No. 16, 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 149

ՀՏԴ. 343

Ի­ՐԱՎ­ Ա­ԲԱՆ­ Ա­ԿԱՆ ԱՆ­ՁԱՆՑ ԻՐԱՎ­ Ա­ԿԱՆ ՊԱ­ՏԱՍ­ԽԱՆ­ ԱՏՎ­ ՈՒԹՅԱՆ
ՔՐԵԱԿԱՆ ՀԱՏԿ­ Ա­ՆԻՇ­ Ե­ՐԸ

Սող­ ոմ­ ոն­ յան Մ­ .Ռ.
ԵՊԲՀ, իրա­վագ­ իտ­ ա­կան խմ­բի վար­ իչ

Բանալի բ­ ա­ռեր՝ քրեական պա­տաս­խա­նատ­վութ­ յան մին­ ը մի­ջազգ­ այն­ ացվ­ ել և իրավ­ ակ­ ան ձևակ­ երպ­ ումն­ եր
սուբյեկտ, իրավ­ ա­բան­ ակ­ ան անձ­ , հան­ցավ­ որ գոր­ծու­ է ստա­ցել:
նեութ­ յուն, քաղ­ ա­քաց­ իաիր­ ավ­ ակ­ ան պա­տասխ­ ա­նատ­
վութ­ յուն, իրավ­ աօր­ ենսդր­ ակ­ ան բար­ եփ­ ո­խումն­ եր: Ն­ երկ­ այ­ումս իրադր­ ութ­ յուն­ ը այլ է և որոշ երկրն­ եր
իրենց ազգ­ ային օրենսդր­ ութ­ յամբ քրեական պա­տաս­
­Հա­յաստ­ ա­նի Հանր­ ապ­ ե­տութ­ յան Սահմ­ ան­ ադ­ խան­ ատվ­ ութ­ յան սուբյեկտ են ճան­ աչ­ում ոչ միայն մար­
րութ­ յամբ սահ­մանվ­ ում է, որ «Մարդ­ ու և քա­ղա­քա­ դուն, այլ նաև իրավ­ ա­բան­ ակ­ ան անձ­ ին: Հայ­աս­տա­նի,
ցու հիմն­ ակ­ ան իրա­վունքն­ եր­ ը և ազա­տութ­ յունն­ եր­ ը ինչպ­ ես նաև մի շարք այլ երկրն­ ե­րի օրենսդր­ ութ­ յունն­ ե­
տա­րած­վում են նաև իրա­վաբ­ ա­նակ­ ան ան­ձանց վրա րը չեն ճան­ աչ­ում իրավ­ աբ­ ան­ ակ­ ան անձ­ ի քրեական պա­
այն­քան­ ով, որ­քան­ ով այդ իրա­վունքն­ երն ու ազա­ տասխ­ ան­ ատվ­ ութ­ յան սկզբ­ ունք­ ը: Ավել­ին՝ Հա­յաս­տա­նի
տութ­ յունն­ երն իրենց էութ­ յամբ կիր­ ա­ռել­ի են դրանց առա­ջատ­ ար քրեագետ գիտն­ ա­կանն­ եր­ ից շատ­ եր­ ը գտ­
նկատմ­ ամբ»: նում են, որ իրավ­ աբ­ ան­ ակ­ ան ան­ձին որպ­ ես քրեական
պա­տասխ­ ան­ ատ­ վութ­ յան սուբյեկտ դիտ­ արկ­ ել­ը հա­կա­
­Մար­դու իրա­վուքն­ ե­րի կիր­ ա­ռել­իութ­ յան սկզբ­ ունքն սում է քրեական իրավ­ ունք­ ի սկզբ­ ունքն­ եր­ ին:
իրավ­ ա­բան­ ակ­ ան անձ­ անց վրա տա­րած­ ում­ ը տրա­մա­բա­
նակ­ ան է և արդ­ ար­ ացվ­ ած: Եվ այն առաջ է բեր­ ում նաև Ի­ ­րա­վա­բա­նա­կան ան­ձինք իրա­վունք­ ի ինքն­ ու­
իրա­վա­բան­ ակ­ ան անձ­ անց պատ­ ասխ­ ան­ ատվ­ ութ­ յան րույն սուբյեկտն­ եր են, որոնց իրավ­ ազ­ որ­ ութ­ յունն­ երն
վեր­ ա­բե­րյալ անա­լոգ­ իկ մոտ­ եց­ ումն­ եր­ ին և օրենսդր­ ա­ ամր­ ագրվ­ ած են օրենսդր­ ութ­ յամբ: Իրավ­ աբ­ ա­նա­կան
կան ամ­րագ­րումն­ եր­ ի անհ­ րաժ­ եշտ­ ութ­ յան­ ը, մասն­ ա­վո­ անձ­ ի նշա­նակ­ ութ­ յունն իրավ­ ունք­ ի տար­բեր ճյուղ­ եր­ ում
րապ­ ես իրավ­ աբ­ ան­ ակ­ ան անձ­ ին քրեական պատ­ աս­ ի հայտ է գա­լիս տարբ­ եր ձևեր­ ով և դրա հետ կապ­
խա­նատվ­ ութ­ յան սուբյեկտ դիտ­ արկ­ ել­ու տես­ ան­կյուն­ ից: ված իրա­վահ­ ար­ աբ­ եր­ ութ­ յունն­ երն առա­վել զարգ­ ա­ցած
է հատ­կապ­ ես քաղ­ ա­քաց­ իական իրավ­ ունք­ ի ոլորտ­ ում։
Փ­ որձ­ ենք վեր­հա­նել իրա­վա­բա­նակ­ ան ան­ձանց Թերևս, իրա­վաբ­ ան­ ակ­ ան անձ­ ի հիմ­նակ­ ան հատ­կա­նի­
հա­մար քրեական պատ­ ասխ­ ան­ ատվ­ ութ­ յուն նա­խատ­ ե­ շե­րից մեկ­ ը՝ գույք­ ային առանձն­ ացվ­ ած­ ութ­ յուն­ ը, քա­ղա­
սե­լու նպատ­ ա­կահ­ արմ­ ա­րութ­ յուն­ ը և հիմ­քեր­ ը, առանձ­ քաց­ իական շրջ­ ան­ առ­ ութ­ յան մեջ հիմն­ ակ­ ան մաս­նակ­
նա­հատ­կութ­ յունն­ եր­ ը, դրա կիր­ առմ­ ան ակնկ­ ալվ­ ող ար­ ցութ­ յան առանձն­ ահ­ ատ­ ուկ դեր­ ակ­ ատ­ ա­րումն է:
դյունքն­ եր­ ը:­
Ն­ երկ­ ա­յումս իրավ­ ա­բա­նա­կան ան­ձինք բա­վա­կա­
Ինչ­պես պատ­մութ­ յուն­ ից հայտ­նի է, դա­րե­րով ըն­ նին զարգ­ ա­ցած ինստ­ իտ­ ուտն­ եր են և ուն­ են առանձ­
դունվ­ ած է եղել քրեական պա­տասխ­ ան­ ատվ­ ութ­ յան նահ­ ատ­ ուկ հատ­կան­ իշ­ եր, ինքն­ ավ­ ար­ ութ­ յուն, ինչպ­ ես
սուբյեկտ ճա­նաչ­ել մարդ­ ուն: Այս­ ինքն՝ հան­ցագ­ ործ­ ութ­ նաև ներկ­ առ­ ուցվ­ ած­քային ինքն­ ուր­ ույն կա­ռա­վար­ման
յան բնո­րո­շում­ ը վեր­ աբ­ երվ­ ել է կոնկր­ ետ անձ­ ի գործ­ ո­ մե­խան­ իզմն­ եր: Իրավ­ աբ­ ան­ ակ­ ան ան­ձինք զգա­լի և բա­
ղութ­ յունն­ եր­ ին կամ անգ­ ործ­ ութ­ յուն­ ը: Պատ­մութ­ յան­ ը վակ­ ան­ ին լուրջ դեր­ ակ­ ա­տա­րութ­ յուն ուն­ են երկր­ ի տն­
հայտն­ ի են դեպք­ եր, երբ որոշ հանց­ ագ­ ործ­ ութ­ յունն­ եր տե­սութ­ յան մեջ, առող­ջապ­ ա­հութ­ յան, սոց­ իալա­կան,
նույն­ իսկ ուն­ եց­ ել են կոնկր­ ետ հեղ­ ին­ ակն­ եր: Օրին­ ակ՝ ձեռ­ներ­ եց­ ութ­ յան ոլորտն­ եր­ ում, ինչպ­ ես նաև հա­սա­րա­
«խուլ­իգ­ ան­ ութ­ յուն» տերմ­ ի­նը, ըստ որոշ աղ­բյուրն­ ե­րի, կակ­ ան հար­ ա­բե­րութ­ յունն­ եր­ ում:
առա­ջա­ցել է կոնկր­ ետ անձ­ անց անուն­ ից: Այն ծագ­ ել է
իռ­լանդ­ ակ­ ան մի ընտ­ ա­նիք­ ի՝ «Հո­լիգ­ ան» (Hooligan) ազ­ ­Գաղտ­նիք չէ, որ որոշ­ ա­կի իրավ­ աբ­ ա­նա­կան ան­ձինք
գա­նուն­ ից: Հո­լիգ­ ան ընտ­ ա­նիք­ ը 18-րդ դա­րի վերջ­ ե­րին ուն­ են­ ա­լով մեծ ֆին­ անս­ ակ­ ան հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յունն­ եր
բնակվ­ ել է Լոնդ­ ոն­ ում և ընտ­ ան­ ի­քի անդ­ ամն­ ե­րը հայտ­նի առա­վել շատ գայթ­ ակղ­ ութ­ յուն են ուն­ են­ ում տնտ­ ես­ ու­
են եղել իրենց արտ­ ա­ռոց և ագր­ ես­ իվ վար­քագծ­ ով: Այդ թյան մեջ ազ­դեց­ իկ լին­ ել­ու՝ մեծ­ աց­նել­ով կազ­մա­կեր­
ըն­տա­նիք­ ի վար­քագ­ իծն այնք­ ան սկանդ­ ալ­ային է եղել, պու­թյան շահ­ ույթ­ ը, զուգ­ ահ­ եռ­ աբ­ ար ցան­կութ­ յուն են
որ հետ­ ա­գայ­ում հաս­ ա­րակ­ ակ­ ան կարգ­ ը խախ­տող ան­ ուն­ են­ ում կլան­ ել տնտ­ ես­ ութ­ յան ոլորտն­ եր, դրան­ ով իսկ
ձանց ան­վան­ ում են «խու­լիգ­ անն­ եր» [1]: Ինչպ­ ես հայտ­նի շուկ­ այից դուրս մղել­ով փոքր կազ­մակ­ երպ­ ութ­ յունն­ եր­ ին
է, հետ­ ագ­ այ­ում, արդ­ են 20-րդ դար­ ում «խուլ­իգ­ ան» տեր­ և ձեռն­ եր­ եց­ներ­ ին: Ինչպ­ ես ցույց է տա­լիս փորձ­ ը որոշ
ազ­դեց­ իկ ու խոշ­ որ կազմ­ ա­կերպ­ ութ­ յունն­ եր իրենց գոր­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

150 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

ծո­ղութ­ յունն­ եր­ ը զուգ­ որդ­ ում են օրեն­քի խախտ­մամբ՝ վաբ­ ան­ ա­կան անձ­ , նրան օժտ­ ում են որոշ­ ակ­ ի նպա­
տար­բեր դրսև­ որ­ ումն­ ե­րով:­ տակ­ներ­ ով, գործ­ ա­ռույթն­ եր­ ով, գույք­ ով և ինքն­ ուր­ ույն
հան­դես գա­լու հնա­րա­վո­րութ­ յունն­ ե­րով: Այս դեպք­ ում և
Այդպ­ ի­սի դրսև­ որ­ ումն­ եր են կան նաև այլ ոլորտ­նե­ ան­ձը, և իր կող­մից ստեղծ­ված իրավ­ աբ­ ան­ ա­կան անձ­ ն
րում, անկ­ ախ ֆին­ ան­սա­կան հնար­ ա­վոր­ ութ­ յունն­ ե­րից՝ ինքն­ ուր­ ույն և հավ­ ա­սար սուբյեկտն­ եր են հանդ­ իս­ ա­
առող­ջապ­ ա­հա­կան հաստ­ ա­տութ­ յունն­ ե­րի, տե­ղե­կատ­ նում: Իրա­վունք­ ի առջև հա­վաս­ ար­ ութ­ յան հատկ­ ան­շա­
վակ­ ան տեխ­նոլ­ոգ­ իաներ­ ով զբաղ­վող և այլ կազմ­ ա­կեր­ կան բնո­րո­շում է տա­լիս Վ. Ներս­ ես­ յան­ցը. «Ի­րավ­ ունք­ ի
պութ­ յունն­ եր­ ի կողմ­ ից:­ բո­լոր սուբյեկտն­ ե­րը (ոչ միայն պե­տա­կան մարմ­ ինն­ երն
ու պաշ­տո­նա­տար ան­ձինք, այլ նաև՝ բոլ­որ ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան
Օր­ ի­նակ. Առող­ջա­պա­հա­կան ոլորտ­ ում գործ­ ող և իրավ­ ա­բան­ ա­կան անձ­ ինք), ան­կախ իրենց իրավ­ ա­
իրավ­ աբ­ ան­ ա­կան ան­ձինք՝ բուժ­հաս­տա­տութ­ յունն­ ե­րը, կան կարգ­ ավ­ իճ­ ա­կի տար­բեր­ ութ­ յունն­ եր­ ից և իրավ­ ուն­
դեղ­ ատ­ներ­ ը՝ հատ­կա­պես վերջ­ ին տա­րի­նե­րին, հաճ­ ախ քի իրագ­ ործմ­ ան գործ­ ըն­թաց­ ում նրանց դեր­ ից հա­սա­
իրա­կան­ ացն­ ում են օրենք­ ով արգ­ ելվ­ ած գործ­ ող­ ու­թյուն­ րակ­ ակ­ ան կյան­քում՝ իրավ­ ա­հար­ աբ­ ե­րությ­ունն­ եր­ ում
ներ, բա­վակ­ ա­նին քող­ արկվ­ ած մեթ­ ոդն­ ե­րով: Մաս­նա­ հան­դես են գա­լիս որպ­ ես ձևակ­ ան­ ո­րեն հա­վաս­ ար
վո­րապ­ ես, բուժ­հաս­տա­տու­թյունն­ ե­րում արդ­ են սո­վո­ սուբյեկտն­ եր։ Ինչպ­ ես արդ­ ա­րաց­ իորեն ասել է Ցի­ցեր­ ո­
րակ­ ան երև­ ույթ է ապօ­րի­նի աբորտ­ ի կի­րա­ռում­ ը կամ նը. քաղ­ ա­քա­ցին­ եր­ ի ազա­տու­թյուն­ ը պաշտ­պա­նել­իս
դեղ­ ատ­ներ­ ի կողմ­ ից չգր­ անցվ­ ած դեղ­ ե­րի վաճ­ առք­ ը: չկան մասն­ ավ­ որ անձ­ ինք:» [3]: Թերևս այս միտ­քը սույն
Տեղ­ եկ­ ատվ­ ակ­ ան տեխ­նոլ­ոգ­ իաներ­ ի ոլորտ­ ում գործ­ ող հոդվ­ ած­ ի առար­կայի համ­ ար կարև­ որ հիմն­ ավ­ ո­րում կա­
իրա­վաբ­ ա­նա­կան անձ­ անց կող­մից վեր­ջին տա­րին­ եր­ ին րող է լի­նել:
բավ­ ակ­ ա­նին շատ տար­ ած­ ում են ստա­ցել ան­ձանց հա­
մա­կարգչ­ային տեղ­ ե­կատ­վութ­ յան չար­տոնվ­ ած օգտ­ ա­ Հ­ ա­կիրճ վերհ­ ան­ ենք իրավ­ աբ­ ան­ ա­կան անձ­ անց
գործ­ ում­ ը կամ այլ ձևով դրա տա­րա­ծու­մը, որի ար­դյուն­ քրեական պա­տաս­խա­նատ­ վու­թյան ենթ­ արկ­ ել­ու մաս­ ին
քում խախտ­վում են մարդ­կանց և իրա­վաբ­ ա­նակ­ ան ար­տերկր­ յա փոր­ձը և օրենսդր­ ութ­ յուն­ ը: Ուս­ ումն­ աս­ իր­ ու­
անձ­ անց կար­ևոր իրավ­ ունքն­ ե­րը: Օրին­ ակ՝ Ֆրան­ թյունն­ ե­րը ցույց են տա­լիս, որ իրավ­ աբ­ ա­նակ­ ան անձ­ ին,
սիայի օրենսդր­ ութ­ յամբ նման­ ատ­ իպ գործ­ ո­ղու­թյունն­ ե­ որ­պես քրեական պա­տասխ­ ա­նատվ­ ութ­ յան սուբյեկտ
րը դիտ­վում են որպ­ ես հան­ցա­գործ­ ութ­ յուն և քրեական դիտ­ ար­կել­ը, բա­վա­կան­ ին մոտ­ իվ­ աց­ված է և պա­տաս­
օրենսգրք­ ով համ­ ակ­ արգչ­ային հանց­ ագ­ ործ­ ութ­ յունն­ եր խա­նատ­վութ­ յան մի­ջոցն­ եր­ ը խե­լամ­ իտ մոտ­ եց­ ումն­ եր­ ով
կա­տա­րել­ու համ­ ար իրա­վա­բան­ ա­կան անձ­ ի նկատմ­ ամբ են:
կար­ ող է նշան­ ակ­վել պա­տիժ՝ տուգ­ անք­ ի տես­քով, ընդ
որում՝ հինգ անգ­ ամ ավե­լի շատ քան նույն արարք­ ը ֆի­ ­Մասն­ ավ­ որ­ ապ­ ես. ԱՄՆ-­ի քրեական օրենսդր­ ու­
զի­կակ­ ան ան­ձանց հա­մար, կամ իրա­վա­բա­նակ­ ան անձ­ ի թյամբ սահ­մանվ­ ում է, որ կազմ­ ակ­ երպ­ ու­թյուն­ ը պա­
հար­կադ­ իր լուծ­ ա­րում, կամ ձեռն­ ար­կատ­ ի­րակ­ ան գոր­ տասխ­ ա­նա­տու է առևտ­րային գործ­ ու­նեութ­ յուն­ ում խա­
ծուն­ եութ­ յան տե­սակ­նե­րով կամ դրանց որոշ մաս­ ով գոր­ բեութ­ յան և կաշ­ առ­ ակ­ ե­րութ­ յան հա­մար [4]: Ֆրանս­ իայի
ծուն­ եութ­ յան արգ­ ել­ում, կամ 5 տա­րի ժամ­կե­տով դա­դա­ Քրեական օրենսգրք­ ով իրավ­ ա­բան­ ակ­ ան անձ­ ը կա­րող
րեց­ ում և այլն [2]:­ է լին­ ել այնպ­ ի­սի հան­ցա­գործ­ ութ­ յունն­ եր­ ի սուբյեկտ, ինչ­
պիս­ ին է օրին­ ակ խաբ­ եութ­ յուն­ ը, վս­տա­հութ­ յան չա­րա­
Այսպ­ ի­սով, իրա­վաբ­ ա­նա­կան ան­ձանց նկատմ­ ամբ շա­հում­ ը, գույք­ ի ձեռք բե­րում­ ը հանց­ ա­վոր ճա­նա­պար­
առա­վել խիստ՝ քրեական պա­տաս­խան­ ատ­վութ­ յան մի­ հով և այլն [5]: Կա­նա­դա­յում գո­յութ­ յուն ուն­ ի «Սննդ­ ային
ջոցն­ եր­ ի սահմ­ ա­նում­ ը և կիր­ առ­ ու­մը, ի տար­բեր­ ութ­ յուն և բուժ­ իչ միջ­ ոցն­ եր­ ի մաս­ ին» օրենք, որով ար­գելվ­ ում է
քա­ղա­քա­ցիական և վար­չա­կան պա­տաս­խան­ ատվ­ ու­ օրին­ ակ հայտ­ ա­րա­րել, որ որ­ևէ ար­տադր­ անք կա­րող է
թյան միջ­ ոցն­ ե­րի, կար­ ող է կան­խարգ­ ել­իչ և կար­գա­վո­րիչ կան­խարգ­ ել­ել, բուժ­ ել՝ ալկ­ ոհ­ ոլ­իզմ­ ը, քաղցկ­ ե­ղը, դեպ­
նշա­նակ­ ութ­ յուն ուն­ ե­նալ:­ րե­սիան, սրտ­ ային, երիկ­ ամ­ ային հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ եր,
պոլ­իոմ­ ե­լիտ և այլն: Այս օրենք­ ի խախտ­ման համ­ ար
Այս­ ինքն, առաջ­ ին հերթ­ ին իրա­վա­բա­նակ­ ան ան­ Կան­ ադ­ այի օրենսդր­ ութ­ յամբ քրեական պա­տաս­խա­
ձին ճա­նաչ­ել­ով, որ­պես քրեական պա­տասխ­ ա­նա­տվու­ նատվ­ ութ­ յուն է նախ­ ատ­ ես­վում [6]: Ճապ­ ո­նիայում կազ­
թյան սուբյեկտ, հնար­ ա­վո­րու­թյուն է ընձ­ եռվում լուծ­ ե­լու մա­կերպ­ ու­թյուն­ ը կա­րող է ճա­նաչվ­ ել քրեական պա­տաս­
պետ­ ութ­ յան հա­մար խնդ­ իր հանդ­ իս­ ա­ցող կազմ­ ակ­ եր­ խան­ ատ­վութ­ յան սուբյեկտ՝ հար­կային օրենսդր­ ութ­ յան
պու­թյունն­ եր­ ի ամեն­ ա­թող­ ութ­ յան միջ­ ավ­ այ­րը՝ քրեաի­ խախտ­ման հա­մար:
րավ­ ակ­ ան պատ­ժա­մի­ջոց­նե­րի կիր­ առ­ման միջ­ ոց­ ով հնա­
րա­վոր­ ինս նեղ­ աց­նե­լով այն հնա­րավ­ որ սող­ անցք­նե­րը, ­Իր­ ավ­ աբ­ ան­ ակ­ ան անձ­ անց քրեական պատ­ ասխ­ ա­­
որոնք հնար­ ամտ­ ո­րեն օգտ­ ա­գործ­ ում են իրավ­ ա­բան­ ա­ նատ­ վու­թյան վե­րաբ­ ե­րյալ արտ­ երկ­րյա պրակ­տի­կայի
կան անձ­ ինք: վերլ­ուծ­ ութ­ յուն­ ը հիմք է տա­լիս վերհ­ ան­ ել դրա կիր­ առ­

­Ֆի­զիկ­ ակ­ ան ան­ձը կամ անձ­ ինք ստեղ­ծե­լով իրա­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 151

