բաղ­ ադր­ իչ:

Բակ­ ա­լավր­ իատի ուս­ ումն­ ակ­ ան ծրագ­ իր­ ը պետք է լի­նի դաս­ ախ­ ոս­ներ 90,1 5,0 5,0
ին­տեգր­ված, այ­սինքն՝ տես­ ա­կան առարկ­ ան­ ե­րը փոխկ­ ա­ կ­լին. օրդ­ ին­ ատ­ որ­ներ 85,5 7,6 6,9
պակց­ված լին­ են կլին­ իկ­ ա­կան առարկ­ ան­ ե­րի հետ (ուղղ­ ա­ 88,5 1,6 9,8
բժ­ իշկ­ներ
հա­յաց ինտ­ եգր­ ա­ցիա):

Մա­գիստ­րատ­ ու­րան պետք է ուն­ են­ ա հիմն­ ակ­ ան­ ում գործ­ դաս­ ախ­ ոսն­ եր 74,4 15,7 9,9
նա­կան հմ­տութ­ յունն­ եր­ ի ձեռքբ­ երմ­ ան ուղղվ­ ած­ ու­թյուն:
կ­լին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 91,7 5,3 3,0
ԵՊԲՀ­-ի ուս­ ումն­ ակ­ ան ծրագր­ եր­ ը վեր­ ան­ այմ­ ան կար­ իք բժ­ իշկ­ներ 82,3 8,1 9,7
ուն­ են: 68,6 10,7 20,7
դա­սա­խոս­ներ 46,4 40,6 13,0
Ներկ­ այիս ուս­ ումն­ ակ­ ան ծրագ­ իր­ ը (բակ­ ալ­ավր­ իատ- կլ­ին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 30,3 39,5 30,3
մագիստր­ ա­տուր­ ա) պատ­րաստ­ ում է աշխ­ ա­տա­շուկ­ այի 11,5 54,6 33,8
դա­սա­խոսն­ եր 16,4 45,9 37,7
համ­ ար կոմպ­ ետ­ ենտ բժիշկն­ եր: կ­լին. օրդ­ ին­ ատ­ որ­ներ

բ­ժիշկ­ներ

Ներկ­ այիս կրթ­ ակ­ ան ծրագր­ երն ընդգ­ րկ­ ում են առարկ­ ա­ դա­սա­խոս­ներ 20,0 46,7 33,3
նե­րի ամ­բող­ջակ­ ան ծա­վալ­ը, որն անհ­ րաժ­ եշտ է աշ­խա­

տա­շուկ­ այի պա­հանջ­ներ­ ը բավ­ ար­ ար­ ել­ու համ­ ար:

Ուս­ ումն­ առ­ ութ­ յան ընթ­ աց­քում ստաց­ ած գիտ­ ել­իքն­ ե­ կ­լին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 18,3 71,1 10,6
րը լիովին բավ­ ա­րար են մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան աշխ­ ա­տանք բ­ժիշկ­ներ 15,6 72,1 12,3
40,9 33,3 25,8
իրական­ ացն­ ե­լու համ­ ար: կ­լին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 50,8 25,8 23,4
բ­ժիշկ­ներ
ԵՊԲՀ-­ի կրթ­ ակ­ ան համ­ ա­կարգ­ ը հիմն­ ակ­ ան­ ում չի պատ­
րաս­տում բժիշկն­ եր, որոնք կար­ ող են մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան

աշ­խատ­ անք իրակ­ ան­ աց­նել:

Ուս­ ումն­ ա­կան ծրագր­ ի փոփ­ ո­խութ­ յան կար­ իք չկա. այն կ­լին. օրդ­ ին­ ատ­ որ­ներ 9,8 72,7 17,4
լիովին բավ­ ար­ ա­րում է շրջ­ ա­նավ­ արտ­ ի պա­հանջ­նե­րին,
քան­ ի որ կլին­ ի­կա­կան աշխ­ ատ­ ան­քը յուր­ ատ­ իպ գոր­ծու­ բ­ժիշկ­ներ 17,9 60,2 22,2
նեութ­ յուն է, և այն հնար­ ա­վոր չէ նախ­ ապ­ ես սով­ ո­րեցնել: դա­սա­խոսն­ եր 37,8 20,2 42,0

Ուս­ ումն­ ա­կան ծրագր­ ի վերջ­ ին բար­ եփ­ ո­խումն­ եր­ ը ժա­մա­ դաս­ ախ­ ոս­ներ 77,3 5,9 16,8
նակ­ ին են կատ­ արվ­ ած:
դա­սախ­ ոսն­ եր 36,4 35,5 28,1
Դաս­ ա­վանդվ­ ող առար­կայի ծրագ­ իր­ ը կազմվ­ ում է ամ­ դաս­ ախ­ ոս­ներ 52,1 23,1 24,8
բիոնի աշխ­ ա­տա­կիցն­ եր­ ի մասն­ ակ­ցութ­ յամբ: կլ­ին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 40,2 39,4 20,5
կ­լին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 45,9 26,3 27,8
Դա­սախ­ ոս­նե­րը բա­վա­կան­ աչ­ափ ներգր­ ավվ­ ած են ծրագ­ 58,9 12,9 28,2
րեր­ ի փոփ­ ոխ­ ու­թյան մեջ: բ­ժիշկ­ներ

Տար­բեր ամ­բիոնն­ եր­ ում դաս­ ա­վանդվ­ ող առար­կա­ներ­ ը
փոխ­կա­պակց­ված են և լրաց­նում են միմ­ յանց:

Ուս­ ումն­ ա­ռութ­ յան ընթ­ ացք­ ում առարկ­ ան­ երն այնք­ ան էլ
փոխկ­ ա­պակց­ված չէին դաս­ ավ­ ան­դում, այդ պատճ­ ա­ռով