ման հետ­ևյալ հիմ­նավ­ ո­րումն­ եր­ ը. նակ ձեռն­ արկ­ ա­տիր­ ակ­ ան գործ­ ուն­ եութ­ յան ըն­թացք­ ում
•• իր­ ավ­ աբ­ ա­նա­կան անձ­ անց քրեական պա­տաս­ օրենք­ ի խախ­տումն­ եր­ ը կար­ ել­ի է վեր­ ացն­ ել քա­ղա­քա­
խա­նատվ­ ութ­ յուն­ ը չի բաց­ առ­ ում նաև ֆիզ­ իկ­ ա­ ցիաիր­ ավ­ ակ­ ան միջ­ ոցն­ եր­ ով:
կան ան­ձանց պատ­ ասխ­ ան­ ատվ­ ութ­ յան ենթ­ ար­
կել­ը, ինչն իր հերթ­ ին պահպ­ ա­նում է անձ­ նակ­ ան Ս­ ա­կայն գտ­նում ենք, որ քրեական պա­տաս­խա­
պա­տաս­խա­նատվ­ ութ­ յան սկզ­բունք­ ը,­ նատ­ վութ­ յամբ պաշտ­պանվ­ ող հար­ աբ­ եր­ ութ­ յունն­ եր­ ի
•• իր­ ավ­ ա­բա­նակ­ ան անձ­ ն օրենսդր­ ութ­ յան կող­ խախտ­ման դեպք­ ում՝ քաղ­ աք­ աց­ իաիր­ ավ­ ակ­ ան, վար­
մից ընդ­ ունվ­ ում է որպ­ ես իրավ­ ունք­ ի ինքն­ ու­ չաի­րավ­ ակ­ ան միջ­ ոցն­ եր­ ի կի­րառ­ ում­ ով բավ­ ա­րարվ­ ելն
րույն սուբյեկտ, որը գոյ­ութ­ յուն ուն­ ի անկ­ ախ ան­թույլ­ատր­ ել­ի է, քան­ ի որ իրավ­ ունք­ ի այդ ճյու­ղեր­ ի
ֆիզ­ ի­կա­կան անձ­ ան­ցից: Եվ այս պա­րագ­ ա­յում պատ­ժա­միջ­ ոց­ներ­ ը չեն արտ­ ա­ցոլ­ում իրավ­ ա­բան­ ակ­ ան
հնար­ ավ­ որ է իրավ­ ա­բան­ ակ­ ան անձ­ ին մեղ­ ա­վոր անձ­ անց կողմ­ ից կատ­ արվ­ ող գործ­ ո­ղու­թյունն­ ե­րի հաս­ ա­
ճա­նաչ­ել հանց­ ա­գործ­ ութ­ յունն­ եր­ ի առան­ձին տե­ րա­կակ­ ան վտանգ­ ի փաս­տա­ցի աս­տիճ­ ան­ ը:­
սակ­նե­րի կա­տարմ­ ան մեջ,­
•• ի­րավ­ աբ­ ա­նա­կան ան­ձանց համ­ ար միայն քա­ Այս­պի­սով. իրա­վա­բա­նա­կան անձ­ ը կա­րող է են­
ղա­քաց­ իական, վարչ­ա­կան և այլ իրավ­ ա­կան թարկվ­ ել քրեական պատ­ ասխ­ ան­ ատ­վութ­ յան, եթե
պա­տաս­խա­նատ­վութ­ յան տե­սակն­ եր­ ը չեն ար­ հա­սար­ ակ­ ակ­ ան վտան­գավ­ ո­րութ­ յուն ներկ­ այ­աց­նող
տա­ցոլ­ում իրավ­ աբ­ ան­ ակ­ ան ան­ձանց կող­մից գործ­ ող­ ութ­ յունն­ եր­ ը կատ­ արվ­ ել են ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան ան­
կատ­ արվ­ ող գործ­ ող­ ութ­ յունն­ եր­ ի հա­սար­ ակ­ ա­ ձանց կողմ­ ից, միտ­ ումն­ ավ­ որ՝ ի շահ իրավ­ աբ­ ա­նակ­ ան
կան վտան­գավ­ ո­րութ­ յուն­ ը և պատ­ժել­իութ­ յան ան­ձի: Ընդ որում, քրեական պա­տասխ­ ան­ ատվ­ ութ­ յան
հա­մար­ժեք­ ութ­ յուն­ ը: սուբյեկտն­ եր չեն կար­ ող լին­ ել իրավ­ աբ­ ան­ ակ­ ան անձ­ ի
կարգ­ ավ­ իճ­ ակ չուն­ եց­ ող կազմ­ ավ­ ո­րումն­ եր­ ը (հիմն­ արկ,
Հ­ ա­յաստ­ ա­նում քրեագիտ­ ա­կան քն­նար­կումն­ ե­րում ստոր­ աբ­ աժ­ ա­նում, առանց պետ­ ա­կան գրանց­ման հա­
կամ հետ­ ա­զո­տութ­ յունն­ եր­ ում դեռևս չի արձ­ ան­ ագր­վել սար­ ակ­ ակ­ ան կազմ­ ակ­ երպ­ ու­թյուն):­
իրավ­ աբ­ ան­ ա­կան ան­ձանց քրեական պատ­ ասխ­ ան­ ա­
տվութ­ յան վե­րա­բեր­ յալ որև­ է շար­ ուն­ ա­կակ­ ան գործ­ ըն­ Ի­րա­վաբ­ ա­նա­կան անձ­ ը պետք է պա­տաս­խա­նատ­
թաց կամ քնն­ ար­կումն­ եր, այդ թվում 1996 թվա­կան­ ի վութ­ յուն կրի իր մարմ­ ինն­ եր­ ի (տն­ օր­ ենն­ եր­ ի խորհ­ ուրդ,
մայիս­ ի 24­-ին Հա­յաս­տա­նի Ազ­գային ժող­ ո­վի կողմ­ ից գործ­ ա­դիր մարմ­ ին) որոշ­ ումն­ եր­ ի հաս­ ար­ ա­կա­կան
Քրեական օրենսգրք­ ի ընդ­ ունմ­ ան­ ը նախ­ որդ­ ած ժա­մա­ վտանգ­ ա­վոր արարքն­ եր­ ի հա­մար: Բնակ­ ան­ աբ­ ար այս
նահ­ ատվ­ ա­ծում: Իհար­կե ասվ­ ած­ ից բա­ցառ­ ութ­ յունն­ եր դեպ­քում չի կար­ ել­ի բա­ցառ­ ել նաև զուգ­ ահ­ եռ ֆիզ­ իկ­ ա­
կան և որոշ­ ակ­ ի իրավ­ ագ­ իտ­ ա­կան ամ­բիոնն­ ե­րում՝ քն­ կան անձ­ անց քրեական պատ­ ասխ­ ան­ ատ­վութ­ յան հնա­
նարկվ­ ող առարկ­ այի շուրջ հիմ­նավ­ որ­ ումն­ եր ու վերլ­ու­ րա­վոր­ ութ­ յուն­ ը:
ծութ­ յունն­ եր առկ­ ա են [7]:
Անհ­րաժ­ եշտ է վեր­ ա­նայել մեր մոտ­ եց­ ումն­ ե­րը իրա­
Թ­ երևս ընդ­ ունվ­ ած է հա­մա­րել, որ հան­ցա­գործ­ ու­ վա­բան­ ակ­ ան անձ­ անց ապօր­ ի­նի գործ­ ող­ ութ­ յունն­ ե­րի
թյան սուբյեկտ կար­ ող է հանդ­ իս­ ա­նալ միայն մեղս­ ուն­ ակ համ­ ար զսպ­ ա­շապ­ իկն­ եր սահմ­ ան­ ել­ու առում­ ով և քն­
ֆիզ­ ի­կակ­ ան անձ­ ը, ով հաս­ ել է օրենք­ ով սահ­ման­ված նար­կումն­ եր ծավ­ ալ­ել, ուշ­ ադր­ ութ­ յան կենտր­ ոն­ ում պա­
հաս­ ակ­ ի, քան­ ի որ իրավ­ աբ­ ան­ ա­կան անձ­ ի քրեական հել իրավ­ աբ­ ան­ ակ­ ան անձ­ անց պա­տասխ­ ան­ ատ­վութ­ յան
պա­տասխ­ ան­ ատվ­ ութ­ յուն­ ը հա­կաս­ ում է ան­ձի մեղս­ ու­ վե­րաբ­ եր­ յալ իրավ­ ա­կան բար­ եփ­ ոխ­ ումն­ եր­ ի ան­հրա­ժեշ­
նակ­ ութ­ յան պա­տաս­խա­նատ­ վութ­ յան սկզբ­ ունք­ ին և տութ­ յան հարց­ ը՝ կարգ­ ավ­ որ­ իչ և կանխ­ արգ­ ել­իչ որոշ մե­
իրավ­ ա­բան­ ա­կան անձ­ ը զուրկ է մարդկ­ ային ֆիզ­ իկ­ ակ­ ան խա­նիզմն­ եր ներմ­ ուծ­ ել­ով օրենսդր­ ութ­ յան մեջ: Ինչպ­ ես
հատկ­ ան­ իշ­ ե­րից, այն չի կար­ ող ազա­տազրկվ­ ել, որոնք ար­դեն վերն ասվ­ եց, այս առում­ ով ուս­ ան­ ել­ի է մի շարք
սակ­ այն քրեական պա­տիժ­նե­րի հիմն­ ա­կան տե­սակն­ երն ար­տերկր­ յա պետ­ ութ­ յունն­ ե­րի փորձ­ ը, որտ­ եղ ակնհ­ այտ
են: Եվ վերջ­ ապ­ ես ընդ­ ունվ­ ած է իրավ­ ա­բան­ ա­կան ան­ է, որ իրա­վաբ­ ան­ ակ­ ան ան­ձանց քրեական պատ­ աս­խա­
ձանց գործ­ ուն­ եութ­ յան օրին­ ա­կան­ ութ­ յան նկատ­մամբ նատ­վութ­ յուն­ ը ոչ միայն հնար­ ավ­ որ, այլև երբ­ եմն նաև
հսկ­ ո­ղու­թյունն իրակ­ ա­նացն­ ել միայն քաղ­ ա­քաց­ իական, ան­հրաժ­ եշտ միջ­ ոց է:
հարկ­ ային, ֆին­ անս­ ակ­ ան իրավ­ ունք­ ի սահմ­ ան­նե­րում՝
սահ­ման­ ե­լով միայն նյութ­ ակ­ ան պա­տասխ­ ա­նատ­վու­ Հ­ ատ­կա­պես կար­ևոր է այս հար­ցը քն­նար­կել Հա­
թյուն: Կարծ­ իքն­ եր կան նաև այն մաս­ ին, որ նպա­տա­կա­ յաս­տա­նի անց­ ում­ ային շրջ­ ան­ ում և ներկ­ այ­ումս իրա­
հար­մար չէ իրա­վաբ­ ան­ ակ­ ան ան­ձանց հա­մար քրեական կան­ ացվ­ ող իրավ­ ակ­ ան բար­ եփ­ ոխ­ ումն­ ե­րի գոր­ծընթ­ աց­
պա­տասխ­ ան­ ատվ­ ութ­ յուն սահմ­ ան­ ել, քանի որ, օրի­ ներ­ ի ներք­ ո, հաշվ­ առ­ ել­ով նպատ­ ա­կահ­ արմ­ ար­ ութ­ յուն­ ը,
ան­հրաժ­ եշտ­ ութ­ յուն­ ը և ուս­ ումն­ աս­ իր­ ել­ով արտ­ երկ­րյա
հաջ­ ողվ­ ած իրավ­ ակ­ իր­ առ­ ար փորձ­ ը: Գտ­նում ենք հնա­
րավ­ որ է և անհ­ րաժ­ եշտ ներդն­ ել­ու իրավ­ աբ­ ա­նա­կան
անձ­ անց քրեական պատ­ ասխ­ ան­ ա­տվութ­ յան ենթ­ արկ­ ե­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

152 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

լու ինստ­ իտ­ ուտ­ ը ազգ­ ային օրենսդր­ ութ­ յան մեջ, դրանց հանդ­ իս­ աց­ ող՝ իրա­վաբ­ ա­նակ­ ան ան­ձանց քրեական
հա­ղորդ­ ել­ով որոշ­ ա­կի առանձ­նահ­ ատ­կութ­ յունն­ եր: պա­տաս­խա­նատվ­ ութ­ յան սուբյեկտ դիտ­ ար­կե­լու խնդ­
րին, այլ գտ­նում ենք, որ լուրջ հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի
Հ­ աշվ­ ի առ­նե­լով, որ իրա­վաօ­րենսդր­ ա­կան բար­ ե­ առար­կա կա­րող է լին­ ել նաև քրեական օրենսգրք­ ում
փոխ­ ումն­ երն անընդհ­ ատ իրակ­ ան­ ացվ­ ող գործ­ ըն­թաց է պատ­ժա­չա­փեր­ ի առա­վել հս­տա­կեց­ման հարց­ ը, առան­
և այդ գործ­ ընթ­ ա­ցի շա­րուն­ ա­կա­կան­ ութ­ յան նպա­տակն ձին իրավ­ ի­ճակն­ եր­ ի համ­ ար հնար­ ավ­ որ­ ինս որոշ­ ակ­ իաց­
օրենսդր­ ութ­ յան բա­րել­ա­վումն է, կարև­ որ­ ում ենք իրա­ նե­լով պատ­ժա­չափ­ ը: Այս ուղղ­ ու­թյամբ օրենսդր­ ակ­ ան
վակ­ ան բար­ եփ­ ոխ­ ումն­ ե­րի ուշ­ ադր­ ութ­ յան կենտ­րո­նը բար­ եփ­ ոխ­ ումն­ եր­ ը կա­րող են կոռ­ ուպց­ իայի դեմ պայ­քա­
բևե­ռել նաև քրեական օրենսդր­ ութ­ յան­ ը: Ու­սումն­ ա­սի­ րի լուրջ հնար­ ա­վոր­ ութ­ յունն­ եր լին­ են:
րել­ով արտ­ երկր­ յա փոր­ձը և համ­ ադ­րե­լով հա­յաստ­ ա­
նյան օրենսդր­ ութ­ յունն ու իրավ­ ապ­րակ­տիկ­ ան, առկ­ ա Գտ­նում ենք, որ թվարկվ­ ած փաստ­ արկն­ եր­ ը ար­
իրադր­ ութ­ յուն­ ը, հան­գում ենք եզ­րա­կաց­ ու­թյան, որ Հա­ դա­րացն­ ում են սույն հոդվ­ ած­ ով բարձր­ աց­ված հարց­ եր­ ի
յաս­տա­նի քրեական օրենսդր­ ութ­ յան բա­րեփ­ ո­խումն­ ե­ ան­հրաժ­ եշտ­ ութ­ յուն­ ը և ար­դիակա­նութ­ յուն­ ը:
րը կար­ ող են դրակ­ ան ար­դյուն­քեր­ ի նա­խադր­ յալ լին­ ել:
Խոս­քը չի վեր­ աբ­ ե­րում միայն սույն հոդվ­ ած­ ի առար­կա

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ 6. Снайдер Д.Л., Преступления корпораций в Канаде, Предварительный до-
клад (Перевод с англ. В.Г. Стоянов, Canadian Journal of Criminology, 1978. Т.
1. Власов В.П., Лубшев Ю.Ф., Борьба с хулиганством, 1972. 20., № 2., С. 142-163).
2. Ֆրան­սիայի Քրեական օրենսգ­ իրք, 1992.
3. «Ի­րա­վունք­ ի և պետ­ ութ­ յան տես­ ութ­ յուն», Վ. Ներս­ ես­ յանց, թարգմ­ ան­ ութ­ յուն­ ը 7. Зограбян Н.Ю. Проблемы квалификации преступлений по признакам субъ-
екта /Дис. канд. юр. наук, Ереван, 2009/.
իրա­վագ­ իտ­ ու­թյան դոկտ­ որ Վլ. Նազ­ ա­րյան­ ի, Երև­ ան, 2001.
4. ԱՄՆ Քրեական օրենսգ­ իրք․
5. Ֆրան­սիայի Քրեական օրենսգ­ իրք, 1992.

РЕЗЮМЕ

УГОЛОВНЫЕ ПРИЗНАКИ ПРАВОВОЙ ОТВЕТСТВЕННОСТИ ЮРИДИЧЕСКИХ ЛИЦ

Согомонян М.Р.

ЕГМУ, заведующий группы правоведения

Ключевые слова: субъект уголовной ответственности, юри- ную роль юридических лиц в экономике страны, в сфере
дическое лицо, преступная деятельность, гражданско-право- здравоохранения, в различных сферах предпринимательства,
вая ответственность, законодательные реформы. а также в общественной и политической жизни. Статья мо-
жет послужить основанием для предотвращения незаконных
В данной статье рассматриваются основания, особенности действий юридических лиц, разработки концепции об огра-
и целесообразность признания юридических лиц, в том числе ничении их возможностей и реализации законодательных
медицинских учреждений, предприятий, и иных организаций реформ.
субъектами уголовной ответственности, учитывая значитель-

SUMMARY

CRIMINAL ELEMENTS IN LEGAL LIABILITY OF LEGAL ENTITIES

Soghomonyan M.R.

YSMU, Law Programme Chair

Keywords: subject of criminal liability, legal entity, criminal activ- cant role legal entities play in economy, healthcare sector, in dif-
ity, civil/legal liability, legislative reforms. ferent fields of entrepreneurship and in social as well as political
life. The article can serve a ground for preventing illegal actions
This article studies the expediency of recognizing - legal enti- of legal entities and for designing a concept paper on forcing a
ties inter alia medical institutions, corporations and other organi- strait-jacket for legal entities into the law machinery and imple-
sations - as subject of criminal liability, the grounds and specifici- menting relevant legal and legislative reforms.
ties thereof and the expected outcomes of such application of
law. These aspects are studied having due regard to the signifi-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 153

ՀՏԴ. 615.917.2/9+543/632.911

ՈՐ­ ՈՇ ՀԱԿ­ ԱԿ­ ՈՌ­ ՈԶ­ ԻՈՆ ԾԱԾԿ­ ՈՒՅԹՆ­ ԵՐ­ Ի ՀԻԳ­ ԻԵՆԻԿ-ԹՈՒ­ՆԱ­ԲԱՆ­ Ա­
ԿԱՆ ԳՆԱՀ­ Ա­ՏՈՒՄ­ Ը

Պո­ղոս­ յան Ս.Բ., Ճանճ­ ապ­ ա­նյան Ա.Ն., Տեր-Զա­քա­րյան Ս.Հ., Դա­լալ­յան Մ.Հ.
ԵՊԲՀ ԳՀԿ շր­ջա­կա միջ­ ավ­ այ­րի հիգ­ իենայի և թուն­ աբ­ ան­ ութ­ յան լաբ­ որ­ ատ­ որ­ իա

Բ­ ա­նալ­ի բառ­ եր՝ ազգ­ աբն­ ակ­չութ­ յան առող­ջութ­ յուն, թու­ տեղ կան պոլ­իվ­ ին­ իլսպ­ իրտ, Na+, Ca2+, Mg2, CI- իոնն­ եր
նա­վոր ար­տամղ­ ումն­ եր, հիգ­ իենա, թուն­ աբ­ ան­ ութ­ յուն։ պա­րուն­ ակ­ ող միացութ­ յունն­ եր։ Էպօքս­ ի­դային մա­ծուկ­ ը
պատ­րաստվ­ ում է օգտ­ ա­գործ­ ել­ուց անմ­ իջ­ ա­պես առաջ՝
­Ժող­ ովրդ­ ա­կան տն­տես­ ութ­ յան տար­բեր ոլորտ­նե­ նրա երկ­ ու բա­ղադր­ իչն­ եր­ ը միմ­ յանց խառ­նել­ով, մինչև
րում ամեն տար­ ի ներդրվ­ ում են բազմ­ ա­քան­ ակ պոլ­ի­ համ­ աս­ եռ զանգվ­ ած ստա­նալ­ը։
մերն­ եր, որոնց թվում՝ վերջ­ երս լայն կի­րառ­ ում ստա­ցած
պո­լիմ­ եր­ ային պատ­վածքն­ եր­ ը՝ նախ­ ատ­ եսվ­ ած խմել­ու Հետ­ ա­զո­տու­թյունն­ ե­րը ան­ցկաց­վել են լաբ­ որ­ ատ­ որ,
ջու­րը ամբ­ ար­ ե­լու, արտ­ ադր­ ակ­ ան տարբ­ եր տա­րածքն­ ե­ բնա­կան­ ին մոտ և ագր­ ավ­ ացվ­ ած պայմ­ անն­ եր­ ում՝ հա­
րի, տա­րող­ ու­թյունն­ եր­ ի ներք­ ին մա­կերև­ ույթն­ եր­ ը քայ­ մա­ձայն համ­ ապ­ ա­տասխ­ ան մեթ­ ոդ­ ակ­ ան ցուց­ ումն­ եր­ ի
քա­յում­ ից պահ­պա­նել­ու համ­ ար։ Սակ­ այն երկ­ ար­ ատև [1-3]՝ հաշ­վի առն­ ել­ով օգտ­ ա­գործմ­ ան տեխ­նո­լոգ­ իական
շփմ­ ան դեպք­ ում դրանք կա­րող են արտ­ ամղ­ ել քի­ պա­հանջն­ եր­ ը։ ՈՒս­ ումն­ աս­ իրվ­ ող էպօքս­ իդ­ ային մա­ծու­կի
միական միացութ­ յունն­ եր­ ի մի ամբ­ ողջ բարդ հա­մալ­իր՝ հիմն­ ակ­ ան բաղ­ ադր­ իչ­ը խառնվ­ ել է պնդ­ եց­ ու­ցի­չի հետ
բաղ­կաց­ ած չպոլ­իմ­ ե­րացվ­ ած մոն­ ոմ­ երն­ եր­ ի մնաց­ որդն­ ե­ 10։1 հա­րաբ­ եր­ ութ­ յամբ և 3 շերտ­ ով քսվ­ ել առար­կա­յա­
րից, շղ­թան­ եր­ ի տար­բեր երկ­ ա­րութ­ յամբ օլիգ­ ոմ­ երն­ ե­րից, կան ապա­կին­ եր­ ի վրա՝ սկզբն­ ակ­ ան 2 շերտ­ եր­ ը չո­րաց­
պոլ­իմ­ ե­րաց­ման­ ը մասն­ ակց­ ած բազմ­ աթ­ իվ այլ արգ­ ա­ նել­ով 12-­ակ­ ան ժամ, վերջ­ ին­ ը՝ 7 օր տևող­ ութ­ յամբ։ Այ­
սիքն­ ե­րից։ Ակնհ­ այտ է, որ նման ծած­կույթն­ եր­ ը լայն կի­ նուհ­ ետև քսվ­ ած ապա­կին­ եր­ ը լվացվ­ ել են թոր­ ած ջրով
րառ­ ութ­ յան դեպք­ ում պետք է ենթ­ արկվ­ են մանր­ ակր­կիտ և ընկղմվ­ ել թոր­ ած ջրի մեջ հետև­ յալ հաշվ­ արկ­ ով. հե­
ընտր­ ութ­ յան և հիգ­ իենիկ հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յան, քա­նի որ տա­զոտվ­ ող նյութ­ ի մակ­ եր­ ես­ ի և առնչվ­ ող մի­ջավ­ այ­րի
հատ­կա­պես խմել­ու ջրի ամ­բար­ման համ­ ար կիր­ ա­ռել­իս հա­րաբ­ եր­ ութ­ յուն­ ը 1։20 (բն­ ա­կան պայ­մանն­ եր­ ին մոտ)
արտ­ ամղ­ված միացութ­ յունն­ եր­ ի ներթ­ ափ­ անց­ ում­ ը այս­ և 1։10 ու 1։1 սմ2/մլ հա­րա­բե­րութ­ յամբ (ագ­րավ­ աց­ված
պես թե այնպ­ ես կիջ­ եցն­ ի խմե­լու ջրի որակ­ ը՝ հնար­ ավ­ որ պայ­մանն­ եր)։ Ջրի ջերմ­ աստ­ իճ­ ան­ ը լցն­ ե­լու պա­հին 20°C
ռիսկ­ եր առաջ­ աց­նել­ով առող­ջութ­ յան նկատ­մամբ։ է։ Ջրային հա­նուկն­ եր­ ը պահ­պանվ­ ել են 24-72 ժամ 35-
­ 38°C պայմ­ անն­ եր­ ում։
Աշ­խա­տան­քի նպա­տա­կը
Ս­ ան­ իտ­ ա­րա-քիմ­ իական հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­
Ջր­ ա­մա­տա­կա­րարմ­ ան հա­մա­կար­գում որպ­ ես Ելն­ ե­լով էպօքս­ ի­դային մա­ծուկ­ ի բաղ­ ադ­րութ­ յուն­ ից՝
պատ­վածք գործ­ ա­ծե­լու դեպ­քում էպօքս­ իդ­ ային մած­ ու­
կի և հիդր­ ո­մե­կուս­ իչ բա­ղադր­ ան­ յութ­ ի թուն­ աբ­ ան­ ա-հի­ ուս­ ումն­ աս­ իրվ­ ող միջ­ ավ­ այր­ ում սպաս­ ել­ի էին հետև­ յալ
գիենիկ գնահ­ ա­տում­ ը՝ ազ­գաբն­ ակչ­ութ­ յան առող­ջու­թյան վնա­սակ­ ար նյութ­ եր­ ի ար­տամղ­ ումն­ ե­րը՝ էպիքլ­որհ­ իդր­ ին
նկատ­մամբ հնար­ ավ­ որ վնաս­ ակ­ ար ազդ­ եց­ ութ­ յունն­ եր­ ը (ԷՊ­ Հ), որի արտ­ ամղ­ման թույլ­ատ­րել­ի չա­փա­քան­ ակ­ ը (Ա
բա­ցահ­ այտ­ ել­ու համ­ ար։ ԹՉ) 0,1մգ/լ է, պոլ­իէթի­լենպ­ ոլ­իամին (ՊԷ­ՊԱ), որի սահ­
մա­նային թույլ­ատր­ ել­ի քան­ ա­կը (ՍԹՔ) 0,005մգ/լ է և դի­
Հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի նյութն ու մեթ­ ոդ­ներ­ ը բութ­ իլֆտ­ ա­լատ (ԴԲՖ), որի ԱԹՉ-ն 0,2 մգ/մլ է։­
Հետ­ ա­զո­տո­տու­թյան առար­կա են եղել հայ­րեն­ ա­
ԷՊՀ­-ի քա­նա­կա­կան որո­շում­ ը իրակ­ ան­ աց­վել է մո­
կան արտ­ ադր­ ութ­ յան հա­կակ­ ոռ­ ոզ­ իոն էպօք­սիդ­ ային դել­ային հա­նուկն­ եր­ ի նմուշն­ ե­րի գազ­ ային քրոմ­ ատ­ ոգր­
մա­ծուկ­ ը և հիդր­ ոմ­ եկ­ ուս­ իչ բաղ­ ադր­ ան­ յութ­ ը, որոնք նա­ ման մեթ­ ո­դով, ԴԲՖ-ն՝ նրբ­ ա­շերտ քրոմ­ ատ­ ոգրմ­ ան, ՊԷ­
խա­տես­ված են խմել­ու ջրի ամ­բար­ման տա­րո­ղու­թյուն­ ՊԱ-ն՝ ֆոտ­ ոմ­ ետրմ­ ան եղան­ ակ­ ով [4]։
ներ­ ը, ջրավ­ ազ­ անն­ եր­ ի ներք­ ին մակ­ եր­ եսն­ եր­ ը պատ­ ել­ու
համ­ ար։­ Հ­ իդ­րո­մեկ­ ուս­ իչ բա­ղադ­րա­նյութ­ ի ազ­դեց­ ու­թյու­
նը մոդ­ ել­ային ջրամբ­ ա­րի սան­ իտ­ ա­րակ­ ան ռեժ­ իմ­ ի վրա
Է­պօքս­ ի­դային մա­ծու­կը բարդ հա­մադր­ ութ­ յուն է, որոշվ­ ել է ԹԿՊ-­ով (թթվ­ ած­նի կեն­սաբ­ ան­ ակ­ ան պա­
որը կազմվ­ ած է պլաստ­ իֆ­ իկ­ ացն­ ող, ամր­ աց­նող և տար­ հանջ), «ջ­րամ­բա­րի» մանր­ էական սերմ­ ան­ ում­ ով։ Բա­
բեր այլ բա­ղադր­ իչն­ եր­ ից։ ղադ­րան­ յութ­ ից «ջր­ ամբ­ ար­ ի» ջուր տար­ ա­շարժվ­ ող
իոնն­ եր­ ի՝ Na+, Ca2+, Mg2+, CI- չա­փա­քա­նակն­ ե­րը ջրում
Հիդր­ ո­մե­կուս­ իչ բա­ղադր­ ա­նյութ­ ի կազ­մում պո­լիմ­ ե­ որոշ­ ե­լը նպա­տա­կահ­ արմ­ ար չի եղել այն պատ­ճառ­ ով, որ
րացմ­ ա­նը անհ­ րաժ­ եշտ այլ միացութ­ յունն­ ե­րի հետ մեկ­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

154 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Աղյու­սակ 1
Է­պոք­սիդ­ ային մած­ ու­կի սանիտ­ ա­րա-քիմ­ իական հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի ար­դյունքն­ ե­րը

Հա­րաբե­ Լց­ման ու Պահ­ման Ցուցանիշներ
րակցու- պահ­ման ­ժամկ­ ետ­ ը
Փ­ որ­ձի ընթ­ աց­քը ջ­ երմ­ աս­տի­ճան ԷՊՀ ՊԷՊ­ Ա ԴԲՖ Օք­սի­դայ­ Բրոմ­ այ­
թյուն (ժամ) (մգ/լ) (մգ/լ) (մգ/լ) նություն նություն
1­-ին լցն­ ում­ ից հետ­ ո (սմ2/մլ) (°C ) (մգ/­Օ2/լ)
Նույն նմուշն­ ե­րի ու «ա­վազ­ ան­ ի» 35-38 24 0 0,06 0 (մգ/լ)
ողողում­ ից ու 2-րդ լցն­ ում­ ից հետ­ ո 1։20 3,4 0
Նույն նմուշն­ ե­րի ու «ա­վազ­ ան­ ի» 35-38 24 0
ողողում­ ից ու 3-րդ լցն­ ում­ ից հետ­ ո 1։20 0,02 0 1,2 0
Նույն նմուշն­ ե­րի ու «ա­վազ­ ան­ ի» 35-38 24 0
ողողու­մից ու 3-րդ լցն­ ում­ ից հետ­ ո 1։20 00 0 -
35-38 24 0
Նույն նմուշն­ ե­րի ու «ա­վա­զա­նի» 1։10 0,066 0 0 -
ողողում­ ից ու 4-րդ լցն­ ում­ ից հետ­ ո 35-38 24 -
1։20 35-38 24 - 0 - - -
Նույն նմուշն­ ե­րի ու «ա­վա­զա­նի» 1։10 35-38 24 - 0 - - -
ողողում­ ից ու 5-րդ լցն­ ում­ ից հետ­ ո 1։1 35-38 96 - 0 - - -
1։20 35-38 96 - 0 - - -
1։10 35-38 96 - 0 - - -
1։1 0 - - -

տեխ­նոլ­ոգ­ իական կիր­ առմ­ ան դեպ­քում ան­գամ «ագ­րա­ ու այլ ցուց­ ան­ իշն­ եր [5]։ Իրա­կան­ ացվ­ ել է առ­նետ­ներ­ ի
վացվ­ ած» պայ­ման­նե­րում, եթե նույն­ իսկ այդ իոնն­ եր­ ից ծայ­րա­մաս­ ային արյան շր­ջան­ ա­ռութ­ յան ձևավ­ որ տար­
յուր­ աք­ անչ­յուր­ ը տար­ ա­շարժ­վի 100%-­ով­ , ապա այն չի րեր­ ի քան­ ա­կակ­ ան ուս­ ումն­ ա­սի­րութ­ յուն [6]։ Կենտ­րո­
գեր­ ազ­ ան­ցի ջրամ­բարն­ եր­ ում հաստ­ ատ­ված հի­գիենիկ նակ­ ան նյարդ­ ային հա­մա­կարգ­ ի ֆունկց­ իոնալ վիճ­ ակ­ ը
պա­հանջն­ եր­ ը։ Հիդ­րո­մե­կուս­ իչ բա­ղադ­րա­նյութ­ ի մյուս գնա­հատ­վել է՝ առն­ ետն­ ե­րի նա­խաշ­ եմք­ ային էլեկտ­րա­
բաղ­ ադր­ իչ պոլ­իվ­ ինիլսպ­ իրտ­ ը օգտ­ ա­գործվ­ ում է դեղ­ ո­ կան իմպ­ ուլսն­ եր­ ի գու­մա­րը (СПП) որոշ­ ել­ով [7]։ Լյար­դի
րայ­քի պար­կուճն­ ե­րը պատ­րաս­տել­ու համ­ ար։ Մնաց­ ած ֆունկց­ իոնալ վի­ճակ­ ը գնահ­ ատ­վել է արյան շիճ­ ուկ­ ում
այլ բա­ղադր­ իչն­ եր­ ի տա­րաշ­ ար­ժը դեպ­ ի մոդ­ ել­ային ջրամ­ ամին­ ոտր­ անս­ֆեր­ ազ­ներ­ ի ակտ­ իվ­ ութ­ յամբ, երիկ­ ամն­ ե­
բար ուս­ ումն­ աս­ իրվ­ ել է նմուշն­ ե­րի ջրած­նային ցու­ցիչ­ով րին­ ը՝ օրակ­ ան դիուր­ եզ­ ի /օր­ ա­մե­զի/, մե­զի տե­սա­կար­ ար
pH և պերմ­ անգ­ ա­նա­տային օք­սի­դացմ­ ամբ [4]։ կշ­ռի և արյան շիճ­ ուկ­ ում մի­զա­նյութ­ ի բա­ղադ­րութ­ յամբ
[6]։ Յուր­ ա­քան­չյուր փոր­ձի ավար­տին կա­տար­վել է փոր­
Ծած­կույթն­ ե­րով պատ­ված մո­դել­ա­վորվ­ ած տա­րո­ ձակ­ ենդ­ ա­նի­նե­րի դիահերձ­ ում, զննվ­ ել են ներք­ ին օր­
ղութ­ յանն­ ե­րի մեջ պահվ­ ող ջրի նկատ­մամբ կատ­ արվ­ ել գան­ներ­ ը, վեր­ջին­ներս կշռվ­ ել և հաշվ­ արկ­վել են ներք­ ին
են զգայո­րոշմ­ ան հե­տա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր՝ հա­մի, հո­տի, օրգ­ ան­ներ­ ի կշռ­ ային գործ­ ա­կիցն­ ե­րը։
պղ­տոր­ ութ­ յան, նստ­ված­քի առ­կայ­ութ­ յան վե­րաբ­ ե­րյալ։
­Պատ­վածքն­ եր­ ի հան­ ուկն­ եր­ ի հնար­ ա­վոր ալեր­
Թուն­ աբ­ ան­ ակ­ ան հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր գիկ ակտ­ ի­վութ­ յուն­ ը գնահ­ ատվ­ ել է սկար­ ի­ֆիկ­ աց­նող
Թ­ ուն­ ա­բա­նա­կան հե­տա­զոտ­ ու­թյունն­ երն իրակ­ ա­ նմուշ­ ով, հա­կագ­ են­ ով, լեյկ­ ոց­ իտ­նե­րի լիզ­ ի­սին բնոր­ ոշ
ռեակց­ իայով (РСЛЛ) և լեյկ­ ո­ցիտ­նե­րին բնոր­ ոշ ագլ­ո­
նացվ­ ել են՝ ելն­ ել­ով պատ­վածք­նե­րի կիր­ առ­ման բնա­գա­ մե­րաց­ իայով (РСАЛ)։ Որպ­ ես հա­կա­գեն ծա­ռայել են
վառն­ եր­ ից՝ ըստ ըն­դունվ­ ած մե­թո­դա­կան ցու­ցումն­ եր­ ի պատ­վածք­նե­րի ջրային հան­ ուկն­ եր­ ը [8,9]։ Հե­տա­զոտ­ ու­
[5-9]։ Օգտ­ ա­գործվ­ ել են սեռ­ ահ­ աս­ ուն, երկս­ եռ առն­ ետ­ներ թյունն­ ե­րի արդ­ յունքն­ եր­ ը մշակվ­ ել են վա­րիացիոն վիճ­ ա­
ստու­գիչ և փորձն­ ակ­ ան խմբ­ եր­ ով։ Արտ­ ամղ­ված հնա­րա­ կագ­րութ­ յան ընդ­ ունվ­ ած մե­թոդն­ ե­րով [10]։
վոր վնաս­ ակ­ ար նյութ­ ե­րի ազ­դեց­ ութ­ յուն­ ը ուս­ ումն­ աս­ իր­
վել է քրոն­ իկ­ ակ­ ան փոր­ձով։ Առն­ ետ­նե­րը ջրի փոխ­ ար­ են ­Հետ­ ա­զո­տութ­ յունն­ եր­ ի ավարտ­ ին կատ­ ար­վել է կեն­
եր­կար­ ատև խմել են «ա­վա­զան­ ը» պա­տող ծած­կույթն­ ե­ դա­նին­ եր­ ի դիահերձ­ ում, ներք­ ին օրգ­ անն­ եր­ ի ար­տա­քին
րի հետ շփմ­ ան մեջ եղած մոդ­ ել­ային ջրային հա­նուկ­ ը։ զն­նում, վերջ­ ին­ներս կշռ­վել են, և հաշվ­ արկ­վել են նրանց
Ուս­ ումն­ աս­ իր­ ութ­ յունն­ ե­րի ըն­թաց­քում որ­պես թուն­ ա­ կշ­ռային գործ­ ա­կից­ներ­ ը։
վոր ազ­դեց­ ութ­ յան չափ­ ա­նիշ ծա­ռայել է կենդ­ ա­նի­նե­րի
ընդհ­ ան­ ուր զգաց­ ո­ղու­թյուն­ ը, վար­քի փոփ­ ո­խութ­ յուն­ ը, Հ­ ե­տա­զոտ­ ութ­ յան ար­դյունքն­ եր­ ը
թուն­ ավ­ որմ­ ան կլին­ ի­կակ­ ան պատ­կերն ու ախ­տան­շան­ Ս­ ան­ իտ­ ա­րա-քիմ­ իական հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­
նե­րի ի հայտ գալ­ու ժա­ման­ ա­կը, առ­նետն­ ե­րի անկ­ ման
փաստն ու ժա­ման­ ակ­ ը, մաշկ­ ային ծած­կույթն­ ե­րի և տե­ Է­պօքս­ իդ­ ային մա­ծուկ­ ով պատ­ված մոդ­ ել­ային տա­
սան­ ել­ի լորձ­ աթ­ ա­ղանթ­նե­րի վիճ­ ա­կը, մարմն­ ի զանգվ­ ա­ րող­ ու­թյուն­ ը 4 անգ­ ամ դատ­ արկ­ ել­ուց և ողող­ ե­լուց ու
ծի դին­ ամ­ իկ­ ան, ախ­տա­բան­ ա­-ա­նա­տո­միական զնն­ ումն նո­րից լց­նել­ուց հետ­ ո ջրային հան­ ուկն­ ե­րում հայտն­ ա­
բերվ­ ել է ՊԷ­ՊԱ՝ սահմ­ ա­նային թույլ­ատ­րել­ի քան­ ակ­նե­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 155

Աղյուսակ 2
Հ­ իդ­րոմ­ եկ­ ուս­ իչ բաղ­ ադր­ ա­նյութ­ ի սանիտ­ ա­րա-քիմ­ իական հետ­ ա­զոտ­ ու­թյունն­ ե­րի արդ­ յունքն­ ե­րը

Ցուց­ ա­նիշ­ներ Խմբ­ եր 1ժ Հետ­ ա­զոտու­թյան ժամ­կետ­ ը (օ­րեր)

1 3 5 7 10 15 30 60 90

1-­ին սեր­ ի­ա 10,9 10,8
pH Փ 12,0 11,0 11,0 11,1 11,1 11,1 11,1 10,9 6,80 6,70
4,36 4,45
Պեր­ման­գան­ ա­տային Ս 6,50 6,60 6,40 6,60 6,80 6,50 6,80 6,70
օքս­ իդ­ աց­ ում Փ 1,12 4,56 4,08 6,32 4,16 4,82 4,46 4,56 - -
Փ - - - 0,49 - - - - - -
ԹԿՊ
9,0 9,0
Ս - - - 0,48 - - - - 6,2 6,2
2,12 2,10
pH 2-րդ սեր­ ի­ա
Փ 9,3 10,3 10,0 9,7 9,6 9,0 9,0 9,0 - -
Պեր­ման­գան­ ա­տային Ս 6,5 5,8 5,8 6,0 5,7 6,0 6,2 6,1 - -
օքս­ իդ­ աց­ ում Փ 1,04 2,0 2,64 2,08 2,48 2,16 2,0 2,22
ԹԿՊ Փ - - - 0,50 - - - -

Ս - - - 0,46 - - - -
Փ - փորձն­ ա­կան; Ս - ստուգ­ իչ; ԹԿՊ – թթ­ված­նի կենս­ ա­բան­ ա­կան պա­հանջ։

Աղյու­սակ 3
Փ­ որ­ձակ­ ենդ­ ան­ ի­ներ­ ի օրգ­ ան­ իզմ­ ի ֆունկց­ իոնալ վիճ­ ա­կը բնոր­ ո­շող որոշ ցուց­ ա­նիշն­ ե­րը էպօքս­ իդ­ ային մած­ ու­կից ար­

տամղ­ված վնա­սա­կար նյութ­ ե­րով քրոն­ ի­կակ­ ան թուն­ ավ­ որմ­ ան դեպք­ ում

Ցու­ցա­նիշն­ եր Վիճ­ ակ­ ագ­րա­կան Փորձն­ ակ­ ան խումբ Ս­տուգ­ իչ խումբ
մեծ­ ութ­ յուն­ներ

Մարմն­ ի զանգվ­ ած (կգ) X±S x̅ 0,206±0,045 0,196±0,022
P >0,05

ԿՆՀ-­ի նա­խաշ­ եմք­ ային իմպ­ ուլսն­ ե­րի գում­ ար X±S x̅ 3,7±0,2 3,9±0,1
(պ.մ..) P >0,05

Հե­մոգլ­ոբ­ ի­նի բաղ. արյան մեջ (Գ/Լ) X±S x̅ 152,9±5,7 161,3±3,4
P >0,05

Էր­ իթր­ ոց­ իտ­ներ­ ի քա­նա­կը արյան մեջ X±S x̅ 5,2±0,1 5,3±0,08
(1012/Լ) P >0,05

Լեյկ­ ո­ցիտ­նե­րի քա­նա­կը արյան մեջ X±S x̅ 9,0±0,2 9,9±0,8
(109/Լ ) P >0,05

AcT­-ակտ­ իվ­ ութ­ յուն­ ը արյան շի­ճուկ­ ում X±S x̅ 0,71±0,02 0,74±0,04
(մմ­ ոլ/լ/ժ) P >0,05

АлТ­-ակ­տի­վութ­ յուն­ ը արյան շի­ճուկ­ ում X±S x̅ 1,50±0,08 1,60±0,2
(մ­մոլ/լ/ժ) P >0,05

Մի­զա­նյութ­ ի բա­ղադ­րութ­ յուն­ ը արյան շի­ճուկ­ ում (մմ­ ոլ/լ) X±S x̅ 6,30±0,3 7,60±1,6
P >0,05

Օր­ ակ­ ան դիուր­ եզ (մլ) X±S x̅ 3,9±0,7 3,3±0,12
P >0,05

Մե­զի տե­սակ­ ա­րար կշիռ­ ը (գ/լ ) X±S x̅ 1,029±0,08 1,041±0,06
P >0,05

Միզ­ ան­ յութ­ ի բա­ղադ­րութ­ յուն­ ը մեզ­ ում (մմ­ ոլ/24ժ­ ամ) X±S x̅ 197,0±3,0 193,0±3,0
P >0,05

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

156 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

Աղյուս­ ակ 4
Առ­նետն­ եր­ ի ներք­ ին օրգ­ անն­ եր­ ի կշռ­ ային գործ­ ա­կիցն­ եր­ ը էպօքս­ իդ­ ային մած­ ու­կի ջրային հա­նուկ­ ով քրոն­ ի­կակ­ ան
թուն­ ավ­ որ­ ում­ ից հետ­ ո

Ներք­ ին օր­գանն­ եր Վիճ­ ա­կագգ­րա­կան Փորձն­ ա­կան խումբ Ս­տուգ­ իչ խումբ
մեծ­ ու­թյունն­ եր

Ուղ­ եղ X±S x̅ 7,4±0,4 8,3±1,3
Սիրտ P >0,05 3,9±0,4
Թո­քեր 6,6±1,4
Լյարդ X±S x̅ 4,5±0,1 31,4±1,9
Փայծ­ աղ P >0,05 3,3±0,7
Ե­րի­կամ­ներ 6,9±0,6
Մա­կեր­ իկ­ ամ­ներ X±S x̅ 7,9±0,9 0,25±0,10
P >0,05

X±S x̅ 31,4±1,7
P >0,05

X±S x̅ 4,3±0,4
P >0,05

X±S x̅ 7,2±0,3
P >0,05

X±S x̅ 0,35±0,07
P >0,05

Աղյուս­ ակ 5
Փ­ որ­ձա­կենդ­ ան­ ի­նե­րի օրգ­ ա­նիզմ­ ի ֆունկց­ իոնալ վիճ­ ա­կը բնոր­ ո­շող որոշ ցուց­ ան­ իշն­ եր հիդր­ ո­մեկ­ ուս­ իչ բաղ­ ադր­ ա­
նյութ­ ից արտ­ ամղ­ված վնա­սակ­ ար նյութ­ եր­ ով քրոն­ իկ­ ա­կան թուն­ ավ­ որմ­ ան դեպք­ ում

Ցու­ցա­նիշ­ներ Վի­ճակ­ ագ­րա­կան Փորձ­նակ­ ան խումբ Ս­տու­գիչ խումբ
մեծ­ ութ­ յունն­ եր

Մարմն­ ի զանգվ­ ած (կգ) X±S x̅ 0,151±0,041 0,164±0,07
P >0,05 5,2±0,3
ԿՆՀ-­ի նախ­ աշ­ եմք­ ային իմպ­ ուլսն­ ե­րի գում­ ար
(պ.մ.) X±S x̅ 5,1±0,4 151,3±7,1
P >0,05 3,1±0,4
Հե­մոգլ­ոբ­ ի­նի բաղ. արյան մեջ (Գ/Լ) 10,9±0,9
X±S x̅ 159,3±11,3
Էրիթ­րո­ցիտ­ներ­ ի քան­ ակ­ ը արյան մեջ P >0,05 1,70±0,02
(1012/Լ) 1,90±0,08
Լեյ­կո­ցիտն­ եր­ ի քան­ ակ­ ը արյան մեջ X±S x̅ 3,4±0,1 9,80±1,3
(109/Լ ) P >0,05
AcT-­ ակ­տի­վութ­ յուն­ ը արյան շիճ­ ուկ­ ում 1,2±0,3
(մ­մոլ/լ/ժ) X±S x̅ 11,4±0,7 1,037±0,004
АлТ- ակ­տիվ­ ութ­ յուն­ ը արյան շի­ճուկ­ ում P >0,05 629 ,0±55,9
(մ­մոլ/լ/ժ)
X±S x̅ 1,70±0,02
Միզ­ ա­նյութ­ ի բա­ղադր­ ութ­ յուն­ ը արյան շիճ­ ուկ­ ում ( մմոլ/լ) P >0,05

Օր­ ակ­ ան դիուր­ եզ (մլ) X±S x̅ 1,90±0,07
P >0,05
Մեզ­ ի տե­սակ­ ար­ ար կշիռ­ ը (գ/լ )
X±S x̅ 9,86±0,77
Միզ­ ա­նյութ­ ի բա­ղա-դր­ ութ­ յուն­ ը մեզ­ ում (մմ­ ոլ/24ժ­ ամ) P >0,05

X±S x̅ 1,6±0,5
P >0,05

X±S x̅ 1,039±0,007
P >0,05

X±S x̅ 652,8±55,9
P >0,05

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 157

Աղյու­սակ 6
Առ­նետն­ եր­ ի ներք­ ին օրգ­ ան­ներ­ ի կշռ­ ային գործ­ ա­կիցն­ եր­ ը հիդր­ ո­մեկ­ ուս­ իչ բաղ­ ադր­ ա­նյութ­ ի ջրային հան­ ուկ­ ով քրոն­ ի­
կա­կան թուն­ ավ­ որ­ ում­ ից հետ­ ո

Ներ­քին օրգ­ ան­ներ Վիճ­ ակ­ ագ­րա­կան Փորձն­ ա­կան խումբ Ս­տու­գիչ խումբ
Ուղ­ եղ մեծ­ ութ­ յունն­ եր 8,3 ՞0,5
Սիրտ X±S x̅ 8,9±0,7 7,0±0,6
Թոք­ եր P >0,05 7,2±0,6
Լյարդ X±S x̅ 25,2 ՞2,0
Փայ­ծաղ P 7,3±0,4 6,7±0,5
Երիկ­ ամն­ եր X±S x̅ >0,05 7,8±0,5
Մա­կեր­ ի­կամ­ներ P 2,5±0,2
X±S x̅ 8,7±0,9
P >0,05
X±S x̅
P 28,7 ՞2,6
X±S x̅ >0,05
P
X±S x̅ 7,4±0,5
P >0,05

8,2 ՞1,2
>0,05

2,7±0,1
>0,05

րով (ա­ղյուս­ ակ 1)։ Տա­րող­ ութ­ յուն­ ը 5-րդ անգ­ ամ լցն­ ել­ուց Թ­ ուն­ աբ­ ան­ ակ­ ան հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յունն­ եր­
և 4 օր պա­հե­լուց հե­տո ջրում ՊԷՊ­ Ա չի հայտն­ աբ­ եր­ Է­պօք­սի­դային մա­ծու­կի ջրային 1։20 սմ2/մլ հար­ ա­
վել։ Մոդ­ ել­ա­վորվ­ ած ջրի հան­ ուկն­ ե­րում ԷՊՀ և ԴԲՖ չի
հայտն­ աբ­ երվ­ ել հետ­ ա­զոտ­ ութ­ յան և ոչ մի փու­լում։ Մո­ բե­րութ­ յամբ ջրային հան­ ուկն­ եր­ ով քրոն­ իկ­ ա­կան թուն­ ա­
դել­ա­վոր­ված ջրի բրոմ­ ացմ­ ան ցու­ցա­նի­շը չի տարբ­ երվ­ ել վորմ­ ան ար­դյունքն­ եր­ ը ցույց են տվել, որ փորձ­ ի ամբ­ ողջ
ստու­գիչ նմուշ­ ի նույն ցուց­ ան­ ի­շից։ ընթ­ ացք­ ում կենդ­ ան­ ին­ եր­ ի թուն­ ավ­ որմ­ ան կլին­ իկ­ ա­կան
պատ­կեր և մահվ­ ան ելք չի արձ­ ան­ ագրվ­ ել։ Փորձ­ ակ­ են­
­Փորձ­ արկվ­ ող հա­րա­բե­րակց­ ու­թյամբ էպօքս­ իդ­ ային դան­ ին­ եր­ ը արտ­ ա­քին տեսք­ ով, վարք­ ով, մաշկ­ ային ծած­
մա­ծուկ­ ի ջրային հան­ ուկն­ եր­ ը զգայոր­ ոշմ­ ան ցուց­ ա­ կույթն­ եր­ ի և տես­ ան­ ել­ի լորձ­ աթ­ աղ­ անթ­ներ­ ի վիճ­ ա­կով
նիշն­ եր­ ի նկատ­մամբ հավ­ աստ­ ի փոփ­ ոխ­ ութ­ յունն­ եր չեն չեն տար­բերվ­ ել ստուգ­ իչ­ից։ Քրոն­ իկ­ ակ­ ան թուն­ ավ­ որ­ման
առա­ջաց­րել։ Հինգ­ եր­ որդ անգ­ ամ 1։20 և 1։10 սմ2/մլ հա­ ըն­թացք­ ում և նրա ավարտ­ ին առ­նետն­ եր­ ի օրգ­ ա­նիզմ­ ի
րա­բե­րութ­ յամբ պատ­ված տար­ ո­ղու­թյունն­ եր­ ը լց­նել­ուց ֆունկց­ իոնալ վի­ճակ­ ը բնութ­ ագր­ ող հետ­ ա­զո­տու­թյուն­
և ողո­ղե­լուց հետ­ ո ջրի մո­դել­ային նմուշն­ ե­րը կողմն­ ակ­ ի ներ­ ի արդ­ յունքն­ եր­ ը ներկ­ այ­ացվ­ ած են աղյու­սակ 3-ում։
համ, հոտ, գու­նավ­ ո­րում, նստվ­ ածք չեն ուն­ եց­ ել։ Հիդ­
րոմ­ եկ­ ուս­ իչ բաղ­ ադ­րան­ յութ­ ի ուս­ ումն­ աս­ իր­ ում­ ը ցույց է Թ­ ուն­ ա­բան­ ա­կան հե­տա­զո­տու­թյունն­ ե­րի ար­դյունք­
տվել, որ տար­բեր ջերմ­ ային ռե­ժիմն­ եր­ ում (+5°, +20°, +37° նե­րը վկայ­ում են, որ ուս­ ումն­ աս­ իր­ ութ­ յան առարկ­ ա
և >80°) մո­դել­ավ­ որվ­ ած «ավ­ ազ­ ան­նե­րի» ջրին այն չի հա­ հան­դիս­ աց­ ող էպօքս­ իդ­ ային մած­ ուկ­ ի և հիդր­ ոմ­ ե­կուս­ իչ
ղոր­դում կողմն­ ակ­ ի համ և հոտ, չի պղ­տո­րում, փրփ­րեց­ բա­ղադր­ ան­ յութ­ ի ջրային հան­ ուկն­ եր­ ով քրոն­ իկ­ ակ­ ան
նում, գուն­ ավ­ որ­ ում և նստվ­ ածք չի առա­ջաց­նում։ թուն­ ավ­ որմ­ ան ժամ­ ան­ ակ օրգ­ ան­ իզմ­ ի ֆունկց­ իոնալ վի­
ճակ­ ը բնո­րոշ­ ող դիտ­ արկվ­ ած որոշ ցուց­ ան­ իշն­ ե­րի հա­
Հիդ­րո­մեկ­ ուս­ իչ բաղ­ ադ­րա­նյութ­ ով պատ­ված «ա­վա­ վաս­տի փոփ­ ոխ­ ութ­ յուն չի գրանցվ­ ել։­
զան­ ի» ջրում թթ­ված­նի կենս­ ա­բան­ ակ­ ան պա­հան­ջի և
ման­րէական սերմ­ ան­ման հավ­ աստ­ ի փո­փոխ­ ութ­ յուն­ Է­պօքս­ ի­դային մա­ծու­կի հնա­րավ­ որ ալեր­գիկ ակ­տի­
ներ չեն առա­ջաց­րել (աղ­ յուս­ ակ 2), սակ­ այն ջրի մո­դելն­ ե­ վութ­ յան գնահ­ ա­տում­ ից ստացվ­ ել են հետև­ յալ ար­դյունք­
րի ագ­րավ­ ացվ­ ած (1։1) պայ­մանն­ ե­րում արձ­ ա­նագրվ­ ել ներ­ ը՝ լեյ­կոց­ իտն­ ե­րի լիզ­ ի­սին բնոր­ ոշ ռեակց­ իա 2,4%
է տհաճ հոտ և տտիպ համ, որոնք փոր­ձի ընթ­ աց­քում ստուգ­ իչ­ի 2,1%-­ի հանդ­ եպ (<10%), իսկ լեյկ­ ոց­ իտ­նե­րին
աս­տիճ­ ա­նա­բար ուժգ­նան­ ում են ստուգ­ իչ­ի նկատ­մամբ։ բնոր­ ոշ ագլ­ոմ­ եր­ աց­ իաներ­ ի քան­ ակ­ ը հա­վաս­տի փո­փո­
Ելն­ ե­լով նշվ­ ա­ծից՝ հիդր­ ո­մեկ­ ուս­ իչ բա­ղադր­ ա­նյութ­ ը ջրա­ խութ­ յան չի ենթ­ արկվ­ ել ստուգ­ իչ­ի նկատմ­ ամբ։ Որպ­ ես
մա­տա­կար­ արմ­ ան մեջ կիր­ առ­ ել­ու դեպք­ ում խորհ­ ուրդ հակ­ ագ­ են ծառ­ այել են պատ­վածքն­ ե­րի ջրային հան­ ուկ­
է տր­վել խս­տո­րեն պահպ­ ա­նել տեխ­նոլ­ոգ­ իական պայ­ ներ­ ը։ Հիդր­ ոմ­ եկ­ ուս­ իչ բաղ­ ադր­ ա­նյութ­ ի ազ­դեց­ ութ­ յամբ
ման­նե­րը, որոնք անվ­ տանգ կիր­ առմ­ ան երաշխ­ իք են։ լեյկ­ ո­ցիտն­ ե­րին բնոր­ ոշ լի­զիս­ ի ռեակց­ իայի արդ­ յունք­ ը
2,6% է ստու­գիչ­ի 2,3%­-ի հանդ­ եպ։ Էպօքս­ իդ­ ային մա­ծու­
կի և հիդր­ ո­մեկ­ ուս­ իչ բաղ­ ադր­ ան­ յութ­ ի տվյալ նմուշն­ ե­րի
փոր­ձարկմ­ ան ժա­ման­ ակ սենս­ իբ­ իլ­ացն­ ող ազդ­ եց­ ու­թյուն

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

158 ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ

չի հայտ­նաբ­ երվ­ ել։­ խավ­ որ­ ող պայ­ման­ ը շահ­ ագ­ որ­ծումն է միայն պատ­ված
Այս­պի­սով, իրա­կա­նաց­ված հե­տա­զո­տու­թյունն­ եր­ ի մակ­ եր­ եսն­ ե­րի առնվ­ ազն հնգ­ ա­կի լվաց­ ում­ ից հետ­ ո հետ­
ևյալ հեր­թակ­ ա­նութ­ յամբ՝ ջրի ուժ­ եղ շիթ­ ով լվա­ցում, հա­
արդ­ յունքն­ եր­ ը առ­նետ­նե­րի վրա փոր­ձարկվ­ ող պատ­ ջոր­դակ­ ան 24-ժա­մյա լց­նում, դատ­ ար­կում։
վածքն­ եր­ ի կողմ­ ից դրսև­ որ­վող թուն­ ա­վոր ազ­դեց­ ու­թյուն
չեն արձ­ ան­ ագր­ ել։­ Հիդր­ ոմ­ եկ­ ուս­ իչ բաղ­ ադր­ ան­ յութ կիր­ առ­ ել­ու դեպ­
քում անվ­ տանգ կի­րառ­ ու­թյուն­ ը կա­պա­հով­ ի միայն տեխ­
Է­պօք­սի­դային հա­կակ­ ոռ­ ոզ­ իոն ծած­կույթ­ ի ջրամ­ ա­ նոլ­ոգ­ իական պայ­ման­ներ­ ի խստ­ իվ պահ­պա­նում­ ը։
տա­կար­ արմ­ ան համ­ ակ­ ար­գում գոր­ծա­ծու­թյան երաշ­

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ния. Москва, “Медицина”, 1975, с. 3-25
6. Ронин В.С., Старобинец Т.М., Утевский Н.Л. Руководство к лабораторным
1. Методические указания по гигиеническому контролю за изделиями из син-
тетических материалов, предлагаемых для использования в практике хозяй- исследованиям. Москва, “Медицина”, 1987
ственно-питьевого водоснабжения N 1200-74 7. Сперанский С.В. О преимуществах нарастающего тока при исследовании

2. Методические указания по санитарно-химическому исследованию резин и белых крыс и мышей к суммации подпороговых электрических импульсов.
изделий из них, предназначенных для контакта с пищевыми продуктами. “Фармакология и Токсикология”, 1965, т. 1, с. 17
Москва, “Медицина”, 1988 8. Оценка вредных веществ на кожные покровы. МУ, Москва, 1980
9. Алексеева О.Г., Дуева Л.А. Аллергия к промышленным химическим соеди-
3. Методические указания по разработке и научному обоснованию предельно нениям. Москва, ”Медгиз”, 1978, с. 72-82
допустимых концентраций вредных веществ в воде водоемов. М., 1976 10. Беленький М.Л. Элементы количественной оценки фармакологического
эффекта. Москва, ”Медгиз”, 1978
4. Новиков В.И. и др. Методы исследования качества воды водоемов. Москва,
“Медицина”, 1990, с. 261

5. Кост Е.У. Справочник по клиническим лабораторным методам исследова-

РЕЗЮМЕ

ТОКСИКОЛОГО-ГИГИЕНИЧЕСКАЯ ОЦЕНКА НЕКОТОРЫХ АНТИКОРРОЗИОННЫХ ПОКРЫТИЙ

Погосян С.Б., Джанджапанян А.Н., Тер-Закарян С.О., Далалян М.Г.