ներկ­ ա­յումս դժվ­ ար է հա­մադր­ ել գիտ­ ել­իքն­ ե­րը:

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

145ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Աղ­ յու­սակ 3.
Ին­տեգր­ված ծրագ­րով դաս­ ավ­ անդ­ ող ամբ­ իոնն­ ե­րի ­դաս­ ա­խոսն­ ե­րի կար­ծիք­ ը նոր ծրագր­ ի վե­րա­բեր­ յալ

Հար­ցի բով­ ան­դա­կութ­ յու­նը Պա­տաս­խան­ներ

Նախ­ որդ տար­ ին­ ե­րի համ­ եմ­ ատ առար­կայի Ա­վե­լի լավ է: Ավ­ ել­ի վատ է: Չի փոխ­վել:
յուր­ աց­ ու­մը ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի կողմ­ ից 45,0% 25,0% 30%

Ինտ­ եգր­ված ծրա­գիր­ ը կնպ­ աստ­ ի ուս­ ան­ ող­ Այո Չի նպաս­տի /փո­փո­խութ­ յուն Դժվ­ ա­րա­ցել են պա­
ներ­ ի՝ կլին­ ի­կա­կան առար­կան­ եր­ ի հետ­ ա­գա 35% չի առաջ­ աց­նի/: տաս­խա­նել:
30% 35%
յուր­ աց­ման­ ը:

Ին­տեգր­ված ծրա­գիր­ ը նպաստ­ ում է առար­ Այո Ոչ Դժ­վա­րա­ցել են պա­
կային հատ­կացվ­ ած դա­սաժ­ ա­մեր­ ի ավել­ի 57,5% 32,5% տաս­խան­ ել:
10%
ար­դյուն­ ա­վետ օգ­տա­գործմ­ ան­ ը:

Ինտ­ եգր­ված ծրա­գիր­ ը մատչ­ել­ի է: Այո Հիմ­նա­կան­ ում մատ­չել­ի է (կան Հիմ­նա­կա­նում անհ­ աս­
62,5% որոշ դժվ­ ար­ ութ­ յունն­ եր): կա­նա­լի է:
32,5% 5,0%

Նոր ինտ­ եգր­ված ծրա­գիր­ ը շտկմ­ ան կար­ իք Այո Ոչ Դժվ­ ա­րա­ցել են պա­
ուն­ ի: 60,0% 20,0% տաս­խան­ ել:
20,0%

Ին­տեգրվ­ ած ծրա­գիր­ ը ներդն­ ել­ուց հետ­ ո Այո Ոչ Դժ­վա­րաց­ ել են պա­
առա­ջաց­ ել է դա­սա­խո­սի վեր­ ապ­ ատ­րաստ­ 45,0% 45,0% տաս­խան­ ել:
10%
ման անհ­ րա­ժեշ­տութ­ յուն:

առավ­ ե­լապ­ ես միտվ­ ած լի­նեն գործն­ ա­կան հմտ­ ու­թյունն­ ե­ մեծ մաս­ ը նշում է, որ, այ­նուամ­ ե­նայ­նիվ, ուս­ ումն­ ա­կան
րի ձեռքբ­ երմ­ ան­ ը: Չնայ­ած ներ­կայ­ումս հա­մալս­ ար­ ա­նում ծրագ­րի փոփ­ ո­խու­թյան կար­ իք կա: Միաժամ­ ան­ ակ կլի­
մա­գիստ­րա­տուր­ այի ծրագ­րե­րը կազմվ­ ած են վեր­ ը նշ­ված նի­կա­կան օրդ­ ի­նա­տորն­ եր­ ի մեծ մաս­ ը նշել է, որ աշ­խա­
ուղղվ­ ա­ծութ­ յունն­ ե­րի հիմ­ ան վրա, այ­նուամ­ են­ այ­նիվ իրա­ տան­քը հիվ­ ան­դան­ ո­ցում էա­պես տար­բերվ­ ում է ուս­ ա­
կան­ ում ապահ­ ովվ­ ած չէ գործն­ ակ­ ան հմ­տութ­ յուն­նե­րի նող­ ա­կան տա­րի­նե­րին բժշկ­ ի աշխ­ ատ­ ան­քի վեր­ աբ­ ե­րյալ
անհ­ րա­ժեշտ ծա­վալ­ի լիարժ­ եք տի­րա­պե­տում­ ը: իրենց ուն­ եց­ ած պատ­կեր­ աց­ ումն­ եր­ ից:

­Հարց­ ումն­ ե­րի միջ­ ոց­ ով պարզ­վեց, որ դաս­ ախ­ ոսն­ ե­ Հ­­ արց­ման մասն­ ակ­ ից­նե­րի մեծ մաս­ ը կրած­ ում է, որ
րի և բժիշկ­նե­րի եր­կու երր­ որդ­ ը, ինչպ­ ես նաև կլին­ իկ­ ա­ ԵՊԲՀ­-ի ուս­ ումն­ ա­կան ծրա­գիր­ ը փոփ­ ոխ­ման կա­րիք ու­
կան օրդ­ ին­ ա­տոր­նե­րի մեծ մասն այն կարծ­ իք­ ի են, որ նի: Հասկ­ ա­նա­լու համ­ ար, թե որք­ ան­ ով են շահ­ ա­կից­նե­
ներկ­ այիս ուս­ ումն­ ա­կան ծրագր­ ե­րը վեր­ ա­նայ­ման կար­ իք րը մասն­ ակց­ ում այդ ծրագր­ եր­ ի կազմմ­ ան աշ­խատ­ անք­
ուն­ են: Այս պնդ­ման հետ հա­մաձ­ այն չեն կլին­ իկ­ ա­կան ներ­ ին, հարց­ ա­թերթ­ ում դրվ­ ել էր այս գործ­ ըն­թա­ցում
օրդ­ ին­ ատ­ որ­նե­րի և բժիշկն­ ե­րի կես­ ը: Դաս­ ախ­ ոսն­ եր­ ի նրանց ընդգ­ րկվ­ ա­ծու­թյան մա­սին հարց­ ը: Դաս­ ա­խոս­
միայն 20%-ն է նշել, որ ներկ­ այիս կրթ­ ակ­ ան ծրագր­ եր­ ը նե­րի 77,3%-­ը նշել է, որ դաս­ ավ­ անդվ­ ող առար­կա­նե­
չեն ընդգ­ րկ­ ում առար­կան­ եր­ ի այն ամբ­ ողջ­ ակ­ ան ծա­վա­ րի նյութ­ ե­րը կազմվ­ ում են ամ­բիոնի աշխ­ ատ­ ա­կից­ներ­ ի
լը, որն ան­հրաժ­ եշտ է աշխ­ ատ­ ա­շուկ­ այի պահ­ անջն­ եր­ ը մասն­ ակց­ ու­թյամբ, սակ­ այն դա­սա­խոս­ներ­ ի մեկ եր­րորդ­ ը
բա­վար­ ար­ ե­լու հա­մար: Կլին­ ի­կա­կան օրդ­ ին­ ատ­ որ­ներ­ ի և հա­մա­ձայնվ­ ել է ընդհ­ ա­նուր ու­սումն­ ակ­ ան ծրագ­րե­րի
բժիշկն­ եր­ ի 70%­-ից ավե­լին նույնպ­ ես կարծ­ ում է, որ ու­ փո­փո­խու­թյան մեջ դա­սա­խոս­նե­րի բավ­ ա­կան չա­փով
սումն­ ա­ռու­թյան ընթ­ աց­քում ստա­ցած գիտ­ ել­իքն­ երն ու ներգր­ ավվ­ ա­ծու­թյան վեր­ ա­բեր­ յալ հարց­ ին, նույն­քանն
գործն­ ակ­ ան հմտ­ ութ­ յունն­ եր­ ը բավ­ ար­ ար չեն մասն­ ագ­ ի­ էլ չեն հա­մա­ձայն­վել կամ դժվ­ ար­ ա­ցել են պա­տաս­խան
տա­կան աշխ­ ատ­ անք իրակ­ ան­ ացն­ ել­ու համ­ ար: Բժիշկ­ տալ: Ձայն­ ե­րի այս­պիս­ ի բաշխ­վա­ծու­թյուն­ ը նույնպ­ ես
նե­րի և կլի­նի­կա­կան օրդ­ ին­ ատ­ որն­ եր­ ի մի մասն էլ նշում վկայ­ում է այն մաս­ ին, որ դաս­ ա­խոսն­ ե­րը իրենց չեն դի­
է, որ ԵՊԲՀ­-ի կրթ­ ակ­ ան համ­ ակ­ ար­գը հիմն­ ակ­ ա­նում չի տում որպ­ ես ընթ­ ա­ցիկ բա­րեփ­ ոխ­ ումն­ եր իրակ­ ա­նաց­
պատ­րաս­տում բժիշկն­ եր, որոնք կար­ ող են մասն­ ա­գի­ նողն­ եր, որի պատ­ճա­ռով էլ տու­ժում է բա­րե­փո­խումն­ ե­
տա­կան աշ­խա­տանք իրակ­ ա­նացն­ ել, իսկ մյուս մաս­ ը րի որա­կը:
կա՛մ հա­մաձ­ այն չէ այս պնդմ­ ան­ ը, կա՛մ դժվ­ ա­րաց­ ել է
պա­տասխ­ ան­ ել առա­ջադրվ­ ած հարց­ ին: Նույն­ իսկ հաշ­վի 2008-­ից ԵՊԲՀ-­ի բա­կալ­ավ­րիատի ու­սումն­ ա­կան
առ­նե­լով այն, որ կլին­ ի­կա­կան աշխ­ ա­տանք­ ը յուր­ ա­տիպ ծրագ­րում կիր­ առվ­ եց հոր­ ի­զոն­ ակ­ ան ինտ­ եգր­ ա­ցիան:
գործ­ ուն­ եութ­ յուն է, և հնա­րա­վոր չէ այն նախ­ ա­պես սո­ Այդ պատ­ճա­ռով մեր կողմ­ ից հար­ցա­թերթ­ ե­րում ընդ­
վոր­ եց­նել, կլին­ ի­կակ­ ան օրդ­ ին­ ա­տորն­ եր­ ի և բժիշկն­ եր­ ի գրկվ­ եց­ ին հարց­ եր տարբ­ եր ամ­բիոնն­ ե­րում դա­սա­վանդ­
վող առար­կա­նե­րի փոխ­կա­պակց­վա­ծութ­ յան և մի­մյանց

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

146 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Աղ­ յու­սակ 4.

Դաս­ ախ­ ոս­ներ­ ի որակ­ ա­վոր­ման վե­րա­բեր­ յալ հարց­ման ար­դյունքն­ եր­ ը

Պատ­ աս­խա­նող Պատ­ աս­խան­ներ (%)
խումբ
Հար­ցի բո­վանդ­ ա­կութ­ յու­նը Այո Ոչ Դժ­վար­ ա­ցել են
պա­տաս­խա­նել

ԵՊԲՀ-­ի դաս­ ա­խոսն­ եր­ ը հիմն­ ակ­ ա­նում գիտ­ ակ (կոմ­պե­տենտ) են և ուս­ ա­նող­ներ 80,2 6,0 13,8
20,3
լավ են տի­րա­պետ­ ում դաս­ ավ­ անդվ­ ող առար­կային: կ­լին. օրդ­ ին­ ատ­ որ­ներ 60,2 19,5