ЕГМУ, НИЦ лаборатория гигиены окружающей среды и токсикологии

Ключевые слова։ публичное здоровье, токсическая мигра- эпихлоргидрина (ЭПХ), дибутилфталата (ДБФ). При исследо-
ция, гигиена, токсикология. вании же гидроизолирующего состава определение ионов
Na+, Ca2+, Mg2+ и CI- сочли нецелесообразным, поскольку даже
В последнее время широко используются противокорро- при большой степени аггравации и 100% их миграции полу-
зийные полимерные покрытия для накопления и сохранения ченные концентрации не превысили бы их допустимые уровни.
питьевой воды, солевых ванн при получении поваренной соли Были проведены органолептические, санитарно-химические,
и в других технологических процессах. Опасность примене- микробиологические исследования модельных водоемов, по-
ния синтетических веществ в водоснабжении связана с их крытых объектами исследований. Результаты исследований
способностью выделять в воду вредные химические вещества, показали, что в испытуемых концентрациях покрытия не при-
которые могут изменить физико-химические свойства воды, дают воде какого-либо привкуса, запаха, цвета. Ожидаемых
нарушить баланс питательных веществ в ней, способствовать мигрируемых соединений после 5-кратного наполнения водой,
накоплению вредных соединений, размножению или длитель- 4-х дневного выдерживания и водного полоскания обнаружить
ному выживанию микроорганизмов, небезопасных для здоро- не удалось. Проведенные токсикологические исследования
вья человека. покрытий не обнаружили изменений функционального состо-
яния организма крыс в экспериментах острого, подострого и
Гигиенические исследования изученных полимерных по- хронического отравления модельными жидкостями, не выяви-
крытий были проведены по принятым методическим указани- ли сенсибилизирующего воздействия их на крыс при изучении
ям. возможного аллергенного воздействия.

Объектом исследований явились новые отечественные по- Рекомендованные условия применения покрытий с учетом
крытия։ противокоррозийная эпоксидная паста и гидроизоли- полученных результатов гигиенических и санитарно-химиче-
рующий состав. Покрытия исследованы в модельных условиях, ских исследований։ после 5-кратного наполнения и последо-
имитирующих их производственное применение. Исходя из вательного полоскания.
рецептуры эпоксидной пасты, можно было ожидать мигра-
цию из нее в модельную воду полиэтиленполиамида (ПЭПА),

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ 159

SUMMARY

TOXICOLOGICAL-HYGIENIC EVALUATION OF SOME POLYMERIC COVERINGS

Poghosyan S.B., Tshantshapanyan A.N., Ter-Zaqaryan S.A., Dalalyan M.H.

YSMU, CRC, Laboratory of Environment Hygiene and Toxicology

Keywords։ the population health state, toxic discharges, hy- expected. When studying the hydro-isolating content, determina-
giene, toxicology. tion of Na+, Ca2+ , Mg2+ , CI- ions was not expedient because even
at the high grade of aggravation and at 100% of their migration,
In recent decades the polymeric materials have got a wide their levels would not exceed the accepted norm.
spread in the sanitary practice, particularly, as metal substitutes
and anticorrosive polymeric coverings for accumulation and sav- The organoleptic, sanitary-chemical, microbiological studies
ing of drinking water as well as salt baths in the salt produc- of the model water-basins covered with the studying objects have
tion and other technological processes. The danger of synthetic been performed. Results of the study revealed that the coverings
substances in the water supply system is in their capacity to se- at the given concentrations do not endow water with the side
crete the harmful chemicals into water and change its physical- taste, smell and color. There were no anticipated migrating com-
chemical properties, to impair the nutrients balance in water, to pounds after filling the water the 5th time, keeping it for 4 days
contribute to accumulation of toxicants, division of hazardous and the water washing out process.
microorganisms or their prolonged survival. The hygienic studies
of polymeric materials were performed based on the approved The provided toxicological studies of the coverings did not re-
methodical directives. veal any changes in the rats’ functional state in the experiments
of acute, sub-acute and chronic intoxications with the model liq-
New polymeric means, in particular, the anticorrosive epox- uids, as well as any sensibilizing effects on the rats.
ide pasta and the hydro-isolating compound used in the water
supply and in the other technological processes, served as the There were recommended instructions of use of the cover-
object of the study. These coverings have been studied in the ings, considering the results of the hygienic and sanitary-chemi-
models imitating their industrial use. Considering the formula of cal investigations. There were also instructions on safe exploita-
epoxide pasta, a migration of polyethylenpolyamine (PEPA), ep- tion of the coverings after the 5th filling, 4-day keeping and the
ichlorhydrine (EPH) and dibuthylftalate (DBF) into water could be consecutive washing out process.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

160 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

УДК: 61(071.1):378(076)

ОБУЧЕНИЕ, ОСНОВАННОЕ НА ПРОБЛЕМЕ

Даниелян И.Э.
ЕГМУ, кафедра семейной медицины

Ключевые слова: проблемное обучение, клиническое татов теоретических исследований М.И. Махмутов дает
мышление, традиционное обучение. следующее определение понятия «проблемное обуче-
ние»: «Проблемное обучение - это тип развивающего
И кажется порой, что нужно только обучения, в котором сочетаются систематическая са-
Переплести мотивы, отношенья, мостоятельная поисковая деятельность учащихся с
Среду, проблемы – и произойдет усвоением ими готовых выводов науки».
Событие…
И. Бродский В концепции проблемного обучения вместо тради-
ционного изучения болезней приоритет отдается вос-
В течение последнего времени непрерывное меди- созданию практически значимых проблемных ситуаций
цинское образование претерпело значительные изме- и их самостоятельному решению студентами, при этом
нения как в плане теоретической основы и используе- вполне допускаются ошибки с их последующим анали-
мой методологии, так и в отношении оценки контроля зом и исправлением.
качества медицинского образования. Коррекция обра-
зовательных программ имеет целью поднять уровень Эффективность применения этого метода в ме-
профессиональной деятельности врачей, и в итоге, дицинском образовании объясняется тем фактом, что
улучшить показатели выздоровления пациентов. Пои- в реальной жизни встреча врача с пациентом предпо-
ски наиболее эффективных программ в медицинском лагает необходимость решать клинические проблемы,
образовании и обучающих технологий в преподаватель- которые редко бывают стандартными, поэтому тради-
ской деятельности приводят к пониманию необходимо- ционное лекционное обучение, представляющее со-
сти более широкого внедрения в практику занятий со бой пассивную передачу студентам чужого мнения и
студентами таких методов как проблемно-ориентиро- включающее, помимо прочего, также тестовый прин-
ванное обучение (ПОО), обучение в команде, интерак- цип оценки знаний с единственно правильным ответом,
тивные лекции и др. мало способствует становлению специалиста.

Проблемное обучение основывается на теоретиче- Готовые знания и инструкции, преподносимые пре-
ских предположениях американского философа, пси- подавателем, в “чистом” виде не имеют объективной
холога и педагога Дж. Дьюи (1859 - 1952), основавше- ценности, поскольку в медицинской практике способ-
го в 1894 г. в Чикаго опытную школу, в которой учебный ность решать проблемы предполагает большее, чем
план был заменён игровой и трудовой деятельностью. просто аккумулирование знаний. Традиционное стан-
В медицинском образовании ПОО начало внедряться в дартизированное обучение становится барьером для
университете Мак-Мастера в Канаде в середине 1960- развития клинического мышления, особенно для сту-
х. Вскоре после этого три других медицинских школы дентов с творческим подходом к работе, ограничива-
— университет Лимбурга в Маастрихте, Нидерланды, ет их и в дальнейшей жизни за пределами учебной ау-
университет Ньюкасла в Австралии и университет в дитории, где клинические случаи представляют собой
Нью-Мексико в Соединенных Штатах — адаптировали постоянно меняющееся разнообразие условий, целей,
разработанную модель ПОО и внедрили ее в собствен- препятствий и неизвестных величин, влияющих в конеч-
ной педагогической практике. ном итоге на подходы к их решению.

Сущность проблемного обучения И.Я. Лернер ви- Изучение материала в процессе ПОО обычно
дит в том, что «учащийся под руководством учителя проходит в виде занятий в небольших по численности
принимает участие в решении новых для него позна- группах студентов, обычно в форме дискуссии, направ-
вательных и практических проблем в определенной си- ляемой преподавателем. При этом каждый студент
стеме, соответствующей образовательно-воспитаталь- становится автором какой-то идеи и какой-то части ин-
ным целям школы». формации. Расчет на преподавателя как на основного
источника информации и наскучивающая необходи-
На основе обобщения практики и анализа резуль- мость заучивания и запоминания готового материала,
сменяется активизацией собственной познавательной

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

161ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

активности, критической оценкой смысла задачи, инци- •• самостоятельный поиск возможных путей ре-
ативность. Роль преподавателя может сводиться к роли шения,
эксперта по обсуждаемой проблеме, руководителя по
пользованию информационными источниками и кон- •• эффективные навыки работы в команде.
сультанта в выполнении группового задания. Все это
обеспечивает прочность приобретенных знаний, ибо Проблемные ситуации, создаваемые преподавате-
они добываются в самостоятельной деятельности, ста- лем, должны создаваться согласно следующим прави-
новятся логически доказанными. лам:

Таким образом, ПОО способствует лучшему осмыс- 1. должны содержать посильное познавательное
лению, усвоению и грамотному применению учебного затруднение,
материала путем формирования постоянного познава-
тельного интереса, усвоения навыков работы с пробле- 2. должны быть максимально реалистичны и в то
мами и противоречиями, развивает желание учиться, же время неожиданными для развития интере-
поскольку появляется осознание необходимости полу- са и познавательной активности студентов,
чения тех или иных знаний для их практического при-
менения. 3. изначально должны содержать минимум ин-
формации, которая необходима для начала
Таким образом, основными характеритиками про- разнонаправленного поиска,
блемного обучения, являются:
4. преподаватель должен оставаться координато-
•• использование задач, основанных на реальных ром в поиске знаний, но не их источником,
клинических случаях, сфокусированных на
ключевых направлениях программы медицин- 5. занятие должно имитировать профессиональ-
ского образования, ную деятельность.

•• замена обучающих методов, сосредоточенных Схематично цикл ПОО можно представить следу-
на преподавателе, методами, ориентированны- ющим образом:
ми на студента,
Чтение клинического случая  выдвижение ги-
•• повышение ответственности студента за соб- потез  определение проблемных вопросов 
ственное обучение и поощрение его самосто- самостоятельный поиск информации  обсуж-
ятельной работы, дение и анализ полученной информации  окон-
чательное решение.
•• решение задач через обсуждение в малых На кафедре семейной медицины ЕГМУ препода-
группах. вание основано на гибком сочетании традиционных
методов с интерактивными, включая проблемное обуче-
Метод ПОО позволяет развить у студента: ние, которое особенно активно применяется в последи-
•• навык решения проблем в новых, неожиданных пломной образовательной программе. На наш взгляд,
пересмотр программ бакалавриата, в котором наряду с
ситуациях, традиционными методами обучения будет применяться
•• творческое, критическое мышление, также эта технология, будет способствовать повыше-
•• способность генерировать гипотезы и опреде- нию качества обучения студентов и поможет подготов-
ке специалистов со сформировавшимся клиническим
лять вопросы, нуждающиеся в дальнейшем изу- мышлением.
чении для принятия решения,

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

162 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Л И Т Е РАТ У РА 15. USA, 2012, [email protected], [email protected]. An, Y., &
Reigeluth, C. (2008). Problem-based learning in online environment.
1. А.И. Артюхина, Н.А. Гетман, М.Г. Голубчикова, Е.В. Лопанова, Т.Б.Рабочих,
Н.Н.Рыбакова. Компетентно-ориентированное обучение в медицинском 16. Han S., & Bhattacharya, K. (2011, April 8). Constructionism, learning by design,
вузе, Омск, 2012, 200стр. and project based learning. Emerging Perspectives on Learning, Teaching
and Technology. [Webpage]. Available from http://projects.coe.uga.edu/epltt/
2. Отчет по изучению международного опыта по планированию и разработ- index.php?title=Constructionism,_Learning_by_Design,_and_Project_Based_
ке интегрированных программ в медицинском образовании. Медицинская Learning
школа Университета Нью-Мексико, Альбукерке, США , 2012
17. Brundiers, K., Wiek, A. & Redman, C. L. (2010). Real-world learning opportunities
3. Квалификационные требования к преподавателям высшей медицинской in sustainability: f rom classroom into the real world. International Journal of
школы / Под ред. Лопановой Е.В. — Омск: Полиграфический центр «КАН», Sustainability in Higher Education, 11(4), 308-324. ProQuest Education Journals
2012. — 64 с.
18. NEBHE. (2010). PBL challenge implementation guide. New England Board of
4. Программа психолого-педагогической подготовки преподавателей меди- Higher Education [NEBHE]. Version 1.3. Retrieved from http://www.nebhe.org/
цинских вузов к профессиональной деятельности / Под ред. Лопановой Е.В. wpcontent/uploads/Implementation-Guide.pdf
— Омск: Полиграфический центр КАН, 2012. — 120 с.
19. Jonassen, D. H. (2010, September-October). Research issues in problem
5. Скосарев Ю.П. К разработке модели системы проблемного обучения в вузе solving. The 11th International Conference on Education Research: New
// Сайт проекта Интернет-конференции «Актуальные проблемы медицин- Paradigm for Learning and Instruction. Retrieved from http://www.aect.org/
ского образования»-http://vgmu.vitebsk.net/intconf/sect3/1.htm publications/whitepapers/2010/JonassenICER.pdf

6. Снапковская С.В. Проблемное обучение как средство интенсификации 20. Pierrakos, O., Zilberberg, A., & Anderson, R. (2010). Understanding
педагогического процесса в системе работы кафедры педагогики и психо- undergraduate research experiences through the lens of problem-based
логии // Сайт проекта Интернет-конференции «Актуальные проблемы меди- learning: Implications for curriculum translation. Interdisciplinary Journal Of
цинского образования»- http://vgmu.vitebsk.net/intconf/sect4/10.htm Problem-Based Learning, 4(2), 35-62.

7. Аканов А.А, Хамзина Н.К, Ахметов В.И. и др. КазНМУ: на пути инновацион- 21. Massa, N., Dischino, M. Donnelly, J., & Hanes, Fenna, F. (2009, June). Problem-
ных преобразований. – Алматы, 2010. based earning in Photonics technology education: Assessing student learning.
2009 Education and Training in Optics and Photonics (ETOP) Conference.
8. Бартош Н.О., Подчерняева Н.С. Перспективы применения модульной техно- Retrieved from http://www.nebhe.org/wp-content/uploads/ETOP2009-
логии в обучении студентов медицинских вузов и медицинских факультетов AssessingStudentLearning1.pdf
университетов по специальности «Лечебное дело» – Публикации сотрудни-
ков об ИОП, Московская медицинская академия им. И.М.Сеченова. 2010 22. Clark, R. (2009, January). Accelerating expertise with scenario-base learning. T
+ D,63(1), 84-85. Retrieved from ABI/INFORM Global.
9. Материалы международной конференции Teaching Excellence / Использо-
вание электронных средств в обучении / И. Чеснокова / КарГМУ, Караган- 23. Jonassen, D. H., & Hung, W. (2008, October) All problems are not equal:
да, 5.11.2010. Implications for problem-based learning. The Interdisciplinary Journal of
Problem-based Learning, 2(2), 6-28.
10. Ситаров В.А. Дидактика: Учеб. пособие для студ. высш. пед. учеб. заведе-
ний / Под ред. В. А. Сластенина. — 2-е изд., стереотип. — М.: Издательский 24. Yeo, R. K. (2008). How does learning (not) take place in problem-based learning
центр «Академия», 2004. — 368 с. 11(3), 317-330. doi:10.1080/13678860802102609

11. Лептина И., Семенова Н. Применение эффективных технологий обучения 25. McLaren, T. S., Vuong, D. C. H., & Grant, K. (2007). Do you know what you don’t
// Учитель. 2003. №1. know? Critical reflection and concept reflection and concept mapping in an
information systems strategy course. Communications of AIS, 2007(20), 892-
12. Лернер И.Я. Вопросы проблемного обучения на Всесоюзных педагогиче- 908. EBSCOhost.
ских чтениях.//Советская педагогика, 1986.-№ 7.
26. Pritchard, R. D. (2007). Darwin, descartes and dewey: The biological basis for
13. Махмутов М.И. Организация проблемного обучения в школе. – М.: Педаго- a problem-based learning curriculum [Electronic Document] Radical Pedagogy.
гика, 1977 ISSN: 1524_6345. Retrieved from http://radicalpedagogy.icaap.org/content/
issue9_1/[email protected]
14. Problem-based Learning applied to Team Environments: A Visual Literature
Review, Barbara Lauridsen, MBA. Core Adjunct Faculty, National University,
Learner, ABD Information Technology Education, Capella University Quarterly.
Review of Distance Education, 9(1), 1-16,105-106. ProQuest Education
Journals.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

163ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

ԽՆԴ­ՐԻ ՎՐԱ ՀԻՄՆՎ­ ԱԾ ՈՒՍ­ ՈՒՑ­ ՈՒՄ. ՀԻՆ ՄՈՏ­ Ե­ՑՈՒՄՆ­ ԵՐ­ ԻՆ ՆՈՐ ՇՈՒՆՉ

Դա­նիելյան Ի.Է.­

ԵՊԲՀ, ըն­տա­նե­կան բժշկ­ ութ­ յան ամ­բիոն

Բա­նալ­ի բա­ռեր` խնդ­րի վրա հիմնվ­ ած ուս­ ուց­ ում, կլին­ իկ­ ա­ սագր­քային» դեպք­ եր­ ի: Խնդ­րի վրա հիմնվ­ ած ուս­ ուց­ ում­ ը օգ­
կան մտա­ծել­ակ­ երպ, ավանդ­ ակ­ ան ուս­ ուց­ ում: նում է ու­սա­նո­ղին ինքն­ ուր­ ույն կողմն­ որ­ ոշվ­ ել­ու իրակ­ ան բարդ
կլին­ ի­կակ­ ան դեպք­ եր­ ում, որոն­ ե­լու լուծ­ ումն­ եր, իսկ դա­սա­խո­
Հ­ այտ­նի է, որ ավան­դա­կան բժշ­կակ­ ան ուս­ ուց­ ու­մը են­ սը ղեկ­ ա­վա­րում է այդ որոն­ ումն­ եր­ ի գործ­ ըն­թա­ցը, օգն­ ում է
թադ­րում է առան­ձին հիվ­ ան­դութ­ յունն­ եր­ ի ուս­ ումն­ աս­ իր­ ում, գտ­նել­ու տեղ­ ե­կատվ­ ակ­ ան աղ­բյուրն­ եր, բայց ինք­ ը չի մա­տու­
որի ընթ­ ացք­ ում ու­սա­նո­ղին պասիվ ձևով փոխ­ անց­վում է գի­ ցում պատ­րաստ­ ի նյու­թեր:
տել­իքն­ ե­րի որոշ­ ակ­ ի ծավ­ ալ: Ի տար­բեր­ ութ­ յուն դրան՝ խնդ­
րի վրա հիմնվ­ ած ու­սուց­ ում­ ը, որը կիր­ առվ­ ել է Կան­ ա­դայ­ում Խնդ­րի վրա հիմն­ված ուս­ ուց­ ու­մը բաղ­կա­ցած է հետ­ևյալ
60­-ակ­ ան­նե­րի կե­սե­րից, ուս­ ան­ ող­ ից պա­հանջ­ ում է առա­ջարկ­ քայ­լեր­ ից՝ կլին­ իկ­ ակ­ ան դեպք­ ի ուս­ ումն­ ա­սիր­ ում, վար­կած­նե­րի
ված կլի­նիկ­ ա­կան դեպ­քեր­ ում լուծ­ ումն­ եր գտ­նել­ու և սե­փա­ առա­ջարկ­ ում, խնդ­րին առնչվ­ ող հարց­ եր­ ի որո­շում, տե­ղեկ­ ատ­
կան գիտ­ ել­իքն­ եր­ ի բաց­ ը ինքն­ ուր­ ույն լրաց­նե­լու ուն­ ա­կութ­ յուն: վութ­ յան ինքն­ ուր­ ույն որոն­ ում, ստացվ­ ած տե­ղե­կատ­վութ­ յան
Դա սո­վոր­ եցն­ ում է նրան մտա­ծել և նպաս­տում է ստեղ­ծա­գործ քնն­ արկ­ ում և գնահ­ ատ­ ում, վերջն­ ակ­ ան որոշ­ ում:
մոտ­ եց­ ումն­ եր­ ի և կլին­ ի­կա­կան մտա­ծե­լա­կերպ­ ի զար­գաց­ման­ ը:­
Նշվ­ ած մե­թո­դի՝ բժշ­կա­կան կրթ­ ա­կան ծրագ­րում լայ­նա­ծա­
Այս մեթ­ ո­դի արդ­ յուն­ ա­վետ­ ութ­ յուն­ ը բաց­ ատր­վում է այն վալ կիր­ առ­ ու­մը կն­պաստ­ ի ժա­մա­նակ­ ակ­ ից հմուտ մաս­նա­գետ
հանգ­ ամ­ ան­քով, որ իրակ­ ան կյան­քում բժիշկ­ ը հազվ­ ադ­ եպ է պատ­րաս­տե­լուն:
հան­դիպ­ ում միանշ­ ա­նակ լուծ­ման եղա­նակ­ ով դա­սակ­ ան «դա­

SUMMARY

PROBLEM-BASED LEARNING: NEW BREATH OF THE OLD METHOD

Danielyan I.E.

YSMU, Department of Family Medicine

Keywords: problem-based learning, clinical thinking, traditional with univocal solutions. Problem-based learning helps students
medical teaching. to deal with real-life complicated clinical cases on their own, look
for solutions, while the lecturer leads the search, helps them find
It is known that traditional medical teaching supposes sepa- sources of information but does not provide ready materials.
rate study of diseases, during which certain volume of knowledge
is passively passed to the students. Unlike this, problem-based Problem-based learning consists of the following steps: study-
learning, which was first used in Canada in the mid-sixties, re- ing the clinical case, proposition of hypothesis, identifications of
quires students to find their own solutions to the suggested clini- issues, related to the problem, independent search of informa-
cal cases and to develop ability of filling their knowledge gaps. tion, discussion and assessment of the acquired information, fi-
This teaches them to think and contributes to the development of nal decision.
creative approaches and clinical thinking.
A wider use of the method in the educational program will con-
The effectiveness of this approach is explained by the fact tribute to better training of modern specialists in the medical field.
that in real life doctors rarely meet classical “textbook” cases

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

164 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ. 616-092։372.8։61 (071.1)­

ԱԽՏ­ Ա­ՖԻ­ԶԻՈԼՈ­ԳԻԱԿԱՆ ՎԵՐԼ­ ՈՒ­ԾՈՒԹ­ ՅՈՒՆ­ Ը ՈՐ­ՊԵՍ ԱՐ­ՁԱՆ­ ԱԳ­
ՐԱՅԻՆ ԵՎ ԱՆՀ­ ԱՏ­ ԱԿ­ ԱՆ­ ԱՑՎ­ ԱԾ ԲԺՇ­ԿՈՒ­ԹՅՈՒՆՆ­ Ե­ՐԻ ԿԱՊ­ ԱԿՑ­ՄԱՆ,
ՄԱՍՆ­ ԱԳ­ Ի­ՏԱԿ­ ԱՆ ՄՏԱ­ԾԵ­ԼԱԿ­ ԵՐ­ՊԻ ՁԵ­ՎԱ­ՎՈՐ­ՄԱՆ ԳՈՐ­ԾԻՔ

Նավ­ աս­ ար­դյան­Գ.Ա.
ԵՊԲՀ, բժշ­կակ­ ենս­ աբ­ ան­ ա­կան ցիկլ­ային հանձն­ ա­ժող­ ով­

Բա­նալ­ի բա­ռեր՝ կլին­ ի­կակ­ ան ախտ­ ա­ֆիզ­ իոլոգ­ իա, ախ­ [9]։ Որև­ է կլին­ ի­կակ­ ան դեպ­քի, կամ փորձ­ ա­րա­րակ­ ան
տա­ֆիզ­ իոլոգ­ իական անալ­իզ, ապա­ցու­ցո­ղա­կան, ար­
ձան­ ագր­ ային, ան­հա­տա­կա­նաց­ված բժշ­կութ­ յուն։ հետ­ ա­զո­տու­թյան տվյալ­նե­րի վերլ­ուծ­ ութ­ յուն­ ը օգն­ ում է

«Չ­ ի կար­ ող լի­նել մեր ոգին գեր­ ի ձևավ­ ո­րե­լու կլին­ իկ­ ա­կան գործ­ ուն­ եութ­ յան քարտ­ ե­զը,
սերտ­ ած խոսք­ եր­ ի, կռ­տած մտ­քե­րի»
այն է՝ հոր­ իզ­ ոն­ ա­կան և ուղղ­ ա­հայ­աց փաստ­ արկմ­ ան
Ե. Չա­րենց
մեթ­ ոդ­ ա­բան­ ութ­ յամբ կիր­ առ­ ել­ով բազմ­ ա­քայլ գործ­ ո­ղու­
Բ­ ոլ­ոն­ իայի գործ­ ըն­թա­ցի շր­ջա­նա­կում բա­րեփ­ ո­խում­
ներ­ ի նոր փուլ թևակ­ ո­խած բժշ­կա­կան բարձր­ ագ­ ույն թյունն­ եր, ճշգրտ­ ել հի­վանդ­ ութ­ յան պատ­ճա­ռա­գիտ­ ու­
կրթ­ ութ­ յան հիմն­ ա­հար­ցեր­ ից է ուս­ ուցմ­ ան մե­թո­դաբ­ ա­
նութ­ յան նոր­ ար­ ացմ­ ան, վեր­ ա­կա­ռուց­ման ան­հրա­ժեշ­ թյան և ախ­տած­նութ­ յան, տիպ­ ային տեղ­ ա­շար­ժեր­ ի գոր­
տութ­ յուն­ ը։ Մեր նա­խորդ հա­ղոր­դումն­ ե­րում ան­դրա­
դար­ձել ենք կր­թութ­ յան որակ­ ի ապա­հով­ման որոշ նոր ծող օղակ­նե­րը, վեր­հան­ ել հնար­ ավ­ որ մեխ­ ան­ իզմն­ եր­ ը,
մո­տեց­ ումն­ եր­ ին՝ ուս­ ա­նող­ ա­կենտր­ ոն ուս­ ուց­ ում, խնդր­ ի
վրա կա­ռուցվ­ ած դա­սա­վան­դում և այլ հիմն­ ա­հարց­ եր, ուրվ­ ագծ­ ել պրո­ցես­նե­րի ճա­նաչ­ման սկզբ­ ունքն­ ե­րը, հիմ­
որոնք ամբ­ ողջ­ ա­պես բխում են կարգ­ աբ­ երմ­ ան (tun-
ing) մեթ­ ոդ­ ա­բան­ ութ­ յուն­ ից և էֆեկտ­ իվ գործ­ ա­ռույթն­ եր նա­վո­րել նրանց կոր­ եկց­ իայի, վեր­ ացմ­ ան և կան­խար­գել­
ունեն [1,2,3]։
ման ուղ­ ին­ ե­րի ընտ­րութ­ յուն­ ը։­
Խնդ­րո առար­կան ներկ­ ա­յումս առա­վել ակտ­ ուա­ Աս­ված­ ից ելն­ ել­ով, կա­րել­ի է եզր­ ահ­ անգ­ ել, որ ախ­
լութ­ յուն է ձեռք բե­րում անհ­ ա­տա­կա­նաց­ված բժշ­կու­
թյան նոր հայեց­ ակ­ արգ­ ին անց­ նե­լու կա­պակց­ ու­թյամբ։ տա­ֆիզ­ իոլոգ­ իական անալ­իզ­ ը յուր­ ատ­ իպ «know how»
Այստեղ առանձ­նա­հա­տուկ դեր­ ա­կատ­ ա­րում է ստա­նում է, որը կիր­ ա­ռել­ի է և՛ ախ­տա­բան­ ակ­ ան պրո­ցեսն­ եր­ ի
կ­լին­ իկ­ ակ­ ան ախ­տա­ֆիզ­ իոլոգ­ իան, նրա տեղը և գործ­ ա­ ու հիվ­ ան­դութ­ յունն­ եր­ ի մաս­ ին ընդհ­ ա­նուր գի­տել­իք­ ի
ռույ­թը բարձ­րոր­ ակ բժշկ­ ա­կան կադ­րեր պատ­րաստ­ ե­լու ձևավ­ որմ­ ան, ապա­ցու­ցո­ղա­կան բազ­ այի ստեղծ­ման,
գործ­ ընթ­ աց­ ում։ և՛ առան­ձին ան­ձանց մոտ հի­վան­դութ­ յան մասն­ ավ­ որ
պատ­կեր­ ի վեր­լուծ­ ութ­ յան, առանձ­նահ­ ատ­կութ­ յունն­ եր­ ի
Ախտ­ ա­ֆիզ­ իոլոգ­ իան հիմ­նա­րար բժշ­կա­գիտ­ ա­ վերհ­ անմ­ ան, դրանց հիմ­ ան վրա ան­հրաժ­ եշտ գործ­ ո­ղու­
կան ճյուղ է, որն ուս­ ումն­ աս­ իր­ ում է հիվ­ անդ­ ութ­ յուն­ թյունն­ ե­րի ծա­վալմ­ ան համ­ ար։ Ախտ­ ա­ֆիզ­ իոլոգ­ իական
նե­րի պատ­ճառ­ներ­ ը և զար­գաց­ման մեխ­ ան­ իզ­մեր­ ի
ֆունկց­ իոնալ ասպ­ եկտն­ եր­ ը միջ­ ա­վայ­րի հետ ու­նեց­ ած անա­լիզ­ ը դրան­ ով իսկ կամրջ­ ում է հի­վանդ­ ութ­ յան մա­
փոխհ­ ար­ աբ­ եր­ ութ­ յան դի­նա­մի­կա­յում (կա­ռուց­ված­քի,
դիզ­ այն­ ի մշակ­ ում, ընդհ­ ան­ ուր­ ից ան­ցում ան­հատ­ ա­ սին եղած ընդհ­ ա­նուր գիտ­ ել­իքն­ եր­ ը, հասկ­ աց­ ու­թյունն­ ե­
կան­ ացմ­ ան)։ Այն ինտ­ եգ­րա­տիվ, ընդհ­ ա­նուր օրին­ ա­չա­
փութ­ յունն­ եր ուս­ ումն­ աս­ իր­ ող գիտ­ ա­ճյուղ է։ Այսպ­ իս­ ով, րը և մասն­ ավ­ որ դեպք­ ե­րում վերջ­ ին­նե­րիս դրսև­ որմ­ ան
ախ­տա­ֆիզ­ իոլոգ­ իան այն տես­ ա­կան հենքն է, որով
ապա­հով­վում է. ա) մաս­նա­գիտ­ ա­կան մտա­ծող­ ութ­ յան առանձն­ ա­հատկ­ ութ­ յունն­ եր­ ը, այս­ ինքն՝ կապ է հաս­տա­
ձևա­վոր­ ում­ ը, բ) արդ­ յուն­ ա­վետ մաս­նա­գիտ­ ա­կան գոր­
ծուն­ եութ­ յուն­ ը։ Վեր­ջինս իր հերթ­ ին աղերս­վում է կլի­ տում արձ­ ան­ ագր­ ային (պ­րոտ­ ոկ­ ոլ­ային) և ան­հա­տա­կա­
նիկ­ ակ­ ան ախտ­ ա­ֆիզ­ իոլոգ­ իայի հետ, որի հիմն­ ակ­ ան
գործ­ իք­ ը՝ ախտ­ ա­ֆիզ­ իոլոգ­ իական վերլ­ուծ­ ութ­ յունն է նացվ­ ած բժշ­կութ­ յունն­ ե­րի միջև։

­Վերև­ ում բեր­ված­ ը կար­ ե­լի է քարտ­ եզ­ ագր­ ել

հետևյալ կերպ։

Ընդհանուր Ախտաֆիզիոլոգիա
Մասնավոր

Ուսումնասիրում է Ուսումնասիրում է ախտածին
հիվանդությունների ընդհանուր ազդեցությունների հետևանքով առանձին
պատճառները և զարգացման
օրգանների, համակարգերի
օրինաչափությունները ախտահարումների և վերականգման
տիպային և յուրատիպ մեխանիզմները

Դրսեւորումների կերպերն ու տիպերը կլինիկական դեպքերում
Գործնական բժշկության ապացուցողական բազայի ստեղծում
Կանխարգելման, դիագնոստիկայի և բուժման գործիքների ու մեթոդների

մշակում և ներդրում
Արձանագրությունների ձևակերպում

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

165ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Ապացույցների բազայի հետ սերտորեն առնչվում է ախտաֆիզիոլոգիական րոպ, պա­թոգ­ են­ ետ­ իկ, սիմպ­տոմ­ ա­տիկ բուժմ­ ան
հետազոտությունների ցանցը, որը կիրառելի է կազմակերպման բոլոր մի­ջոցն­ եր­ ի հասց­ եական ընտ­րութ­ յուն և կի­րար­
մակարդակներում և ենթադրում է թիմային աշխատանք: կում։
Առավել գործուն են հետևյալ հետազոտությունները. ­Բերվ­ ած նյու­թի հիմ­ ան վրա կա­րող ենք եզր­ ա­հան­գել,
որ ախ­տա­ֆիզ­ իոլոգ­ իական վեր­լուծ­ ութ­ յան մեթ­ ո­դաբ­ ա­
• ֆունկցիոնալ Կլինիկական ախտաֆիզիոլոգիայի նութ­ յան տի­րա­պետ­ ում­ ը սով­ որ­ ող­ ին հնար­ ավ­ որ­ ութ­ յուն է
• կենսաքիմիական բովանդակություն և բնութագրիչներ տա­լիս դա­տող­ ութ­ յունն­ եր­ ի ճիշտ շարք­ ով վերլ­ուծ­ ել կլի­
• բիոֆիզիկական նի­կա­կան և մտա­ցած­ ին իրադր­ ակ­ ան դեպք­ եր­ ը, քար­
• իմունոլոգիական Քանի որ՝ ախտաֆիզիոլոգիան բժշկական տե­զագր­ ել պատ­ճառ­ ահ­ ետև­ անք­ ային կա­պեր­ ը, նշագր­ ել
• մորֆոլոգիական մտածելակերպի հիմքն է, որևէ կլինիկական դեպքի կա­տա­րել­իք գործ­ ող­ ութ­ յունն­ եր­ ը։ Մյուս կողմ­ ից՝ տվյալ­
վերլուծության ընթացքում հարկ է կիրառել ներ­ ի նման­ ատ­ իպ վերլ­ուծ­ ութ­ յան կար­ ող­ ա­կան­ ութ­ յուն­ ը
լաբորատոր, ֆունկցիոնալ բանական մտածողության դետերմինանտը, այն է՝ հնա­րավ­ որ­ ութ­ յուն է ընձ­ եռ­ ում վերհ­ ա­նել­ու որև­ է հիվ­ ան­
դիագնոստիկա ճիշտ եզրահանգման գալու համար օգտագործել դութ­ յան հար­ աց­ ույցն­ եր­ ը, մշակ­ ել ալգ­ ոռ­ իթմ­ եր­ ը, դրանց
փաստարկման և հակափաստարկման համակար- հիմ­ ան վրա ձևակ­ երպ­ ել «protocol»­-ը։ Բաց­ ի այդ, սույն
գերի համադրումը: Այլ կերպ ասած՝ կլինիկական ­ մեթ­ ոդ­ աբ­ ան­ ութ­ յամբ հնար­ ա­վոր է դառն­ ում պարզ­ աբ­ ա­
ախտաֆիզիոլոգիան մեծապես օգնում է նել­ու տվյալ անհ­ ատ­ ի մոտ հիվ­ անդ­ ութ­ յան դրսև­ որմ­ ան
ապացուցողական նշանակություն ունեցող նյութի մասն­ ավ­ որ էթիոպաթ­ ոգ­ են­ ետ­ իկ կլաստ­ եր­ ը, քարտ­ եզ­ ագ­
հավաքագրմանը և համակարգմանը։ րել­ու առանձն­ ահ­ ատկ­ ութ­ յուն­ներ­ ը, որոնց հիմ­ ան վրա էլ՝
ընտ­րել­ու բուժմ­ ան համ­ ար­ժեք միջ­ ոցն­ երն ու մեթ­ ոդն­ ե­
Վե­րո­բեր­ յալ­ից կար­ ե­լի է եզր­ ա­կաց­նել, որ ախ­տա­ րը։ Այ­սինքն՝ «բուժվ­ ում է հիվ­ անդ­ ը, ոչ թե հիվ­ ան­դութ­ յու­
նը»։ Եվ վերջ­ ապ­ ես՝ երկ­ ուս­ ի շար­ ուն­ ակ­ ակ­ ան համ­ ադ­
ֆիզ­ իոլոգ­ իան որպ­ ես տես­ ակ­ ան բժշկ­ ութ­ յան գիտ­ ա­ րում­ ը կբեր­ ի նրան, որ արձ­ ան­ ագր­ ութ­ յունն­ եր­ ը չեն լին­ ի
«քա­րա­ցած» (կա­ղա­պարվ­ ած), դրանք շար­ ուն­ ա­կաբ­ ար
ճյուղ ուն­ ի որոշ­ ա­կի գործն­ ա­կան ուղղ­ված­ ութ­ յուն՝ ըստ կլր­ ամշ­ ակվ­ են հիվ­ անդ­ ութ­ յան մաս­ ին ուն­ եց­ ած ժա­մա­
նա­կակ­ ից բժշկ­ ութ­ յան նվաճ­ ումն­ եր­ ով ու ինն­ ով­ աց­ իոն
ամեն­ այն­ ի նպաստ­ ե­լով մաս­նագ­ ետ­ ի կլին­ իկ­ ա­կան մտա­ տեխ­նոլ­ոգ­ իաներ­ ի արդ­ յունքն­ եր­ ով։
Մ­ եկ դիտ­ ո­ղու­թյուն ևս. «ալ­գոռ­ իթմ» եզր­ ույթ­ ը մեր
ծող­ ու­թյան ձևա­վորմ­ ա­նը, հի­վանդ­ ութ­ յան ճշգ­րիտ ախ­ օրեր­ ում շատ տա­րած­ ուն է և օգտ­ ա­գործմ­ ան լայն դաշտ
է ընդգ­ րկ­ ում։ Եզր­ ույթ­ ի «ռիթմ» արմ­ ատ­ ը ինքն­ ին են­
տա­ճա­նաչմ­ ան­ ը և տվյալ հիվ­ անդ­ ի բուժ­ման հա­մալ­իր­ ի թադ­րում է փոփ­ ոխ­ ութ­ յուն, կայ­ուն շարժ­ ում որոշ­ ա­կի
ժա­մա­նա­կի մեջ։ Ախտ­ ա­ֆիզ­ իոլոգ­ իական անա­լիզ­ ի մե­
ընտ­րութ­ յա­նը [5,7,8]։ թո­դաբ­ ան­ ութ­ յուն­ ը այդ եզր­ ույթ­ ին վեր­ ա­դարձն­ ում է իր
նախն­ ակ­ ան իմաստ­ ը, բով­ անդ­ ակ­ ութ­ յուն­ ը, ի ցույց դնե­
Այս համ­ ատ­ եքս­տում ուրվ­ ագծ­վում են կլին­ ի­կա­կան լով երև­ ույթն­ ե­րի մեկն­ աբ­ անմ­ ան փո­փո­խել­իութ­ յուն­ ը,
նրանց դրսևվ­ որմ­ ան քան­ ակ­ ակ­ ան և որակ­ ակ­ ան լայն
ախ­տա­ֆիզ­ իոլոգ­ իայի գլխ­ ավ­ որ նպատ­ ակն­ եր­ ը. սպեկտ­րը։ Տեղ­ ին է նկատ­ ել, որ բժշ­կա­կան մտա­ծո­ղու­
թյուն­ ը կազմ­ ավ­ որվ­ ում է երկ­ ու կլաստ­ երն­ եր­ ից՝ ա) գի­
1. Կ­ ազ­մա­կերպմ­ ան տար­բեր մակ­ արդ­ ակն­ եր­ ում տե­ղի տե­լիք (սով­ որ­ ած, մտա­պա­հած ինֆ­ որմ­ աց­ իա) և բ) կոմ­
պետ­ ենց­ իա (կար­ ող­ ութ­ յուն և հմտ­ ութ­ յուն)։ Վեր­ ոբ­ ե­րյալ­ը
ուն­ եց­ ող իրա­դարձ­ ութ­ յունն­ եր­ ի ման­ իֆ­ եստ­ ա­ցիայի՝ իր հերթ­ ին ուղ­ ենշ­ ում է բժշկ­ ակ­ ան մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան
մտած­ ող­ ութ­ յան ձևավ­ որմ­ ան համ­ ար անհ­ րաժ­ եշտ դեսկ­
դրսևվ­ որ­ված ախ­տանշ­ անն­ եր­ ի հաշ­վառ­ ում, րիպ­տորն­ եր­ ը (ն­կար­ ագր­ իչն­ եր­ ը)՝ ոչ միայն նյութ­ ի «սերտ­
վա­ծութ­ յուն», այլև կրեատիվ­ ութ­ յուն։ Ախ­տա­ֆիզ­ իոլո­
2. Դ­րանց միջև գործ­ ող պատ­ճառ-հետև­ անք­ ային կա­ գիական վերլ­ուծ­ ութ­ յուն­ ը որպ­ ես մե­թոդ­ աբ­ ա­նութ­ յուն
ապա­հով­ ում է վեր­ ոբ­ եր­ յալ երկ­ ու կողմ­ երն էլ, փոխ­կա­
պե­րի, խմբ­ ա­վոր­ ումն­ եր­ ի (կլ­աստ­ երն­ ե­րի) ճան­ ա­չում։ պակց­ ել­ով արձ­ ան­ ագր­ ային և անհ­ ատ­ ա­կան­ աց­ված բժշ­
կութ­ յան սկզբ­ ունքն­ եր­ ը։ Գործ­ ընթ­ աց­ ը (քայլ­եր­ ը) կար­ ե­լի
Կլաս­տեր­նե­րի համ­ ադր­ ում­ ը հնա­րավ­ որ­ ութ­ յուն է է ամր­ ագր­ ել հետև­ յալ ալգ­ ոռ­ իթմ­ ով. հիվ­ անդ­ ութ­ յան գոր­
ծող արձ­ ան­ ագր­ ութ­ յուն  նրա ան­հատ­ ա­կան­ ա­ցում 
ընձ­ եռ­ ում հաս­կա­նալ­ու և ճան­ աչ­ել­ու հի­վանդ­ ու­

թյան պատ­ճառ­ ը և զար­գացմ­ ան ենթ­ ադրվ­ ող դի­

նամ­ իկ­ ան, ըստ այդմ՝ ընտ­րե­լու բուժմ­ ան եղա­նա­կը

և միջ­ ոց­ ը։ Պատ­ճառն­ եր­ ի և զար­գացմ­ ան ըն­թաց­քի

վերլ­ուծ­ ութ­ յունն, իր հերթ­ ին, բժշկ­ ին կողմն­ ո­րոշ­ ում է

կանխ­ ագ­ ուշ­ ակ­ ե­լու հիվ­ անդ­ ու­թյան ել­քը։ Նշյալ գոր­

ծող­ ութ­ յունն­ եր­ ի իրա­կա­նացմ­ ան հիմն­ ակ­ ան գործ­ ի­

քը՝ ախ­տա­ֆիզ­ իոլոգ­ իական անա­լիզն է, որը գիտ­ ա­

կան փաս­տարկ­ման հիմք է դառ­նում՝­

ա) ֆունկց­ իոնալ և կեն­սա­քիմ­ իական ախ­տա­ճա­

նաչմ­ ան համ­ ար,

բ) լաբ­ ո­րատ­ որ հետ­ ա­զոտ­ ու­թյունն­ եր­ ի ար­դյունք­

ներ­ ի գնահ­ ատմ­ ան համ­ ար, որի շնորհ­ իվ բա­ցա­

հայտ­վում են համ­ ա­կարգ­ ային մետ­ ա­բո­լիկ խան­

գա­րումն­ ե­րը,

գ) պաշտ­պա­նա­կան-հարմ­ ար­վող­ ա­կան մե­խա­

նիզմն­ ե­րի ուժ­ եղ­ աց­մանն ուղղ­ված մեթ­ ոդն­ ե­

րի ընտր­ ութ­ յան հիմն­ ավ­ որ­ման համ­ ար։ Նշվ­ ած

բաղ­ ադր­ իչն­ ե­րի տվյալ­ներ­ ը ամ­փոփ­ ագր­վում

են (ա­պա­ցույցն­ եր­ ի բազ­ ա), հա­մեմ­ ատվ­ ում հա­

մա­պա­տասխ­ ան արձ­ ան­ ագր­ ութ­ յունն­ ե­րի հետ,

և բուժ­ ող բժշ­կի կողմ­ ից կատ­ արվ­ ում է էթիոտ­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

166 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

անհատ­ ա­կ­ ան­ ացվ­ ա­ծի մի­ջո­ցով պրո­տո­կո­լի ամր­ ապն­ կան գործ­ ընթ­ աց։ Ասվ­ ա­ծից հետ­ևում է կլին­ ի­կա­կան
դում, լրամշ­ ակ­ ում։ ախ­տա­ֆիզ­ իոլոգ­ իայի դա­սընթ­ ա­ցի ձևա­չափ­ ի նոր­ ով­ ի
մշակմ­ ան և մաս­նագ­ իտ­ ա­կան կր­թա­կան ծրագ­րեր­ ում
Պ­ ատ­կե­րավ­ որ ասած՝ հիվ­ ան­դութ­ յան պրո­տոկ­ ո­ ներդր­ման անհ­ րա­ժեշտ­ ու­թյուն­ ը [4,6]։
լը տրանսկր­ իպ­ցիան է, մոդ­ ել­ը, ան­հատ­ ա­կա­նաց­ված­ ը՝
տվյալ հիվ­ ան­դի մոտ հիվ­ ան­դութ­ յան յուր­ ատ­ իպ դրս­ Մ­ յուս կողմ­ ից՝ ախ­տա­ֆիզ­ իոլոգ­ իական անա­լիզ­ ը
ևոր­ման պատկ­ եր­ ը, տրանսլ­յաց­ իան, մոդ­ ուլ­ը։ Այս ճա­ այն գործ­ իքն է, որն առավ­ ել գործ­ ուն­ ակ է կլին­ իկ­ ակ­ ան
նա­պարհ­ ով ապա­հով­վում է նաև պրոֆ­ ես­ իոնալ զար­ ախտ­ ա­ֆիզ­ իոլոգ­ իայի դա­սընթ­ աց­ ում, շեշտ­ ադ­րել­ով նրա
գացմ­ ան սպիր­ ա­լաձև ընթ­ աց­քը (ին­ չն այ­սօր ու­սուցմ­ ան դեր­ ը բժշ­կա­կան գործ­ ուն­ եութ­ յան ար­դյուն­ ա­վետ­ ութ­ յան,
գլխ­ ավ­ որ ուղղվ­ ա­ծու­թյուն է դիտ­ արկ­վում)։­ մաս­նագ­ ետ­ ի որակ­ ավ­ որ­ման բարձր­ ացմ­ ան մեջ։

Ախ­տա­ֆիզ­ իոլոգ­ իական վերլ­ուծ­ ութ­ յուն­ ը, այսպ­ ի­ Կլ­ին­ իկ­ ակ­ ան ախտ­ ա­ֆիզ­ իոլոգ­ իայի գործ­ ա­ռույթ­
սով, ծա­ռայ­ում է որպ­ ես կլին­ իկ­ ա­կան դեպ­քե­րի ին­տեգ­ ներն են՝­
րատ­ իվ գնահ­ ատ­ման մե­թոդ, պա­տասխ­ ան­ ել­ով հիմ­
նա­կան հարց­ ին, թե ի՞նչ պի­տի կա­րող­ ա­նա բժիշկ­ ը իր •• ինքն­ ուր­ ույն աշ­խատ­ ել­ու (ուս­ ումն­ առ­ ութ­ յան) հմ­
մասն­ ագ­ իտ­ ա­կան որակ­ յալ գործ­ ու­նեութ­ յան մեջ։ Որո՞նք տու­թյունն­ եր­ ի ձեռք բեր­ ում,
են դրանք.
1. տվյալ հիվ­ ան­դի մոտ՝ հիվ­ ան­դութ­ յան նշանն­ եր­ ի և •• խնդ­րա­հար­ ույց իրադր­ ութ­ յունն­ ե­րում կողմն­ ո­
րոշվ­ ե­լու և պրոբ­լեմ­ ը լուծ­ ե­լու կար­ ո­ղա­կան­ ու­
գան­գատն­ եր­ ի գիտ­ ա­կա­նոր­ են հիմն­ ավ­ որվ­ ած մեկ­ թյուն,
նաբ­ ա­նութ­ յուն
2. լաբ­ ո­րա­տոր տվյալ­ներ­ ի մեկն­ ա­բա­նութ­ յուն •• քն­նա­դատ­ ա­կան դա­տող­ ութ­ յան ձեռք բեր­ ում,
3. ֆունկց­ իոնալ-դիագն­ ոստ­ իկ, կենս­ աք­ ի­միական և •• տվ­ յալ­ներ­ ը ներկ­ ա­յացն­ ե­լու հմտ­ ու­թյուն (պ­րե­
մորֆ­ ոլ­ոգ­ իական հետ­ ա­զո­տու­թյուննն­ ե­րի ար­դյունք­
նե­րի հա­մադ­րում, հա­մե­մա­տու­թյուն և եզր­ ահ­ ան­ զենտ­ ա­ցիա, դի­զայն)  ձ­ևաթ­ եր­թի մշա­կում,­
գում •• ին­տե­լեկտ­ ո­ալ թիմ­ ային աշխ­ ատ­ ան­քի կար­ ո­
4. դիֆ­ եր­ ենց­ իալ դիագն­ ոստ­ ի­կա
5. հիվ­ ան­դութ­ յան ընթ­ աց­քի կան­խատ­ ես­ ում ղու­թյուն։ Տե­ղին է նկա­տել, որ ախ­տա­ֆիզ­ իոլո­
6. գրակ­ ան­ ութ­ յան նո­րա­գույն տվյալն­ ե­րի իմաց­ ու­թյուն գիական վերլ­ուծ­ ութ­ յան մեթ­ ոդ­ ը արդ­ յուն­ ավ­ ետ
7. թե­րապևտ­ իկ կամ վի­րա­հա­տա­կան բուժմ­ ան հնա­ մի­ջոց է նաև սո­վո­րո­ղի մոտ հետ­ ա­զոտ­ ա­կան
րա­վոր ուղ­ ին­ եր­ ի ճիշտ ընտ­րութ­ յուն։ կա­րող­ ութ­ յունն­ եր­ ի մշակմ­ ան և իրակ­ ա­նացմ­ ան
Գ­ ործ­ ող­ ու­թյունն­ ե­րի այս շրջ­ ար­կում առա­վել կի­ գործընթ­ աց­ ում։­
րա­ռել­ի են հետ­ևյալ բա­ռե­րը. Գիտ­ ել­իք, Ընկ­ ալ­ում,
Կիր­ ա­ռում, Վերլ­ու­ծութ­ յուն, Սին­թեզ, Գնահ­ ա­տում։ Եզր­ ա­հանգ­ ում
Նշվածն­ եր­ ը «գործ­ ող անձ­ եր» են դառ­նում կլին­ իկ­ ակ­ ան Կլի­նիկ­ ակ­ ան ախ­տա­ֆիզ­ իոլոգ­ իայի դա­սընթ­ ա­ցը
ախտ­ ա­ֆիզ­ իոլոգ­ իայի դա­սավ­ անդ­ման ըն­թացք­ ում։­
Այս­պի­սով կլին­ ի­կա­կան ախ­տա­ֆիզ­ իոլոգ­ իայի դա­ սով­ ո­րող­ ին ուղ­ղորդ­ ում է դեպ­ ի՝­
սընթ­ աց­ ը օգն­ ում է սո­վոր­ ո­ղին տի­րա­պետ­ ե­լու և կոնկ­ ա) «բա­զիս­ ային գիտ­ ել­իք» - «կ­լին­ ի­կակ­ ան բժշկ­ ու­
րետ կլին­ իկ­ ակ­ ան դեպ­քեր­ ում կիր­ ա­ռե­լու ախ­տա­ֆի­ թյուն» կապ­ ի հաստ­ ա­տում,
զիոլոգ­ իական վեր­լուծ­ ութ­ յան մեթ­ ոդ­ ը, որի ար­դյունք­ ում բ) ուս­ ումն­ աս­ ի­րե­լու, կար­դա­լու ժա­ման­ ա­կա­կից
սո­վոր­ ող­ ի մոտ ձևավ­ որ­վում է կլին­ ի­կա­կան մտա­ծո­ղու­ բժշ­կութ­ յան վեր­ ա­բե­րյալ գրակ­ ա­նութ­ յուն­ ը,
թյուն­ ը, այլ կերպ ասած, տե­ղի է ուն­ ե­նում տե­սակ­ ան գի­ դ) ձեռք բեր­ ած գիտ­ ե­լիքն­ ե­րի, հմտ­ ութ­ յունն­ եր­ ի ու
տել­իք­ ի պրակտ­ իկ հմտ­ ութ­ յան վե­րած­վե­լու շա­րուն­ ա­կա­ կա­րող­ ու­թյունն­ եր­ ի ուղղ­ ա­կի կա­պակց­ ում ել­
քային կրթ­ ա­կան ար­դյունքն­ ե­րի հետ,
գ) դյուր­ ի­նաց­նում է ցկյանս (շա­րուն­ ակ­ ակ­ ան) ու­
սումն­ ա­ռութ­ յան գործ­ ընթ­ ա­ցը, հան­դիս­ ան­ ա­լով
վեր­ջի­նիս իրակ­ ա­նացմ­ ան կար­ևոր գործ­ իքն­ ե­
րից մեկ­ ը։

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

167ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ медико-биологический вестник, т. 5, N 3, ч. 2, 2012, с. 263-265
6. Kathryn L., Mc Chance and al. Pathophysiology, Introduction to pathophysiology,
1. «Բ­ ոլ­ոն­ իայի գործ­ ընթ­ աց­ ը Հա­յաս­տա­նում», ուղ­ ե­ցույց, Եր­ևան, 2008
2. «Նպ­ աս­տենք Բոլ­ոն­ իայի գործ­ ընթ­ աց­ ին Հա­յաս­տա­նում», Եր­ևան, 2011, էջ 2010
7. Kovach Zdenko, Pathophysiological foundation of personalized medicine, 2013
34-44 8. Gurwitz D. Personalized participatory medicine sharing knowledge and
3. Գ. Նա­վա­սար­դյան «Բժշկ­ ա­կան բարձ­րագ­ ույն կրթ­ ութ­ յան բա­կա­լավր­ իատի
uncertainty // Genome Med., 2011, 3, pp. 69-78
աստ­ ի­ճա­նում ու­սան­ ո­ղա­կենտր­ ոն դա­սա­վանդ­ման ուղ­ ե­նիշն­ եր­ ի շուրջ», 9. Peter F., Litvitsky Integrative role of pathophysiology in shaping the physician’s
«Բժշ­կութ­ յուն, գիտ­ ութ­ յուն և կրթ­ ութ­ յուն», 2012, էջ 99-102
4. Гоженко А.И., Свирский А.А. и др. Клиническая патофизиология и задачи thinking at the under- and postgraduate stages of medical training //
реформирования учебного процесса на кафедрах патологической физио- Pathophysiology, 1996, pp. 91-93
логии // Таврический медико-биологический вестник, т. 5, N 3, ч. 2, 2012, 10. Standards and Guidelines for quality Assurance in the European Higher
с. 284-285 Education Area ENQA, part 1, Helsinki, 2007
5. Ельский В.Н. и соавт. Преподавание патологической физиологии на совре-
менном этапе развития высшего медицинского образования // Таврический

РЕЗЮМЕ

ПАТОФИЗИОЛОГИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ КАК ИНСТРУМЕНТ ВЗАИМОСВЯЗИ ПРОТОКОЛЬНОЙ
И ИНДИВИДУАЛИЗИРОВАННОЙ МЕДИЦИНЫ, ФОРМИРОВАНИЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО
МЫШЛЕНИЯ

Навасардян Г.А.