ԵՊԲՀ-­ի դաս­ ա­խոսն­ եր­ ը հիմն­ ակ­ ա­նում մատչ­ել­ի և հետ­ աքր­քիր են կ­լին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 46,6 29,3 24,1
դաս­ ավ­ անդ­ ում նյութ­ ը:

ԵՊԲՀ-­ի դաս­ ա­խոսն­ եր­ ը կար­ իք ուն­ են մանկ­ ա­վար­ժա­կան կլ­ին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 79,7 3,0 17,3
վեր­ ապ­ ատ­րաստմ­ ան:

ԵՊԲՀ-­ի դաս­ ա­խոս­ներ­ ը քիչ դեր ուն­ են ուս­ ան­ ող­նե­րի կ­լին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 39,8 40,6 19,5
մոտ­ ի­վաց­ իայի հարց­ ում:

Դաս­ ավ­ անդ­ ումն արվ­ եստ է, որի հմտ­ ու­թյունն­ եր­ ին կա­րե­լի է և դա­սա­խոս­ներ 96,6 0 3,4
պետք է տի­րա­պետ­ ել:

Յուր­ աք­ ան­չյուր անձ­ կար­ ող է կարդ­ ալ դաս­ ախ­ ո­սութ­ յուն մեծ դա­սա­խոսն­ եր 5,1 88,0 6,8
լսարան­ ի առջև:

Դաս­ ախ­ ո­սութ­ յուն կարդ­ ալ­ու և դաս­ ա­խոս­ ութ­ յուն­ ը ճիշտ կազմ­ ե­լու դաս­ ա­խոս­ներ 94,0 2,6 3.4
որոշ հմտ­ ութ­ յունն­ եր հնար­ ա­վոր է սով­ որ­ ել:

Ես կցանկ­ ան­ այի մասն­ ակց­ ել դաս­ ախ­ ոս­ ութ­ յունն­ եր կարդ­ ա­լու դա­սախ­ ոսն­ եր 74,8 14,8 10,4
վերապ­ ատ­րաստմ­ ան դաս­ ընթ­ աց­ ի:

Դաս­ ա­խոս­նե­րի վեր­ ապ­ ատ­րաստմ­ ան դաս­ ընթ­ աց­ներն անհ­ րա­ դա­սա­խոսն­ եր 90,5 0,9 8,6
ժեշտ են որա­կյալ ուս­ ումն­ ակ­ ան գործ­ ընթ­ աց ապա­հո­վե­լու համ­ ար:

Ես զգում եմ դաս­ ա­վանդմ­ ան որոշ հմտ­ ութ­ յունն­ ե­րի զար­գաց­ման դաս­ ա­խոսն­ եր 74,6 11,4 14,0
և նոր գիտ­ ե­լիքն­ ե­րի ձեռքբ­ երմ­ ան կար­ իք:

Ես սիր­ ում եմ իմ աշխ­ ատ­ ան­քը: դա­սա­խոս­ներ 96,6 0,9 2,6

Ես բժշկ­ ա­կան համ­ ալս­ ար­ ան­ ի մի մասն­ իկն եմ, և իմ դա­սա­խոս­ներ 91,5 0,9 7,7
մաս­նակց­ ութ­ յուն­ ը ընթ­ ա­ցիկ բար­ եփ­ ո­խումն­ եր­ ին կարև­ որ է:

Հա­մալս­ ա­րա­նի ղեկ­ ավ­ ար­ ութ­ յուն­ ը գնահ­ ատ­ ում է իր կադ­րե­րին և դա­սախ­ ոս­ներ 47,0 23,1 29,9
խրա­խուս­ ում է նրանց աշխ­ ա­տանք­ ը, որք­ ան­ ով հնա­րա­վոր է
ներկ­ այիս պայմ­ անն­ եր­ ում:

Ես պատր­ աստ եմ փորձ­ ար­կել­ու դաս­ ավ­ անդմ­ ան նոր մեթ­ ոդն­ եր՝ դաս­ ախ­ ոսն­ եր 91,3 3,5 5,2
ավել­ի հետ­ աքր­քիր և արդ­ յուն­ ա­վետ դարձն­ ել­ու ուս­ ումն­ ակ­ ան
գործընթ­ աց­ ը:

Ես հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն ուն­ եմ փորձ­ արկ­ ել­ու դաս­ ա­վանդ­ման նոր դաս­ ա­խոս­ներ 55,7 17,4 27,0
մեթ­ ոդն­ եր:

լրացմ­ ան մաս­ ին: Այս հարց­ ին դաս­ ա­խոսն­ եր­ ի և կլին­ ի­ նշում է, որ ուս­ ումն­ ա­ռու­թյան ընթ­ ացք­ ում, այն­ ուամ­ ե­
կա­կան օրդ­ ին­ ատ­ որն­ եր­ ի միայն կեսն է դրակ­ ան պա­ նայն­ իվ, որոշ առար­կան­ եր այնք­ ան էլ փոխ­կա­պակց­ված
տասխ­ ան­ ել, իսկ մեկ երր­ որդ­ ը չի համ­ աձ­ այնվ­ ել: Մեր չէին դաս­ ա­վանդվ­ ում, այդ պատ­ճա­ռով ներ­կա­յումս դժ­
կող­մից ու­սումն­ ա­սիրվ­ եց­ ին նաև այս ծրագր­ ով ար­դեն վար է հա­մադր­ ել գիտ­ ել­իքն­ ե­րը: Նրանք նաև առա­ջար­
սո­վոր­ ած ուս­ ա­նողն­ եր­ ի և այս ծրագր­ ով դաս­ ա­վանդ­ ող կել են, որ խնդր­ ի լուծմ­ ա­նը կնպ­ աստ­ ի առար­կա­յա­կան
ամ­բիոնն­ եր­ ի դա­սախ­ ոսն­ ե­րի կարծ­ իքն­ եր­ ը (ա­ղ. 2): Հարց­ ծրագ­րեր­ ի վեր­ ան­ ա­յում­ ը, համ­ ադ­րում­ ը, ինչպ­ ես նաև
ման­ ը մաս­նակց­ ած ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի 70%-­ից և դաս­ ախ­ ոս­ ուղ­ղա­հայ­աց ին­տեգ­րաց­ իայի ներդր­ ում­ ը:
նե­րի կե­սից ավե­լին կարծ­ ում է, որ տար­բեր ամբ­ իոնն­ ե­
րում թեմ­ ա­նե­րի միաժամ­ ան­ ա­կյա (ըս­ տ բաժ­ ին­ներ­ ի, ըստ Ա­ղյուս­ ակ 3-ում ներկ­ ա­յաց­ված են ինտ­ եգր­ված
օրգ­ ան-համ­ ակ­ ար­գեր­ ի) դաս­ ավ­ անդ­ ումն ընթ­ ա­ցել է հա­ ծրագ­րով դա­սա­վանդ­ ող ամ­բիոնն­ ե­րի դաս­ ա­խոս­նե­րի
մահ­ ունչ և փոխ­կա­պակց­ված: Միևն­ ույն ժա­մա­նակ կլի­ կար­ծիքն­ եր­ ը փո­փոխ­ված ծրագ­րի վեր­ ա­բե­րյալ: Ռես­
նիկ­ ա­կան օր­դին­ ատ­ որն­ ե­րի և բժիշկն­ եր­ ի մի մաս­ ը (այս պոնդ­ ենտ­ներ­ ի մի մաս­ ը նշում է, որ նա­խորդ տա­րի­նե­
ռես­պոնդ­ ենտ­նե­րը սով­ որ­ ել են ոչ ինտ­ եգրվ­ ած ծրագ­րով) րի համ­ եմ­ ատ՝ ուս­ ան­ ողն­ երն ավե­լի լավ են յուր­ ացն­ ում
առար­կան: Սա­կայն նրանց միայն մեկ երր­ որդն է վստ­ ահ,