ЕГМУ, медико-биологическая цикловая комиссия

Ключевые слова։ клиническая патофизиология, патофизио- можность врачу в пределах утвержденного и действующего
логический анализ, доказательная протокольная индивидуали- протокола составить индивидуальный план эффективного
зированная медицина. лечения.

Метод патофизиологического анализа применяем на Из сказанного можно сделать вывод, что патофизиологиче-
всех уровнях преподавания патофизиологии и направлен на ский анализ является эффективным методом (инструментом)
выявление причин, механизмов развития болезней, разбо- интеграции протокольной и индивидуализированной медици-
ра отдельных клинических и случаев симуляции, а также на ны. С другой стороны, патофизиологический анализ создает
систематизацию их функциональных аспектов в динамике реальную возможность для определения конкретных класте-
взаимодействия с окружающей средой. В этом контексте па- ров этиологии и патогенеза, выявления причинно-следствен-
тофизиологический анализ представляется как “know how”, ных связей, особенностей проявлений, т.е. патофизиологи-
соединяющий между собой общие современные представле- ческий анализ является способом формирования и развития
ния о болезни и особенностях (специфику) проявлений изме- профессионального медицинского мышления и приобретения
нений у конкретного больного, тем самым предоставляя воз- научно-исследовательских компетенций, навыков.

SUMMARY

PATHOPHYSIOLOGICAL ANALYSIS AS A TOOL OF PROFESSIONAL MENTALITY AND CONNECTION
IN PROTOCOL AND INDIVIDUALIZED MEDICINE

Navasardyan G.A.

YSMU, Medical-Biological Cyclic Committee

Keywords։ clinical pathophysiology, pathophysiological analysis, in the frames of the existing protocol.
evidential protocol individualized medicine. It can be concluded that pathophysiological analysis is a pro-

The method of pathophysiological analysis is implemented in ductive tool for connecting protocol and individualized medicine,
all the stages of teaching pathophysiology and is aimed at re- as well as for research activities of students.
vealing the causes of clinical and imaginary cases and diseases
development mechanisms to systemize their functional aspects On the other hand, pathophysiological analysis gives possibil-
in the dynamics of their interrelation. In this context, pathophysi- ity to establish the etiology and pathogenetic clusters in case
ological analysis is the “know how” that unites general update of any disease to find out causative-consequent connection and
knowledge about existing disease together with noticeable peculiarities of its manifestation. In other words, it serves as a
changes in clinical characteristic in a patient. This allows a doc- means of formation and development of medical specialized
tor to formulate the patient’s individual, unique plan of treatment mentality.

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

168 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ. 614.2:616-083-053.7(479.25)+614.1:312

ՄԵՐ ՄՈ­ՏԵՑ­ ՈՒՄ­ՆԵ­ՐԸ ՍԵՌ­ ԱԿՐ­ԹՈՒԹՅԱՆ ՁԵ­ՎԱՉ­ Ա­ՓԻ ԵՎ
ՈՒՂ­ՂՈՐ­ԴԻՉ­ՆԵ­ՐԻ ՎԵՐ­ Ա­ԲԵՐՅԱԼ

Սարգս­ յան Գ.Ռ.
ԵՊԲՀ, Հան­րային առող­ջու­թյուն և առողջ­ ա­պա­հութ­ յան ամ­բիոն

Բ­ անալի բառեր՝ դեռ­ ահ­ աս­ներ, սեռ­ ա­կան և վեր­ ար­ նպա­տա­կահ­ արմ­ ար չէ ուղղ­ որդվ­ ել «որ­քան դեռ­ ա­հաս­ ի
տադ­րող­ ա­կան առող­ջութ­ յուն, սեռ­ ակրթ­ ութ­ յուն: վար­քագ­ իծ­ ը պա­կաս ռիսկ­ ային է, այնք­ ան հեշտ է կա­
տարվ­ ում սոց­ իալիզ­ աց­ իան» դրույթ­ ով, ի նկատ­ ի ուն­ ե­
­Սեռ­ ակ­ ան հար­ցե­րի շուրջ իմա­ցու­թյան ոչ բա­վա­ նա­լով, որ ռիսկ­ ային վար­քագ­ իծ­ ը նախ և առաջ դեռ­ ա­
րար մակ­ արդ­ ակ­ ի պայմ­ անն­ եր­ ում ռիսկ­ ային սեռ­ ակ­ ան հա­սութ­ յան տար­ իք­ ի հոգ­ եբ­ ա­նա­կան բնութ­ ա­գիր է և
վար­քագ­ծային դրսև­ որ­ ումն­ երն ան­խուս­ ափ­ ել­ի են, իսկ հետ­ ո` սոց­ իալակ­ ան ադապ­տա­ցիայի գործ­ ոն:
սե­ռակ­ ան վարք­ ագ­ծի ու սե­ռակ­ ան հար­ցեր­ ի շուրջ իմա­
ցութ­ յան մա­կար­դակ­ ի միջև առ­կա ան­համ­ ապ­ ա­տաս­ ­Մերժ­ ող­ ա­կան մոտ­ եց­ ումն­ ե­րը արդ­ իական չեն, և
խան­ ութ­ յունն ինքն­ ին սեռ­ ա­կան դաս­տիարա­կութ­ յան մեր կող­մից առա­ջարկվ­ ած սե­ռակր­թութ­ յան նպա­տա­
ուղ­ղորդ­ իչն­ եր­ ի փոփ­ ոխ­ ու­թյան անհ­ րա­ժեշտ­ ութ­ յան, կը վաղ սեռ­ ա­կան կապ­ եր­ ի բա­ցառ­ ու­մը չէ, այլ` ռիսկ­ եր­ ի
ճիշտ ձևա­չափ­ եր­ ի սե­ռակրթ­ ութ­ յան պա­հան­ջարկ է, որի ճիշտ կոորդ­ ին­ ա­ցիայի միջ­ ո­ցով սեռ­ ա­կան և վե­րարտ­ ադ­
իրագ­ ործ­ ումն հատկ­ ապ­ ես ար­դիական է դեռ­ ա­հա­սու­ րո­ղա­կան առող­ջու­թյան պահ­պա­նում­ ը: Դեռ­ ա­հաս­ ին
թյան տա­րիք­ ի ան­ձանց շր­ջա­նում: վաղ ռիսկ­ ային սեռ­ ա­կան կապ­ եր­ ի հա­մար մեղ­ ադ­րե­լու
փո­խա­րեն ան­հրաժ­ եշտ է իրազ­ եկ­ ել թույլ­ատր­ ել­ի ռիս­
Մեր կողմ­ ից իրակ­ ա­նաց­ված աշխ­ ա­տանք­ ի նպա­ կի աստ­ իճ­ ան­ ի մաս­ ին և շար­ժադր­դիչ միջ­ ոց­ներ­ ի օգ­
տակն է դեռ­ ա­հաս­ներ­ ի սեռ­ ակ­ ան ռիս­կային վար­ նութ­ յամբ բարձր­ աց­նել նրա պա­տասխ­ ան­ ատվ­ ութ­ յուն­ ը
քագծ­ ային դրս­ևո­րումն­ եր­ ի նվազ­ եց­ման ճա­նապ­ ար­ սեփ­ ա­կան արարքն­ ե­րի հետ­ևանքն­ ե­րի հանդ­ եպ: Վաղ
հով սեռ­ ակ­ ան և վե­րարտ­ ադր­ ո­ղա­կան առող­ջու­թյան սե­ռակ­ ան վար­քագծ­ ի ֆեն­ ոմ­ ե­նի նկատ­մամբ ռաց­ իոնալ
պահպ­ ա­նումն, որին հասն­ ել­ու համ­ ար մշակ­վել է «Դե­ մոտ­ եց­ ում­ ը կնպ­ աս­տի դե­ռահ­ ա­սի ճկուն ադապ­տա­
ռա­հաս­ներ­ ի սե­ռա­կան դաստ­ իարակ­ ու­թյան առնձ­ ցիային և ռիսկ­ ային սեռ­ ա­կան վար­քագծ­ ային դրսև­ ո­
նա­հատկ­ ութ­ յունն­ ե­րի ուս­ ում­նաս­ իր­ ու­թյան» հա­տուկ րումն­ ե­րի նվազ­ եցմ­ ա­նը, ինչ­ը հնար­ ավ­ որ է ճիշտ ձևաչ­ա­
տեղ­ եկ­ ատ­վակ­ ան հար­ցաթ­ եր­թիկ, ինչ­ի հիմ­ ան վրա փեր­ ով սեռ­ ակր­թութ­ յան մի­ջոց­ ով:
կատ­ արվ­ ած հարց­ման արդ­ յուն­քում վեր են հանվ­ ել դե­
ռա­հասն­ եր­ ի սեռ­ ա­կան դաս­տիարակ­ ու­թյան առանձ­ Հ­ այ դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի վաղ սեռ­ ակ­ ան վարք­ ագ­ծի ֆե­
նա­հատկ­ ութ­ յունն­ եր­ ը, սեռ­ ա­կան հար­ցեր­ ի շուրջ նրանց նոմ­ ե­նի նկատ­մամբ հա­մա­պա­տասխ­ ան ռա­ցիոնալ մո­
իմաց­ ու­թյան մա­կարդ­ ա­կը: Բաց­ ահ­ այտվ­ ել և գնահ­ ատ­ տեց­ ումն­ եր և ճիշտ ձևա­չա­փի սե­ռակրթ­ ութ­ յան ծրագ­ իր
վել են վաղ ռիսկ­ ային սե­ռա­կան կա­պե­րի հետև­ անք­ներ­ ի մշա­կե­լու նպատ­ ա­կով դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի, նրանց կրթ­ ող­
տար­ ած­վա­ծութ­ յուն­ ը դեռ­ ա­հաս­ ութ­ յան տա­րիք­ ի անձ­ անց նե­րի և ծնող­նե­րի շրջ­ ա­նում մեր կող­մից իրակ­ ա­նաց­
շրջ­ ան­ ում, մշակվ­ ել է «Դեռ­ ա­հաս­նե­րի սեռ­ ակ­ ան և վե­ վել են խորը և բազ­մակ­ ող­մա­նի հետ­ ա­զոտ­ ու­թյունն­ եր.
րար­տադր­ ո­ղա­կան առողջ­ ութ­ յուն» կր­թակ­ ան ծրա­գիր, ուս­ ումն­ ա­սիրվ­ ել են ՀՀ պետ­ ա­կան կր­թակ­ ան ծրագ­
իրա­կան­ ացվ­ ել են դաս­ ընթ­ աց­ներ 464 դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի և րեր­ ում ներ­ առվ­ ած «Ա­ռողջ ապ­րել­ակ­ երպ» առարկ­ այի
62 ուս­ ուց­ իչն­ եր­ ի շրջ­ ա­նում, որի արդ­ յունք­ ում գնա­հատ­ թե­ման­ եր­ ը («Ա­ռողջ ապ­րել­ակ­ երպ ուս­ ուցչ­ի ձեռն­ արկ»,
վել է մեր կող­մից առա­ջարկ­ված «Դեռ­ ա­հաս­ներ­ ի սեռ­ ա­ 2009), կրթ­ ա­կան նյութ­ ի մատ­ ուցմ­ ան և ըն­կալ­ման ար­
կան և վեր­ արտ­ ադ­րո­ղա­կան առող­ջութ­ յուն» կրթ­ ակ­ ան դյուն­ ավ­ ետ­ ու­թյան գնահ­ ատմ­ ան նպա­տա­կով սեռ­ ակ­ ան
ծրագր­ ի արդ­ յու­նա­վետ­ ութ­ յու­նը: դաստ­ իարա­կութ­ յան մեջ ընդգ­ րկվ­ ած մասն­ ագ­ ետն­ եր­ ի
և «Ա­ռողջ ապ­րել­ա­կերպ» դաս­ ընթ­ ացն անց­ ած 13-18
Հետ­ ա­զո­տու­թյան իրա­կա­նացմ­ ան հա­մար կիր­ առ­ տա­րեկ­ ան դե­ռա­հաս­նե­րի շր­ջա­նում ան­ցկացվ­ ել են հար­
վել են փորձ­ ա­րա­րա­կան, համ­ աճ­ ա­րակ­ ա­բան­ ակ­ ան, սո­ ցումն­ եր «Ա­ռողջ ապ­րե­լա­կերպ» ուս­ ուցչ­ի ձեռն­ արկում
ցիոլոգ­ իական հարցմ­ ան, վի­ճա­կագ­րակ­ ան վերլ­ուծ­ ու­ նե­րառվ­ ած թեստ­ ե­րով, կա­տարվ­ ել է ստաց­ված տվյալ­
թյան մեթ­ ոդն­ եր: Առաջ­նային տվյալ­նե­րի պահ­պա­նումն նե­րի վեր­լուծ­ ու­թյուն, ինչ­ի ար­դյունք­ ում վեր են հան­վել
ու մշակ­ ում­ ը իրա­կա­նաց­վել է ստան­դարտ և հա­տուկ սե­ռակ­ ան հարց­ ե­րի շուրջ դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի իրա­զեկվ­ ած­ ու­
համ­ ակ­ արգչ­ային վի­ճա­կագ­րակ­ ան ծրագր­ ե­րի փա­թեթ­ թյան, կրթ­ ակ­ ան նյու­թի մատ­ ուցմ­ ան և ուղ­ղոր­դիչն­ եր­ ի
ներ­ ի կիր­ առմ­ ամբ (Access, Excel և այլն): հետ կապվ­ ած խն­դիրն­ եր:

Ժ­ ա­ման­ ա­կա­կից դեռ­ ա­հաս­ ի սո­ցիալի­զաց­ իայի գոր­ ՀՀ դպր­ ոցն­ եր­ ում 8-րդ և 9-րդ դաս­ ար­ անց­ ին­ եր­ ին
ծընթ­ աց­ ում ռիսկ­ ե­րի բաց­ առ­ ու­մը ոչ իրա­տես­ ակ­ ան է, և

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

169ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

դա­սավ­ անդ­վող «Ա­ռողջ ապր­ ել­ակ­ երպ» առար­կայի կր­ ղում­ներ­ ի և թեր­ ութ­ յունն­ եր­ ի մաս­ ին, մինչդ­ եռ սեռ­ ակր­
թա­կան ծրագր­ ի մեջ սե­ռակրթ­ ութ­ յանն առընչ­վող թե­ թութ­ յուն­ ը սեռ­ ակ­ ան դաստ­ իարա­կութ­ յան որոշ­ իչ փուլ
ման­ ե­րի նյութ­ ի ուս­ ումն­ ա­սիր­ ութ­ յան ար­դյունք­ ում բա­ է, իսկ սեռ­ ակրթ­ ութ­ յան գործ­ ընթ­ աց­ ում որոշ­ իչ է կրթ­ ո­ղի
ցահ­ այտ­վել է, որ դրանք հիմն­ ա­կան­ ում մակ­ ե­րես­ ային իմաց­ ութ­ յան մակ­ արդ­ ակ­ ը և մոտ­ ե­ցումն­ եր­ ը իրենց իսկ
են, ոչ ամբ­ ողջ­ ակ­ ան, առկ­ ա է դաս­ ընթ­ ա­ցի ուղղ­ որդ­ իչն­ ե­ կող­մից մատ­ ուց­վող նյութ­ ի հանդ­ եպ:
րի էա­կան փոփ­ ոխ­ ութ­ յան ան­հրաժ­ եշ­տութ­ յուն, քան­զի
դրանք խիստ մերժ­ ո­ղա­կան են` «նպ­ ա­տա­կաուղղվ­ ած Այս­պի­սով, եթե խն­դիր­ ը դիտ­ արկվ­ ում է դեռ­ ա­հաս­նե­
զան­ ազ­ ան գայթ­ ակղ­ ութ­ յունն­ եր­ ի» դեմ, մինչդ­ եռ, վաղ րի սեռ­ ակ­ ան դաստ­ իարակ­ ութ­ յան և առող­ջութ­ յան պահ­
սեռ­ ա­կան կապ­ ե­րը մեր օրեր­ ում դեռ­ ահ­ աս­ներ­ ի հոգ­ եբ­ ա­ պանմ­ ան տե­սանկ­ յուն­ ից, ապա ակնհ­ այտ է, որ առկա է
նա­կան բնութ­ ա­գիր են, սո­ցիալակ­ ան հարմ­ ար­վո­ղա­կա­ ճիշտ ձևաչ­ափ­ ի սե­ռակր­թութ­ յան և արհ­ եստ­ ա­վարժ կր­
նութ­ յան միջ­ ոց, այլ ոչ` «գայթ­ ակղ­ ութ­ յունն­ եր»: Հա­վել­ենք, թողն­ եր­ ի պահ­ անջ­ արկ, իսկ դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի սեռ­ ա­կան
որ մեր կողմ­ ից կա­տարվ­ ած հե­տա­զոտ­ ութ­ յան տվյալն­ ե­ դաս­տիարա­կութ­ յան գործ­ ընթ­ աց­ ի առ­կա բաց­թող­ ում­
րով` դեռ­ ա­հա­սութ­ յան տար­ իք­ ի տղա­նե­րի 31,44%-­ը և ներ­ ը և թեր­ ութ­ յունն­ ե­րը կա­րել­ի է շտկ­ ել մանկ­ ա­վարժ­
աղ­ջիկն­ ե­րի 5.93%­-ը նշում են սեռ­ ակ­ ան կյանք­ ի փոր­ձի նե­րի պատր­ աստմ­ ան և վեր­ ա­պատ­րաստմ­ ան կրթ­ ակ­ ան
մա­սին, այ­սինքն` առողջ­ ու­թյան պահպ­ անմ­ ան տե­սան­ ծրագր­ եր­ ում ներ­ առ­ ել­ով համ­ ապ­ ա­տասխ­ ան թե­ման­ ե­
կյուն­ ից մերժ­ ող­ ա­կան մոտ­ ե­ցումն­ երն ար­դիական չեն, րով և արդ­ իական ուղղ­ որդ­ իչն­ եր­ ով սեռ­ ակր­թութ­ յան
քան­զի առ­կա խնդ­ իրն­ երն այլ բնույթ­ ի են և պահ­ անջ­ ում դաս­ ընթ­ ացն­ եր, քանզ­ ի առ­կա արժ­ եք­ ային համ­ ա­կար­
են ըստ էութ­ յան ավել­ի խոր, իրատ­ ե­սակ­ ան լուրջ մոտ­ ե­ գի փո­փոխ­ ութ­ յունն­ եր­ ը թել­ադր­ ում են վեր­ աբ­ երմ­ ունք­ ի
ցումն­ ե­րով լուծ­ ումն­ եր: փո­փո­խութ­ յուն և համ­ արժ­ եք ռաց­ իոնալ մոտ­ եց­ ումն­ եր,
ին­չը հնար­ ավ­ որ է սեռ­ ակ­ ան հարց­ եր­ ի շուրջ թեկ­ ուզ նվա­
Դ­ եռ­ ա­հասն­ ե­րին տրա­մադրվ­ ած գիտ­ ել­իքն­ ե­րը զագ­ ույն, բայց ճիշտ գիտ­ ել­իքն­ եր­ ի պայմ­ անն­ ե­րում:
պետք է լին­ են ճիշտ ձևա­չափ­ ի և համ­ ա­պա­տասխ­ ան
ուղ­ղոր­դիչն­ եր­ ով, այլ­ապ­ ես դրանք կկորցն­ են իրենց ինք­ Դ­ եռ­ ա­հաս­ ութ­ յան տա­րի­քի ան­ձանց սեռ­ ա­կան ճա­
նապ­ աշտ­պա­նակ­ ան կանխ­ արգ­ ել­իչ նշա­նակ­ ութ­ յուն­ ը: նա­պարհ­ ով փո­խանցվ­ ող հիվ­ անդ­ ութ­ յունն­ եր­ ով առաջ­
Սեռ­ ա­կան հար­ցե­րի շուրջ թեր­ ի կրթ­ ութ­ յուն­ ը վաղ սեռ­ ա­ նակ­ ի հիվ­ անդ­ աց­ ութ­ յան, սեռ­ ա­կան հարց­ եր­ ի իմա­
կան կա­պեր­ ի հա­մար իսկ­ ապ­ ես կար­ ող է շար­ժադր­դիչ ցութ­ յան բա­ցահ­ այտմ­ ան նպատ­ ա­կով դեռ­ ահ­ աս­ներ­ ի
գործ­ ոն դառ­նալ, իսկ ընտրվ­ ած մերժ­ ող­ ա­կան ուղ­ղոր­ շրջ­ ան­ ում իրակ­ ան­ ացվ­ ած սոց­ իոլոգ­ իական հարց­ման,
դիչն­ ե­րը և ար­տա­հայտվ­ ած խուս­ ափ­ ող­ ա­կան մո­տե­ցում­ ինչպ­ ես նաև «Առ­ ողջ ապ­րե­լակ­ երպ» առարկ­ ա դա­սա­
նե­րը առող­ջու­թյան պահպ­ անմ­ ան տես­ անկ­ յուն­ ից սին վան­դող ուս­ ուց­ իչն­ եր­ ի և դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի ծնողն­ ե­րի շրջ­ ա­
են: նում իրակ­ ան­ ացվ­ ած հարց­ման տվյալ­ներ­ ի խոր­ ը և բազ­
մակ­ ողմ­ ան­ ի վերլ­ուծ­ ու­թյան և գնահ­ ատմ­ ան հիմ­ ան վրա
­Կա­տար­ված ուս­ ումն­ ա­սի­րութ­ յունն­ ե­րի արդ­ յուն­ մեր կողմ­ ից վեր են հանվ­ ել հայ դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի սե­ռա­
քում բա­ցա­հայտվ­ ել է, որ դե­ռա­հասն­ եր­ ի սեռ­ ակ­ ան կան դաստ­ իարակ­ ութ­ յան առանձ­նա­հատկ­ ութ­ յունն­ ե­րը,
դաս­տիարա­կութ­ յան գործ­ ընթ­ աց­ ում առկ­ ա հակ­ աս­ ու­ ինչպ­ ես նաև դե­ռահ­ ասն­ եր­ ի սեռ­ ակ­ ան և վեր­ ար­տադ­րո­
թյունն­ երն բազմ­ ա­զան են. այսպ­ ես,­ առ­ աջ­ արկվ­ ած սե­ ղա­կան առողջ­ ութ­ յան վրա ազ­դող առող­ջապ­ ա­հա­կան,
ռակրթ­ ութ­ յուն­ ը իր ձևաչ­ա­փեր­ ով չի հա­մապ­ ա­տաս­խա­ կր­թակ­ ան, սոց­ իալակ­ ան, ընտ­ ա­նե­կան և ան­ձնակ­ ան
նում ժա­ման­ ակ­ ա­կից դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի պա­հանջն­ ե­րին, գործ­ ոնն­ եր­ ը, որոնց նշան­ ակ­ ութ­ յուն­ ը էա­կան է առող­ջու­
սեռ­ ակրթ­ ութ­ յան դաս­ եր­ ը պրակտ­ իկ­ որ­ են վար­ ում են թյան և ան­վտանգ վար­քագծ­ ի ձևավ­ որմ­ ան գործ­ ըն­թա­
ֆիզ­ ի­կակ­ ան դաստ­ իարա­կութ­ յան ուս­ ուց­ իչն­ եր­ ը, ով­քեր ցում:­
ըստ մեր ուս­ ումն­ աս­ իր­ ութ­ յունն­ եր­ ի սեռ­ ակրթ­ ութ­ յանն
առընչ­վող հարց­ եր­ ում արհ­ եստ­ ա­վարժ չեն, չեն տի­րապ­ ե­ Ելն­ ե­լով իրա­կա­նացվ­ ած վե­րոնշ­ յալ հետ­ ա­զո­
տում դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի սեռ­ ակ­ ան և վե­րարտ­ ադր­ ո­ղա­կան տու­թյան տվյալն­ եր­ ի վերլ­ուծ­ ութ­ յան և գնա­հատմ­ ան
առող­ջութ­ յան արդ­ ի խն­դիրն­ եր­ ին, խիստ բաց­ աս­ ա­կան և արդ­ յունքն­ եր­ ից ու հաշվ­ ի առն­ ել­ով հայ դեռ­ ահ­ աս­ ի
մերժ­ ող­ ա­կան են ուս­ ուց­ իչն­ եր­ ի մոտ­ եց­ ումն­ եր­ ը վաղ սե­ տա­րիք­ ային, ազ­գային, մշակ­ ույթ­ ային առանձ­նա­հատ­
ռակ­ ան կա­պե­րի, ինչպ­ ես նաև իրենց կողմ­ ից մատ­ ուց­ կութ­ յունն­ եր­ ը, մշակվ­ ել է «Դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի սեռ­ ա­կան և
վող նյութ­ ի հանդ­ եպ, իսկ սե­ռակ­ ան հարց­ եր­ ին առընչվ­ ող վե­րարտ­ ադր­ ող­ ա­կան առող­ջութ­ յուն» կրթ­ ա­կան ծրա­գիր
թե­ման­ ե­րի մա­տուցմ­ ան հետ կապ­ված նրանց բար­դույթ­ ուս­ ուց­ իչն­ եր­ ի համ­ ար, որը նպատ­ ա­կադրվ­ ած է դե­ռա­
նե­րը վատթ­ ա­րում են սեռ­ ակրթ­ ութ­ յան գործ­ ըն­թա­ցը: հաս­ներ­ ի սեռ­ ակ­ ան և վեր­ ար­տադ­րող­ ա­կան առող­ջու­
թյան պահ­պանմ­ ան­ ը սեռ­ ակ­ ան վարք­ ագծ­ ային ռիս­կե­
Անհ­րաժ­ եշտ է նշել, որ վե­րոնշ­ յալ փաս­տարկ­նե­րը րի նվա­զեցմ­ ան ճան­ ապ­ արհ­ ով: Ծրագ­ իր­ ը ներ­ առ­ ում է
հա­վաստ­ իորեն վկա­յում են ժա­ման­ ակ­ ակ­ ից դեռ­ ահ­ աս­ հետևյալ թե­ման­ եր­ ը.
ներ­ ի սե­ռակ­ ան դաս­տիարակ­ ութ­ յան էակ­ ան բաց­թո­
1. Ս­ եռ­ ակ­ ան օրգ­ անն­ եր­ ի անատ­ ոմ­ իա և ֆիզ­ իոլո­