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

147ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

որ ինտ­ եգր­ված ծրագ­ իր­ ը կնպ­ աս­տի հետ­ ա­գայ­ում կլի­նի­ սախ­ ո­սութ­ յուն կարդ­ ալ, այն­ ուամ­ են­ այ­նիվ նրանք կար­
կա­կան առար­կան­ ե­րի յուր­ աց­մա­նը: Դաս­ ախ­ ոսն­ եր­ ի կե­ ծում են, որ դա­սա­խոս­ ութ­ յուն կարդ­ ա­լու և դա­սախ­ ո­սու­
սից ավել­ին այն կար­ծիք­ ին է, որ ինտ­ եգրվ­ ած ծրա­գիր­ ը թյուն­ ը ճիշտ կազ­մել­ու որոշ հմտ­ ու­թյունն­ եր հնար­ ավ­ որ
նպաստ­ ում է առար­կային հատ­կացվ­ ած դաս­ ա­ժա­մեր­ ի է սով­ ո­րել և ցան­կութ­ յուն են հայտն­ ել մասն­ ակ­ցե­լու
ավե­լի ար­դյուն­ ա­վետ օգտ­ ա­գործմ­ ա­նը (ն­ման արդ­ յունք դաս­ ախ­ ո­սութ­ յունն­ եր կարդ­ ալ­ու վեր­ ապ­ ատ­րաստմ­ ան
է ստացվ­ ել նաև բու­հի մնաց­ ած դաս­ ա­խոսն­ եր­ ի շրջ­ ա­ դա­սընթ­ ա­ցին: Հետ­ աքր­քիր է, որ վե­րա­պատ­րաստ­ման
նում ան­ցկացր­ ած հարցմ­ ան դեպք­ ում): Այն­ ուամ­ են­ այ­ դաս­ ընթ­ ա­ցին մասն­ ակց­ ութ­ յան ցան­կութ­ յան և դաս­ ա­
նիվ, չնայ­ած նոր ծրագ­րի վեր­ աբ­ եր­ յալ հիմն­ ա­կան­ ում վանդ­ման ստա­ժի միջև որև­ է կապ չի հայտ­նա­բերվ­ ել
դրա­կան արձ­ ագ­ անք­ ին, դաս­ ա­խոսն­ եր­ ի կես­ ից ավել­ին (X2=10,1, p≤0,05):
կար­ծում է, որ ծրագր­ ի որոշ դրույթն­ եր շտկմ­ ան կա­րիք
ուն­ են: Դրա մա­սին են վկա­յում նաև դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րի ­Հարց­մա­նը մասն­ ակց­ ած դա­սախ­ ոս­ներ­ ի գեր­ իշխ­ ող
կող­մից ար­ված նշումն­ ե­րը ինտ­ եգրվ­ ած ծրագր­ ի վեր­ ա­ մա­սը կարև­ որ­ ել է դա­սախ­ ոսն­ ե­րի վեր­ ապ­ ատ­րաստ­
բե­րյալ. «I-III կուր­սե­րում ինտ­ եգր­ ում­ ը լիար­ժեք չէ, որով­ ման դա­սընթ­ աց­ներ­ ի ան­հրա­ժեշ­տու­թյուն­ ը որակ­ յալ ու­
հետև կարգ­ ա­վոր­ված է միայն ուս­ ումն­ ակ­ ան նյութ­ ի դա­ սումն­ ակ­ ան գործ­ ընթ­ աց ապահ­ ո­վել­ու հա­մար, սակ­ այն
սավ­ անդ­ման թեմ­ ա­տիկ հաջ­ որդ­ ա­կա­նութ­ յուն­ ը, բայց ոչ նրանց միայն երկ­ ու երր­ որդն է զգում դա­սավ­ անդ­ման
բով­ անդ­ ա­կութ­ յուն­ ը»: Ինտ­ եգրվ­ ած ծրագր­ ով դաս­ ավ­ ան­ որոշ հմտ­ ու­թյունն­ եր զար­գաց­նել­ու և նոր գիտ­ ե­լիքն­ եր
դող դաս­ ախ­ ոս­նե­րի 45%-­ը նշում է, որ նոր ծրագր­ եր­ ով ձեռք բեր­ ե­լու կար­ իք:
դա­սա­վանդմ­ ան ընթ­ աց­քում նրանք մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան և
ման­կա­վարժ­ ա­կան վեր­ ապ­ ատ­րաստմ­ ան կար­ իք են ու­ ­Շատ կարև­ որ է, որ գրեթ­ ե բոլ­որ դա­սա­խոս­նե­րը
նե­ցել: նշել են, որ սիր­ ում են իրենց աշխ­ ատ­ ան­քը, հա­մա­րում
­ են իրենց բժշ­կա­կան համ­ ալս­ ար­ ա­նի մի մասն­ իկ և հաս­
Շահ­ ա­կիցն­ եր­ ի կար­ծիք­ ը դա­սախ­ ոս­ներ­ ի կա­նում են իրենց մասն­ ակց­ ու­թյան կարև­ որ­ ութ­ յուն­ ը
որա­կավ­ որմ­ ան վեր­ ա­բեր­ յալ ըն­թաց­ իկ բար­ եփ­ ո­խումն­ եր­ ին: Այդ­ ուհ­ անդ­ երձ, նրանց
միայն կեսն է այն կարծ­ ի­քին, որ համ­ ալ­սա­րան­ ի ղե­կա­
­Դա­սա­խոս­նե­րը ուս­ ումն­ ակ­ ան գործ­ ընթ­ ա­ցի հիմ­ վար­ ութ­ յուն­ ը գնա­հա­տում է կադր­ ային ներ­ ուժ­ ը և խրա­
նա­կան իրակ­ ա­նաց­նողն­ երն են, որոնց որակ­ ավ­ որմ­ ամբ, խու­սում է նրանց աշ­խա­տանք­ ը, որք­ ան­ ով հնար­ ա­վոր է
պատ­րաստ­ված­ ու­թյամբ, մոտ­ իվ­ ա­ցիայով և նվիրվ­ ա­ծու­ ներկ­ այիս պայմ­ ան­ներ­ ում:
թյամբ է պայ­մա­նավ­ որվ­ ած բուհ­ ում կրթ­ ութ­ յան որակն
ու կրթ­ ակ­ ան բար­ ե­փոխ­ ումն­ ե­րի հաջ­ ող­ ութ­ յուն­ ը: Ուստ­ ի Ուշ­ ագ­րավ է, որ դա­սա­խոսն­ եր­ ի գե­րիշխ­ ող մա­սը
մեր կողմ­ ից անց­ կաց­ված հարցմ­ ան մեջ տեղ են գտել պատ­րաս­տա­կամ­ ութ­ յուն է հայտն­ ել փորձ­ արկ­ ել դաս­ ա­
նաև դա­սա­խոսն­ ե­րի որակ­ ա­վորմ­ ան վեր­ ա­բեր­ յալ հար­ վանդ­ման նոր մեթ­ ոդն­ եր՝ ավել­ի հետ­ աքրք­ իր և ար­դյու­
ցեր, որոնց պա­տասխ­ ան­ներ­ ը ներկ­ այ­աց­ված են աղյու­ նավ­ ետ դարձն­ ե­լու ուս­ ումն­ ա­կան գործ­ ըն­թաց­ ը, բայց
սակ 4-ում: նրանց միայն մի մասն է նշել դաս­ ավ­ անդմ­ ան նոր մե­
թոդն­ եր­ ի փորձ­ արկմ­ ան հնար­ ա­վոր­ ութ­ յուն ուն­ ե­նա­լու
ԵՊԲՀ ուս­ ան­ ող­ներ­ ի մեծ մաս­ ը և կլին­ իկ­ ակ­ ան օր­ մաս­ ին:
դին­ ատ­ որն­ եր­ ի կե­սից ավել­ին ԵՊԲՀ-­ի դաս­ ա­խոսն­ եր­ ին
հիմն­ ա­կան­ ում բնութ­ ագ­րում են որպ­ ես գիտ­ ակ (կոմ­ Դա­սա­խոսն­ ե­րի հարց­ման այս արդ­ յունքն­ ե­րը վկա­
պետ­ ենտ) և դաս­ ա­վանդվ­ ող առար­կային լավ տիր­ ա­ յում են այն մաս­ ին, որ նրանք սրտ­ ա­ցավ­ որ­ են են վե­
պետ­ ող: Սակ­ այն կլին­ իկ­ ակ­ ան օրդ­ ին­ ա­տորն­ եր­ ի միայն րա­բերվ­ ում բուհ­ ում կա­տար­վող փոփ­ ո­խու­թյունն­ ե­րին,
կեսն է նշել, որ ԵՊԲՀ-­ի դաս­ ախ­ ոսն­ եր­ ը հիմն­ ակ­ ա­նում պատ­րաստ են և ցանկ­ ա­նում են մասն­ ակ­ցել կր­թութ­ յան
մատչ­ել­ի և հետ­ աքրք­ իր են դաս­ ավ­ անդ­ ում նյութ­ ը, իսկ որա­կի բա­րել­ավմ­ ա­նը, սակ­ այն չեն պատ­կեր­ ացն­ ում
նրանց մեծ մաս­ ը կարծ­ ում է, որ ԵՊԲՀ­-ի դաս­ ախ­ ոսն­ եր­ ը այն հստ­ ակ քայ­լեր­ ը, որոնք պետք է իրենք իրա­կան­ աց­
մանկ­ ավ­ արժ­ ա­կան վեր­ ա­պատր­ աստ­ման կար­ իք ուն­ են: նեն այս ան­ցու­մային շրջ­ ա­նում: Նրանք նաև զգում են
Այդ­ ուհ­ ան­դերձ, կլին­ իկ­ ակ­ ան օրդ­ ին­ ա­տորն­ եր­ ի կես­ ից մաս­նագ­ իտ­ ա­կան որակ­ ա­վորմ­ ան բարձր­ ացմ­ ան կա­
քիչն է կարև­ ո­րում դաս­ ախ­ ոսն­ եր­ ի դեր­ ը ուս­ ա­նող­ներ­ ի րիք: ԵՊԲՀ-­ում 2010թ. այս ուղղ­ ու­թյամբ կատ­ ար­վե­
մո­տի­վաց­ իայի հար­ցում: ցին առա­ջին քայլ­եր­ ը. մշակ­վեց և փորձ­ արկվ­ եց դաս­ ա­
խոս­ներ­ ի վեր­ ապ­ ատ­րաստ­ման դա­սընթ­ աց­ներ­ ի մո­դել:
Հ­ արց­ման­ ը մասն­ ակց­ ած գրե­թե բոլ­որ դաս­ ա­խոս­ ԵՊԲՀ­-ի տար­բեր ամ­բիոնն­ ե­րի երիտ­ ա­սարդ, ան­գլեր­ ե­նի
նե­րը հա­մա­միտ են, որ դաս­ ա­վանդ­ ումն ար­վեստ է, որի լավ իմաց­ ութ­ յամբ դաս­ ախ­ ոսն­ եր­ ը մասն­ ակ­ցե­ցին ԵՊԲՀ­
հմ­տութ­ յունն­ ե­րին կար­ ել­ի է և պետք է տիր­ ապ­ ետ­ ել: -ում հյուր­ ընկ­ ալ­վող արևմտ­ յան բժշկ­ ակ­ ան բուհ­ ե­րի
Չնայ­ած նրանց 88%­-ը չի համ­ աձ­ այնվ­ ել այն պնդ­մա­նը, դա­սա­խոսն­ ե­րի կողմ­ ից ան­ցկաց­րած վեր­ ա­պատ­րաստ­
որ յուր­ ա­քանչ­յուր ան­ձ կար­ ող է մեծ լսար­ ա­նի առջև դա­ ման մի շարք սեմ­ ին­ ար­ներ­ ի և թրեյն­ ինգն­ եր­ ի, մասն­ ակ­
ցե­ցին Մեծ Բրիտ­ ա­նիայի «Հա­մագ­ ործ­ ակ­ցու­թյունն­ եր