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

170 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

գիա: թույլ են տա­լիս ընդ­լայն­ ել դեռ­ ահ­ ասն­ ե­րի ինքն­ ապ­ աշտ­
2. Ս­ եռ­ ա­կան հաս­ ուն­ աց­ ում: պա­նա­կան հնա­րա­վոր­ ութ­ յունն­ եր­ ի սահմ­ ան­ներ­ ը, և
3. Դ­ եռ­ ա­հասն­ ե­րի տա­րի­քային առանձ­նա­հատ­կու­ ձեռք բեր­ ած հմ­տութ­ յունն­ եր­ ը ճիշտ կիր­ առ­ ել­ու դեպ­քում
մե­ծա­նում է սեռ­ ակ­ ան վար­քագ­ծային ռիսկ­ եր­ ի նվա­զե­
թյունն­ ե­րը: լու հա­վա­նա­կա­նութ­ յուն­ ը: Առ այդ, կրթ­ ա­կան ծրա­գիր­ ը
4. Ս­ եռ­ ի հի­գիենա: թույլ է տա­լիս սեռ­ ակ­ ան կյանք­ ի փորձ­ ի բաց­ ա­կայ­ութ­ յան
5. Ձ­ եռ­նա­շար­ժու­թյուն: դեպք­ ում սուբլ­իմ­ աց­ իոն գործ­ իքն­ ե­րի կի­րառմ­ ամբ բարձ­
6. ­Բեղմն­ ա­վո­րում: րաց­նել դեռ­ ահ­ աս­նե­րի սեռ­ ակ­ ան զսպվ­ ա­ծու­թյան շե­մը:
7. ­Բեղմ­նա­կան­խիչ միջ­ ոց­ներ:
8. Ս­ եռ­ ա­կան և վեր­ ար­տադ­րո­ղա­կան առողջ­ ու­ ­Մեր կող­մից առաջ­ արկվ­ ած սեռ­ ակր­թութ­ յուն­ ը հնա­
րավ­ որ է կիր­ ա­ռել և դեռ­ ահ­ ասն­ ե­րի դաստ­ իարակ­ ութ­ յան
թյուն, դրանց փոխհ­ ա­րաբ­ ե­րութ­ յուն­ ը: գործ­ ընթ­ աց­ ում էակ­ ան դրակ­ ան փո­փոխ­ ութ­ յունն­ եր­ ի
9. Ց­ անկ­ ալ­ի և պլա­նա­վոր­ված վե­րարտ­ ադ­րութ­ յու­ հասն­ ել նախ և առաջ ուս­ ուց­ իչն­ եր­ ին սե­ռակ­ ան հար­ցե­
րի շուրջ հա­մապ­ ա­տաս­խան գիտ­ ել­իքն­ եր տրամ­ ադր­ ե­
նը որպ­ ես ան­հա­տի ինք­նա­հաստ­ ատ­ման մի­ջոց: լով, ինչ­ի ար­դյունք­ ում կփոխվ­ են նրանց մոտ­ ե­ցումն­ եր­ ը
10. Սեռ­ ա­կան առող­ջու­թյուն և սեռ­ ային հավ­ ա­սա­ սե­ռակրթ­ ութ­ յան հան­դեպ և ճիշտ ձևաչ­ափ­ ե­րի սեռ­ ակր­
թութ­ յան պայմ­ անն­ եր­ ում արհ­ եստ­ ա­վարժ մանկ­ ավ­ արժ­ ը
րութ­ յուն: կա­րող է դառն­ ալ սեռ­ ա­կան դաս­տիարա­կութ­ յան ու դե­
11. Ս­ եռ­ ա­կան առողջ­ ու­թյուն և սե­ռա­կան իրա­վունք: ռա­հաս­նե­րի առող­ջութ­ յան պահ­պանմ­ ան գործ­ ըն­թաց­
12. ­Սեռ­ ա­կան առող­ջու­թյուն­ ը ոչ միայն հիվ­ ան­դու­ ներ­ ի կարև­ որ­ ա­գույն մասն­ ա­կիցն­ ե­րից մեկ­ ը:

թյան բաց­ ա­կա­յութ­ յուն: ­Մեր կողմ­ ից մշակվ­ ած «Դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի սեռ­ ակ­ ան և
13. Ս­ եռ­ ա­կան կողմ­նոր­ ո­շում: վե­րարտ­ ադր­ ո­ղա­կան առողջ­ ութ­ յուն» կր­թակ­ ան ծրագ­
14. Ս­ եռ­ ա­կան խանգ­ ա­րումն­ եր: րով «Առ­ ողջ ապ­րե­լակ­ երպ» առար­կա դա­սավ­ ան­դող
15. ­Սեռ­ ա­կան բռ­նութ­ յուն և չար­ ա­շահ­ ում: հարց­ված 62 ու­սուց­ իչն­ եր­ ի շրջ­ ան­ ում մեր իսկ կող­մից
16. Հ­ ո­գեն­ երգ­ ործ­ ուն նյութ­ եր (ալկ­ ո­հոլ­ի և թմ­րա­ իրակ­ ան­ աց­վել են դա­սընթ­ աց­ներ և ապա` ետ­դաս­ ըն­
թա­ցային հար­ցումն­ եր: Հարց­ ումն­ երն անց­ կացվ­ ել են
նյութ­ ե­րի ազ­դեց­ ու­թյունն­ եր­ ը): «Առ­ ողջ ապ­րե­լա­կերպ» ուս­ ուցչ­ի ձեռ­նարկում նե­րառ­
17. ­Սեռ­ ա­կան ճա­նա­պար­հով փո­խանց­վող հիվ­ ան­ ված 12 հար­ցից կազմվ­ ած «Սեռ­ ավ­ ա­րակն­ եր» թեստ­ ով:
Կատ­ ար­ված հարց­ ումն­ ե­րի նա­խադ­ ա­սընթ­ աց­ ային և
դութ­ յունն­ եր և դրանց նվազ­ եց­ման ուղ­ ին­ եր: ետ­դա­սընթ­ աց­ ային տվյալն­ եր­ ի հա­մեմ­ ատ­ ա­կան վեր­լու­
18. ­Դեռ­ ահ­ ասն­ ե­րի սոց­ իալի­զա­ցիայի գործ­ ըն­թա­ցի ծութ­ յան և գնահ­ ատմ­ ան ար­դյունքն­ ե­րը հավ­ աս­տիորեն
վկա­յում են սե­ռակ­ ան հարց­ ե­րի շուրջ ու­սուց­ իչն­ ե­րի իրա­
առանձ­նա­հատ­կութ­ յունն­ ե­րը: զեկվ­ ա­ծու­թյան մակ­ արդ­ ակ­ ի զգա­լի դրակ­ ան տե­ղա­շար­
19. Ռ­ իսկ­ ը որպ­ ես սո­ցիալա­կան ադապ­տա­ցիոն ժեր­ ի, սեռ­ ա­կան հար­ցեր­ ի նկատմ­ ամբ նրանց մոտ­ ե­ցում­
ներ­ ի էակ­ ան փոփ­ ոխ­ ութ­ յունն­ եր­ ի մաս­ ին: Դաս­ ընթ­ ա­ցից
գործ­ ընթ­ ա­ցի հո­գեբ­ ա­նա­կան բնութ­ ագ­րիչ: հե­տո փոխ­վել է ու­սուց­ իչն­ ե­րի վե­րաբ­ երմ­ ունք­ ը սեռ­ ակր­
20. ­Տար­բեր սո­ցիալա­կան խմ­բե­րի դեռ­ ա­հաս­նե­ թութ­ յան, դեռ­ ահ­ աս­ներ­ ի վաղ սեռ­ ա­կան կա­պե­րի և սե­
ռա­կան կյանք­ ի փորձ­ ի հանդ­ եպ: Նրանք ընդ­ ուն­ ում են ոչ
րի վար­քագ­ծային ռիսկ­ ե­րը և ադապ­տա­ցիայի մերժ­ ող­ ա­կան ուղ­ղորդ­ իչն­ եր­ ի դրակ­ ան նշա­նա­կութ­ յուն­ ը
առանձն­ ա­հատ­կութ­ յունն­ ե­րը: ժա­մա­նա­կա­կից դեռ­ ահ­ աս­ներ­ ի սեռ­ ակ­ ան դաստ­ իարա­
21. ­Տար­բեր սո­ցիալա­կան խմ­բե­րի դե­ռա­հաս­ներ­ ի կութ­ յան գործ­ ըն­թաց­ ում և կարև­ որ­ ում ճիշտ ձևաչ­ա­
սե­ռա­կան դաս­տիարա­կութ­ յան առանձ­նա­հատ­ փեր­ ի սեռ­ ակր­թութ­ յան դերն ու նշան­ ակ­ ութ­ յուն­ ը առողջ
կութ­ յունն­ ե­րը: ապ­րել­ակ­ երպ­ ի խթանմ­ ան գործ­ ում:
22. Դեռ­ ա­հաս­նե­րի վաղ սե­ռա­կան կա­պեր­ ը որ­պես
ադապ­տա­ցիոն գործ­ ոն:­ Ս­ եռ­ ակ­ ան վարք­ ագ­ծային ռիսկ­ եր­ ի նվազ­ եցմ­ ան
23. Անվ­տանգ սե­ռա­կան կա­պեր: ճան­ ա­պարհ­ ով դեռ­ ահ­ աս­ներ­ ի սեռ­ ա­կան և վե­րար­տադ­
Մ­ եր կողմ­ ից առա­ջարկ­ված սեռ­ ակր­թութ­ յուն­ ը նե­ րո­ղա­կան առող­ջութ­ յան պահպ­ ան­ման գոր­ծընթ­ աց­ ում
րառ­ ում է ժամ­ ան­ ա­կակ­ ից դեռ­ ա­հաս­ներ­ ի սեռ­ ակ­ ան և էա­կան են նաև ծնող­նե­րի, դեռ­ ահ­ աս­նե­րին սպա­սարկ­ ող
վեր­ ար­տադր­ ող­ ա­կան առողջ­ ութ­ յան պահպ­ անմ­ ան տե­ առող­ջապ­ ա­հակ­ ան կազ­մա­կերպ­ ութ­ յունն­ ե­րի դերն ու
սանկ­ յուն­ ից ան­հրաժ­ եշտ ար­դիական թե­մա­ներ: Այդ նշա­նա­կութ­ յուն­ ը:
ծրագր­ ի հա­մաձ­ այն` դե­ռա­հա­սը, ուս­ ուց­ անվ­ ել­ով ար­
հեստ­ ա­վարժ ուս­ ուցչ­ի կողմ­ ից, ըն­կա­լում է վաղ սե­ռա­ Այս­պիս­ ով, մեր կողմ­ ից իրակ­ ան­ ացվ­ ած հետ­ ա­զո­
կան կապ­ եր­ ի, դրանց հետև­ անքն­ ե­րի` վաղ մայ­րութ­ յան,
սե­ռավ­ ար­ ակն­ եր­ ի, հղիութ­ յան ար­հեստ­ ա­կան ընդ­հա­
տումն­ եր­ ի բաց­ ա­սակ­ ան նշան­ ա­կութ­ յուն­ ը առող­ջութ­ յան
պահպ­ անմ­ ան գոր­ծընթ­ ա­ցում, գնա­հա­տում է անվ­ տանգ
սեռ­ ակ­ ան վարք­ ագծ­ ի նշան­ ա­կութ­ յուն­ ը, իսկ ոչ մեր­ժո­
ղա­կան, կառ­ ուց­ ո­ղա­կան իրա­վի­ճակ­ ային մոտ­ ե­ցումն­ եր­ ը

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

171ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

տու­թյան արդ­ յունքն­ եր­ ը փաս­տում են ՀՀ դպ­րոց­ ակ­ ան տասխ­ ան­ ութ­ յան մաս­ ին: Դաս­ ընթ­ աց­ ից հետ­ ո գրանց­
կրթ­ ակ­ ան ծրագր­ ում սեռ­ ակրթ­ ութ­ յան­ ը առնչվ­ ող ու­ ված տվյալ­ներ­ ը փաստ­ ում են սեռ­ ակ­ ան հարց­ եր­ ի շուրջ
սումն­ ակ­ ան նյութ­ եր­ ի մի շարք թե­րութ­ յունն­ եր­ ի ու բաց­ ուս­ ուց­ իչն­ եր­ ի իրազ­ եկվ­ ած­ ութ­ յան մակ­ ար­դակ­ ի զգալ­ի
թող­ ում­նե­րի, ինչպ­ ես նաև սեռ­ ակրթ­ ութ­ յան գործ­ ըն­թա­ աճի, վաղ սեռ­ ա­կան կապ­ եր ֆեն­ ոմ­ են­ ի հանդ­ եպ մոտ­ ե­
ցում ներ­ առվ­ ած ուս­ ուց­ իչն­ եր­ ի սեռ­ ակ­ ան հարց­ ե­րի շուրջ ցումն­ եր­ ի փոփ­ ոխ­ ութ­ յունն­ եր­ ին մաս­ ին, ինչ­ը «Դե­ռահ­ աս­
իմաց­ ութ­ յան ոչ պատ­շաճ մակ­ արդ­ ակ­ ի, մերժ­ ո­ղա­կան նե­րի սեռ­ ակ­ ան և վեր­ արտ­ ադր­ ող­ ա­կան առող­ջութ­ յուն»
մոտ­ եց­ ումն­ եր­ ի և ժա­ման­ ակ­ ա­կից դեռ­ ակ­ աս­նե­րի սեռ­ ա­ կր­թակ­ ան ծրագր­ ի արդ­ յուն­ ավ­ ետ­ ութ­ յան լուրջ գնահ­ ա­
կան դաստ­ իարակ­ ութ­ յան պա­հանջն­ եր­ ի անհ­ ա­մապ­ ա­ տա­կան է:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ питанию школьников. Автореферат дисс. канд. пед. наук. – Калуга, 2003.
-18 с.
1. Журавлева И.В. Репродуктивное здоровье подростков и проблемы полового 6. Уварова Е.В, Халимова Д.Р. Сексуальное поведение девушек-подростков
просвещения //Социология здоровья и медицины. СОЦИС. - М., 2004. - № как показатель репродуктивного здоровья общества //Гинекология. –M.,
7. - с. 132-142. 2012. - №1, том 14. – 3 с.
7. Bennett S E, Assefi N. P. School-based teenage pregnancy prevention programs:
2. Кон И.С. Психология ранней юности.Учебное пособие для студентов выс- a systematic review of randomized controlled trials. //Journal of Adolescent
ших учебных заведений. - М., 2004. - 384 с. Health 2005. – WHO. - № 36(1). - PP. 72-81.
8. Kinsey A. Ch. Early life and education. - N. Y., 1990. http://www.indiana.edu/
3. Кулагина И.Ю., Колюцкий В.Н. Возрастная психология; Полный жизненный kinsey/publications/column2.html. 15.12.2009
цикл развития человека. Уч. пособие. - М., 2001. – 464 с.

4. Митин М.Ю. Распространенность и структура гинекологической заболева-
емости в подростковом возрасте. Диссертация канд. мед. наук. -М.,2006.
- 123 с.

5. Овсиенко И.А. Подготовка будущего учителя к нравственно-половому вос-

РЕЗЮМЕ

НАШЕ ОТНОШЕНИЕ К ФОРМАТУ И ВЕКТОРАМ ПОЛОВОГО ОБРАЗОВАНИЯ

Саргсян Г.Р.

ЕГМУ, кафедра общественного здоровья и здравоохранения

Ключевые слова: подростки, половое и репродуктивное здо- удовлетворительным уровнем знаний учителей, вовлеченных
ровье, сексуальное образование. в процесс полового образования. Полученные данные после
обучения свидетельствуют о значительном росте уровня ос-
Результаты проведенных нами исследований свидетель- ведомленности учителей, изменения отношения к феномену
ствуют о различных дефектах и упущениях в учебных матери- ранних половых связей и являются серьезной оценкой учеб-
алах школьных программ, связанных с половыми вопросами, ной программы “Половое и репродуктивное здоровье подрост-
а так же несоответствие требований полового воспитания ков”.
современных подростков с негативными отношениями и не-

SUMMARY

OUR APPROACHES TO THE SEXUAL EDUCATION FORMAT AND VECTORS

Sargsyan G.R.

YSMU, Department of Public Health and Healthcare

Keywords: adolescents, sexual and reproductive health, sexual tional demands of modern adolescent are inadequate, and the
education. after-training data show that the teachers’ awareness of sexual
issues increased significantly, approaches to early sexual rela-
The results of the research carried out by us prove that in the tions phenomenon have changed, which is a serious evaluation
educational program in Armenian schools teaching materials are of the effectiveness of the “Adolescent sexual and reproductive
several shortcomings and gaps concerning sexual education, the health” educational program.
level of knowledge of sexual matters of the teachers involved in
the process is inadequate, the denying attitudes and the educa-

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

172 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

ՀՏԴ. 614.2:616-083-053.7(479.25)+614.1:312

ՍԵ­ՌԱ­ԿԱՆ ԴԱՍ­ՏԻԱՐԱ­ԿՈՒԹՅԱՆ ԿՐ­ԹԱԿ­ ԱՆ ԾՐԱԳՐ­ Ի
ԱՐԴՅՈՒՆ­ ԱՎ­ Ե­ՏՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱ­ՀԱ­ՏԱ­ԿԱ­ՆԸ

Սարգս­ յան Գ.Ռ., Հայ­րա­պե­տյան Ա.Կ.
ԵՊԲՀ, Հան­րային առող­ջու­թյուն և առող­ջա­պա­հութ­ յան ամ­բիոն

Բանալի բառեր՝ դե­ռա­հաս­ներ, վե­րարտ­ ադր­ ող­ ա­կան և նաև սեռ­ ակ­ ան վար­քագծ­ ային առանձն­ ահ­ ատ­կու­թյուն­
սե­ռա­կան առող­ջու­թյուն, սե­ռակրթ­ ու­թյուն: ներ­ ի խո­րը և բազմ­ ա­կող­մա­նի ուս­ ումն­ աս­ իր­ ու­թյան նպա­
տա­կով մեր կողմ­ ից մշակ­վել է «Դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի սեռ­ ա­
Ս­ եռ­ ակր­թութ­ յուն­ ը սեռ­ ակ­ ան դաստ­ իարա­կութ­ յան կան դաստ­ իարա­կու­թյան առանձն­ ա­հատ­կու­թյունն­ ե­րի
որոշ­իչ փուլ է, իսկ ադեկ­վատ սեռ­ ակր­թութ­ յան պայ­ման­ ու­սումն­ ա­սիր­ ութ­ յան» տեղ­ եկ­ ատվ­ ակ­ ան հարց­ աթ­ երթ­ իկ,
նե­րում իրա­տե­սակ­ ան է սեռ­ ակ­ ան վարք­ ագծ­ ային ռիս­ որի հա­մար հիմք են հան­դիս­ ա­ցել մեր իսկ կողմ­ ից իրա­
կե­րի նվա­զում­ ը, քանզ­ ի իրազ­ եկ­ված դե­ռահ­ աս­ ի ինքն­ ա­ կան­ աց­ված հե­տա­զո­տութ­ յան արդ­ յունք­ներ­ ը և առ­կա
պաշտպ­ ա­նա­կան հնար­ ավ­ որ­ ու­թյունն­ երն ավել­ի մեծ են և համ­ աշ­խարհ­ ային գիտ­ ակ­ ան փորձ­ ը: Հար­ցա­թեր­թի­կը
իրազկ­վա­ծու­թյան մա­կար­դա­կի բարձ­րացմ­ ան­ ը զու­գըն­ բաղկ­ աց­ ած է հիմ­նա­կան հար­ցեր­ ից և ենթ­ ահ­ արց­ եր­ ից,
թաց ձևա­վոր­ ում են հա­մա­պա­տաս­խան մոտ­ ե­ցումն­ եր ու որոնք խմբ­ ավ­ որվ­ ել են ըստ հետև­ յալ խմբ­ եր­ ի` անձ­ նակ­ ան
իմա­ցու­թյա­նը համ­ արժ­ եք վար­քագծ­ ային դրակ­ ան փո­փո­ տվյալն­ եր, սե­ռա­կան հարց­ եր­ ի շուրջ իրա­զեկ­վա­ծու­թյուն,
խութ­ յուն­ներ [2, 3, 4, 8, 9, 10]: վնաս­ ա­կար սով­ որ­ ութ­ յուն­ներ, սպաս­ արկ­ ող բժշ­կակ­ ան
հաս­տատ­ ութ­ յունն­ ե­րի հա­ճա­խումն­ եր, վաղ սեռ­ ակ­ ան
Հատ­կա­պես դեռ­ ա­հաս­ներ­ ի վեր­ ար­տադ­րող­ ակ­ ան վար­քագծ­ ային դրսև­ որ­ ում­ներ և դրանց հետև­ անքն­ եր:
առող­ջու­թյան վրա ազդ­ ող գործ­ ոն­նե­րի ուս­ ում­նաս­ ի­
րու­թյուն­նե­րը ցույց են տա­լիս, որ վե­րար­տադ­րող­ ակ­ ան ­Մեր կող­մից հա­տուկ մշակ­ված տեղ­ ե­կատվ­ ա­կան
առող­ջու­թյան պահպ­ ան­ման գոր­ծընթ­ աց­ ում առաջն­ ային հար­ցաթ­ եր­թի­կով Երև­ ան քաղ­ աք­ ի բոլ­որ վար­չա­կան
է բժշկ­ ա-սոց­ իալակ­ ան կանխ­ արգ­ ել­իչ մի­ջոց­ ա­ռում­նե­րի տար­ ածք­ներ­ ի 11 օժանդ­ ակ և հիմն­ ակ­ ան դպր­ ոց­նե­րում
նշա­նակ­ ութ­ յու­նը, իսկ վե­րարտ­ ադ­րո­ղակ­ ան բա­ղադր­ ի­ 13-18 տար­ ե­կան դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի շրջ­ ան­ ում իրա­կա­նացվ­ ել
չի նկատ­մամբ անհ­ ատ­ ի ակտ­ իվ ինքն­ ա­պաշտպ­ ա­նակ­ ան է անան­ ուն հար­ցում: Կամ­ ա­վոր­ ու­թյան սկզբ­ ուն­քով նա­
վար­քա­գիծ կա­րող է ձևավ­ որվ­ ել ժամ­ ան­ ակ­ ին համ­ ա­պա­ խա­դաս­ ընթ­ ա­ցային հարց­մա­նը մաս­նակց­ ել են 464, իսկ
տաս­խան սե­ռակ­ ան դաստ­ իարակ­ ու­թյան և ճիշտ ձևա­չա­ ետ­դա­սըն­թաց­ ային` 462 դե­ռահ­ աս­ներ, որոնց 58%­-ը աղ­
փե­րի սե­ռակրթ­ ու­թյան միջ­ ոց­ ով [1, 5, 6, 7]: ջիկ­ներ են, իսկ 42%­-ը` տղա­ներ: Նախ­ ա­դա­սընթ­ աց­ ային
հարցմ­ ան տվյալ­ներ­ ը հավ­ աս­տում են, որ սեռ­ ակ­ ան և վե­
­Սույն գի­տակ­ ան աշ­խա­տանք­ ի նպա­տակն է սե­ռա­ րարտ­ ադր­ ող­ ա­կան առող­ջու­թյան հարց­ ե­րի շուրջ դե­ռա­
կան վար­քագ­ծային ռիսկ­ ե­րի նվազ­ եցմ­ ան ճա­նապ­ ար­ հասն­ ե­րի իրա­զեկ­ված­ ութ­ յան մա­կար­դակ­ ը բա­վա­կա­նին
հով դեռ­ ա­հաս­նե­րի սե­ռակ­ ան և վեր­ ար­տադ­րող­ ա­կան ցածր է, իսկ տե­ղե­կատ­վու­թյան աղ­բյուրն­ ե­րը պա­տա­հա­
առողջ­ ութ­ յան պահպ­ ան­ ու­մը: Որ­պես վարք­ ագ­ծային փո­ կան են` հա­սակ­ ա­կիցն­ եր, հա­մաց­ անց և այլն. 31,10%-­ը
փո­խութ­ յուն մեր կող­մից դի­տարկ­վում է ոչ թե սեռ­ ակ­ ան (200) սե­ռակ­ ան հար­ցե­րի շուրջ տե­ղե­կա­նում են հա­սա­
կա­պի բա­ցա­ռու­մը, այլ սե­ռա­կան և վեր­ արտ­ ադ­րող­ ա­կան կա­կից­ներ­ ից, 17,42%­-ը (112)` հա­մա­ցան­ցից, 15,55%-­ը
առողջ­ ու­թյան տե­սանկ­ յու­նից ոչ ռիսկ­ ային` ան­վտանգ (100)` ուս­ ուց­ իչ­ներ­ ից, 9,95%­-ը (64)` հատ­ ուկ գրակ­ ա­նու­
սե­ռակ­ ան հար­ աբ­ եր­ ու­թյուն­ ը: Նպատ­ ա­կին հասն­ ե­լու թյուն կարդ­ ալ­ով, իսկ նրանց 17,73%­-ը (114) չեն ցանկ­ ա­
հա­մար առաջ են քաշվ­ ել հետ­ևյալ խն­դիր­նե­րը՝ բաց­ ա­ ցել նշել սեռ­ ա­կան հարց­ ե­րի իրա­զեկմ­ ան աղբ­ յուր­նե­րի
հայ­տել և գնահ­ ա­տել վաղ ռիս­կային սե­ռակ­ ան կապ­ եր­ ի մա­սին: Հարցվ­ ած դե­ռահ­ աս­նե­րի 79,74%-­ը (370) անց­ նում
հետ­ևանք­նե­րի տա­րածվ­ ա­ծութ­ յուն­ ը դե­ռահ­ աս­ ութ­ յան են «Առ­ ողջ ապ­րե­լա­կերպ» առար­կան, 80,48%­-ի (301)
տար­ ի­քի ան­ձանց շրջ­ ա­նում, մշակ­ ել դե­ռահ­ աս­նե­րի սե­ կարծ­ ի­քով սեռ­ ա­կան հարց­ եր­ ի շուրջ թե­մա­նե­րը շրջ­ անց­
ռա­կան դաս­տիարակ­ ու­թյան առնձ­նա­հատ­կու­թյունն­ ե­րի վում են կամ մատ­ ուց­վում բարդ, ավել­ի շատ անհ­ աս­կա­
ուս­ ում­նա­սի­րու­թյան տե­ղե­կատ­վակ­ ան հար­ցա­թեր­թիկ, նա­լի: Առ այդ, դե­ռա­հաս­նե­րի 76,08%-­ի (353) կարծ­ ի­քով
որո­շել սե­ռա­կան հար­ցե­րի շուրջ դեռ­ ահ­ ասն­ եր­ ի իմա­ցու­ անհ­ րաժ­ եշտ է կրթ­ ա­կան ծրագ­րե­րում նե­րառ­ ել տա­րի­
թյան աստ­ ի­ճա­նը և նրանց վար­քագծ­ ային առանձն­ ա­ քին հա­մա­պա­տաս­խան սեռ­ ակր­թութ­ յան դաս­ ըն­թաց­
հատ­կութ­ յուն­նե­րը, մշակ­ ել կր­թակ­ ան ծրագ­ իր ռիսկ­ ային ներ: Նրանց վե­րա­բերմ­ ունք­ ը հանդ­ եպ վաղ սեռ­ ակ­ ան
սե­ռա­կան վար­քագ­ծային դրս­ևոր­ ում­նե­րի նվազ­ եց­ման կա­պե­րը դրա­կան է, ավել­ին` հարց­ված­նե­րի գե­րակշռ­ ող
ուղ­ղու­թյամբ, գնահ­ ա­տել մշակվ­ ած ծրագր­ ե­րի արդ­ յու­նա­ մա­սի` 62,0%­-ի կար­ծի­քով վաղ սե­ռա­կան կապ­ ե­րը առող­
վե­տու­թյուն­ ը: ջու­թյան վրա ազդ­ցու­թյուն չեն թողն­ ում, իսկ տղա­նե­րի
31,44%­-ը ու աղջ­ իկ­ներ­ ի 5,93%­-ը նշում են իրենց և հա­
Դ­ եռ­ ահ­ ասն­ ե­րի սե­ռակ­ ան և վեր­ արտ­ ադր­ ող­ ա­կան
առող­ջու­թյան հար­ցե­րի շուրջ իրազ­ եկ­վա­ծու­թյան, այդ
հարց­ ե­րի նկատմ­ ամբ նրանց վեր­ ա­բերմ­ ուն­քի, ինչպ­ ես

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

173ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Ա­ղյու­սակ 1
Հե­տա­զոտ­ ութ­ յան մեջ ընդգ­ րկվ­ ած դեռ­ ա­հասն­ եր­ ի սեռ­ ա­կան կյանք­ ի փորձ­ ի վեր­ աբ­ եր­ յալ նա­խա և ետ­դաս­ ընթ­ ա­ցային տվյալ­ներ

նախ­ ա­դա­սընթ­ ա­ցային ետ­դա­սընթ­ ա­ցային

Հարց ար. իգ. ընդ. ար. իգ. ընդ.

n %n%n%n%n%n%

այո 61 31,44 16 5,93 77 16,59 55 32,74 17 5,78 72 15,58

ոչ 77 39,69 247 91,48 324 69,83 77 45,80 264 89,80 341 73,81

չեմ պատ. 56 28,87 7 2,59 63 13,58 36 21,40 13 4,42 49 10,61

ընդ. 194 100 270 100 464 100 168 100 294 100 462 100

սակ­ ակ­ ից­նե­րի սե­ռա­կան կյան­քի փոր­ձի մա­սին: նե­րը, 5,93%­-ը (16)` աղ­ջիկ­նե­րը, ընդ որում, սեռ­ ակ­ ան
Ըստ դե­ռահ­ ասն­ ե­րի` վաղ սե­ռա­կան կապ­ ե­րը նպաս­ կյան­քի սկզ­բի տա­րի­քը մի­ջի­նում կազ­մել է 15,4 տա­րե­
կա­նը:
տում են սո­ցիալակ­ ան ադապ­տա­ցիային և ինքն­ ահ­ աս­
տատ­մա­նը, որոնք այդ տար­ ի­քին բնո­րոշ հատկ­ ան­ իշ­ներ 300 267
են, սակ­ այն, եթե դե­ռահ­ աս­ ը ընտ­րում է սե­ռակ­ ան կապ­ ե­ 250 239
րով ադապ­տաց­վե­լու կամ ինք­նա­հաս­տատվ­ ել­ու ճան­ ա­
պարհ­ ը, ապա դա ար­դի ժամ­ ա­նակն­ ե­րին բնո­րոշ երև­ ույթ 200
է և ինք­նին` սեռ­ ա­կան դաս­ իարա­կութ­ յան մոտ­ ե­ցում­նե­րի
փոփ­ ո­խութ­ յան պա­հան­ջարկ: Եթե երե­խան պատշ­աճ սե­ 150
ռակր­թութ­ յան մի­ջոց­ ով ստան­ ա ճշ­մա­րիտ գի­տե­լի­քա­հեն
պա­տաս­խանն­ եր, ապա և՛ ադապ­տաց­ իայի, և՛ ինք­նա­ 100 617756 77 17 13
հաստ­ ատմ­ ան գոր­ծընթ­ ա­ցում չի տուժ­ ի ամե­նա­կարև­ ո­րը` 50 16 7 55
դեռ­ ահ­ աս­ ի առող­ջութ­ յուն­ ը:
36
Ըստ հետ­ ազ­ ո­տութ­ յան տվյալն­ եր­ ի վերլ­ուծ­ ութ­ յան
արդ­ յունք­նե­րի, դա­սըն­թա­ցից հետ­ ո փոխ­վել է դե­ռահ­ ա­ 0
սի պատ­կեր­ աց­ ումն­ եր­ ը սե­ռա­կան վար­քագծ­ ի ան­վտան­
գութ­ յան վե­րաբ­ ե­րյալ։ Այսպ­ ես, եթե դա­սըն­թա­ցից առաջ արական իգական արական իգական
դե­ռա­հաս­ ը կար­ծում էր, որ ան­վտան­գը խն­դիրն իրեն­ ից
հեռ­ աց­նելն է, ապա դա­սընթ­ ա­ցից հե­տո նա գիտ­ ակց­ ում նախադասընթացային ետդասընթացային
է, որ եթե ոչ այս­ օր, ապա վաղ­ ը, դա իրակ­ ան լու­ծումն­ եր
պահ­ անջ­ ող խն­դիր է, իսկ ճիշտ լուծ­ ում է անվ­ տանգ վար­ Այո Ոչ Չեմ պատասխանում
քագծ­ ի վե­րա­բեր­ յալ իմաց­ ու­թյամբ զին­վե­լը: Ընդ որում,
դե­ռահ­ աս­ ը հասկ­ ան­ ում է, որ վար­քագ­ծային ռիս­կե­րը կա­ Ն­կ. 1 Դե­ռահ­ աս­նե­րի սե­ռա­կան կյանք­ ի փոր­ձի վե­րաբ­ ե­րյալ հա­
րել­ի է կար­գավ­ որ­ ել տա­րիք­ ին համ­ ա­պա­տաս­խան ձևա­
չա­փե­րի սե­ռակր­թութ­ յամբ:­ մե­մա­տա­կան տվյալ­ներ­

Ե­թե դաս­տիարակ­ ութ­ յան գոր­ծըն­թաց­ ում կրթ­վող­ ի Դաս­ ընթ­ աց­ ից հետ­ ո սե­ռակ­ ան կյան­քի փորձ­ ի մա­
ինքն­ ա­գիտ­ ակ­ցու­թյու­նը հաս­նում է մի աս­տիճ­ ան­ ի, երբ սին նշում են դեռ­ ա­հաս­ներ­ ի 15,58%-­ը, առ այդ դրակ­ ան
վար­քագծ­ ի ան­վտան­գու­թյու­նը դի­տարկ­վում է սեփ­ ա­ պատ­ աս­խան տվել են դեռ­ ահ­ աս տղան­ եր­ ի 32,74%-­ը (55)
կան և զու­գըն­կե­րոջ առող­ջու­թյան անվ­ տան­գութ­ յան տե­ և աղ­ջիկ­նե­րի` 5,78%­-ը (17): Հար­ցին չեն ցան­կաց­ ել պա­
սան­կյու­նից, ապա իմա­ցու­թյան մակ­ ար­դա­կում առկ­ ա են տասխ­ ա­նել դա­սըն­թա­ցից առաջ և հե­տո հարցվ­ ած­ներ­ ի
լուրջ որակ­ ա­կան փոփ­ ո­խու­թյուն­ներ: հա­մա­պա­տասխ­ ա­նաբ­ ար 13,58%­-ը (63) և 10,61%-­ը (49):

Ըստ սեռ­ ա­կան կյանք­ ի փորձ­ ի վեր­ աբ­ ե­րյալ հար­ցի Ըստ նա­խադ­ ա­սընթ­ աց­ ային հարցմ­ ան տվյալն­ եր­ ի
պա­տասխ­ անն­ ե­րի (ա­ղ. 1, նկ. 1), դե­ռա­հաս­նե­րի հա­սա­կա­ մաս­նա­կից­նե­րի 69,83%­-ը (324) չու­նեն սե­ռա­կան կյանք­ ի
կից­նե­րի գրե­թե 43,10%­-ը (200) ուն­ են սեռ­ ա­կան կյան­քի փորձ, իսկ այդ­պի­սի պատ­ աս­խան դա­սըն­թա­ցից հետ­ ո
փորձ, իսկ սեփ­ ակ­ ան փոր­ձի վեր­ ա­բե­րյալ նա­խադ­ աս­ ըն­ նշել են հարց­ված­ներ­ ի 73,81%-­ը (341):
թաց­ ային հարց­ման տվյալն­ ե­րով դրակ­ ան պատ­ աս­խան
տվել են հարց­ված դեռ­ ա­հասն­ ե­րի 16,59%­-ը (77), ընդ ­Բեր­ված համ­ եմ­ ատ­ ակ­ ան վերլ­ուծ­ ութ­ յան տվյալն­ ե­
որում, այդ պա­տաս­խանն­ եր­ ի 31,44%­-ը (61) նշել են տղա­ րը և դրանց գնա­հատ­ման ար­դյունք­ներ­ ը հավ­ աստ­ իորեն
փաստ­ ում են, որ սեռ­ ակ­ ան կյանք­ ի փորձ ուն­ եց­ ող դե­
ռա­հաս­նե­րի մաս­նա­բա­ժին­ ը դա­սըն­թա­ցից հետ­ ո էա­պես
(X2=2,35; P>0,05) չի նվա­զել: Ընդ որում, սեռ­ ակ­ ան կա­
պե­րի բա­ցա­ռում­ ը որ­պես սե­ռա­կան վար­քագ­ծային փո­
փո­խութ­ յուն մեր կողմ­ ից չի դի­տարկ­վել, քան­զի այն իրա­
տե­սակ­ ան չէ, ինչ­ի մաս­ ին փաստ­ ում են հե­տա­զոտ­ ու­թյան

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

174 ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

Ա­ղյուս­ ակ 2
Վեր­ջին հար­ աբ­ եր­ ութ­ յան ըն­թաց­քում բեղմն­ ա­կանխ­ իչ միջ­ ոց­ներ­ ի օգտ­ ա­գործմ­ ան վե­րաբ­ եր­ յալ հա­մեմ­ ատ­ ա­կան
տվյալն­ եր

նա­խա­դա­սընթ­ ա­ցային ետդ­ ա­սընթ­ ա­ցային

Հ­ արց ար. իգ. ընդ. ար. իգ. ընդ.

n % n %n%n%n%n%

այո 21 34,43 10 62,50 31 40,26 43 78,18 14 82,35 57 79,17

ոչ 40 65,57 6 37,50 46 59,74 12 21,82 3 17,65 15 20,83

ընդ. 61 100 16 100 77 100 55 100 17 100 72 100

վե­րոն­շյալ ար­դյունքն­ ե­րը: վեր­ ա­րա­տադ­րո­ղակ­ ան առողջ­ ու­թյան հար­ցե­րի շուրջ,
Ն­ ախ­ ա­դա­սընթ­ աց­ ային տվյալն­ եր­ ով, սեռ­ ա­կան գիտ­ ի ան­պաշտ­պան սեռ­ ա­կան հա­րա­բեր­ ու­թյունն­ եր­ ի
բաց­ ա­սակ­ ան հետև­ անք­ներ­ ի և դրան­ցից պաշտ­պան­
կյան­քի փոր­ձով դե­ռահ­ ասն­ ե­րի 1,51%-­ը (7) նշել են, որ վե­լու մաս­ ին և այդպ­ ի­սի դրու­թյան մեջ իրատ­ ե­սա­կան
չպաշտ­պան­ված սե­ռակ­ ան հար­ աբ­ ե­րու­թյան ել­քում` զու­ է պա­տաս­խա­նատ­ ու վեր­ ա­բեր­մուն­քը սեփ­ ա­կան և զու­
գըն­կեր­նե­րից, վար­ ակվ­ ել են քլամ­ ի­դային վա­րակն­ ե­րով, գըն­կե­րոջ առող­ջու­թյան նկատ­մամբ ու վար­քագ­ծային
հե­տանցք­ ա­սե­ռակ­ ան գորտ­նուկն­ ե­րով և գարդ­ներ­ ելյո­ փոփ­ ո­խութ­ յունն­ եր­ ը` սեռ­ ակ­ ան ռիսկ­ ային դրսև­ որ­ ումն­ ե­րի
զով (աղ. 2): նվա­զեցմ­ ան ճա­նապ­ արհ­ ով:

Նա­խա­դաս­ ընթ­ աց­ ային տվյալ­նե­րով, հարցվ­ ած աղ­ 50
ջիկն­ ե­րի 0,76%­-ը (2) որպ­ ես ռիսկ­ ային սե­ռակ­ ան կա­պե­րի
հետ­ևանք նշում են հղիութ­ յան մաս­ ին, ինչ­ը ընդհ­ ա­տել են 45
արհ­ եստ­ ակ­ ան եղա­նակ­ ով, ևս 0,76%­-ը (2) չեն ցանկ­ ա­ցել
պա­տասխ­ ան տալ, դա­սըն­թաց­ ից հետ­ ո հար­ցին դրակ­ ան 40
պա­տաս­խան­ ող­ներ չեն եղել, իսկ պա­տասխ­ ան չեն տվել
դեռ­ ահ­ աս աղ­ջիկ­ներ­ ի 0,76%-­ը (2): 35

Դեռ­ ահ­ ասն­ ե­րի սե­ռակ­ ան և վեր­ ար­ ատ­ ադր­ ող­ ա­կան 30
առողջ­ ու­թյան պահպ­ անմ­ ան հարց­ ում մեր կողմ­ ից խիստ 25
կարև­ որվ­ ում են դե­ռա­հաս­նե­րին սպա­սար­կող բժշ­կակ­ ան
ծա­ռա­յու­թյունն­ ե­րի խորհր­դատվ­ ա­կան, կան­խար­գե­լիչ և 20
բու­ժակ­ ան դերն ու նշան­ ա­կութ­ յու­նը, սակ­ այն, ըստ հարց­
մա­ն տվյալ­նե­րի, թույլ է կապ­ ը դե­ռահ­ աս­ ութ­ յան տա­րի­ 15
քի երե­խա­նե­րի ու առաջն­ ակ­ ի բժշ­կակ­ ան օգն­ ու­թյուն
և սպա­սար­կում իրակ­ ա­նաց­նող հաս­տա­տութ­ յունն­ եր­ ի 10
միջև, ին­չը լուրջ բաց­ աս­ ակ­ ան գործ­ ոն է ընդհ­ ան­րապ­ ես
հի­վան­դու­թյուն­նե­րի կան­խարգ­ ելմ­ ան գործ­ ըն­թաց­ ում: 5 իգ ար իգ
Աշխ­ ար­հի բազ­մա­թիվ երկր­ներ­ ում սեռ­ ակրթ­ ու­թյուն­ ը ու­ ետդասընթացային
ղեկց­վում է բժշկ­ ա­կան խորհրդ­ ատ­վութ­ յամբ, կանխ­ ար­ 0
գե­լիչ հմ­տու­թյունն­ եր­ ի ուս­ ուցմ­ ամբ, սկ­րին­ ինգ թես­տեր­ ի ար
կի­րառմ­ ամբ, որոնք իրակ­ ան­ ացն­ ում են բժշկ­ ա­կան հաս­
տա­տու­թյուն­ներ­ ը: նախադասընթացային

Չ­նա­յած, ըստ նախ­ ադ­ աս­ ընթ­ ա­ցային և ետդ­ աս­ ըն­ Այո Ոչ
թա­ցային հար­ցումն­ եր­ ի տվյալ­ներ­ ի դեռ­ ա­հասն­ եր­ ի հա­
մա­պա­տաս­խա­նաբ­ ար 57,01%-­ին և 62,24%­-ին բա­վա­րա­ Ն­կ. 2 Վեր­ջին հար­ ա­բեր­ ութ­ յան ըն­թաց­քում բեղմն­ ակ­ ան­խիչ մի­
րում են ստաց­ ած բժշ­կակ­ ան ծա­ռա­յու­թյունն­ եր­ ի որակ­ ը, ջոց­ներ­ ի օգտ­ ա­գործ­ման վեր­ ա­բե­րյալ հա­մե­մա­տա­կան տվյալն­ եր
այն­ ուամ­ ե­նայ­նիվ, կան­խար­գել­իչ հե­տա­զոտ­ ութ­ յունն­ ե­րի
հա­մար առողջ­ ա­պահ­ ա­կան հիմն­ արկ­ներ հա­ճախ­ ում են Ս­ եռ­ ակ­ ան դաստ­ իարակ­ ութ­ յան գործ­ ընթ­ ա­ցում էա­
նրանց հա­մա­պա­տասխ­ ա­նաբ­ ար 9,28 %-ը և 10,07%-­ը: կան է իմա­ցու­թյան ճիշտ կի­րա­ռու­մը սեռ­ ա­կան կյան­քում,
ին­չը կրթ­ ակ­ ան ծրագ­րի ամբ­ ողջ ձևաչ­ափ­ ի օբյեկտ­ իվ
Սեռ­ ակր­թու­թյան դաս­ ընթ­ ացն անց­ ած դեռ­ ա­հաս­ ը, գնահ­ ա­տակ­ անն է: Այսպ­ ես, վերջ­ ին սեռ­ ա­կան հար­ աբ­ ե­
ըստ վեր­ ը ներ­կա­յաց­ված հա­մեմ­ ա­տա­կան վեր­լու­ծու­թյան րութ­ յան ընթ­ աց­քում բեղմն­ ակ­ ան­խիչ մի­ջոց­ներ­ ի օգ­տա­
տվյալ­նե­րի, ու­նի անհ­ րաժ­ եշտ գի­տել­իք­ներ սե­ռակ­ ան և գործմ­ ան վեր­ ա­բե­րյալ հար­ցի նախ­ ա­դաս­ ընթ­ աց­ ային
հարցմ­ ան տվյալն­ ե­րով (ա­ղ. 2, նկ. 2), վերջ­ ին սեռ­ ա­կան
հա­րաբ­ ե­րու­թյան անվ­ տան­գութ­ յան մաս­ ին հո­գաց­ ել են
սե­ռակ­ ան կյան­քի փորձ­ ով դե­ռահ­ աս­ներ­ ի 40,26%-­ը (31),
ընդ որում, այդպ­ ի­սի պա­տասխ­ ան նշել են սեռ­ ակ­ ան
կյանք­ ի փոր­ձով տղա­ներ­ ի 34,43%­-ը (21) և աղ­ջիկ­ներ­ ի
62,50%-­ը (10):

Դ­ ա­սըն­թա­ցից հե­տո սե­ռա­կան հար­ ա­բե­րութ­ յան
անվ­ տանգ­ ութ­ յան մա­սին հո­գաց­ ել են սե­ռակ­ ան կյանք­ ի

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

175ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ

փորձ­ ով դե­ռա­հասն­ ե­րի 79,17%­-ը (57), որը նա­խորդ ցու­ վարք­ ագ­ ծ­ ային դրս­ևոր­ ումն է և ներ­կայ­ա­ցավ որակ­ ա­
ցա­նի­շից մեծ է 2 անգ­ ամ, առ այդ, դաս­ ընթ­ աց­ ից հե­տո պես առավ­ ել բարձր մա­կարդ­ ակ­ ում` ան­վտանգ սեռ­ ակ­ ան
պաշտպ­ անվ­ ած սեռ­ ա­կան հար­ ա­բե­րու­թյուն ու­նե­ցել են վար­քագ­ծով:
սեռ­ ա­կան կյան­քի փորձ­ ով տղան­ ե­րի 78,18%-­ը (43) և աղ­
ջիկն­ եր­ ի 82,35%­-ը (14): Այս­պի­սով, որպ­ ես սեռ­ ակր­թութ­ յան դա­սընթ­ աց­ ի և
կր­թա­կան ծրագ­րի ար­դյու­նա­վե­տութ­ յան օբյեկ­տիվ ցու­
­Վեր­ ոնշ­ յալ հա­մեմ­ ատ­ ակ­ ան վերլ­ուծ­ ութ­ յան տվյալն­ ե­ ցա­նիշ մեր կող­մից ուս­ ում­նա­սիր­վել է սե­ռա­կան ռիս­կային
րը և դրանց գնա­հատ­ման ար­դյունք­ներ­ ը հավ­ աստ­ իորեն վարք­ ագծ­ ային դրս­ևոր­ ումն­ ե­րի որակ­ ակ­ ան փո­փո­խու­
փաս­տում են հարցվ­ ած դե­ռա­հաս­ներ­ ի սեռ­ ա­կան վար­ թյուն­նե­րը, ընդ որում, որ­պես վարք­ ագծ­ ային փոփ­ ո­խու­
քագ­ծի որա­կա­կան փո­փո­խու­թյունն­ ե­րի մա­սին, ին­չը ըստ թյուն դի­տարկվ­ ել է ան­վտանգ սե­ռա­կան հա­րա­բե­րու­թյու­
էութ­ յան սե­ռակր­թու­թյան դա­սընթ­ ա­ցի արժ­ ա­նա­հա­վատ նը, այլ ոչ` դրանց բա­ցա­ռում­ ը: Սե­ռա­կան հար­ցե­րի շուրջ
լին­ ել­ու վե­րա­բե­րյալ լուրջ գնա­հատ­ ա­կան է (X2=23,29; իրա­զեկ­վա­ծու­թյան մա­կար­դա­կի բարձ­րաց­ման ար­դյուն­
P<0,05): քում փոխ­վում են դե­ռա­հաս­նե­րի մո­տե­ցում­նե­րը խնդր­ ին`
նրանք կար­ ող­ ան­ ում են գնա­հա­տել ռիս­կային սե­ռա­կան
Սեռ­ ա­կան կյան­քի փորձ­ ի առկ­ այ­ութ­ յան պայմ­ անն­ ե­ վար­քագ­ծի ազ­դե­ցու­թյու­նը սե­ռա­կան և վե­րարտ­ ադ­
րում դե­ռահ­ աս­ ը ստա­նալ­ով տա­րիք­ ին հա­մա­պա­տաս­ րող­ ակ­ ան առող­ջու­թյան պահպ­ ան­ման տե­սան­կյու­նից,
խան ձևա­չափ­ եր­ ի սե­ռակրթ­ ութ­ յուն դրս­ևորվ­ եց որակ­ ա­ քան­զի իրա­զեկ­ված են ռիսկ­ ի աս­տի­ճան­ ի վե­րաբ­ ե­րյալ,
պես առավ­ ել բարձր մակ­ ար­դա­կում` ան­վտանգ սեռ­ ա­կան իսկ սեռ­ ա­կան հար­ցեր­ ի նկատ­մամբ նոր մո­տեց­ ումն­ ե­րը
վարք­ ագծ­ ով: Այսպ­ ես, դեռ­ ա­հա­սը կար­ ո­ղա­ցավ գնա­հա­ նպաստ­ ում են առող­ջու­թյան հա­մար ան­վտանգ` պաշտ­
տել ռիս­կի աստ­ ի­ճան­ ը և հասկ­ ա­ցավ, որ տվյալ դեպք­ ում պանվ­ ած սե­ռա­կան վար­քագ­ծի դրս­ևոր­մա­նը:
ճշմ­ ար­ իտ լու­ծում­ ը պաշտպ­ ան­ված` անվ­ տանգ սեռ­ ակ­ ան

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Ершов, В.Н. Медицинские и социальные проблемы репродуктивного здоро- 6. Grigoryan S. Hakobyan A., Papoyan A. et al. HIV epidemiological surveillance
вья девушек-подростков / В.Н. Ершов // Контрацепция и здоровье женщины. in the Republic of Armenia 2007.Yerevan, Armenian national AIDS Foundation,
2001. - № 2. - С. 25-26. 2008, 216 p.

2. Кон И.С. Подростковая сексуальность на пороге XXI века. Социально-педа- 7. Roelofs S.E., Khomasuridze T. The millennium development goals, social
гогический анализ. Дубна: «Феникс+», 2001. - 208 с. determinants and sexual and reproductive health: an overview in Europe //Entre
Nous. - WHO, 2011. - № 73. - PP. 12-14.
3. Сухарева Л.М., Куинджи H.H. Особенности формирования репродуктивного
потенциала у современных школьниц //Российский педиатрический журнал. 8. Wellings K., Collumbien M., Slaymaker E. et all. Sexual behaviour in context: a
1998. -№1. - С. 14-18. global perspective //Sexual and Reproductive Health. – London, 2006. - № 2.

4. Чернышева, С. В. Научно-практические основы полового воспитания дево- 9. WHO. The WHO Strategic Approach to strengthening sexual and reproductive
чек-подростков в учебно-воспитательном процессе школы,2008, health policies and programmes. – Geneva, 2007. – 8 p.

5. Bennett S E, Assefi N. P. School-based teenage pregnancy prevention programs: 10. Մ­ որ և մանկ­ ան առող­ջու­թյան պահ­պան­ման 2003-2015 թվան­ ան­ներ­ ի ազ­
a systematic review of randomized controlled trials. //Journal of Adolescent գային ռազ­մավ­ ար­ ութ­ յուն
Health 2005. – WHO. - № 36(1). - PP. 72-81.

РЕЗЮМЕ

ОЦЕНКА РЕЗУЛЬТАТИВНОСТИ УЧЕБНОЙ ПРОГРАММЫ ПОЛОВОГО ВОСПИТАНИЯ

Саргсян Г.Р., Айрапетян А.К.

ЕГМУ, кафедра общественного здоровья и здравоохранения

Ключевые слова: подростки, половое и репродуктивное здо- роваться при адекватном половом воспитании и правильном
ровье, сексуальное образование. формате полового образования.

Исследования факторов влияющих именно на репродуктив- Результаты наших исследований доказывают, что повыше-
ное здоровье подростков, показали, что в деле охраны репро- ние уровня знаний подростков по половым вопросам по су-
дуктивного здоровья первичное значение имеют медико-соци- ществу понижает риск половых поведенческих проявлений,
альные профилактические мероприятия, а самосохраняющее поэтому половое образование с правильным форматом се-
поведение к репродуктивному компоненту может сформи- рьезный фактор охраны репродуктивного здоровья.

SUMMARY

THE EVALUATION OF THE EFFIENCY OF THE SEXUAL EDUCATION EDUCATIONAL PROGRAM

Sargsyan G.R., Hayrapetyan A.K.

YSMU, Department of Public health and healthcare

Keywords: adoloescents, sexual and reproductive health, sexual with the right format sexual education.
education. The results of the studies we have made prove that increas-

Studies on the factors affecting especially adolescent repro- ing the adolescent’s knowledge of sexual matters significantly
ductive health indicate that in the reproductive health care pro- reduces the level of risky sexual behavioral manifestations, there-
cess medical and social preventive measures are primary, and fore the sexual education in correct format is a serious factor in
individual’s active self-defense behavior towards the reproduc- perspective of reproductive health care.
tive component may be formed through the appropriate time and

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՓԵՏՐՎԱՐ 2014

176 Էջ Պապյան Ա.Վ. 11, 92
24 Պատրիկյան Դ.Ա. 37
Հեղինակ 129, 132 Պետրոսյան Մ.Ռ. 64
Աբրահամյան Ա.Հ. 114 Պողոսյան Ս.Բ.
Ալեքսանյան Վ.Հ. 136 Սահակյան Ն.Ա. 153
Աղաբեկյան Ս.Ա. 129 Սարգսյան Գ.Ռ. 3
Այվազյան Գ.Ս. 24 Սարգսյան Հ.Տ.
Ասոյան Ա.Վ. 24 Սելիմյան Ա.Ե. 168, 172
Ավագյան Մ.Ն. 20, 89 Սիմոնյան Լ.Յու. 45, 129, 132
Ավագյան Վ.Մ. 83 Սողոմոնյան Մ.Ռ.
Ավետիսյան Է.Ե. 136 Վարդանյան Լ.Շ. 24
Արշակյան Ն.Ի. 73 Տեր-Զաքարյան Ս.Հ. 3
Բաղդասարյան Ն.Գ. 153 Քոթանյան Ա.Հ.
Բայկով Ա.Վ. 37 Ֆանարջյան Ռ.Վ. 149
Դալալյան Մ.Հ. 16, 20, 89, 92 Авагян В.М. 24
Եղունյան Մ.Ա. 24 Авагян М.Н.
Խոստիկյան Ն.Գ. 16, 20 Акопян А.Э. 153
Կալիկյան Զ.Գ. 16, 20 Арутюнян Г.А. 142
Հակոբյան Ա.Ս. 24 Гюлазян Н.М.
Հակոբյան Գ.Ա. 172 Даниелян И.Э. 37
Հակոբյան Վ.Է. 64 Калайджян В.А. 50
Հայրապետյան Ա.Կ. 11 Киракосян Р.Г. 50
Հայրապետյան Լ.Գ. 45 Саакян Н.А. 102
Հարությունյան Հ.Վ. 132 Шаапуни А.Р. 50
Հարությունյան Ջ.Մ. 73 Шахраманян В.А. 78
Հովհաննիսյան Լ.Գ. 153 Ягджян Г.В. 160
Ղազարյան Ն.Լ. 89, 92 Arustamyan N.A. 95
Ճանճապանյան Ա.Ն. 30, 37 Grigoryan B.E. 50
Մարդանյան Լ.Ս. 11 Harutyunyan A.S.
Միրզոյան Հ.Հ. 136 Mahavir S. 7
Միրիջանյան Մ.Մ. 129 Movsesyan M.A. 67
Մնացականյան Ն.Ռ. 164 Petrosyan A.H. 102
Նազարյան Տ.Ջ. Yaghjyan G.V. 50
Նավասարդյան Գ.Ա. 3 119
Շողերյան Ս.Ա. 119
119
123
119
123
119

ԲԺՇԿՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ ՕԳՈՍՏՈՍ 2013