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013

148 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Ա­ղյու­սակ 5.
ԵՊԲՀ-­ի ուս­ ա­նողն­ եր­ ի գիտ­ ե­լիքն­ եր­ ի գնահ­ ատմ­ ան համ­ ա­կար­գեր­ ի վ­ ե­րաբ­ ե­րյալ հարցմ­ ան ար­դյունքն­ ե­րը

Պա­տաս­խան­ներ­ ը (%)

Հար­ցի բո­վանդ­ ա­կութ­ յու­նը Պա­տաս­խա­նող խումբ Այո Ոչ Դժվ­ ար­ ա­ցել են
պա­տաս­խա­նել

Բան­ ա­վոր քնն­ ութ­ յունն­ եր­ ը հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յուն են տալ­իս դա­սախ­ ոսն­ եր 75,8 17,5 6,7
պարզ­ ե­լու ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի գիտ­ ել­իքն­ եր­ ի իրակ­ ան խոր­ ութ­ յուն­ ը: կ­լին. օրդ­ ին­ ատ­ որ­ներ 80,9 13,0 6,1
72,6 15,3 12,1
Բան­ ա­վոր քնն­ ութ­ յունն­ եր­ ը հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յուն են տալ­իս բ­ժիշկ­ներ 88,6 4,9 6,5
պարզ­ ել­ու ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի տրամ­ աբ­ ա­նութ­ յուն­ ը: դա­սախ­ ոս­ներ 91,8 5,2 3,0
կլ­ին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 91,9 3,2 4,8

բ­ժիշկ­ներ

Բան­ ավ­ որ քնն­ ութ­ յունն­ եր­ ը սուբյեկտ­ իվ են և պայ­մա­նավ­ որ­ դա­սա­խոս­ներ 50,0 25,0 25,0
ված են ու­սա­նող­ ի նկատ­մամբ քնն­ ող­ ի նախ­նա­կան տրա­
կ­լին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 52,6 12,0 35,3
մադրվ­ ած­ ութ­ յամբ:
բ­ժիշկն­ եր 58,1 19,4 22,6
Բան­ ա­վոր քնն­ ութ­ յուն­ ը գիտ­ ե­լիքն­ եր­ ի ստուգմ­ ան ամե­նաճ­ իշտ դա­սա­խոս­ներ 29,3 31,7 39,0
տարբ­ ե­րակն է: կ­լին. օրդ­ ին­ ատ­ որ­ներ 60,2 20,3 19,5
38,7 25,8 35,5
Գ­րավ­ որ քնն­ ութ­ յուն­ ը բարձր­ ացն­ ում է գնահ­ ատմ­ ան օբյեկտ­ ի­ բ­ժիշկ­ներ 67,2 16,0 16,8
վութ­ յուն­ ը: դա­սա­խոս­ներ 51,9 26,3 21,8
կ­լին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 65,9 15,4 18,7
Գր­ ավ­ որ քնն­ ութ­ յունն ավել­ի նախ­ ընտր­ ե­լի է, քան բա­նա­վո­րը: 27,8 48,4 23,8
բժ­ իշկ­ներ 10,7 62,6 26,7
Գ­րա­վոր և բան­ ա­վոր քնն­ ութ­ յունն­ եր­ ի համ­ ակց­ ու­թյուն­ ը ամե­ դա­սախ­ ոս­ներ 22,8 43,9 33,3
նաարդ­ յուն­ ա­վետն է ուս­ ա­նող­ ի գիտ­ ե­լիքն­ եր­ ը գնահ­ ա­տել­իս: կլ­ին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 82,9 12,0 5,1
78,8 13,6 7,6
Գ­նահ­ ատմ­ ան տարբ­ եր եղան­ ակն­ եր­ ի համ­ ա­տեղ կիր­ առ­ ու­մը բ­ժիշկն­ եր 83,9 5,6 10,5
հնա­րա­վոր­ ութ­ յուն է տալ­իս ավել­ի ճիշտ գնահ­ ատ­ ե­լու գիտ­ ե­ դաս­ ախ­ ոս­ներ 86,3 3,4 10,3
կ­լին. օրդ­ ին­ ա­տոր­ներ 78,2 12,0 9,8
լիքն­ եր­ ը: 87,9 7,3 4,8
բ­ժիշկ­ներ 30,8 47,0 22,2
Ես տեղ­ ե­կաց­ված եմ արևմտ­ յան երկրն­ եր­ ի բժշկ­ ակ­ ան հա­ դա­սա­խոս­ներ 38,9 39,7 21,4
մալ­սար­ ան­նե­րում սով­ որ­ ող ուս­ ան­ ողն­ եր­ ի գիտ­ ե­լիքն­ ե­րի գնա­ կ­լին. օրդ­ ին­ ատ­ որ­ներ 33,1 51,6 15,3

հատ­ման տարբ­ եր մեթ­ ոդն­ եր­ ին: բ­ժիշկ­ներ
դաս­ ա­խոսն­ եր
կ­լին. օրդ­ ին­ ա­տորն­ եր

բ­ժիշկ­ներ

Թեստ­ ային քն­նութ­ յունն­ եր­ ը հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յուն են տա­լիս դաս­ ա­խոս­ներ 23,3 28,5
ճիշտ և ամբ­ ող­ջով­ ին գնահ­ ատ­ ել­ու ուս­ ան­ ո­ղի գիտ­ ե­լիքն­ եր­ ը ուս­ ան­ ող­ներ 48,2 38,9

առար­կայի վեր­ աբ­ եր­ յալ: 15,1

միջ­ ազ­գային բժշկ­ ա­կան կրթ­ ութ­ յան ոլորտ­ ում» PRIME 2. ­բազ­մակ­ ի ընտր­ ութ­ յան հարց­ ե­րի (MCQ) (քն­նա­
(Partnerships in International Medical Education) կազ­ կան թես­տե­րի) կազմ­ ում,
մակ­ երպ­ ու­թյան կողմ­ ից երկ­ ու շաբ­ աթ տևող­ ութ­ յամբ
դա­սախ­ ոս­նե­րի վե­րա­պատ­րաստ­ման հատ­ ուկ ծրագր­ ի 3. ­մեծ խմբ­ եր­ ում դաս­ ա­վանդ­ման հմտ­ ութ­ յունն­ եր,
աշխ­ ատ­ անքն­ ե­րին: Հետ­ ա­գա­յում այդ կազմ­ ա­կերպ­ ու­ 4. ­դա­սախ­ ոս­ ութ­ յունն­ եր­ ի ներկ­ այ­աց­ման ընդհ­ ա­
թյան ու Բոստ­ ոն­ ի համ­ ալս­ ար­ ան­ ի բժշկ­ ա­կան դպր­ ո­ցի
փոր­ձա­գետն­ ե­րի օգն­ ութ­ յամբ վեր­ ոնշ­ յալ դաս­ ընթ­ աց­ ին նուր հմտ­ ութ­ յունն­ եր,
ընդգ­ րկվ­ ած մի քա­նի դաս­ ախ­ ոսն­ ե­րի մասն­ ակց­ ու­թյամբ 5. բժշ­կա­կան էլեկտր­ ոն­ ային ռես­ ուրսն­ եր և դրանց
մշակ­վեց ԵՊԲՀ­-ի դաս­ ախ­ ոս­ներ­ ի վեր­ ապ­ ատ­րաստմ­ ան
ծրագր­ ի նոր մոդ­ ել: օգտ­ ա­գործմ­ ան եղան­ ակն­ ե­րը:
2010-­ին ԵՊԲՀ­-ի դա­սա­խոսն­ եր­ ի 10-­ա­կան հո­
Ծր­ ագ­ իր­ ը սեմ­ ին­ ար-գործն­ ա­կան հինգ պա­րապ­ գուց բաղ­կա­ցած եր­կու խմբ­ ի համ­ ար կազմ­ ա­կերպ­վել
մունք­ ից բաղ­կա­ցած թրեյն­ ինգ էր, որն ընդգ­ րկ­ ում էր է փորձն­ ա­կան երկ­ ու թրեյն­ ինգ: Թրեյն­ ինգն­ ե­րի վեր­ջում
հետ­ևյալ թեմ­ ա­ներ­ ը՝ ան­ցկաց­վեց հարց­ ա­թերթ­ ային հարց­ ում, որտ­ եղ մաս­նա­
կիցն­ ե­րը կարծ­ իք հայտն­ եց­ ին ընդհ­ ան­ ուր ծրագ­րի, դրա
1. փ­ ոքր խմբ­ եր­ ում դաս­ ավ­ անդմ­ ան հմտ­ ու­թյուն­ նպա­տա­կահ­ արմ­ ա­րութ­ յան, կազմ­ ակ­ երպմ­ ան, թե­մա­
ներ, նե­րի ընտր­ ութ­ յան, առան­ձին թեմ­ ա­ներ­ ի և դրանք վա­
րող դաս­ ա­խոսն­ ե­րի վեր­ ա­բեր­ յալ: Բոլ­որ մաս­նա­կից­նե­րը

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՄԱՐՏ 2013